Christianitas


książka   Fenomen europejski a chrześcijaństwo

Poniżej przedstawiam w skrócie koncepcję nowej książki. Więcej można przeczytać w tekście „Fenomen europejski a chrześcijaństwo. Koncepcja książki”

Co to jest Christianitas i fenomen europejski

Christianitas – tak określali cywilizację europejską jej mieszkańcy w czasach, gdy chrześcijaństwo było powszechnie uznawane za podstawowy wyróżnik naszej tożsamości kulturowej.

Fenomen europejski – tym terminem określa się w nauce historii cywilizacyjną eksplozję Europy, począwszy od wieku XI-XII. Przegoniliśmy w ciągu następnych kilkuset lat ekonomicznie, gospodarczo i technologicznie wszystkie inne cywilizacje, które były przedtem znacznie bardziej rozwinięte od nas. Realizuję projekt o roli chrześcijaństwa w powstaniu tego fenomenu. Wybrałem do badania trzy elementy. Są to: nowożytna nauka, nowożytna technologia i zachodnia gospodarka rynkowa.


Koncepcja książki

Choć powstanie nowożytnej nauki, technologii i gospodarki to efekt działania bardzo wielu czynników, badając ich średniowieczne korzenie, widzimy, że czynnikiem zawsze obecnym i aktywnym przy ich tworzeniu było chrześcijaństwo i Kościół. Działanie doktryny i Kościoła było często decydujące (uniwersytety), czasem ważne (technologia) lub wspomagające (gospodarka). Żaden impuls nie wpłynął na powstanie fenomenu europejskiego równie wszechstronnie i w tak wielu wymiarach. Kościół i chrześcijaństwo czasem były bezpośrednim współsprawcą a czasem katalizatorem cywilizacyjnej eksplozji, który dynamizował zmianę historyczną i nadawał jej kierunek. Kościół i doktryna pełniły także rolę filtra, który przesiewał impulsy nadchodzące z zewnątrz (intelektualne, religijne, filozoficzne, technologiczne i inne), niektóre odrzucał a inne akceptował, niekiedy po dokonaniu w nich zmian. Taki jest ogólny sens twierdzenia, że chrześcijaństwo i Kościół były najważniejszymi czynnikami tworzącymi nowożytną cywilizację europejską.

Najważniejszy czynnik to nie taki, który sam w sobie wystarcza do zbudowania cywilizacji. To ten, który znalazłszy odpowiednie środowisko, najpełniej korzysta z zastanego budulca kulturowego, tworzy z niego gmach wedle własnego planu i nadaje otoczeniu, w którym zaistniał, dużą dynamikę rozwoju a społeczeństwu wpaja ambicje, marzenia i optymizm, które na tysiąclecia wyznaczą kierunki wzrostu i zarażą swoim widzeniem świata inne kultury.

Taki okazał się duumwirat chrześcijaństwa i Kościoła. Były wszechobecnym zaczynem, sterem i stymulatorem.


Powstanie nowożytnej nauki. Rola doktryny i Kościoła.

Aby tę ogólnie zarysowaną koncepcję nieco ukonkretnić, powiedzmy – tytułem przykładu – kilka słów o religijnych determinantach torujących drogę nauce nowożytnej.

Nauka nowożytna powstała w Europie między XI a XVI wiekiem. Do jej powstania przyczyniło się wiele czynników, które niekiedy dzieli się umownie na wewnętrzne i zewnętrzne. Te pierwsze to ewolucja idei, poglądów i teorii, czyli wielowiekowa praca środowiska naukowego. Te drugie to stworzenie warunków i infrastruktury, bez których środowisko naukowe nie powstałoby i nie mogło działać.

Kiedy rozpatrujemy czynniki zewnętrzne, czyli ekonomiczne, polityczne, społeczne, organizacyjne, geopolityczne i inne (patrz mój tekst Średniowieczne korzenie nauki nowożytnej), niezwykle znacząca rola Kościoła nie podlega dyskusji. Kiedy analizujemy czynniki wewnętrzne, kierunek nauki nowożytnej został zdeterminowany efektem zderzenia teologicznych pryncypiów doktrynalnych (patrz moje recenzje książek Granta, Jaki’ego i Woods’a) z asymilowaną tradycją nauki antycznej (patrz mój tekst Nauka a religia).

Można powiedzieć, że czynniki zewnętrzne wobec nauki stworzyły Nowe Otoczenie a gdy wzrosła aktywność naukowa  (XI-XII wiek), nastąpił Zwrot Racjonalistyczny. Gdy uniwersytety wchłonęły starożytną spuściznę, zderzenie z doktryną chrześcijańską zapoczątkowało Przebudzenie Metafizyczne. Zdefiniowano wyraźnie doktrynalne założenia służące opisowi świata. Stały się one budulcem Korytarza Dogmatycznego, który wytyczył światu akademickiemu dozwolony kierunek, którym mógł on podążać. Na straży korytarza dogmatycznego stał autorytet i doczesna siła Kościoła. Korytarz Dogmatyczny wytyczył drogę rozwoju myśli średniowiecznej ku wypracowaniu nowej metody, nowego celu i nowego przedmiotu nauki. Powstały niezbędne składniki dla powstania nauki nowożytnej, ale brak było jeszcze zestrzelenia ich razem w jedną całość.

Trzeba było poczekać, aż dwa z kluczowych obszarów średniowiecznej filozofii przyrody: astronomia i fizyka wykorzystają te elementy do budowy teorii, które równocześnie zburzą stare koncepcje i na ich gruzach zbudują nowe. Musiały więc powstać Wielkie De-Konstrukcje – dzieła Kopernika, Galileusza i Keplera.

Rola Kościoła i doktryny w trwającym przez Średniowiecze procesie tworzenia fundamentów nauki nowożytnej była więc następująca: po pierwsze, Kościół odegrał aktywną rolę w budowie Nowego Otoczenia. Po drugie, przyczynił się do Zwrotu Racjonalistycznego. Po trzecie, zderzenie ze spuścizną Arystotelesa spowodowało Przebudzenie Metafizyczne środowisk intelektualnych skupionych w uniwersytetach. Po czwarte, konsekwencje tego przebudzenia zmusiły Kościół do wytyczenia, mocą swojej władzy doczesnej i duchowej, dozwolonego Korytarza Dogmatycznego, który okazał się drogą ku wielkim de-konstrukcjom, kładącym podwaliny nowożytności.


Skąd pomysł książki o fenomenie europejskim i chrześcijaństwie?

Książka o fenomenie europejskim jest kontynuacją poprzedniej książki, „Cywilizacja zachodnia i Czas”. Jest to swego rodzaju uzupełnienie, choć stanowi samodzielną całość.

W pracy „Cywilizacja zachodnia i Czas” pokazałem, że w ostatnich kilkudziesięciu latach najszybciej rosło zużycie zasobów cywilizacyjnych na przyspieszanie tempa naszego życia i na Bycie-Coraz-Dłużej. Można te zjawiska łatwo mierzyć statystycznie. Taki kierunek rozwoju naszej był efektem przeobrażenia czasu w jedną z naczelnych wartości społecznych. Proces trwał kilkaset lat i był efektem unikalnego zsynchronizowania procesu sekularyzacji i modernizacji (unikalnego choćby na tle islamu i Rosji).

W konsekwencji, czas jako wartość objawia się w szybko rosnącej cenie, jaką jesteśmy gotowi płacić za dodatkowe lata naszego życia i w rosnącej cenie, jaką jesteśmy skłonni płacić za coraz szybsze, codzienne funkcjonowanie. Oba priorytety: Być-Coraz-Dłużej i Działać-Coraz-Szybciej wiodą naszą kulturę w niespodziewanym dla niej samym kierunku. Chcąc Być-Coraz-Dłużej i pragnąc wszystko Osiągać-Coraz-Szybciej, asymptotycznie zmierzamy ku zanegowaniu odwiecznej, zdawałoby się, nieuchronności śmierci. Na tym książka „Cywilizacja zachodnia i Czas” się kończyła, ale otwierała kolejne pytanie: co legło u genezy takiej cywilizacji?

Nowa książka ma pokazać czytelnikowi, że trudno sobie wyobrazić, by cywilizacja, która ujawnia teraz priorytety Dłużej i Szybciej mogła powstać bez chrześcijaństwa i Kościoła.


Spis treści i fragmenty już napisane

Pierwsza część książki omawia dyskusję na temat fenomenu europejskiego, toczoną w literaturze światowej. Jest to dyskusja bardzo bogata, żywa i prezentująca niekiedy skrajne tezy, na przykład negujące istnienie kiedykolwiek historycznej przewagi Europy.

W drugiej części analizuję sposoby oddziaływania chrześcijaństwa i Kościoła na kształt nowożytnej nauki, technologii i gospodarki. Formułując tezę o istotnej roli chrześcijaństwa muszę się odnieść do innych koncepcji, które podnoszą tę kwestię. A także zrecenzować teorie, które widząc rolę Kościoła i chrześcijaństwa, przypisują im o wiele mniejsze znaczenie, niż ja to czynię. Należy też wspomnieć o wciąż wegetującym w części opinii publicznej przekonaniu, że chrześcijaństwo i Kościół, jeśli oddziaływały na dynamikę cywilizacyjną, to wyłącznie negatywnie.

Część I     Fenomen europejski – opis zjawiska i przegląd literatury

Wstęp i definicja fenomenu europejskiego

Zmieniająca się pozycja Europy na tle innych cywilizacji. Ujęcie historyczne w liczbach

Główne pytania teoretyczne dotyczące fenomenu europejskiego

Dlaczego nauka nowożytna powstała tylko w Europie – przegląd koncepcji teoretycznych

Źródła europejskiego sukcesu technologicznego – stanowiska teoretyczne – tekst aktualnie pisany

Nowożytna gospodarka rynkowa. Co przyspieszyło Europę, co wyhamowało Azję – przegląd koncepcji – do napisania

tekst o koncepcji książki – Fenomen europejski a chrześcijaństwo. Koncepcja książki

artykuł nt zagadnień części I – Historyczny fenomen europejski, czyli jak Europa prześcignęła Azję

artykuł nt zagadnień części I – Cywilizacja zachodnia – polemika z krytykami Zachodu

informacja o literaturze – Historia technologii – od czego zacząć lektury

fragment roboczy – Średniowieczna rewolucja rolnicza

fragment roboczy – Młyny i wiatraki. Energetyka przemysłowa Średniowiecza

Część II     Kościół i chrześcijaństwo a fenomen europejski

Rola chrześcijaństwa i Kościoła w powstaniu nowożytnej Europy. Przegląd stanowisk

Rola Kościoła i chrześcijaństwa w europeizacji EuropyRola chrześcijaństwa i Kościoła w europeizacji Europy

Wpływ Kościoła i doktryny katolickiej na powstanie nauki nowożytnej

o ewolucji myślenia historyków o związkach między nauką a religiąNauka a religia: historiografia problemu

o stanowisku teorii nauki wobec metafizyki i uwarunkowań zewnętrznych w powstaniu nauki – tekst zaawansowany w 60%

uwarunkowania zewnętrzne w powstaniu nauki nowożytnejŚredniowieczne korzenie nauki nowożytnej. Wpływ otoczenia na powstanie nauki. Rola Kościoła

mechanizm powstania nauki wczesnonowożytnej i nowożytnej – główny punkt rozdziału, do napisania

Kościół i doktryna a powstanie nowożytnej technologii – zebrana literatura przedmiotu

Rola Kościoła w budowie struktur instytucjonalnych nowożytnej gospodarki rynkowej – zebrana literatura przedmiotu


Stan pracy nad książką (sierpień 2015)

Praca trwa, choć przebiega inaczej, niż to sobie wyobrażałem, gdy zaczynałem projekt w roku 2009. Rok 2012 poświęciłem głównie na kwerendę literaturową. Urodziła się z tego, trochę przy okazji, prywatna biblioteka, licząca już ponad 3000 pozycji. Służy jako baza studiów nad historią i teorią cywilizacji.

Mój pierwotny pomysł był stosunkowo prosty: pisać po kolei według planu przedstawionego powyżej. Jednak po napisaniu przeszło stu stron rozpocząłem zbieranie dodatkowych, potrzebnych materiałów i okazało się to fascynującym, choć pracochłonnym przedsięwzięciem.

Na przykład, gdy zagłębiłem się w lekturę książki Ricardo Duchesne, zamiast krótkiej recenzji lub nieco szerszego jej omówienia urodził się tekst, który może być fragmentem mojej książki.

Ponieważ w roku 2013 nazbierało się przeszło sto stron napisanych w latach 2010-2011, zrobiłem z nich kilka krótszych, ale samodzielnych tekstów. Liczę, jak zawsze, na komentarze czytelników.

Aktualnie piszę tekst pod roboczym tytułem

„Historyczne stymulatory i hamulce postępu technologicznego. Europa i Azja. Rola chrześcijaństwa oraz wzrostu gospodarczego: Europa i Azja″

Jest to omówienie rozmaitych prób wytłumaczenia historycznego przyspieszenia Europy i spowolnienia Azji w zakresie technologii i wzrostu gospodarczego w okresie od X do XVIII wieku.

Znajdziemy tu wyjaśnienia historyków gospodarczych, historyków technologii, ekonomistów, naukowców zajmujących się teorią innowacji. Głos zabierali również socjologowie, historycy nauki a nawet religioznawcy. W sumie jednak usystematyzowane i rozwinięte próby takich wyjaśnień nie są wcale tak liczne jak można by oczekiwać.

Mój tekst nie relacjonuje dziejów technologii i historii gospodarczej Europy i Azji, ale analizuje teorie, które miały ambicje wyjaśnić dlaczego technologia i gospodarka na obu kontynentach cechowała się taką a nie inną historyczną dynamiką. Żeby jednak oceniać teorie, należy znać historyczne fakty. Dlatego, dla wygody czytelnika, wskazuję szereg pozycji z historii technologii i historii gospodarczej, gdyż tłumaczenie co legło u przyczyn przyspieszania i spowalniania technologicznego i gospodarczego musi się opierać na pewnej wiedzy historycznej.

Czeka na dokończenie zaawansowany już tekst:

„Nieempiryczne podstawy nauk empirycznych″ o stanowisku teorii nauki wobec metafizyki i uwarunkowań zewnętrznych w tworzeniu nauki. Idea tego tekstu jest krótko opisana w moim eseju „Średniowieczne korzenie nauki nowożytnej″ na stronach 7-8.

Gdy skończę oba te teksty zmierzę się zapewne z jednym trzech głównych zagadnień: 1/ rolą chrześcijaństwa i Kościoła w powstaniu zrębów nauki nowożytnej, 2/ rolą chrześcijaństwa i Kościoła w stymulowaniu nowożytnej technologii, 3/ rolą chrześcijaństwa i Kościoła w powstaniu efektywnej europejskiej gospodarki rynkowej.


Zaproszenie do współpracy

Projekt rozrasta się w miarę pracy nad nim. Zainteresowani problematyką i moją wizją, która rysuje się z napisanych już tekstów, są mile widziani jako współpracownicy. Potrzebne są kilku- i kilkunastostronicowe omówienia wielu tekstów. Trzeba sporządzać bibliografie tekstów, już gotowych lub prawie gotowych. Nie czuję potrzeby bycia jedynym autorem rodzącej się pracy. Jeśli ktoś chciałby się przyłączyć do pisania jej fragmentów – zapraszam. Potrzebne są chęci, akceptacja generalnej idei, doświadczenie w pracy naukowej i „wspólna chemia″.