{"id":987,"date":"2015-07-16T19:45:58","date_gmt":"2015-07-16T17:45:58","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=987"},"modified":"2016-10-05T12:43:08","modified_gmt":"2016-10-05T10:43:08","slug":"tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/","title":{"rendered":"Tabu \u015bmierci. Dlaczego powsta\u0142o, dlaczego ga\u015bnie"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2932\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/pdf2.jpg\" alt=\"pdf2\" width=\"21\" height=\"21\" \/>\u00a0 <a href=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabu-smierci.pdf\">pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n<hr \/>\n<div id=\"ez-toc-container\" class=\"ez-toc-v2_0_82_2 counter-hierarchy ez-toc-counter ez-toc-custom ez-toc-container-direction\">\n<div class=\"ez-toc-title-container\"><p class=\"ez-toc-title\" style=\"cursor:inherit\">Spis tre\u015bci  \/  Contents<\/p>\n<\/div><nav><ul class='ez-toc-list ez-toc-list-level-1 ' ><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-1\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Wstep_%E2%80%93_logika_dalszego_wywodu_i_odniesienie_do_literatury\" >Wst\u0119p \u2013 logika dalszego wywodu i odniesienie do literatury<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-2\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Jak_powstalo_tabu_smierci\" >Jak powsta\u0142o tabu \u015bmierci<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-3\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Dlugosc_zycia_i_ludnosc_swiata_%E2%80%93_historia\" >D\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia i ludno\u015b\u0107 \u015bwiata &#8211; historia<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-4\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Tabu_smierci_%E2%80%93_obrona_przed_frustracja_poprzez_mechanizm_wyparcia\" >Tabu \u015bmierci &#8211; obrona przed frustracj\u0105 poprzez mechanizm wyparcia<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-5\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Demograficzne_szanse_czlowieka_Zachodu_u_progu_XX_wieku\" >Demograficzne szanse cz\u0142owieka Zachodu u progu XX wieku<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-6\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Demograficzna_rewolucja_pierwszej_polowy_XX_wieku_jako_zrodlo_frustracji\" >Demograficzna rewolucja pierwszej po\u0142owy XX wieku jako \u017ar\u00f3d\u0142o frustracji<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-7\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Czynniki_wzmacniajace_frustracje_egzystencjalna_w_polowie_XX_wieku\" >Czynniki wzmacniaj\u0105ce frustracj\u0119 egzystencjaln\u0105 w po\u0142owie XX wieku<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-8\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Podsumowanie_dotychczasowych_rozwazan\" >Podsumowanie dotychczasowych rozwa\u017ca\u0144<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-9\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Jak_i_dlaczego_tabu_smierci_zaczelo_gasnac\" >Jak i dlaczego tabu \u015bmierci zacz\u0119\u0142o gasn\u0105\u0107<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-10\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Druga_polowa_XX_wieku_%E2%80%93_wydatki_na_zdrowie_dlugosc_zycia_i_struktura_wiekowa_spoleczenstw_Zachodu\" >Druga polowa XX wieku \u2013 wydatki na zdrowie, d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia i struktura wiekowa spo\u0142ecze\u0144stw Zachodu<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-11\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Przewidywania_na_przyszlosc\" >Przewidywania na przysz\u0142o\u015b\u0107<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-12\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Sila_dzialania_innych_czynnikow_sekularyzacji_i_norm_kulturowych\" >Si\u0142a dzia\u0142ania innych czynnik\u00f3w: sekularyzacji i norm kulturowych<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-13\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Summary\" >Summary<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-14\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/tabu-smierci-dlaczego-powstalo-dlaczego-gasnie\/#Przypisy\" >Przypisy<\/a><\/li><\/ul><\/nav><\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wstep_%E2%80%93_logika_dalszego_wywodu_i_odniesienie_do_literatury\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wst\u0119p \u2013 logika dalszego wywodu i odniesienie do literatury<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wiek XX to okres, w kt\u00f3rego mniej wi\u0119cej po\u0142owie nast\u0105pi\u0142a na obszarze cywilizacji zachodniej kulminacja specyficznego tabu \u2013 tabu \u015bmierci. Ostatnia \u0107wiartka ubieg\u0142ego wieku to stopniowe luzowanie tego knebla kulturowego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mamy obecnie spor\u0105 literatur\u0119 dokumentuj\u0105c\u0105 samo zjawisko<\/span> <a name=\"1\"><\/a><a href=\"#przypis01\">[1]<\/a><span style=\"color: #000000;\"> i ub\u00f3stwo analiz dociekaj\u0105cych przyczyn jego powstania oraz wyja\u015bniaj\u0105cych, czemu narastanie, kulminacja i wygaszanie tego tabu tak si\u0119 w\u0142a\u015bnie rozk\u0142adaj\u0105 w czasie. I w\u0142a\u015bnie tym zagadnieniom, czyli przyczynom powstania i dynamice narastania oraz ga\u015bni\u0119cia tabu \u015bmierci chc\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 ten tekst.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dla porz\u0105dku, kilka s\u0142\u00f3w, czym jest tabu \u015bmierci. Po pierwsze to wyciszenie tematu umierania i \u015bmierci z j\u0119zyka, obyczajowo\u015bci oraz debaty prywatnej i publicznej. Kultura codzienna marginalizuje \u015bmier\u0107 prawdziw\u0105 i blisk\u0105 emocjonalnie, podobnie jak proces umierania\u00a0 do absolutnego minimum. Tabu s\u0142abo lub w og\u00f3le nie dotyczy \u015bmierci odleg\u0142ej emocjonalnie (kryterium odleg\u0142o\u015bci to si\u0142a poczucia wi\u0119zi) i \u015bmierci fikcyjnej prezentowanej wed\u0142ug akceptowanych, \u201ebezpiecznych\u201d schemat\u00f3w kultury masowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie,\u00a0 \u015bmier\u0107 sta\u0142a si\u0119 tabu, gdy\u017c marginalizacja i wyciszenie tego tematu by\u0142o wsparte g\u0142\u0119bokim i fundamentalnym nakazem kulturowym, kt\u00f3rego z\u0142amanie powodowa\u0142o negatywn\u0105, spontaniczn\u0105 i niejednokrotnie gwa\u0142town\u0105 reakcj\u0119 ze strony og\u00f3\u0142u przedstawicieli danej kultury, gdy\u017c by\u0142o przed nich odbierane jako zamach i zagro\u017cenie. Przyk\u0142adem jest norma uznaj\u0105ca za niestosowny str\u00f3j ci\u0119\u017ckiej \u017ca\u0142oby noszony w pierwszym okresie po \u015bmierci bliskich cz\u0142onk\u00f3w rodziny. Prowadzenie rozm\u00f3w na temat \u015bmierci i umierania jest tak\u017ce uznawane za niemi\u0142e i nietaktowne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Uprzedzaj\u0105c dalsze rozwini\u0119cie tematu, chc\u0119 na wst\u0119pie zasygnalizowa\u0107 tok mojego rozumowania. Kulminacja tabu \u015bmierci w po\u0142owie XX wieku na obszarze zachodniej cywilizacji (Europa, USA, Kanada, Australia, Nowa Zelandia) jest wyra\u017anie powi\u0105zana ze specyficznymi i unikalnymi dla tego okresu procesami demograficznymi i ich efektami psychologicznymi. W pierwszej po\u0142owie wieku radykalnie poprawiono szanse prze\u017cywalno\u015bci dzieci i os\u00f3b m\u0142odych. W efekcie nast\u0105pi\u0142 niezwykle szybki przyrost liczby os\u00f3b starszych. Ich jednak szanse dalszej prze\u017cywalno\u015bci prawie si\u0119 nie poprawi\u0142y. Co wi\u0119cej, powszechnie oceniano, \u017ce starsi nie mog\u0105 na to liczy\u0107. \u017be sukces w odniesieniu do m\u0142odych nie mo\u017ce by\u0107 wobec nich powt\u00f3rzony. Pokonano wi\u0119c \u015bmier\u0107 wobec jednej trzeciej spo\u0142ecze\u0144stwa, ale coraz liczniejsza reszta dowiedzia\u0142a si\u0119, \u017ce w jej przypadku niewiele si\u0119 tu zmieni. Reakcj\u0105 by\u0142o wyciszenie tematu \u015bmierci, jako obrona przed t\u0105 frustruj\u0105c\u0105 sytuacj\u0105 i st\u0142umienie artykulacji oczekiwa\u0144, by \u017cy\u0107 d\u0142u\u017cej.\u00a0 R\u00f3wnocze\u015bnie jednak nast\u0105pi\u0142 du\u017cy wzrost inwestycji na ochron\u0119 zdrowia. Od\u0142o\u017cone w czasie o kilkadziesi\u0105t lat efekty tych nak\u0142ad\u00f3w poprawi\u0142y na tyle relatywn\u0105 prze\u017cywalno\u015b\u0107 ludzi starszych (wobec m\u0142odszych pokole\u0144), \u017ce tabu obecnie s\u0142abnie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To wyja\u015bnienie zostanie rozwini\u0119te poni\u017cej. Nale\u017cy je traktowa\u0107 jako propozycj\u0119, kt\u00f3ra wymaga dalszych i szerszych analiz statystycznych oraz bada\u0144 historycznych i socjologicznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Prezentacja zjawiska tabu \u015bmierci doczeka\u0142a si\u0119 ju\u017c niezwykle obszernej literatury. Bez por\u00f3wnania gorzej jest z jego zrozumieniem. Bardzo charakterystycznym, niemal przyk\u0142adowym pomieszaniem skutk\u00f3w i przyczyn jest sk\u0105din\u0105d znakomita w innych fragmentach praca Michela Vovelle\u2019a.<\/span> <a name=\"2\"><\/a><a href=\"#przypis02\">[2]<\/a> <span style=\"color: #000000;\">Przyczyn powstania tabu \u015bmierci upatruje on (za ca\u0142\u0105 plejad\u0105 badaczy) w komercjalizacji obrz\u0119d\u00f3w pogrzebowych, w hospitalizacji i rosn\u0105cej medykalizacji ochrony zdrowia, w osamotnieniu ludzi starych (inny ni\u017c tradycyjny model rodziny). Za wygaszenie tabu przyznaje za\u015b medal intelektualistom, kt\u00f3rzy spraw\u0105 si\u0119 zaj\u0119li od lat 60. XX wieku. Vovelle zdaje si\u0119 nie dostrzega\u0107 g\u0142\u0119bokich \u017ar\u00f3de\u0142 tabu. Jest bowiem odwrotnie. To w\u0142a\u015bnie narastaj\u0105ce tabu wypchn\u0119\u0142o umieraj\u0105cego z domu znajduj\u0105c szpital, jako daj\u0105ce si\u0119 usprawiedliwi\u0107 miejsce jego \u015bmierci. To w\u0142a\u015bnie coraz bardziej masowe traktowanie szpitala jako przechowalni umieraj\u0105cych by\u0142o jednym z istotnych powod\u00f3w rosn\u0105cej medykalizacji. To dopiero tabu wypychaj\u0105c zmar\u0142ego z domu utorowa\u0142o drog\u0119 komercjalizacji obrz\u0119d\u00f3w pogrzebowych. Za\u015b chyl\u0105c czo\u0142a przed intelektualistami, nie \u015bmiem im jednak przypisywa\u0107 takiej si\u0142y sprawczej jak Michel Vovelle w likwidacji tabu \u015bmierci. Krytykuj\u0105c Vovelle\u2019a nie nale\u017cy jednak wpada\u0107 w przesad\u0119. Mechanizmy spo\u0142eczne rzadko s\u0105 niepowi\u0105zane wzajemnymi zale\u017cno\u015bciami. Elementy wskazane przez Vovelle\u2019a mog\u0105 u\u0142atwia\u0107 umacnianie tabu. Je\u015bli jest ju\u017c firma pogrzebowa oferuj\u0105ca kompleksow\u0105 obs\u0142ug\u0119 (w my\u015bl sloganu: wy umierajcie, my zajmiemy si\u0119 reszt\u0105), \u0142atwiej pozby\u0107 si\u0119 uci\u0105\u017cliwo\u015bci samodzielnego za\u0142atwiania wielu spraw. Im lepiej szpital leczy, tym \u0142atwiej podj\u0105\u0107 decyzj\u0119 o wys\u0142aniu tam umieraj\u0105cego dziadziusia. Ale widz\u0105c wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci nie wolno zapomina\u0107, gdzie le\u017cy przyczyna zjawiska a gdzie s\u0105 czynniki je tylko umacniaj\u0105ce. Toutes proportions gard\u00e9es.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Jak_powstalo_tabu_smierci\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Jak powsta\u0142o tabu \u015bmierci<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Dlugosc_zycia_i_ludnosc_swiata_%E2%80%93_historia\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">D\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia i ludno\u015b\u0107 \u015bwiata &#8211; historia<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Leonard Hayflick stwierdzi\u0142 kiedy\u015b, \u017ce \u201ePrzez 99,99999% czasu obecno\u015bci cz\u0142owieka na Ziemi nasze przeci\u0119tne dalsze trwanie \u017cycia w chwili narodzin wynosi\u0142o nie wi\u0119cej ni\u017c 18-20 lat<\/span> \u201d <a name=\"3\"><\/a><a href=\"#przypis03\">[3]<\/a> <span style=\"color: #000000;\">To stwierdzenie jest generalnie akceptowane w literaturze. Poni\u017cej przedstawiam wykres i tabel\u0119 ukazuj\u0105ce \u015bredni\u0105 oczekiwan\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia w chwili narodzin, kt\u00f3re precyzuj\u0105 t\u0119 opini\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 1 \u015arednia oczekiwana d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia w okresie 20 000 lat pne \u2013 2000 pne<\/em><\/span> <a name=\"4\"><\/a><a href=\"#przypis04\">[4]<\/a><br \/>\n<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-988\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-4-srednia-czekiwana-dlugosc.gif\" alt=\"Tabela 4 \u015brednia oczekiwana d\u0142ugo\u015b\u0107\" width=\"600\" height=\"376\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Start ku d\u0142u\u017cszemu \u017cyciu zacz\u0105\u0142 si\u0119 600 lat temu. Przez pierwsze 400 lat wzrost nie by\u0142 imponuj\u0105cy. W wieku XIX \u015brednia wzros\u0142a tyle, co przez cztery poprzednie wieki razem. Za\u015b w ci\u0105gu ostatnich 100 lat przeci\u0119tna d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia wzros\u0142a wi\u0119cej ni\u017c w ca\u0142ej poprzedniej historii ludzko\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gwa\u0142towny wzrost \u015bredniej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia w wieku XX spowodowa\u0142 olbrzymi skok liczby mieszka\u0144c\u00f3w Ziemi. Na przestrzeni ostatnich stu lat ludno\u015b\u0107 \u015bwiata wzros\u0142a czterokrotnie. Poprzedni czterokrotny wzrost liczby ludno\u015bci zaj\u0105\u0142 \u015bwiatu pi\u0119\u0107set lat. A jeszcze poprzedni \u2013 prawie dwa tysi\u0105ce lat. Zjawisk zadziwiaj\u0105cych w wieku XX by\u0142o znacznie wi\u0119cej: pokonanie wielu chor\u00f3b dziesi\u0105tkuj\u0105cych przedtem ludzk\u0105 populacj\u0119, id\u0105cy za tym spadek \u015bmiertelno\u015bci dzieci, wielki wzrost liczby ludzi starszych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>Fig. 2 Liczba ludno\u015bci \u015bwiata w przekroju historycznym (w tys. mln.)<\/em> <a name=\"5\"><\/a><a href=\"#przypis05\">[5]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-989\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-5-liczba-ludnosci-swiata.gif\" alt=\"Tabela 5 liczba ludno\u015bci \u015bwiata\" width=\"663\" height=\"304\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Tabu_smierci_%E2%80%93_obrona_przed_frustracja_poprzez_mechanizm_wyparcia\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Tabu \u015bmierci &#8211; obrona przed frustracj\u0105 poprzez mechanizm wyparcia<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ale gdy z jednej strony mieli\u015bmy wspania\u0142e osi\u0105gni\u0119cia w walce z chorobami i przedwczesn\u0105 \u015bmierci\u0105, z drugiej strony eksplodowa\u0142o wr\u0119cz w po\u0142owie XX wieku na Zachodzie dziwne zjawisko kulturowe \u2013 tabu \u015bmierci.\u00a0 Jego oznaki to m.in. zanik \u017ca\u0142oby, dyskretny pogrzeb. \u015amier\u0107 i umieranie sta\u0142y si\u0119 tematem nietaktownym. Pojawi\u0142o si\u0119 eufemistyczne s\u0142ownictwo (\u201edrodzy nieobecni\u201d, \u201emamusia odesz\u0142a\u201d). Zacz\u0119to ukrywa\u0107 przed umieraj\u0105cymi, \u017ce umieraj\u0105, narasta\u0142a niech\u0119\u0107 do bycia w ich pobli\u017cu. Unikamy okazji, by ich odwiedzi\u0107, nawet je\u015bli s\u0105 to nasi dobrzy znajomi. W roku 1986 Maurice Abiven pisa\u0142: \u201e\/\u2026\/ co najmniej od p\u00f3\u0142 wieku nasze zachodnie spo\u0142ecze\u0144stwo stara\u0142o si\u0119 jak najmniej wiedzie\u0107 o \u015bmierci i o wszystkim, co j\u0105 otacza. \u015amier\u0107 w domu, \u015bmier\u0107 na co dzie\u0144, \u015bmier\u0107 krewnego, bliskiego, s\u0105siada stawa\u0142a si\u0119 czym\u015b coraz mniej znanym, coraz mniej widocznym, coraz bardziej zacieranym: potwierdza to coraz mniejsza liczba ceremonii pogrzebowych i prawie ca\u0142kowity zanik obrz\u0119d\u00f3w \u017ca\u0142obnych. W szczeg\u00f3lno\u015bci w szpitalach, gdzie ludzie coraz cz\u0119\u015bciej umieraj\u0105 i gdzie \u015bmier\u0107 jest zjawiskiem codziennym, panowa\u0142a cicha zmowa, aby jej nie dostrzega\u0107 i post\u0119powa\u0107 tak, jak gdyby nie istnia\u0142a\u201d.<\/span> <a name=\"6\"><\/a><a href=\"#przypis06\">[6]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tradycyjny, publiczny charakter \u015bmierci i umierania zanik\u0142. Zast\u0105pi\u0142 go model obyczajowy b\u0119d\u0105cy negatywem tamtego. Spo\u0142ecze\u0144stwo zachodnie wyrzek\u0142o si\u0119 \u015bmierci. Wi\u0119cej nawet, \u015bmier\u0107 sta\u0142a si\u0119 czym\u015b wstydliwym i nietaktownym. M\u00f3wienie o niej, demonstrowanie rozpaczy po stracie bliskich, noszenie \u017ca\u0142oby zosta\u0142o wr\u0119cz zabronione przez nowe, rygorystyczne normy kulturowe.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak dzia\u0142a klasyczne tabu. Jego bardzo silna obecno\u015b\u0107 datuje si\u0119 od prze\u0142omu lat czterdziestych i pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych naszego wieku. Wystarczy spojrze\u0107 na Europ\u0119 Zachodni\u0105, Stany Zjednoczone. Op\u00f3\u017anienie Polski to jakie\u015b 20 lat. Nasuwaj\u0105 si\u0119 oczywiste pytania: dlaczego t\u0119 kulminacj\u0119 obserwujemy akurat od tamtej pory? Dlaczego nie wcze\u015bniej? Dlaczego nie p\u00f3\u017aniej? Dlaczego w og\u00f3le?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Raptowne nabranie wody w usta przez miliard ludzi w sprawie tak zasadniczej jak ich w\u0142asna \u015bmier\u0107 jest nies\u0142ychanym zjawiskiem. Jeszcze kilkadziesi\u0105t lat wcze\u015bniej rodzina i znajomi odwiedzali umieraj\u0105cego, by si\u0119 z nim po\u017cegna\u0107, mieszkaj\u0105ce w domu dzieci nie by\u0142y ani wyganiane ani ok\u0142amywane, precyzyjnie by\u0142y regulowane i zr\u00f3\u017cnicowane zasady noszenia \u017ca\u0142oby po bliskich. W ci\u0105gu kilkudziesi\u0119ciu nast\u0119pnych lat wszystko to znikn\u0119\u0142o, cho\u0107 temat przecie\u017c nie znikn\u0105\u0142. Zosta\u0142 wi\u0119c w\u0142a\u015bciwie nagle wyparty z masowej \u015bwiadomo\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">U\u017cywaj\u0105c s\u0142owa \u201ewyparcie\u201d kieruj\u0119 \u015bwiadomie wyja\u015bnienie na tory psychologii. To co zastanawia to nie sam mechanizm wyparcia, bo narzuca si\u0119 on z oczywisto\u015bci\u0105, ale jego raptowno\u015b\u0107, moment pojawienia oraz masowo\u015b\u0107. Wyparcie ze \u015bwiadomo\u015bci jakiego\u015b problemu, zjawiska czy te\u017c sprawy to jeden z mechanizm\u00f3w obronnych jednostki przed stanem frustracji. Aby\u015bmy mieli frustracj\u0119, musi by\u0107 cel i okoliczno\u015bci, kt\u00f3re udaremniaj\u0105 realizacj\u0119 tego celu. Frustracj\u0119 mo\u017ce dodatkowo pog\u0142\u0119bi\u0107 brak element\u00f3w \u0142agodz\u0105cych powsta\u0142e w wyniku frustracji napi\u0119cie. W przypadku naszego stosunku do \u015bmierci, wszystkie te podr\u0119cznikowe sk\u0142adowe frustracji zaistnia\u0142y\u00a0 na skal\u0119 bezprecedensow\u0105 wpierw w Stanach Zjednoczonych a potem w Europie Zachodniej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zobaczmy wpierw jakiego celu realizacja zosta\u0142a udaremniona. Powiedzmy od razu, \u017ce udaremnionym celem by\u0142a wizja d\u0142u\u017cszego \u017cycia a m\u00f3wi\u0105c dok\u0142adniej, odsuni\u0119cie chwili \u015bmierci. Taka mo\u017cliwo\u015b\u0107 raptownie\u00a0 pojawi\u0142a si\u0119 w pierwszej po\u0142owie XX wieku. Ale nie dla wszystkich\u2026 Owo \u201enie dla wszystkich\u201d by\u0142o w\u0142a\u015bnie \u017ar\u00f3d\u0142em frustracji.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Demograficzne_szanse_czlowieka_Zachodu_u_progu_XX_wieku\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Demograficzne szanse cz\u0142owieka Zachodu u progu XX wieku<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Stan wyj\u015bciowy, czyli demograficzne szanse cz\u0142owieka Zachodu w roku 1900, ogl\u0105dane z perspektywy pocz\u0105tku XXI wieku, by\u0142y bardzo ponure. W\u00f3wczas by\u0142a to wszak\u017ce zwyczajna, normalna rzeczywisto\u015b\u0107. Do ko\u0144ca wieku XIX \u015bmier\u0107 traktowano jako fakt naturalny, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 spotka\u0107 ka\u017cdego w ka\u017cdym czasie. By\u0142o to nieuniknione fatum, wyrok boski, budz\u0105cy l\u0119k, ale nie sprzeciw. Przede wszystkim \u015bmier\u0107 zbiera\u0142a g\u0119ste \u017cniwo we wszystkich przedzia\u0142ach wiekowych. \u015amiertelno\u015b\u0107 dzieci w Europie w roku 1900 wynosi\u0142a 130-150 na ka\u017cde 1000 urodze\u0144. Samo ju\u017c prze\u017cycie dzieci\u0144stwa by\u0142o wygran\u0105. W USA \u015bmiertelno\u015b\u0107 do pierwszego roku \u017cycia wynosi\u0142a w roku 1900 \u2013 133 zgony na 1000 urodze\u0144. Przesz\u0142o drugie tyle Amerykan\u00f3w urodzonych w roku 1900 umar\u0142o tylko troch\u0119 p\u00f3\u017aniej, przed osi\u0105gni\u0119ciem 30 roku \u017cycia.<\/span> <a name=\"7\"><\/a><a href=\"#przypis07\">[7]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gdy mieszka\u0144cy Europy lub USA przekroczyli ju\u017c trzydziestk\u0119, musieli si\u0119 raczej szybko cieszy\u0107 \u017cyciem. Na prze\u0142omie wiek\u00f3w przesz\u0142o 40% kobiet w USA nie do\u017cywa\u0142o nawet 50 lat, za\u015b ludzi starszych w wieku 65 lat i wi\u0119cej w ca\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwie by\u0142o raptem 4 &#8211; 6,5%<\/span>. <a name=\"8\"><\/a><a href=\"#przypis08\">[8]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wsp\u00f3\u0142czesny cz\u0142owiek Zachodu, ten z pocz\u0105tku XXI wieku, nie potrafi ju\u017c wczu\u0107 si\u0119 emocjonalnie w tamten \u015bwiat pocz\u0105tku XX wieku z jego szansami demograficznymi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Normalnym stanem by\u0142a w\u00f3wczas mentalna akceptacja rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej je\u015bli do\u017cy\u0142em 65 lat nie by\u0142o ju\u017c praktycznie wok\u00f3\u0142 mnie r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w. Chyba \u017ce by\u0142em bogatym mieszczuchem z du\u017cego miasta, najlepiej Francuzem. Je\u015bli do\u017cy\u0142em 50-tki \u2013 po\u0142owa moich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w z dzieci\u0144stwa ju\u017c nie \u017cy\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na pocz\u0105tku wieku do\u015bwiadczenie m\u00f3wi\u0142o, \u017ce tak by\u0142o, jest i b\u0119dzie. Garstka starszych ludzi, kt\u00f3rzy unikn\u0119li wcze\u015bniejszej hekatomby i do\u017cyli 65 lat mia\u0142a statystyczn\u0105 szans\u0119 prze\u017cycia jeszcze 12-13 lat. To jest wa\u017cna liczba. Zapami\u0119tajmy j\u0105.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Demograficzna_rewolucja_pierwszej_polowy_XX_wieku_jako_zrodlo_frustracji\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Demograficzna rewolucja pierwszej po\u0142owy XX wieku jako \u017ar\u00f3d\u0142o frustracji<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">I oto nagle, w pierwszej po\u0142owie wieku XX, nast\u0105pi\u0142a demograficzna rewolucja, nie maj\u0105ca precedensu w historii. Na przestrzeni raptem 50 lat, pocz\u0105wszy od roku 1900, \u015brednia oczekiwana d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia wzros\u0142a o 21 lat czyli niemal o po\u0142ow\u0119. A dok\u0142adnie (dane dla USA), z 47 do 68 lat, czyli o 44%. Dla por\u00f3wnania: w ca\u0142ym wieku XIX \u015brednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia wzros\u0142a o 11 lat, w ci\u0105gu poprzednich 500 lat \u2013 \u0142\u0105cznie o 24 lata<\/span>. <a name=\"9\"><\/a><a href=\"#przypis09\">[9]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ten absolutnie niezwyk\u0142y i bez precedensu skok w okresie 1900 \u2013 1950 by\u0142 g\u0142\u00f3wnie spowodowany wielkim spadkiem \u015bmiertelno\u015bci niemowl\u0105t i dzieci. \u015amiertelno\u015b\u0107 w tej grupie spad\u0142a przesz\u0142o czterokrotnie w USA i niemal trzykrotnie w Europie.\u00a0 G\u0142\u00f3wne przyczyny tego sukcesu to coraz skuteczniejsza walka z chorobami zaka\u017anymi, rozw\u00f3j publicznej ochrony zdrowia, poprawa stanu higieny osobistej, lepsza woda pitna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 3 Poprawa stanu higieny a \u015bmiertelno\u015b\u0107 wywo\u0142ana chorobami przenoszonymi wod\u0105 i powietrzem <\/em><\/span><a href=\"#przypis10\">[10]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-990\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-6-poprawa-stanu-higieny.gif\" alt=\"Tabela 6 poprawa stanu higieny\" width=\"551\" height=\"308\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dost\u0119p do \u015bwie\u017cej wody, odprowadzanie \u015bciek\u00f3w, separacja zaka\u017anie chorych, mycie r\u0105k i aseptyka dokona\u0142y prawdziwej rewolucji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Og\u00f3lny trend spadkowy pokazany na du\u017cym wykresie jest sum\u0105 spadku zgon\u00f3w w wyniku szeregu chor\u00f3b. Poni\u017cej przedstawiam dane odno\u015bnie tyfusu, dyfterytu, chor\u00f3b gastrycznych i gru\u017alicy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 4 USA: spadek \u015bmiertelno\u015bci w wyniku chor\u00f3b przenoszonych wod\u0105 i powietrzem w okresie 1875-1975<\/em><\/span> <a name=\"11\"><\/a><a href=\"#przypis11\">[11]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-991\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-7-zgony-gastryczne.gif\" alt=\"Tabela 7 zgony gastryczne\" width=\"636\" height=\"267\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-992\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-8-zgony-gruzlica.gif\" alt=\"Tabela 8 zgony gru\u017alica\" width=\"636\" height=\"251\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pokonali\u015bmy tradycyjne choroby zaka\u017ane, cho\u0107 pojawi\u0142 si\u0119 AIDS. Niedawno zatrzymali\u015bmy wzrost \u015bmiertelno\u015bci z powodu chor\u00f3b nowotworowych i serca. Ale stanowi\u0105 one nadal wyzwanie dla XXI wieku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 5 USA: por\u00f3wnawcze trajektorie g\u0142\u00f3wnych zab\u00f3jc\u00f3w XX wieku<\/em><\/span> <a name=\"12\"><\/a><a href=\"#przypis12\">[12]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-993\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-9-procent-wszystkich-zgonow.gif\" alt=\"Tabela 9 procent wszystkich zgon\u00f3w\" width=\"635\" height=\"403\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To co si\u0119 uda\u0142o osi\u0105gn\u0105\u0107 wobec dzieci stanowi\u0142o potwierdzenie cywilizacyjnych mo\u017cliwo\u015bci. Zachodnia cywilizacja niemal pokona\u0142a \u015bmier\u0107 w odniesieniu do m\u0142odszej jednej trzeciej spo\u0142ecze\u0144stwa. Ukaza\u0142o to nowe horyzonty i w spos\u00f3b oczywisty wyznaczy\u0142o nowe nadzieje. Pojawi\u0142 si\u0119 nowy, wspania\u0142y cel \u2013 odsuni\u0119cie \u015bmierci i d\u0142u\u017csze \u017cycie. Poniewa\u017c \u017cyj\u0105c w spo\u0142ecze\u0144stwie oceniamy nasz\u0105 sytuacj\u0119 por\u00f3wnuj\u0105c si\u0119 nieustannie z innymi, starsze dwie trzecie spo\u0142ecze\u0144stwa nie mog\u0142o nie spojrze\u0107 na siebie przez pryzmat ju\u017c odnotowanych zwyci\u0119stw demograficznych. I to por\u00f3wnanie wypada\u0142o dla doros\u0142ych i starszych \u017ale, \u017ceby nie powiedzie\u0107 fatalnie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 6 USA: przyrost ludno\u015bci (w %%) poni\u017cej i powy\u017cej 65 roku \u017cycia w wieku XX<\/em> <\/span><a name=\"13\"><\/a><a href=\"#przypis13\">[13]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-996\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-10-przyrost-liczby.gif\" alt=\"Tabela 10 przyrost liczby\" width=\"612\" height=\"397\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Spadek \u015bmiertelno\u015bci niemowl\u0105t i dzieci spowodowa\u0142 w ci\u0105gu 50 lat bardzo du\u017cy przyrost ludzi powy\u017cej 65 lat. W USA &#8211; z 3,1 do 12,3 mln. os\u00f3b. W ci\u0105gu p\u00f3\u0142 wieku ludno\u015b\u0107 USA poni\u017cej 65 roku \u017cycia wzros\u0142a o 90% a liczba os\u00f3b powy\u017cej 65 lat \u2013 o 400%. G\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce ludzie ci nie umarli za m\u0142odu, jak to drzewiej bywa\u0142o.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wzrost liczby ludzi starszych nie szed\u0142 jednak w parze z popraw\u0105 ich oczekiwanej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia. Po up\u0142ywie p\u00f3\u0142 wieku 65-latkowie mogli \u015brednio oczekiwa\u0107 prze\u017cycia jeszcze 14 lat, czyli tylko o 2 lata wi\u0119cej ni\u017c 50 lat wcze\u015bniej. Jak\u017ce niemi\u0142y kontrast ze skal\u0105 poprawy szans m\u0142odych!<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 7 USA: wzrost \u015bredniej oczekiwanej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia w okresie 1900 \u2013 1950 og\u00f3\u0142em i w grupie powy\u017cej 65 lat<\/em> <\/span><a name=\"14\"><\/a><a href=\"#przypis14\">[14]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-997\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-11-wzrost-o-2-lata.gif\" alt=\"Tabela 11 wzrost o 2 lata\" width=\"444\" height=\"396\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Co wi\u0119cej, cho\u0107 os\u00f3b powy\u017cej 65 lat by\u0142o 4 razy wi\u0119cej, nie wzr\u00f3s\u0142 istotnie odsetek ludzi najstarszych. W stosunku do senior\u00f3w medycyna nie odnotowa\u0142a sukces\u00f3w. Ludzi starszych by\u0142o znacznie wi\u0119cej ale w zasadzie nie umierali p\u00f3\u017aniej. Doprawdy frustruj\u0105ce &#8230;<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 8 <\/em><em>USA: struktura wiekowa os\u00f3b powy\u017cej 65 roku \u017cycia w okresie 1900 \u2013 1950<\/em><\/span> <a name=\"15\"><\/a><a href=\"#przypis15\">[15]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-998\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-12-osob-w-wieku-85.gif\" alt=\"Tabela 12 os\u00f3b w wieku 85\" width=\"540\" height=\"303\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Te fakty nale\u017cy widzie\u0107 przez pryzmat \u015bwiata wok\u00f3\u0142. Oto pierwszy raz w dziejach ludzko\u015bci pewna wyra\u017anie zdefiniowana i \u0142atwo rozpoznawalna grupa spo\u0142eczna &#8211; m\u0142odsza generacja spo\u0142ecze\u0144stwa, zdo\u0142a\u0142a odsun\u0105\u0107 od siebie gro\u017ab\u0119 \u015bmierci, kt\u00f3ra j\u0105 przedtem dziesi\u0105tkowa\u0142a. \u015amier\u0107 nagle, po raz pierwszy w historii, przesta\u0142a r\u00f3wno rozdziela\u0107 razy. Stawa\u0142a si\u0119 coraz wyra\u017aniej domen\u0105 ludzi starszych. W pewnym sensie przesta\u0142a by\u0107 sprawiedliwa. M\u0142odzi raptem jej umkn\u0119li.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Odsuni\u0119cie \u015bmierci od m\u0142odszych pokole\u0144 w pierwszej po\u0142owie XX wieku spowodowa\u0142o, \u017ce \u015bmier\u0107 ludzi starszych zacz\u0119\u0142a si\u0119 coraz bardziej rzuca\u0107 w oczy. To oni g\u0142\u00f3wnie umierali a \u017ce by\u0142o ich coraz wi\u0119cej i umierali r\u00f3wnie szybko jak niegdy\u015b, przedzia\u0142 wiekowy 65-78 zamienia\u0142 si\u0119 w coraz bardziej zapchan\u0105 poczekalni\u0119 \u015bmierci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 9 <\/em><em>\u015amiertelno\u015b\u0107 w r\u00f3\u017cnych przedzia\u0142ach wiekowych na przestrzeni 1900 -1950 (Francja, kobiety) <\/em><\/span><a href=\"#przypis16\">[16]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-999\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-13-dane-za-okres.gif\" alt=\"Tabela 13 dane za okres\" width=\"635\" height=\"262\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To tu \u015bmier\u0107 z po\u015bpiechem nadrabia\u0142a zaleg\u0142o\u015bci. Odwieczna hekatomba dzieci zamienia\u0142a si\u0119 stopniowo w hekatomb\u0119 wczesnych emeryt\u00f3w. Ich \u015bmier\u0107 stawa\u0142a si\u0119 bardziej widoczna tak\u017ce prawem kontrastu. Zosta\u0142a bowiem zerwana wsp\u00f3lnota losu. Dramat \u015bmierci odgrywali starsi. M\u0142odsi przeszli do widowni.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Starsi nie mogli przy tym liczy\u0107 na g\u0142os pocieszenia. Nauka od ko\u0144ca lat dwudziestych XX wci\u0105\u017c powtarza\u0142a, \u017ce \u015brednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia zbli\u017ca si\u0119 do biologicznego pu\u0142apu. Nie by\u0142a to dobra wiadomo\u015b\u0107. Dewiz\u0105 ekspert\u00f3w by\u0142o: lasciate ogni speranza, porzu\u0107cie wszelk\u0105 nadziej\u0119, aczkolwiek ich ponure krakania okazywa\u0142y si\u0119 p\u00f3\u017aniej z regu\u0142y nietrafne i \u015brednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia bezczelnie ros\u0142a, lekcewa\u017c\u0105c opinie wybitnych profesor\u00f3w. Niemniej, jeszcze w latach 60. XX wieku twierdzono, \u017ce nie nale\u017cy spodziewa\u0107 si\u0119 wzrostu dalszego trwania \u017cycia doros\u0142ych, bo je\u015bli siedemdziesi\u0119ciokilkuletni cz\u0142owiek ucieknie przed zawa\u0142em to i tak nied\u0142ugo potem umrze na raka (statystycznie rzecz ujmuj\u0105c).<\/span> <a name=\"17\"><\/a><a href=\"#przypis17\">[17]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Trendy demograficzne ukaza\u0142y wspania\u0142e mo\u017cliwo\u015bci, nowe cele, ale jednocze\u015bnie starsza i coraz liczniejsza cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa zosta\u0142a wyra\u017anie poinformowana, \u017ce te osi\u0105gni\u0119cia jej nie dotycz\u0105 i raczej dotyczy\u0107 nie b\u0119d\u0105. Bo cho\u0107 \u015bmierci odebrano historyczne, wieczne prawo si\u0119gania po wszystkich, r\u00f3wnocze\u015bnie odebrano nadziej\u0119 tym, kt\u00f3rzy to najnowsze zwyci\u0119stwo cywilizacji doceniliby najbardziej. Czyli ludziom starszym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak si\u0119 rodzi frustracja. Cho\u0107 w liczbach absolutnych nast\u0105pi\u0142a pewna poprawa, gwa\u0142towny spadek umieralno\u015bci m\u0142odych dramatycznie pogorszy\u0142 relatywn\u0105 sytuacj\u0119 starszych, kt\u00f3rzy ani podobnych osi\u0105gni\u0119\u0107 nie do\u015bwiadczyli ani \u2013 zdaniem ekspert\u00f3w \u2013 do\u015bwiadczy\u0107 nie mieli.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nieco przez analogi\u0119 do rewolucji, kt\u00f3re zwykle wybuchaj\u0105 nie wtedy, gdy jest najgorzej, ale gdy si\u0119 nieco polepsza, mo\u017cemy spojrze\u0107 na powstaj\u0105c\u0105 w\u00f3wczas frustracj\u0119 egzystencjaln\u0105. Nie narodzi\u0142a si\u0119, gdy \u015bmier\u0107 zbiera\u0142a r\u00f3wno \u017cniwo w\u015br\u00f3d wszystkich, ale w\u00f3wczas, gdy jedna cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa przesta\u0142a umiera\u0107 a druga, coraz liczniejsza, widz\u0105c to i patrz\u0105c na to umiera\u0142a r\u00f3wnie szybko jak niegdy\u015b.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ucieczka przed t\u0105 frustracj\u0105 mia\u0142a charakter r\u00f3wnie masowy, co sama frustracja i przybra\u0142a wiele twarzy. Jedn\u0105 z nich, t\u0105 o kt\u00f3rej m\u00f3wi si\u0119 teraz najg\u0142o\u015bniej, by\u0142o milczenie. Wykre\u015blenie tematu \u015bmierci z codziennej agendy, niemal udawanie, \u017ce \u015bmier\u0107 \u2013 ta prawdziwa \u2013 nie istnieje. Psychologiczny mechanizm wyparcia frustracji ze \u015bwiadomo\u015bci, jako \u017ce dotkn\u0105\u0142 setek milion\u00f3w ludzi, zamieni\u0142 si\u0119 w zjawisko w skali socjologicznej. O stopniu frustracji \u015bwiadczy wsparcie milczenia nakazami kulturowymi i sankcjami obyczajowymi. W ten spos\u00f3b milczenie przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 w tabu. Zjawisko badane przez antropolog\u00f3w w spo\u0142eczno\u015bciach prymitywnych pojawi\u0142o si\u0119 nagle w samym centrum zachodniej cywilizacji.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Czynniki_wzmacniajace_frustracje_egzystencjalna_w_polowie_XX_wieku\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Czynniki wzmacniaj\u0105ce frustracj\u0119 egzystencjaln\u0105 w po\u0142owie XX wieku<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ten niemal klasyczny stan frustracji oraz tabu zrodzone jako spos\u00f3b obrony przed ni\u0105 zosta\u0142y bardzo silnie wzmocnione dodatkowymi okoliczno\u015bciami.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po pierwsze, w po\u0142owie wieku XX sekularyzacja Zachodu osi\u0105gn\u0119\u0142a kolejne apogeum. Mi\u0119dzy sekularyzacj\u0105 i tabu \u015bmierci zaistnia\u0142 mechanizm wzajemnych oddzia\u0142ywa\u0144. Sekularyzacja redukowa\u0142a nadzieje transcendentne i podnosi\u0142a warto\u015b\u0107 czasu doczesnego, co od po\u0142owy XX wieku nie pomaga\u0142o, m\u00f3wi\u0105c najogl\u0119dniej, \u0142agodzi\u0107 egzystencjalnej frustracji starszych pokole\u0144. B\u00f3g si\u0119 oddala\u0142 a coraz cenniejszy czas doczesny by\u0142 akurat t\u0105 warto\u015bci\u0105, kt\u00f3rej starszym sk\u0105piono. Aczkolwiek trudno tu m\u00f3wi\u0107 o prostej zale\u017cno\u015bci, sekularyzacja wspomaga\u0142a trwanie tabu \u015bmierci, zw\u0142aszcza, gdy si\u0119 ono ju\u017c pojawi\u0142o i rozwija\u0142o. By\u0142a \u017cyzn\u0105 gleb\u0105 sprzyjaj\u0105c\u0105 kultywacji tego zjawiska. Z kolei tabu \u015bmierci wzmacnia\u0142o sekularyzacj\u0119, gdy\u017c przyczynia\u0142o do dodatkowego wyludnienia ko\u015bcio\u0142\u00f3w. Cz\u0142owiek Zachodu &#8211; wyczulony na \u015bmier\u0107 &#8211; s\u0142ysza\u0142 w nich bowiem przede wszystkim nie obietnic\u0119 zbawienia, ale ponure \u201ememento mori\u201d, pami\u0119taj o \u015bmierci. Omijali\u015bmy wi\u0119c ko\u015bcio\u0142y a g\u0142oszone w nich nadzieje tym bardziej pragn\u0119li\u015bmy zast\u0105pi\u0107 odsuni\u0119ciem \u015bmierci i coraz d\u0142u\u017cszym \u017cyciem. Wiadomo\u015b\u0107, \u017ce jest to niemo\u017cliwe zamyka\u0142a nas w pu\u0142apce. Miotali\u015bmy si\u0119 mi\u0119dzy Wielkim pragnieniem i groz\u0105 Jego niespe\u0142nienia. Tabu \u015bmierci pozwala\u0142o o wszystkim zapomnie\u0107. By\u0142o ucieczk\u0105. Aczkolwiek nie leczy\u0142o choroby, to przynajmniej znieczula\u0142o .<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie, zachodnie normy kulturowo-obyczajowe po\u0142owy XX wieku:<\/span><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"color: #000000;\">zabrania\u0142y mi m\u0142odym zazdro\u015bci\u0107, czu\u0107 w stosunku do nich zawi\u015b\u0107 lub j\u0105 okazywa\u0107;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">zabrania\u0142y rozpacza\u0107 mimo braku nadziei, \u017ce jutro b\u0119dzie lepsze;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">zabrania\u0142y narzeka\u0107, robi\u0107 raban, wyrzeka\u0107 na niesprawiedliwo\u015b\u0107 losu;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">s\u0142owem \u2013 kultura zablokowa\u0142a artykulacj\u0119 mojej niezgody na istniej\u0105cy stan rzeczy. Nie tylko jestem wkurzony, to jeszcze nie wolno mi tego wykrzycze\u0107. Odwrotnie, mam udawa\u0107, \u017ce wszystko jest OK.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na koniec, pocz\u0105wszy od lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku zacz\u0105\u0142 si\u0119 w USA a nieco potem w Europie, wspania\u0142y boom gospodarczy. Dochody ros\u0142y, bezrobocie praktycznie znika\u0142o, wska\u017aniki optymizmu konsument\u00f3w si\u0119ga\u0142y zenitu. Moje szanse w \u017cyciu doczesnym wygl\u0105da\u0142y coraz lepiej. Ale wyrok prawie nie zosta\u0142 odroczony i je\u015bli by\u0142em emerytem, w weso\u0142ej wrzawie ekonomicznej pomy\u015blno\u015bci coraz cz\u0119\u015bciej s\u0142ysza\u0142em wok\u00f3\u0142 siebie \u015bwist Kosy. Tabu \u015bmierci pozwala\u0142o niemal do ko\u0144ca o niej nie my\u015ble\u0107. Przynajmniej tyle\u2026<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Masowa frustracja egzystencjalna broni\u0142a si\u0119 nie tylko wyparciem. A\u017c korci, by popatrze\u0107 na prawie r\u00f3wnoczesny proces obalania tabu seksu. Koincydencja jest tak wyra\u017ana, \u017ce chyba nieprzypadkowa. Ale na tym nie koniec. Zablokowana ekspresja skutkuje nie tylko wyparciem, ale i agresj\u0105. W tym tak\u017ce agresj\u0105 przemieszczon\u0105. Czy nie jest uzasadnione spojrze\u0107 z tej perspektywy na pewne zjawiska kulturowe drugiej po\u0142owy XX wieku, jak cho\u0107by rosn\u0105ca fascynacja przemoc\u0105 w kulturze masowej? A dalej, czy marzenia zduszone u progu lat 50. nie sublimowa\u0142y na skal\u0119 wr\u0119cz cywilizacyjn\u0105 w sferze gospodarczej? Te pytania, wi\u0105\u017c\u0105c mechanizmy cywilizacyjne i psychologiczne id\u0105 tropem niekt\u00f3rych, wygas\u0142ych ju\u017c nurt\u00f3w ameryka\u0144skiej antropologii kulturowej. By\u0107 mo\u017ce warto jeszcze raz p\u00f3j\u015b\u0107 t\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">A wracaj\u0105c do kwestii tabu\u2026 \u017bycie nigdy nie zastyga w raz ustalonych kszta\u0142tach. Zw\u0142aszcza w tak szybkiej rzeczywisto\u015bci, jak\u0105 jest wsp\u00f3\u0142czesna zachodnia cywilizacja. Tak zatem, po up\u0142ywie 50 lat to d\u0142awi\u0105ce swobod\u0119 my\u015blenia i m\u00f3wienia tabu zdecydowanie os\u0142ab\u0142o. O \u015bmierci m\u00f3wimy g\u0142o\u015bniej a nasze pragnienie i \u017c\u0105danie d\u0142u\u017cszego \u017cycia opanowa\u0142o nie tylko umys\u0142y, ale i media, nauk\u0119 oraz przemys\u0142. Sp\u00f3jrzmy zatem co si\u0119 sta\u0142o w ci\u0105gu 50 lat drugiej po\u0142owy XX wieku.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Podsumowanie_dotychczasowych_rozwazan\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Podsumowanie dotychczasowych rozwa\u017ca\u0144<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wpierw jednak zreasumujmy nasz\u0105 dotychczasow\u0105 analiz\u0119 przyczyn narodzin tabu \u015bmierci w po\u0142owie wieku XX:<\/span><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"color: #000000;\">w okresie 1900-1950 powsta\u0142a du\u017ca r\u00f3\u017cnica w \u015bredniej oczekiwanej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia ludzi dojrza\u0142ych i dzieci. Ukaza\u0142 si\u0119 nowy cel, ale nie dla wszystkich;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">w okresie 1900-1950 nast\u0105pi\u0142 szybki przyrost liczby os\u00f3b starszych bez widocznej poprawy ich szans dalszego prze\u017cycia. Medycyna \u015bwi\u0119ci\u0142a triumfy obni\u017caj\u0105c umieralno\u015b\u0107 dzieci. Wobec ludzi starszych sukces\u00f3w nie odnotowa\u0142a;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">eksperci byli zgodni w pesymizmie, co do kiepskich szans na przed\u0142u\u017cenie \u015bredniej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia ponad siedemdziesi\u0105t kilka lat<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Te czynniki, stanowi\u0105ce klasyczne pod\u0142o\u017ce stanu frustracji zadzia\u0142a\u0142y na skal\u0119 masow\u0105. Psychologiczny mechanizm, jako \u017ce dotkn\u0105\u0142 setek milion\u00f3w ludzi, zamieni\u0142 si\u0119 w zjawisko socjologiczne. W efekcie powsta\u0142a masowa frustracja a podstawowa obrona przed ni\u0105 przybra\u0142a posta\u0107 wyparcia problemu \u015bmierci ze \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej. Frustracja zosta\u0142a dodatkowo wzmocniona trzema czynnikami:<\/span><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"color: #000000;\">sekularyzacja osi\u0105ga apogeum wraz z ni\u0105 ro\u015bnie warto\u015b\u0107 \u017cycia doczesnego. Frustracja zostaje przez to wzmocniona wzrostem znaczenia warto\u015bci zakazanej.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">normy kulturowe blokuj\u0105 artykulacj\u0119 niezgody na brak szans, podczas gdy inni je dostali. Frustracja zostaje przez to wzmocniona blokad\u0105 w\u0142asnej ekspresji.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">ma miejsce boom gospodarczy lat 50. i 60. Frustracja zostaje przez to wzmocniona optymistyczn\u0105 ocen\u0105 indywidualnych perspektyw.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Jak_i_dlaczego_tabu_smierci_zaczelo_gasnac\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Jak i dlaczego tabu \u015bmierci zacz\u0119\u0142o gasn\u0105\u0107<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Prze\u015bled\u017amy jak g\u0142\u00f3wne, opisane wy\u017cej czynniki, kt\u00f3re zrodzi\u0142y tabu kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 w drugiej po\u0142owie XX wieku i dlaczego ich nowa dynamika co najmniej os\u0142abi\u0142a tabu \u015bmierci.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Druga_polowa_XX_wieku_%E2%80%93_wydatki_na_zdrowie_dlugosc_zycia_i_struktura_wiekowa_spoleczenstw_Zachodu\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Druga polowa XX wieku \u2013 wydatki na zdrowie, d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia i struktura wiekowa spo\u0142ecze\u0144stw Zachodu<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przede wszystkim, wygaszono podstawowe \u017ar\u00f3d\u0142o frustracji. Tempo poprawy szans prze\u017cycia m\u0142odych i starszych zosta\u0142o odwr\u00f3cone. W okresie 1950 &#8211; 2000 to starsi zyskali wi\u0119cej ni\u017c m\u0142odzi. I to znacznie wi\u0119cej. By\u0142y to od\u0142o\u017cone w czasie efekty strategicznych decyzji pa\u0144stw zachodnich z lat 50. i 60. XX wieku o zmianie polityki publicznej w zakresie ochrony zdrowia i istotnym zwi\u0119kszeniu nak\u0142ad\u00f3w na t\u0119 sfer\u0119. Dekada lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych to pocz\u0105tek wielkiej bitwy o zdrowie ludzi starszych. Tabu \u015bmierci zamkn\u0119\u0142o nam usta, ale otworzy\u0142o portfele.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 10 <\/em><em>USA: Udzia\u0142 wydatk\u00f3w na ochron\u0119 zdrowia w Produkcie Krajowym Brutto, 1900-2004 <\/em><\/span><a name=\"18\"><\/a><a href=\"#przypis18\">[18]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1000\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-14-poczatek-wielkiego-przyspieszenia.gif\" alt=\"Tabela 14 pocz\u0105tek wielkiego przyspieszenia\" width=\"564\" height=\"320\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Druga po\u0142owa XX wieku to wojna wydana g\u0142\u00f3wnym przyczynom \u015bmierci w wieku dojrza\u0142ym: chorobom serca, nowotworom, udarom m\u00f3zgu, chorobom uk\u0142adu oddechowego i cukrzycy. Efekt tej batalii, wspartej bilionami dolar\u00f3w okaza\u0142 si\u0119 zdecydowanie pozytywny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 11 <\/em><em>USA: \u015arednia oczekiwana d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia w chwili narodzin i w wieku 65 lat w okresie 1900 -2000 <\/em><\/span><a name=\"19\"><\/a><a href=\"#przypis19\">[19]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1001\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-15-wzrost-o-29.gif\" alt=\"Tabela 15 wzrost o 29\" width=\"648\" height=\"282\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W roku 2000 ludzie starsi mogli si\u0119 spodziewa\u0107 \u017cycia o prawie 30% d\u0142u\u017cszego ni\u017c ich r\u00f3wie\u015bnicy przed p\u00f3\u0142 wiekiem, m\u0142odzi &#8211; tylko o 13%. Procenty ods\u0142aniaj\u0105 tu g\u0142\u0119bsz\u0105 prawd\u0119 psychologiczn\u0105 ni\u017c liczba lat. Cho\u0107 wzrost prze\u017cywalno\u015bci starszych liczony latami by\u0142 mniejszy ni\u017c u m\u0142odych, to dla cz\u0142owieka, kt\u00f3remu zosta\u0142o znacznie mniej \u017cycia, ka\u017cdy dodatkowy rok wa\u017cy wi\u0119cej ni\u017c dla kogo\u015b, kto ma przed sob\u0105 wiele lat.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na progu XXI wieku struktura wiekowa os\u00f3b powy\u017cej 65 roku \u017cycia nie by\u0142a ju\u017c kopi\u0105 tej sprzed p\u00f3\u0142 wieku. A pami\u0119tajmy, \u017ce struktura z 1950 by\u0142a niemal kopi\u0105 tej z roku 1900. Teraz starszych os\u00f3b nie tylko bardzo szybko przybywa\u0142o, ale po osi\u0105gni\u0119ciu 65 lat \u017cyli oni znacznie d\u0142u\u017cej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 12 <\/em><em>USA: tempo przyrostu populacji w grupie wiekowej powy\u017cej 65 roku \u017cycia w okresie 1900 \u2013 2000 <\/em><\/span><a name=\"20\"><\/a><a href=\"#przypis20\">[20]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1002\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-16-wzrost-procentowy.gif\" alt=\"Tabela 16 wzrost procentowy\" width=\"647\" height=\"321\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Druga po\u0142owa XX wieku to gwa\u0142towny wzrost liczby ludzi po 65 roku \u017cycia. Przy czym najszybciej wzrasta liczba ludzi najstarszych, powy\u017cej 85 lat. Wykres powy\u017cej dok\u0142adnie to ilustruje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Efektem tej dynamiki by\u0142a zdecydowanie inna struktura wiekowa spo\u0142ecze\u0144stwa zachodniego w roku 2000 w por\u00f3wnaniu z rokiem 1950 i 1900.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u00a0<em>Fig. 13 <\/em><em>USA: struktura wiekowa ludno\u015bci w latach 1900, 1950, 2000 <\/em><\/span><a name=\"21\"><\/a><a href=\"#przypis21\">[21]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1004\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-17-liczba-osob-85.gif\" alt=\"Tabela 17 liczba os\u00f3b 85\" width=\"636\" height=\"395\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pod koniec wieku ludzi starszych nie tylko znacznie przyby\u0142o, ale i \u017cyli oni d\u0142u\u017cej. W przedziale wiekowym 65-80 \u015bmiertelno\u015b\u0107 radykalnie spad\u0142a w por\u00f3wnaniu z rokiem 1950.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 14 <\/em><em>\u015amiertelno\u015b\u0107 w r\u00f3\u017cnych przedzia\u0142ach wiekowych w okresie 1950 &#8211; 1994 (Francja, kobiety) <\/em><\/span><a name=\"22\"><\/a><a href=\"#przypis22\">[22]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1005\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-18-1950-1954.gif\" alt=\"Tabela 18 1950-1954\" width=\"635\" height=\"275\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ponadto, druga po\u0142owa XX wieku to uwaga nauki, medycyny i przemys\u0142u skoncentrowana ma ludziach starszych. To na rozwi\u0105zywaniu ich problem\u00f3w zdrowotnych skupione s\u0105 szybko rosn\u0105ce wydatki na ochron\u0119 zdrowia. \u00a0 Nie ma ju\u017c pesymizmu zmieszanego z oboj\u0119tno\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jednym z najbardziej spektakularnych efekt\u00f3w tej zmiany dynamiki demograficznej jest bezprecedensowy wzrost liczby os\u00f3b przekraczaj\u0105cych wiek 100 lat.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 15 <\/em><em>USA: liczba os\u00f3b w wieku 100 lat i wi\u0119cej na milion mieszka\u0144c\u00f3w w okresie<\/em><em> 1900 \u2013 2000 <\/em><\/span><a name=\"23\"><\/a><a href=\"#przypis23\">[23]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1006\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-19-japonia.gif\" alt=\"Tabela 19 japonia\" width=\"624\" height=\"440\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wykres powy\u017cej, koncentruj\u0105c si\u0119 na osobach najbardziej wiekowych, dobrze ilustruje, od kiedy mamy do czynienia z radykaln\u0105 popraw\u0105 efekt\u00f3w w zakresie wyd\u0142u\u017cania \u017cycia ludzkiego. Jest to ostatnie dwudziestolecie XX wieku.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Przewidywania_na_przyszlosc\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Przewidywania na przysz\u0142o\u015b\u0107<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Co do ekspert\u00f3w&#8230; Ich pesymistyczne oceny z lat 60. co do maksymalnej \u015bredniej oczekiwanej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia nie potwierdzi\u0142y si\u0119. Rosn\u0105co szybko \u015brednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia, zw\u0142aszcza w ostatniej \u0107wiartce XX wieku, zmusi\u0142a do korygowania prognoz co kilka lat Pope\u0142nione b\u0142\u0119dy nauczy\u0142y nas ostro\u017cno\u015bci w ferowaniu prognoz i pokory wobec mo\u017cliwo\u015bci Natury.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ale te\u017c i same fakty osza\u0142amiaj\u0105. W okresie ostatnich 160 lat w krajach o najd\u0142u\u017cszej \u015bredniej \u017cycia, \u015brednia ta ros\u0142a liniowo o 2,5 roku na ka\u017cd\u0105 dekad\u0119. Od 45 lat w Szwecji w roku 1840 do 85 lat w Japonii w roku 2000. Jak stwierdzili autorzy wykresu prezentowanego poni\u017cej, jest to \u201enajbardziej znacz\u0105ca regularno\u015b\u0107 zachowa\u0144 masowych kiedykolwiek obserwowana\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Fig. 16<\/em><em> \u015arednia oczekiwana d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia kobiet w okresie 1840-2000 w krajach o najd\u0142u\u017cszej \u015bredniej <\/em><\/span><a name=\"24\"><\/a><a href=\"#przypis24\">[24]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1007\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-20-best-practise.gif\" alt=\"Tabela 20 best practice\" width=\"624\" height=\"442\" \/><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jest prawdopodobne, \u017ce ten trend si\u0119 utrzyma i dziewczyny urodzone w Japonii lub w Szwecji w roku 2060 b\u0119d\u0105 \u017cy\u0142y \u015brednio 100 lat. Obecnie maj\u0105 na to 50% szans. Oficjalne prognozy rz\u0105dowe na rok 2060 (np. USA, Anglia) s\u0105 znacznie ni\u017csze (ok. 82 lat) i s\u0105 ostro krytykowane jako nierealistycznie niskie, przez co niedoszacowuj\u0105 przysz\u0142ych potrzeb systemu emerytalnego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Eksperci &#8211; pesymi\u015bci (ci nigdy nie znikaj\u0105) zamiast pow\u0105tpiewa\u0107 co do \u015bredniej prognozowanej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia koncentruj\u0105 si\u0119 na granicach czysto biologicznych. Widz\u0105 je w okolicach 120 lat i odrzucaj\u0105 na tej podstawie wszelkie prognozy \u015bredniej prze\u017cywalno\u015bci ponad ten wiek.<\/span> <a name=\"25\"><\/a><a href=\"#przypis25\">[25]<\/a> <span style=\"color: #000000;\">Ale nie istnieje ju\u017c zgodny ch\u00f3r pesymist\u00f3w. Dokonania ostatnich 20-25 lat ucz\u0105, \u017ce racjonaln\u0105 postaw\u0105 okazuje si\u0119 du\u017cy optymizm w prognozowaniu d\u0142ugo\u015bci naszego \u017cycia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Optymizmu przyk\u0142ad jeden z wielu: James Vaupel, dyrektor Instytutu Bada\u0144 Demograficznych Maxa Plancka w Rostocku stwierdzi\u0142 w roku 2000: \u201eWiek XXI mo\u017ce przyniesie wyleczenie raka, wylew\u00f3w i Alzheimer\u2019a oraz in\u017cynieri\u0119 genetyczn\u0105 i dog\u0142\u0119bne zrozumienie procesu starzenia. W\u00f3wczas nasze dzieci mog\u0142yby \u017cy\u0107 nie 100 lat ale 120 lat, 150 lat a mo\u017ce bez ko\u0144ca. Mo\u017ce ka\u017cda dekada naszego \u017cycia b\u0119dzie kolejn\u0105 dekad\u0105 sukces\u00f3w biologii, kt\u00f3ra pozwoli nam \u017cy\u0107 kolejn\u0105 dekad\u0119. To jest mo\u017cliwe &#8211; nieprawdopodobne ale mo\u017cliwe.\u201d<\/span>\u00a0<a name=\"26\"><\/a><a href=\"#przypis26\">[26]<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wszystko to razem tworzy inny obraz, klimat i emocje. \u00a0 \u0179r\u00f3d\u0142a frustracji wysychaj\u0105. Kolejne zwyci\u0119stwa nad Czasem dodaj\u0105 odwagi, by przemilczanie \u015bmierci i udawane zapominanie o niej zast\u0105pi\u0107 g\u0142o\u015bnym \u017c\u0105daniem d\u0142u\u017cszego \u017cycia.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Sila_dzialania_innych_czynnikow_sekularyzacji_i_norm_kulturowych\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Si\u0142a dzia\u0142ania innych czynnik\u00f3w: sekularyzacji i norm kulturowych<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Czy obserwujemy Na Zachodzie znacz\u0105ce zmiany w drugiej po\u0142owie XX wieku w poziomie, dynamice i charakterystyce procesu sekularyzacji? Nie zamierzam tu autorytatywnie zabiera\u0107 g\u0142osu. Intuicja m\u00f3wi mi jednak, \u017ce:<\/span><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"color: #000000;\">sekularyzacja jako odchodzenie od przestrzegania regu\u0142 tradycyjnych religii nasila si\u0119;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">sama wiara w Boga nie spada r\u00f3wnie szybko jak praktyki religijne;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">r\u00f3wnocze\u015bnie istnieje du\u017ca niepewno\u015b\u0107 co owa Transcendencja (o ile jest) mo\u017ce i chce mi da\u0107.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Utrwala si\u0119 nowy konsensus. Zamiast walki &#8211; pokojowa koegzystencja sfery doczesnej i religijnej. Ale przy do\u015b\u0107 \u015bcis\u0142ym odseparowaniu obu sfer. Religia i B\u00f3g s\u0105 oddzieleni od \u015bwiata codziennej troski. To utrwala praktyczn\u0105 redukcj\u0119 eschatologiczn\u0105. W efekcie czas doczesny jest coraz silniej traktowany jako jedyny a wi\u0119c i jego warto\u015b\u0107 odpowiednio wzrasta.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z tego punktu widzenia zastanawia wysoka religijno\u015b\u0107 Amerykan\u00f3w a r\u00f3wnocze\u015bnie tak silne w Ameryce przejawy tabu \u015bmierci. Rodzi si\u0119 pytanie o \u017ar\u00f3d\u0142a i przyczyny tej religijno\u015bci oraz wi\u0105zane z religi\u0105 oczekiwania. Mo\u017ce mia\u0142 racj\u0119 Paul Tillich, \u017ce gdyby zagwarantowa\u0107 Amerykanom nie\u015bmiertelno\u015b\u0107, obeszliby si\u0119 bez Boga. Ale czy my jeste\u015bmy inni?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jak pami\u0119tamy specyficzne normy kulturowo-obyczajowe blokuj\u0105ce artykulacj\u0119 frustracji dodatkowo j\u0105 pog\u0142\u0119bia\u0142y. Przez ostatnie pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat niewiele si\u0119 tu zmieni\u0142o, ale skoro wygaszono, przynajmniej cz\u0119\u015bciowo, \u017ar\u00f3d\u0142a frustracji, normy te przesta\u0142y by\u0107 wzmacniaczem blokady psychicznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Skoro wygaszone zosta\u0142y, przynajmniej cz\u0119\u015bciowo, \u017ar\u00f3d\u0142a frustracji, rodzi si\u0119 istotne pytanie: czy tabu \u015bmierci nadal istnieje? W ci\u0105gu ostatnich lat ukaza\u0142 si\u0119 ca\u0142y szereg publikacji o ko\u0144cu tabu \u015bmierci lub przynajmniej o jego znacznym os\u0142abieniu. Podzielam t\u0119 opini\u0119. W moim przekonaniu, cho\u0107 tabu \u015bmierci nadal istnieje, to jednak, tak jak si\u0119 stopniowo rozprzestrzenia\u0142o w czasie i przestrzeni tak i obecnie si\u0119 wycofuje, ale odwrotnej kolejno\u015bci czasowej i geograficznej<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Istnieje ponadto kilka czynnik\u00f3w, kt\u00f3re os\u0142abiaj\u0105 jego dzia\u0142anie:<\/span><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"color: #000000;\">ruch hospicyjny. Zosta\u0142 zainicjowany w latach 60. przez Elisabeth K\u00fcbler-Ross. Uczy\u0142 na nowo, \u017ce umieraj\u0105cy ma prawo do godnej \u015bmierci. O \u015bmierci zacz\u0119to znowu m\u00f3wi\u0107. Inicjatyw tego typu jest coraz wi\u0119cej. Przyk\u0142adowo, w roku 2008 w Polsce, najwi\u0119ksze pismo codzienne, Gazeta Wyborcza przeprowadzi\u0142a kilkumiesi\u0119czn\u0105 akcj\u0119 Umiera\u0107 po ludzku. Mia\u0142a ona na celu promocj\u0119 w\u0142a\u015bciwych postaw wobec zjawiska \u015bmierci oraz instytucji, kt\u00f3re pomagaj\u0105 godnie umiera\u0107. Autorzy akcji tak j\u0105 opisali na wst\u0119pie: \u201eChcemy z Wami rozmawia\u0107 o \u015bmierci &#8211; o tym, jak prze\u0142ama\u0107 sw\u00f3j strach, jak si\u0119 po\u017cegna\u0107, gdzie szuka\u0107 pomocy. Przywracamy \u015bmier\u0107 do \u017cycia. Chcemy \u017ceby ludzie umierali godnie w\u015br\u00f3d troskliwej opieki i najbli\u017cszych. \u017beby ostatnie chwile nie by\u0142y rozpaczliw\u0105 walk\u0105 lekarzy o przed\u0142u\u017cenie \u017cycia, kt\u00f3re nieuchronnie ga\u015bnie, ale czasem spokoju, ciszy, intymno\u015bci, bycia razem.\u201d<\/span> <a name=\"27\"><\/a><a href=\"#przypis27\">[27]<\/a><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">tanatologia, czyli nauka o \u015bmierci, kt\u00f3ra powsta\u0142a w latach 70. i odczarowywa\u0142a tabu poprzez jego nazwanie, analiz\u0119 i wskazywanie cho\u0107by niehumanitarnego post\u0119powania personel\u00f3w szpitalnych wobec os\u00f3b umieraj\u0105cych. By\u0142o to istotnym pocz\u0105tkiem rewizji naszego my\u015blenia i zasad post\u0119powania.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">konwencje, czyli przyj\u0119te, dozwolone jako bezpieczne i akceptowane spo\u0142ecznie schematy post\u0119powania, m\u00f3wienia i reakcji emocjonalnych w sytuacji osobistej styczno\u015bci ze zjawiskiem umierania i \u015bmierci. Konwencj\u0105 jest na przyk\u0142ad powszechnie stosowane eufemistyczne s\u0142ownictwo: \u201edrodzy nieobecni\u201d zamiast \u201ezmarli\u201d, \u201emamusia odesz\u0142a\u201d zamiast \u201eumar\u0142a\u201d, \u201epo d\u0142ugiej i ci\u0119\u017ckiej chorobie\u201d na oznaczenie nowotworu. Post\u0119pujemy wed\u0142ug wyuczonych konwencji i w ten spos\u00f3b przechodzimy przez trudn\u0105 sytuacj\u0119 obcowania z umieraj\u0105cym, zmar\u0142ym i jego rodzin\u0105 stosunkowo szybko, bez zbytniego anga\u017cowania emocjonalnego. Konwencje ucz\u0105 na przyk\u0142ad, jak pokazywa\u0107 b\u00f3l i rozpacz, jak o nich m\u00f3wi\u0107. Czyni\u0105 nasze zachowania oraz innych przewidywalnymi. Je\u015bli kto\u015b si\u0119 z konwencji wy\u0142amuje nast\u0119puje reakcja, np. wykluczenia z uczestnictwa. Przyk\u0142ad takiego wykluczenia opisany jest w jednej z ksi\u0105\u017cek rabina Harolda Kushnera. \u201eRzecz ma miejsce podczas \u017cydowskiego pogrzebu w Ameryce. W domu, w kt\u00f3rym wystawiono trumn\u0119, zaczyna zawodzi\u0107 jaka\u015b stara kobieta. \u201eZabierzcie j\u0105 st\u0105d i dajcie co\u015b na uspokojenie\u201d \u2013 decyduje gospodarz. Czy tego werdyktu nie znamy i z naszych pogrzeb\u00f3w?\u201d<\/span> <a name=\"28\"><\/a><a href=\"#przypis28\">[28]<\/a><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">Symboliczne, rytualne i przej\u015bciowe zawieszanie tabu. Tak\u0105 rol\u0119 w kulturach przednowoczesnych pe\u0142ni\u0142 okres karnawa\u0142u. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, kultura dopuszcza do pewnych czyn\u00f3w zwykle obj\u0119tych tabu \u015bmierci. Tabu \u015bmierci ulega zawieszeniu, gdy uczestniczymy w aktach umierania i \u015bmierci, re\u017cyserowanych i fikcyjnych, ale ukazywanych realistycznie, cho\u0107 wed\u0142ug \u201ebezpiecznych\u201d konwencji. Mam tu na my\u015bli lawinowo rosn\u0105c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 produkcji wsp\u00f3\u0142czesnej kultury masowej. Ogl\u0105danie \u015bmierci i akt\u00f3w okrucie\u0144stwa, odpowiednio re\u017cyserowanych i dyskutowanie o nich cz\u0119\u015bciowo roz\u0142adowuje napi\u0119cie wywo\u0142ane blokowaniem przez tabu mo\u017cliwo\u015bci ekspresji na temat \u015bmierci.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">Roz\u0142adowywanie napi\u0119\u0107 przy pomocy substytut\u00f3w, kt\u00f3re budz\u0105 r\u00f3wnie silne lub podobne emocje jak wyparty ze \u015bwiadomo\u015bci problem \u015bmierci. W kulturze europejskiej istnieje przynajmniej od \u015aredniowiecza \u015bci\u015ble ze sob\u0105 powi\u0105zana para przyci\u0105gaj\u0105cych si\u0119 przeciwie\u0144stw: Eros i Tanatos, czyli seks i \u015bmier\u0107. T\u0119 par\u0119 motyw\u00f3w obserwujemy w poezji, epice, malarstwie, muzyce, dramacie. Od lat 50. i 60. XX wieku wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce narastaniu i kulminacji tabu \u015bmierci towarzyszy lustrzany proces obalania tabu seksu. By\u0107 mo\u017ce istnieje jaka\u015b granica hamowania w\u0142asnej ekspresji, by\u0107 mo\u017ce nie da si\u0119 r\u00f3wnocze\u015bnie w naszej kulturze wyprze\u0107 obu temat\u00f3w: \u015bmierci i seksu. A rosn\u0105ca swoboda seksualna to z pewno\u015bci\u0105 wielki poch\u0142aniacz emocji i napi\u0119\u0107. Innym substytutem jest rytualne uczestnictwo w aktach przemocy i agresji. Koincydencja w czasie narastania tabu \u015bmierci i rosn\u0105cej liczby produkt\u00f3w kultury masowej epatuj\u0105cych okrucie\u0144stwem i zabijaniem wydaje si\u0119 by\u0107 ze sob\u0105 logicznie powi\u0105zana. \u015amier\u0107 fikcyjna, re\u017cyserowana, ale ukazana realistycznie, w spos\u00f3b drastyczny a nie w odrealnionych konwencjach Hollywoodu z lat 30. XX wieku budzi silne emocje a r\u00f3wnocze\u015bnie roz\u0142adowuje napi\u0119cia nagromadzone blokowaniem ekspresji odno\u015bnie problemu \u015bmierci.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">Na koniec, zablokowana przez tabu \u015bmierci, artykulacja oczekiwa\u0144, by odsun\u0105\u0107 \u015bmier\u0107 i d\u0142u\u017cej \u017cy\u0107, znalaz\u0142a &#8211; od lat siedemdziesi\u0105tych XX wieku &#8211; pojemny i efektywny kana\u0142 artykulacji zast\u0119pczej. Zamiast m\u00f3wi\u0107, \u017ce chc\u0119 \u017cy\u0107 d\u0142u\u017cej i odsun\u0105\u0107 jak najdalej w\u0142asn\u0105 \u015bmier\u0107, \u017c\u0105dam, by D\u0142u\u017cej-By\u0107-M\u0142odym. Jest to bezpieczny spos\u00f3b m\u00f3wienia o pragnieniu bycia d\u0142u\u017cej, bo nie narusza tabu. Mo\u017ce si\u0119 wi\u0119c dynamicznie rozwija\u0107 i spe\u0142nia stosunkowo nie\u017ale swoje zadanie, cho\u0107 w przypadkach ekstremalnych prowadzi do sytuacji zabawnych. Pami\u0119tam dokumentalne filmy, w kt\u00f3rych leciwe panie (notabene Amerykanki), z napi\u0119t\u0105 po wielu operacjach, do granic bezpiecze\u0144stwa sk\u00f3r\u0105, z wielkim zapa\u0142em opowiadaj\u0105 o swojej walce o zachowanie m\u0142odo\u015bci. Testem sukcesu \u00a0 mia\u0142y by\u0107 przygody mi\u0142osne ze znacznie m\u0142odszymi m\u0119\u017cczyznami.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gdy w ostatnich dekadach XX wieku tabu \u015bmierci zacz\u0119\u0142o s\u0142abn\u0105\u0107, rosn\u0105ca warto\u015b\u0107 czasu doczesnego zacz\u0119\u0142a si\u0119 ujawnia\u0107 wprost w formie \u017c\u0105da\u0144 i oczekiwa\u0144, by D\u0142u\u017cej-By\u0107-W-Og\u00f3le. Ale ci\u0105gle istniej\u0105ce, cho\u0107 os\u0142abione, tabu \u015bmierci nadal kanalizuje znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 artykulacji D\u0142u\u017cej kana\u0142em zast\u0119pczym, w kt\u00f3rym \u017c\u0105dam coraz d\u0142u\u017cszej m\u0142odo\u015bci a nie jak najdalszego odsuni\u0119cia \u015bmierci.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Summary\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Summary<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">In 20th century the Western civilization experienced the development, culmination and gradual decline of the death taboo phenomenon. Its sources are linked to the unique demographic situation of the West and its psychological mass effects. Other factors also play their role. In the first half of the century life expectancy of children and youth was radically improved. That resulted, after few decades, in the older generation population unprecedented surge. However the survival chances of elderly were nearly unchanged and they were refused to get any hope for the future. Therefore, the death of young generation has been nearly eradicated but the fast increasing rest of the population learned that its life expectancy was close to the limit imposed by the biology. The reaction to this highly frustrating message was the suppression\/denial of the entire problem of death and dying from the collective consciousness. Simultaneously the massive investments in health care sector started. The postponed effects of these expenditures brought such gains in the elderly life expectancy that death taboo as a defending measure against frustration started to die down.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Przypisy\"><\/span>Przypisy<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>Uwaga poczyniona 9. lutego 2012 roku: bibliografi\u0119, opart\u0105 w znacznym stopniu na \u017ar\u00f3d\u0142ach internetowych, sporz\u0105dzi\u0142em w roku 2005 i 2006. Od tego czasu cz\u0119\u015b\u0107 link\u00f3w przesta\u0142a by\u0107 aktualna.<\/em><\/p>\n<p><a name=\"przypis01\"><\/a><a href=\"#1\">[1]<\/a> Po d\u0142ugim okresie milczenia literatura na temat procesu starzenia, staro\u015bci, \u015bmierci, umierania i zjawisk pokrewnych bardzo si\u0119 rozwin\u0119\u0142a. Podaj\u0119 tylko kilka pozycji z bardzo bogatej literatury. por. W.R. Clark, <em>P\u0142e\u0107 i \u015bmier\u0107<\/em>, Warszawa, 2000; E. Kubler-Ross, <em>Rozmowy o \u015bmierci i umieraniu<\/em>, bez daty (ok. 2000); E. Kubler-Ross, <em>Ko\u0142o \u017cycia<\/em>, Warszawa, 2000; J. Ratzinger, <em>\u015amier\u0107 i \u017cycie wieczne<\/em>, Warszawa, 2000; M. Fossel, <em>Jak przed\u0142u\u017cy\u0107 nasze \u017cycie,<\/em> Warszawa, 1999; J.J. Medina, <em>Zegar \u017cycia,<\/em> Warszawa, 2001; A. Ostrowska, <em>\u015amier\u0107 w do\u015bwiadczeniu jednostki spo\u0142ecze\u0144stwa<\/em>, Warszawa, 1997; J. Bowker, <em>Sens \u015bmierci<\/em>, Warszawa, 1996; I. Ziemi\u0144ski, <em>Zagadnienie \u015bmierci w filozofii analitycznej<\/em>, Lublin, 1999; T.\u015alipko, <em>Kara \u015bmierci z teologicznego i filozoficznego punktu widzenia<\/em>, Krak\u00f3w, 2000; Z. Bauman, <em>\u015amier\u0107 i nie\u015bmiertelno\u015b\u0107. O wielo\u015bci strategii \u017cycia<\/em>, Warszawa, 1998; H. Thelicke, <em>\u017bycie ze \u015bmierci\u0105<\/em>, Warszawa, 2002; M. Vovelle, <em>\u015amier\u0107 w cywilizacji Zachodu<\/em>, Gda\u0144sk, 2004; G. Minois, <em>Historia staro\u015bci. Od antyku do renesansu<\/em>, Warszawa, 1995; J-P. Bois, <em>Historia staro\u015bci. Od Montaigne\u2019a do pierwszych emerytur<\/em>, Warszawa, 1996; <em>Wymiary \u015bmierci<\/em>, St. Rosiek, (red.) Antologia literatury francuskiej, Gda\u0144sk, 2002; <em>Antropologia \u015bmierci. My\u015bl francuska<\/em>, ST. Cichomski, Jakub M. Godzimirski (red.), Warszawa, 1993; <em>\u015amier\u0107 w kulturze dawnej Polski, Katalog wystawy. <\/em>P. Mrozowski (red.), Warszawa, 2000-2001; B. Innes, <em>Granice \u015bmierci<\/em>, Warszawa, 1999; P. Aries, <em>Cz\u0142owiek i \u015bmier\u0107<\/em>, Warszawa, 2000.<\/p>\n<p><a name=\"przypis02\"><\/a><a href=\"#2\">[2]<\/a> Michele Vovelle, <em>\u015amier\u0107 w cywilizacji Zachodu<\/em>, Gda\u0144sk, 2004. Dwudziestowieczne tabu \u015bmierci autor analizuje w ostatniej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki, zatytu\u0142owanej \u201eUmieranie dzisiaj\u201d, str 635-721<\/p>\n<p><a name=\"przypis03\"><\/a><a href=\"#3\">[3]<\/a> Cytat L. Hayflicka za: K. Hopkin, <em>Jak zosta\u0107 matuzalemem?<\/em><a href=\"#powr\u00f3t4\">, \u201e\u015awiat Nauki\u201d, 12\/1999, str. 46<\/a><\/p>\n<p><a name=\"przypis04\"><\/a><a href=\"#4\">[4]<\/a> Dane o spodziewanej \u015bredniej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia w czasach historycznych s\u0105 efektem szacunk\u00f3w. Jest ich wiele i nie istnieje na ten temat consensus. Dane z wykresu i tabeli por: <em>Historical perspective, Week of August 4, 1996, Life Expectancy,<\/em> w: <a href=\"http:\/\/www.positivepress.com\/perspective\/archive\/96-08-04.php3\">www.positivepress.com\/perspective\/archive\/96-08-04.php3<\/a>, za Julian L. Simon (red), <em>The State of Humanity<\/em>, 1995; (w przypisach obok \u017ar\u00f3de\u0142 podaj\u0119 tak\u017ce aktualne linki do niekt\u00f3rych. S\u0105 one jednak aktualne tylko przez pewien czas. Potem trzeba szuka\u0107 samemu); por. tak\u017ce, Massimo Livi-Bacci, <em>A Consise History of World Population<\/em>, Oxford, 1997 s. 121. Ciekawostka: zakonnicy benedykty\u0144scy w Cantenbery w Anglii w okresie 1395-1505 \u017cyli przeci\u0119tnie 22 lata, mimo lepszego od przeci\u0119tnego wy\u017cywienia, ubrania, higieny i warunk\u00f3w mieszkaniowych, <em>Historical perspective\u2026<\/em><\/p>\n<p><a name=\"przypis05\"><\/a><a href=\"#5\">[5]<\/a> Dane o ludno\u015bci \u015bwiata w czasach historycznych s\u0105 zawsze oparte na szacunkach. Jest ich wiele. Dane z wykresu, por.<em>Historical Estimates of World Population<\/em>, w: <a href=\"http:\/\/www.census.gov\/ipc\/www\/worldhis.html\">www.census.gov\/ipc\/www\/worldhis.html<\/a> . Tam podane inne \u017ar\u00f3d\u0142a. Interesuj\u0105ce materia\u0142y na ten temat, por. <em>The Labirynth of World History<\/em>, <a href=\"http:\/\/www.ehistory.com\/world\">www.ehistory.com\/world<\/a>, por. Carl Haub, <em>How Many People Have Ever Lived on Earth?<\/em>, materia\u0142y Population Reference Bureau, w: http:\/\/www.prb.org\/Template.cfm?Section=PRB&amp;template=\/ContentManagement\/<br \/>\nContentDisplay.cfm&amp;ContentID=7421, <em>Historical Overview of European Population Trends<\/em> w: <a href=\"http:\/\/migration.ucc.ie\/population\/4%20eupophistory.htm\">http:\/\/migration.ucc.ie\/population\/4%20eupophistory.html<\/a>, strona internetowa University College Cork, por. Internet Medieval Sourcebook: Tables on Population in Medieval Europe w: <a href=\"http:\/\/www.fordham.edu\/halsall\/source\/pop-in-eur.html\">www.fordham.edu\/halsall\/source\/pop-in-eur.html<\/a><\/p>\n<p><a name=\"przypis06\"><\/a><a href=\"#6\">[6]<\/a> M. Abiven, <em>Accompagner la mort<\/em>, w: \u201eEtudes\u201d, novembre 1986, s. 465-466, za: St. Cichowicz, <em>\u015amier\u0107: gwa\u0142t na idei lub reakcja \u017cycia. <\/em><em>Wst\u0119p<\/em>, w: <em>Antropologia \u015bmierc<\/em>i\u2026, s. 6.<\/p>\n<p><a name=\"przypis07\"><\/a><a href=\"#7\">[7]<\/a> \u015amiertelno\u015b\u0107 niemowl\u0105t do 1 roku \u017cycia w USA w roku 1900 szacowana jest pomi\u0119dzy 120 i 160 zgon\u00f3w na 1000 urodze\u0144. Jedne z ni\u017cszych szacunk\u00f3w pokazuje Mary M. Kent, Mark Mather, <em>What Drives U.S. Population Growth?,<\/em> \u201cPopulation Bulletin\u201d, December 2002, Vol.57 No.4, s.13, w:<br \/>\n<u><a href=\"http:\/\/www.prb.org\/Content\/NavigationMenu\/PRB\/AboutPRB\/Population_Bulletin2\/57.4_\">www.prb.org\/Content\/NavigationMenu\/PRB\/AboutPRB\/Population_Bulletin2\/57.4_<\/a><br \/>\nUSPopulationFinal.pdf<\/u><u> . <\/u>Wy\u017csze szacunki, ok 133 zgon\u00f3w na 1000 urodze\u0144 w: <em>Demographic, Comparative, and Differential Aging<\/em> w:<br \/>\n<a href=\"http:\/\/mcb.berkeley.edu\/courses\/mcb135k\/lect1.html\">http:\/\/mcb.berkeley.edu\/courses\/mcb135k\/lect1.html<\/a>. Odsetek os\u00f3b urodzonych w roku 1900, kt\u00f3re do\u017cy\u0142y 30 lat, tam\u017ce, s. 14. Autorzy pisz\u0105: \u201eIn 1900, about 72 percent of newborns survived to age 30; by 1950, almost 95 percent did. This figure reached nearly 98 percent in 1999\u201d<\/p>\n<p><a name=\"przypis08\"><\/a><a href=\"#8\">[8]<\/a> Odsetek os\u00f3b powy\u017cej 65 lat w roku 1900: dla USA: Christine L. Himes, Elderly Americans, s. 6, w: Population Bulletin, June 2002, wyd. Population Reference Bureau, Vol. 56, No. 4.w:<br \/>\n<a href=\"http:\/\/www.prb.org\/Template.cfm?Section=Population_Bulletin1&amp;template=\/ContentManagement\/ContentDisplay.cfm&amp;ContentID=12469\">www.prb.org\/Template.cfm?Section=Population_Bulletin1&amp;template=\/ContentManagement\/ContentDisplay.cfm&amp;ContentID=12469<\/a><br \/>\nOdsetek 4% oznacza, \u017ce w roku 1900 tylko co 25 osoba do\u017cywa\u0142a 60 lat. 25 lat wcze\u015bniej odsetek Amerykan\u00f3w do\u017cywaj\u0105cych 65 roku \u017cycia by\u0142 jeszcze mniejszy i wynosi\u0142 tylko 2,5%. Por. <em>Life Expectancy Tables, <\/em> w: <a href=\"http:\/\/www.efmoody.com\/estate\/lifeexpectancy.html\">www.efmoody.com\/estate\/lifeexpectancy.html<\/a> s. 3,5. Tam wiele innych danych na temat dynamiki demograficznej w XX wieku. Odsetek kobiet we USA, kt\u00f3re do\u017cywa\u0142y 50 roku \u017cycia w roku 1900 plasowa\u0142 si\u0119 poni\u017cej 60%. Por. Gina Kolata, <em>Model Shows How Medical Changes Let Population Surge<\/em>, \u201cThe New York Times\u201d, January 7, 1997, w: <a href=\"http:\/\/www.pop.upenn.edu\/center\/pscnews\/nytimes.html\">www.pop.upenn.edu\/center\/pscnews\/nytimes.html<\/a><br \/>\nOdsetek kobiet we Francji, kt\u00f3re do\u017cywa\u0142y 50 roku \u017cycia w roku 1900 wynosi\u0142 64%. Patrz: Gilles Pison, <em>The population of France in 2000<\/em>, \u201cPopulation &amp; Societes\u201d, No. 366, March 2001, ss. 2-4 w:<br \/>\n<a href=\"http:\/\/www.ined.fr\/fichier\/t_publication\/497\/publi_pdf2_pop_and_soc_english_366.pdf\">www.ined.fr\/fichier\/t_publication\/497\/publi_pdf2_pop_and_soc_english_366.pdf<\/a><\/p>\n<p><a name=\"przypis09\"><\/a><a href=\"#9\">[9]<\/a> W niniejszym tek\u015bcie dane statystyczne dotycz\u0105 przede wszystkim USA. Przyczyn\u0105 takiego wyboru jest du\u017co \u0142atwiejszy dost\u0119p on-line do ameryka\u0144skich historycznych danych demograficznych, ni\u017c do tego typu danych dost\u0119pnych on-line z innych kraj\u00f3w. Ameryka\u0144skie bazy on-line pozwalaj\u0105 na jednolit\u0105 prezentacj\u0119 ca\u0142ego okresu XX wieku w rozmaitych przekrojach. Jednak\u017ce dost\u0119pne, cho\u0107 bardziej fragmentaryczne dane europejskie w pe\u0142ni potwierdzaj\u0105 istnienie prezentowanych w tek\u015bcie trend\u00f3w.<\/p>\n<p><a name=\"przypis10\"><\/a><a href=\"#10\">[10]<\/a> Wykresy na temat \u015bmiertelno\u015bci a poprawy stanu higieny, Jesse H. Ausubel, Perrin S. Meyer, Iddo K. Wernick, <em>Death and the Human Environment: The United States in the 20th Century<\/em>, \u201cTechnology in Society\u201d, 23 (2), 2001, s. 25. w:<br \/>\n<a href=\"http:\/\/phe.rockefeller.edu\/death\/phedeath.pdf\">http:\/\/phe.rockefeller.edu\/death\/phedeath.pdf<\/a>. Przedruki wykres\u00f3w z tego artyku\u0142u za zezwoleniem autor\u00f3w.<\/p>\n<p><a name=\"przypis11\"><\/a><a href=\"#11\">[11]<\/a> tam\u017ce, s. 21<\/p>\n<p><a name=\"przypis12\"><\/a><a href=\"#12\">[12]<\/a> tam\u017ce, s. 23<\/p>\n<p><a name=\"przypis13\"><\/a><a href=\"#13\">[13]<\/a> Wykres na temat tempa przyrostu ludno\u015bci og\u00f3\u0142em i powy\u017cej 65 roku \u017cycia na podstawie danych z: Christine L. Himes, <em>Elderly Americans\u2026<\/em>, s. 6,<\/p>\n<p><a name=\"przypis14\"><\/a><a href=\"#14\">[14]<\/a> Wykres nt. spodziewanej \u015bredniej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia na podstawie danych z: Christine L. Himes, <em>Elderly Americans<\/em>\u2026, s. 11,<\/p>\n<p><a name=\"przypis15\"><\/a><a href=\"#15\">[15]<\/a> tam\u017ce, s,7<\/p>\n<p><a name=\"przypis16\"><\/a><a href=\"#16\">[16]<\/a> wykres na podstawie Jean-Marie Robine, <em>Future prospects for human longevity and health,<\/em> London School of Economics, prezentacja z 11 stycznia 2002 roku<\/p>\n<p><a name=\"przypis17\"><\/a><a href=\"#17\">[17]<\/a> Opinie z lat 60. XX wieku na temat \u015bredniej mo\u017cliwej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia, patrz np. Ben J. Wattenberg, America by numbers, Wall Street Journal, January 3, 2001. Sporo na temat pesymistycznych prognoz co do mo\u017cliwej d\u0142ugo\u015bci ludzkiego \u017cycia w: Jim Oeppen, James W. Vaupel, <em>Broken Limits to Life Expectancy<\/em>, \u201eScience\u201d vol. 296, 10 May 2002. Dost\u0119p: <a href=\"http:\/\/user.demogr.mpg.de\/jwv\">http:\/\/user.demogr.mpg.de\/jwv<\/a> a tam klikn\u0105\u0107 na \u201e10 selected publications\u201d. W\u015br\u00f3d nich jest ten artyku\u0142 (wersja html).<\/p>\n<p><a name=\"przypis18\"><\/a><a href=\"#18\">[18]<\/a> Wykres na podstawie: T.Getzen, <em>Forecasting Heath Expenditures: Short, Medium, and Long (Long) Term<\/em>, \u201cJournal of Heath Care Financing\u201d, 2000; 26(3):56-72; Ch.I.Jones, <em>Why Have Health Expenditures As a Share of GDP Risen So Much?<\/em>, Department of Economic, UC Berkeley and NBER, May 5, 2004, Version 3.0; S.Heffler, S.Smith, G.Won, M. Kent Clemens, S. Keehan, M. Zezza, <em>Health Spending Projections For 2001-2011: The latest Outlook,<\/em>\u201d Health Affairs\u201d, March\/April 2002, G. Won, <em>Long Term Health Care Spending<\/em>, prezentacja dla FFC\/GWU Brown Bag Seminar, December 14, 2004<\/p>\n<p><a name=\"przypis19\"><\/a><a href=\"#19\">[19]<\/a> Wykres nt. spodziewanej \u015bredniej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia na podstawie danych z: Christine L. Himes, <em>Elderly Americans,<\/em> s. 11<\/p>\n<p><a name=\"przypis20\"><\/a><a href=\"#20\">[20]<\/a> Wykres na temat tempa przyrostu populacji wyliczony na podstawie danych z: Christine L. Himes, <em>Elderly Americans<\/em>, s. 6, 7<\/p>\n<p><a name=\"przypis21\"><\/a><a href=\"#21\">[21]<\/a> tam\u017ce, s. 6, 7<\/p>\n<p><a name=\"przypis22\"><\/a><a href=\"#22\">[22]<\/a> wykres na podstawie Jean-Marie Robine, <em>Future prospects\u2026<\/em><\/p>\n<p><a name=\"przypis23\"><\/a><a href=\"#23\">[23]<\/a> Wykres na temat os\u00f3b w wieku 100 lat i powy\u017cej w USA na podstawie danych z: Kestenbaum, B.R. Ferguson, <em>Number of centenerians In the United States Jan.. 1, 1990, Jan. 1, 2010, Based on Improved Medicare Data. Presented to Living to <\/em><em>100 And Beyond,<\/em> Symposium Sponsored by the Society of Actuaries, Orlando 12-14, 2005. <a href=\"http:\/\/library.soa.org\/library-pdf\/m-li05-1_XXVI.pdf\">http:\/\/library.soa.org\/library-pdf\/m-li05-1_XXVI.pdf<\/a> ; Nieco wy\u017csze dane o liczbie stulatk\u00f3w w USA, por. Theodore Caplow, Louis Hicks and Ben J. Wattenberg, <em>The First Measured Century: An Illustrated Guide to Trends in America, 1900-2000<\/em>, rozdzia\u0142 1 pt. Population, w: <a href=\"http:\/\/www.pbs.org\/fmc\/book\/1population1.htm\">www.pbs.org\/fmc\/book\/1population1.htm<\/a>. Tam podane \u017ar\u00f3d\u0142a. Dane na temat roku 2000 dla USA w tym \u017ar\u00f3dle wynosz\u0105 262 osoby w wieku 100 lat i powy\u017cej na 1 mln. mieszka\u0144c\u00f3w i pochodz\u0105 prawdopodobnie z szacunk\u00f3w z roku 1994 (por. <em>Centenarians in the United States<\/em>, July 1999, s. 2, wyd. U.S Department of Health and Human Services i in.). Dane ze spisu powszechnego w USA na rok 2000 liczb\u0119 t\u0119 redukuj\u0105 do 50 tys. os\u00f3b. Por. Christine L. Himes, <em>Elderly Americans\u2026<\/em>, s. 15; Najni\u017csze dane podaje zwykle Social Security Administration (por. tam\u017ce). Analiza stulatk\u00f3w z USA por. tak\u017ce C. A. Krach, <em>Centenarians in the United States<\/em>, July 1999, w: <a href=\"http:\/\/www.census.gov\/prod\/99pubs\/p23-199.pdf\">www.census.gov\/prod\/99pubs\/p23-199.pdf<\/a> . Wiele informacji osobach w wieku 100 lat i starszych, por. Jean-Marie Robine, <em>Future Prospects for Human Longevity and Health<\/em>, prezentacja w London School of Economics, 11.stycznia 2002.<br \/>\nJacques Vallin, France Mesl\u00e9, <em>Living beyond the age of 100<\/em>, w: \u201cPopulation et Soci\u00e9t\u00e9s\u201d, No.365, February 2001, w:<br \/>\n<a href=\"http:\/\/www.ined.fr\/fichier\/t_telechargement\/5043\/telechargement_fichier_en_english_365.pdf\">www.ined.fr\/fichier\/t_telechargement\/5043\/telechargement_fichier_en_english_365.pdf<\/a><br \/>\nJean-Marie Robine, Yasuhiko Saito, Carol Jagger, <em>Living and dying beyond age 100 in Japan<\/em> w: <a href=\"http:\/\/www.soa.org\/ccm\/cms-service\/stream\/asset?asset_id=1171046\">www.soa.org\/ccm\/cms-service\/stream\/asset?asset_id=1171046<\/a><\/p>\n<p><a name=\"przypis24\"><\/a><a href=\"#24\">[24]<\/a> Wykres na temat rekordowej \u015bredniej oczekiwanej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia w okresie 1840-2000 z bardzo g\u0142o\u015bnego artyku\u0142u: Jim Oeppen, James W. Vaupel, <em>Broken Limits to Life Expectancy\u2026<\/em> Przedruk za zezwoleniem autora.<\/p>\n<p><a name=\"przypis25\"><\/a><a href=\"#25\">[25]<\/a> Znanym oponentem tezy o mo\u017cliwo\u015bci znacznego przed\u0142u\u017cenia d\u0142ugo\u015bci \u017cycia jest Leonard Hayflick. Por. jego artyku\u0142, <em>Longevity Determination and Aging<\/em>, \u201cNature\u201d, 408, 37-39, November 9,2000, <a href=\"http:\/\/www.soa.org\/ccm\/cms-service\/stream\/asset?asset_id=1218043\">www.soa.org\/ccm\/cms-service\/stream\/asset?asset_id=1218043<\/a><\/p>\n<p><a name=\"przypis26\"><\/a><a href=\"#26\">[26]<\/a> James Vaupel, Setting the Stage: A Generation of Centenarians?, The Washington Quarterly, Summer 2000, s. 198 w: <a href=\"http:\/\/www.twq.com\/summer00\/vaupel.pdf\">http:\/\/www.twq.com\/summer00\/vaupel.pdf<\/a><\/p>\n<p><a name=\"przypis27\"><\/a><a href=\"#27\">[27]<\/a> Patrz: <a href=\"http:\/\/wyborcza.pl\/0,88842.html\">http:\/\/wyborcza.pl\/0,88842.html<\/a><\/p>\n<p><a name=\"przypis28\"><\/a><a href=\"#28\">[28]<\/a> Przyk\u0142ad i cytat pochodzi z tekstu Joanny Tokarskiej_Bakir \u015amier\u0107 pozbawiona g\u0142osu <a href=\"http:\/\/www.tygodnik.com.pl\/kontrapunkt\/46-47\/bakir.html\">http:\/\/www.tygodnik.com.pl\/kontrapunkt\/46-47\/bakir.html<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst Wst\u0119p \u2013 logika dalszego wywodu i odniesienie do literatury Wiek XX to okres, w kt\u00f3rego mniej wi\u0119cej po\u0142owie nast\u0105pi\u0142a na obszarze cywilizacji zachodniej kulminacja specyficznego tabu \u2013 tabu \u015bmierci. Ostatnia \u0107wiartka ubieg\u0142ego wieku to stopniowe luzowanie tego knebla kulturowego. Mamy obecnie spor\u0105 literatur\u0119 dokumentuj\u0105c\u0105 samo zjawisko [1] i ub\u00f3stwo analiz [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":894,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-987","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-inne-teksty","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/987","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=987"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/987\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/894"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=987"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=987"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=987"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}