{"id":961,"date":"2015-07-16T14:20:16","date_gmt":"2015-07-16T12:20:16","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=961"},"modified":"2016-01-29T18:42:04","modified_gmt":"2016-01-29T17:42:04","slug":"nauka-a-religia-historiografia-problemu","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/nauka-a-religia-historiografia-problemu\/","title":{"rendered":"Nauka a religia: historiografia problemu"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2932\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/pdf2.jpg\" alt=\"pdf2\" width=\"21\" height=\"21\" \/>\u00a0 <a href=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Nauka_a_religia_Kwasniewski.pdf\">pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n<hr \/>\n<div id=\"ez-toc-container\" class=\"ez-toc-v2_0_80 counter-hierarchy ez-toc-counter ez-toc-custom ez-toc-container-direction\">\n<div class=\"ez-toc-title-container\"><p class=\"ez-toc-title\" style=\"cursor:inherit\">Spis tre\u015bci  \/  Contents<\/p>\n<\/div><nav><ul class='ez-toc-list ez-toc-list-level-1 ' ><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-1\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/nauka-a-religia-historiografia-problemu\/#Streszczenie_Abstract\" >Streszczenie \/ Abstract<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-2\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/nauka-a-religia-historiografia-problemu\/#Wstep\" >Wst\u0119p<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-3\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/nauka-a-religia-historiografia-problemu\/#Wiek_XIX_Koncepcja_wojny_nauki_z_religia\" >Wiek XIX. Koncepcja wojny nauki z religi\u0105<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-4\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/nauka-a-religia-historiografia-problemu\/#Wiek_XX_do_II_wojny_Nowe_spojrzenie_rola_sredniowiecza_metafizyki_teologii_uwarunkowan_spolecznych\" >Wiek XX do II wojny. Nowe spojrzenie: rola \u015bredniowiecza, metafizyki, teologii, uwarunkowa\u0144 spo\u0142ecznych<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-5\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/nauka-a-religia-historiografia-problemu\/#Po_II_wojnie_do_lat_80_akcent_na_roznorodnosc_rola_neoplatonizmu_o_pozytywnej_roli_chrzescijanstwa\" >Po II wojnie do lat 80.: akcent na r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107, rola neoplatonizmu, o pozytywnej roli chrze\u015bcija\u0144stwa<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-6\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/nauka-a-religia-historiografia-problemu\/#Od_lat_80_budowa_paradygmatu_%E2%80%9Ebogatej_zlozonosci_i_wzajemnych_uwarunkowan%E2%80%9D\" >Od lat 80.: budowa paradygmatu \u201ebogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144\u201d<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-7\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/nauka-a-religia-historiografia-problemu\/#Wiek_XXI_poczatek_krytyki_nowego_paradygmatu_i_propozycje_alternatywne\" >Wiek XXI: pocz\u0105tek krytyki nowego paradygmatu i propozycje alternatywne<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-8\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/nauka-a-religia-historiografia-problemu\/#Zakonczenie_Przyczyny_ewolucji_pogladow_w_okresie_1874-2010\" >Zako\u0144czenie. Przyczyny ewolucji pogl\u0105d\u00f3w w okresie 1874-2010<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-9\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/nauka-a-religia-historiografia-problemu\/#Zrodla_przywolane_w_tekscie\" >\u0179r\u00f3d\u0142a przywo\u0142ane w tek\u015bcie<\/a><\/li><\/ul><\/nav><\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Streszczenie_Abstract\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Streszczenie \/ Abstract<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Artyku\u0142 relacjonuje ewolucj\u0119 pogl\u0105d\u00f3w historyk\u00f3w i socjolog\u00f3w w okresie 1874-2010 na temat, jaki jest w\u0142a\u015bciwy spos\u00f3b opisu historycznych relacji pomi\u0119dzy nauk\u0105 i religi\u0105. Przedstawiono najwa\u017cniejsze koncepcje, kt\u00f3re stanowi\u0142y kamienie milowe tej ewolucji: od XIX wiecznych prac Drapera i White\u2019a, kt\u00f3re ukaza\u0142y te relacje jako trwaj\u0105cy przez wieki konflikt do aktualnie funkcjonuj\u0105cego paradygmatu opisu, kt\u00f3ry uznaje religi\u0119 za wa\u017cny element wsp\u00f3\u0142sprawczy nauki nowo\u017cytnej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201cThe Historiography of Science and Religion\u201d. The article shows the evolution of historians\u2019 and sociologists\u2019 views in 1874-2010 period how the historical relations between science and religion should be presented. The key theories have been discussed which are the milestones in this evolution: from 19th century Draper\u2019s and White\u2019s works which formed the so called conflict thesis to the present complexity thesis, which recognizes the religion as significant co-originator of modern science.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wstep\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wst\u0119p<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na wst\u0119pie kilka s\u0142\u00f3w, o czym b\u0119dzie ten tekst traktowa\u0142. Terminem historiografia okre\u015blam opis zmieniaj\u0105cego si\u0119 w d\u0142u\u017cszym okresie czasu, sposobu refleksji na okre\u015blony temat. Historiografia problemu \u201enauka a religia\u201d to opis ewolucji my\u015blenia historyk\u00f3w, ale i socjolog\u00f3w, jak najtrafniej uj\u0105\u0107 histori\u0119 wzajemnych zwi\u0105zk\u00f3w mi\u0119dzy religi\u0105 i nauk\u0105. Nale\u017cy tu odr\u00f3\u017cni\u0107 histori\u0119 jako zachodz\u0105ce w przesz\u0142o\u015bci relacje pomi\u0119dzy nauk\u0105 i religi\u0105 od historii zmieniaj\u0105cego si\u0119 sposobu ich opisywania. T\u0119 drug\u0105 histori\u0119 nazywamy historiografi\u0105 problemu \u201enauka a religia\u201d i o tym traktuje poni\u017cszy tekst.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie b\u0119d\u0119 si\u0119 natomiast zajmowa\u0142 problemem o tej samej nazwie, czyli \u201enauka a religia\u201d, ale rozwa\u017canym przez filozofi\u0119 nauki i filozofi\u0119 religii. Nale\u017cy to wyra\u017anie podkre\u015bli\u0107, bo zar\u00f3wno w historiografii problemu \u201enauka a religia\u201d jak i debatach filozoficznych na ten temat jeden z wa\u017cnych w\u0105tk\u00f3w dotyczy tak samo brzmi\u0105cego pytania: czy pomi\u0119dzy tymi si\u0142ami kulturowymi istnieje immanentny konflikt, zgoda, czy te\u017c inny typ relacji? Co to oznacza i jak to pytanie by\u0142o rozstrzygane przez historyk\u00f3w i socjolog\u00f3w, zobaczymy za chwil\u0119. To samo pytanie stawiane na gruncie filozofii kieruje uwag\u0119 na inne zagadnienia, na przyk\u0142ad, czy metodologia nauk przyrodniczych mo\u017ce orzeka\u0107 o prawdziwo\u015bci, racjonalno\u015bci i zasadno\u015bci twierdze\u0144 religii o istnieniu Boga. Czy twierdzenia teologii o bycie transcendentnym, kt\u00f3re ze swojej natury nie podlegaj\u0105 empirycznej weryfikacji i falsyfikacji, mog\u0105 sobie ro\u015bci\u0107 prawo do statusu naukowych? Zainteresowanych filozoficznymi aspektami problemu \u201enauka a religia\u201d odsy\u0142am do przegl\u0105dowego artyku\u0142u Alvina Plantingi (Plantinga 2010) o takim w\u0142a\u015bnie tytule lub niedawno wydanego podr\u0119cznika Alistera McGrath\u2019a (McGrath 2009).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Istnieje szereg innych tekst\u00f3w rekapituluj\u0105cych historiografi\u0119 problemu \u201enauka i religia\u201d. Dwa z nich, Davida Wilsona (Wilson 2000) oraz Davida Lindberga i Ronalda Numbersa (Lindberg i Numbers 1986a) szczeg\u00f3lnie polecam. Do napisania kolejnego sk\u0142oni\u0142y mnie trzy powody. Chcia\u0142em przedstawi\u0107 tekst, kt\u00f3ry zamiast szerokiej, ale skr\u00f3towej i przez to pobie\u017cnej panoramy pogl\u0105d\u00f3w skoncentruje si\u0119 na uczonych i pracach, kt\u00f3re s\u0105 kluczowe i om\u00f3wi je szerzej. Po drugie, z perspektywy roku 2011, akcenty nale\u017cy inaczej roz\u0142o\u017cy\u0107. Wa\u017cniejsza jest dla mnie historia dochodzenia do obecnego sposobu my\u015blenia o historycznych zwi\u0105zkach nauki i religii ni\u017c wci\u0105\u017c \u017cywa w tamtych tekstach kwestia przezwyci\u0119\u017cania starych XIX wiecznych schemat\u00f3w. To powoduje, \u017ce zajmuj\u0119 si\u0119 wa\u017cnymi z dzisiejszego punktu widzenia my\u015blicielami, pomini\u0119tymi w tamtych artyku\u0142ach (m.in. Burtt, Foster, Jaki). I wreszcie, w roku 2011 warto si\u0119 ju\u017c pokusi\u0107 o, cho\u0107by bardzo robocz\u0105, pr\u00f3b\u0119 opisu i oceny funkcjonowania w praktyce nowego paradygmatu podej\u015bcia do tytu\u0142owego zagadnienia. Paradygmatu, kt\u00f3ry narodzi\u0142 si\u0119 \u0107wier\u0107 wieku temu i nadal obowi\u0105zuje, cho\u0107 s\u0142ycha\u0107 ju\u017c g\u0142osy krytyczne pod jego adresem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #000000;\">*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Badaj\u0105c wzajemne oddzia\u0142ywanie Ko\u015bcio\u0142a, chrze\u015bcija\u0144stwa oraz nauki nowo\u017cytnej musimy by\u0107 \u015bwiadomi d\u0142ugiej, bo trwaj\u0105cej przesz\u0142o sto lat, debaty naukowej o relacjach mi\u0119dzy religi\u0105 a nauk\u0105. Jej cech\u0105 charakterystyczn\u0105 jest bardzo znacz\u0105ca ewolucja my\u015blenia historyk\u00f3w i socjolog\u00f3w na ten temat. W ostatniej \u0107wiartce XIX wieku zosta\u0142a sformu\u0142owana teza o permanentnej wojnie religii z nauk\u0105. Metafora wojenna szybko zyska\u0142a rozg\u0142os i bardzo d\u0142ugo by\u0142a \u017cywa oraz akceptowana, cho\u0107 z rosn\u0105cymi zastrze\u017ceniami. Stosunkowo szybko po jej sformu\u0142owaniu, bo ju\u017c od pocz\u0105tku XX wieku pojawi\u0142 si\u0119 jednak inny nurt my\u015blenia. Kolejni uczeni dowodzili, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo, teologia, metafizyka chrze\u015bcija\u0144ska oraz Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142y czynnikami, kt\u00f3re przyczyni\u0142y si\u0119 do powstania nauki nowo\u017cytnej. Oba nurty my\u015blenia wsp\u00f3\u0142istnia\u0142y, ale czas gra\u0142 na niekorzy\u015b\u0107 pierwszego, bo historia nauki krzep\u0142a jako dyscyplina akademicka i rosn\u0105cy materia\u0142 historyczny czyni\u0142 militarny schemat historiograficzny coraz mniej adekwatnym w analizie konkretnych przypadk\u00f3w. Wynika\u0142o z nich bowiem, \u017ce w okresie drugiego tysi\u0105clecia typowa by\u0142a nie walka, ale r\u00f3\u017cnorakie wzajemne oddzia\u0142ywania i stymulacje nauki i religii. Ten stan rzeczy doprowadzi\u0142 w ko\u0144cu do prze\u0142omu w podej\u015bciu do ca\u0142ego problemu. W latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku zosta\u0142 wypracowany i zaproponowany nowy model opisu historycznych relacji nauki i religii, zwany zasad\u0105 bogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144. Sta\u0142 si\u0119 on szybko obowi\u0105zuj\u0105cym paradygmatem opisu tych relacji. Nieco inaczej rzecz si\u0119 ma ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 potoczn\u0105, w kt\u00f3rej po dzi\u015b dzie\u0144 \u017cywa jest opinia, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 walczy\u0142 z nauk\u0105 na przestrzeni dziej\u00f3w.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wiek_XIX_Koncepcja_wojny_nauki_z_religia\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wiek XIX. Koncepcja wojny nauki z religi\u0105<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Punktem odniesienia znacznej cz\u0119\u015bci dwudziestowiecznej dyskusji by\u0142y prace powsta\u0142e w ostatniej \u0107wiartce XIX wieku: Johna Williama Drapera (1811-1882) \u201eHistoria konfliktu mi\u0119dzy religi\u0105 i nauk\u0105\u201d (Draper 1874) i rozrastaj\u0105ca si\u0119 ksi\u0105\u017cka Andrew Dicksona White\u2019a (1832-1918), kt\u00f3rej pierwsze wydanie z 1876 roku nosi\u0142o tytu\u0142 \u201eWojna nauki\u201d (White 1876) a wersja ostateczna z roku 1897 &#8211; \u201eHistoria wojny nauki z teologi\u0105 w \u015bwiecie chrze\u015bcija\u0144skim\u201d (White 1897). Obie silnie i na wiele dziesi\u0119cioleci ukierunkowa\u0142y dyskusj\u0119, formu\u0142uj\u0105c tez\u0119 o immanentnym konflikcie mi\u0119dzy nauk\u0105 a religi\u0105. M\u00f3wi\u0105c o religii, obaj autorzy mieli na my\u015bli g\u0142\u00f3wnie katolicyzm i Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymski. Ksi\u0105\u017cka Drapera mia\u0142a charakter popularny. Skierowana do masowego czytelnika zyska\u0142a wielki rozg\u0142os osi\u0105gaj\u0105c szybko kilkadziesi\u0105t wyda\u0144 i kilkana\u015bcie t\u0142umacze\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Draper (Draper 1880, s. xiii-xv) stwierdza\u0142, \u017ce korzenie nauki nowo\u017cytnej z jej akcentowaniem obserwacji, eksperymentu i matematyki tkwi\u0142y w epoce hellenistycznej i jej centrum &#8211; Aleksandrii. Narodziny chrze\u015bcija\u0144stwa i zdobycie przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 imperialnej pot\u0119gi mia\u0142y by\u0107 w spos\u00f3b oczywisty niezgodne z takim nastawieniem, bo religia ta preferowa\u0142a my\u015blenie spekulatywne. W efekcie szko\u0142y aleksandryjskie zosta\u0142y zamkni\u0119te. By\u0142 to pocz\u0105tek wojny. Jej drugi akt wi\u0105za\u0142 si\u0119 z powstaniem islamu. Dzi\u0119ki wyparciu chrze\u015bcija\u0144stwa z Azji i Afryki nast\u0105pi\u0142o tam odrodzenie nauki. Gdy dotar\u0142a ona do Europy, mi\u0119dzy innymi z pracami Awerroesa, Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 j\u0105 wyeliminowa\u0107, korzystaj\u0105c z Inkwizycji i oficjalnych pot\u0119pie\u0144. Po raz trzeci konflikt wybuch\u0142, gdy astronomia i geografia zacz\u0119\u0142y tworzy\u0107 nowy obraz Ziemi oraz kosmosu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 uzna\u0142, \u017ce biblijna wizji Ziemi jako centrum wszech\u015bwiata jest poprawna, pot\u0119pi\u0142 wi\u0119c heliocentryczne nowinki, represjonuj\u0105c uczonych, mi\u0119dzy innymi Galileusza. Potem nast\u0105pi\u0142y kolejne ods\u0142ony wojny: walka Ko\u015bcio\u0142a z przynosz\u0105c\u0105 wyzwolenie intelektualne Reformacj\u0105, walka z teori\u0105 ewolucji itd.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W perspektywie ca\u0142ego dwudziestego wieku silniej oddzia\u0142a\u0142a jednak praca White\u2019a, \u201ecz\u0119\u015bciowo dlatego, \u017ce wyra\u017any antykatolicyzm Drapera szybko okaza\u0142 si\u0119 nieaktualny, a udokumentowany spos\u00f3b pisania White\u2019a sprawia\u0142 wra\u017cenie badania naukowego\u201d. (Lindberg i Numbers, 1986a, polska wersja, s. 5). White uzna\u0142 za przeciwnika nauki dogmatyczn\u0105 teologi\u0119 a konflikt mi\u0119dzy nimi za starcie dw\u00f3ch epok ludzkiej my\u015bli: dawnej &#8211; zdominowanej przez teologi\u0119 i nowej \u2013 opartej na nauce. Kolejne rozdzia\u0142y jego pracy, po\u015bwi\u0119cone r\u00f3\u017cnym dziedzinom wiedzy: astronomii, geografii, geologii, antropologii, meteorologii, chemii, medycynie a nawet filologii zbudowane by\u0142y wed\u0142ug podobnego schematu. Dogmatycznie zaprogramowani duchowni sprzeciwiali si\u0119, walczyli i represjonowali rodz\u0105c\u0105 si\u0119 nauk\u0119 nowo\u017cytn\u0105 z wykorzystaniem aparatu pa\u0144stwowego i ko\u015bcielnego. Ona jednak ostatecznie zwyci\u0119\u017ca\u0142a obalaj\u0105c, jedne po drugim, stare dogmatyczne twierdzenia o tym, jak stara jest Ziemia, jak d\u0142ugo istnieje cz\u0142owiek, jak zbudowany jest wszech\u015bwiat, co rodzi pioruny, sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119\u0142y r\u00f3\u017cne j\u0119zyki, co jest \u017ar\u00f3d\u0142em chor\u00f3b itd.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Koncepcja nieustannej wojny religii z nauk\u0105 stosunkowo szybko spotka\u0142a si\u0119 z krytyk\u0105, ale przenikn\u0119\u0142a do my\u015blenia naukowego i \u017cargon militarystyczny zdominowa\u0142 dyskusj\u0119 \u201eszczeg\u00f3lnie w latach dwudziestych XX wieku, kiedy to fundamentali\u015bci, opieraj\u0105c si\u0119 na Biblii, usi\u0142owali zdyskredytowa\u0107 nauk\u0119 o ewolucji w szko\u0142ach publicznych\u201d (Lindberg i Numbers, 1986a, polska wersja, s. 5). Jeszcze w latach trzydziestych Robert Merton uwa\u017ca\u0142, \u017ce w \u015bwiecie nauki przewa\u017ca opinia, i\u017c nauka i religia pozostaj\u0105 ze sob\u0105 w nieuniknionym konflikcie (Wilson 2000, s. 4). Klasyk ameryka\u0144skiej historii nauki, George Sarton (1884-1956) chwali\u0142 prac\u0119 White\u2019a jeszcze w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych (Sarton, 1955). I cho\u0107 metafora wojny zosta\u0142a ju\u017c zarzucona, wci\u0105\u017c jest popularna w szerokiej opinii publicznej. Dowodzi tego liczba przesz\u0142o osiemdziesi\u0119ciu wyda\u0144 ksi\u0105\u017cek Drapera i White\u2019a, w ca\u0142o\u015bci lub we fragmentach, mi\u0119dzy rokiem 1950 i 1980 (Lindberg, 1986b, s. 42 przypis 8).<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wiek_XX_do_II_wojny_Nowe_spojrzenie_rola_sredniowiecza_metafizyki_teologii_uwarunkowan_spolecznych\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wiek XX do II wojny. Nowe spojrzenie: rola \u015bredniowiecza, metafizyki, teologii, uwarunkowa\u0144 spo\u0142ecznych<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jedn\u0105 z pierwszych wa\u017cnych postaci na scenie naukowej, kt\u00f3re pokaza\u0142y zdecydowanie inny charakter relacji religii i nauki by\u0142 Pierre Duhem (1861-1916), znany francuski fizyk, chemik, filozof i historyk nauki prze\u0142omu wieku XIX i XX. W swoich studiach nad genez\u0105 nowo\u017cytnej statyki i fizyki ruchu, publikowanych w latach 1906-1919, Duhem wskazywa\u0142 na XIII i XIV wiecznych filozof\u00f3w przyrody, kt\u00f3rych idee silnie oddzia\u0142a\u0142y na koncepcje Leonarda da Vinci, Galileusza, Kartezjusza, Leibniza. W przypadku fizyki ruchu prekursorami byli mi\u0119dzy innymi Jan Buridan (1300-1358) \u2013 profesor uniwersytetu paryskiego i jego ucze\u0144, p\u00f3\u017aniejszy biskup Lisieux, Miko\u0142aj z Oresme (1320-1382), kt\u00f3rych koncepcja impetusu sta\u0142a si\u0119 dla uczonych wczesnonowo\u017cytnych bardzo wa\u017cn\u0105 inspiracj\u0105 w formu\u0142owaniu pierwszej zasady dynamiki \u2013 prawa bezw\u0142adno\u015bci. Poniewa\u017c ci \u015bredniowieczni antenaci dzia\u0142ali w obr\u0119bie filozofii scholastycznej, w uniwersytetach b\u0119d\u0105cych w\u00f3wczas pod przemo\u017cnym wp\u0142ywem Ko\u015bcio\u0142a, wskazywa\u0142o to na pozytywny wp\u0142yw tej instytucji na rozw\u00f3j fundament\u00f3w wiedzy nowo\u017cytnej. Duhem niejako wyprzedzi\u0142 sw\u00f3j czas. Twierdzenia o pozytywnym wk\u0142adzie \u015aredniowiecza do nauki nowo\u017cytnej brzmia\u0142y w jego epoce obrazoburczo i absurdalnie, nie zyska\u0142y uznania mu wsp\u00f3\u0142czesnych i zosta\u0142y ponownie odkryte dopiero w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku (Ariew 2007, Caiazza 1988, Hodgson 1994, Iliffe 2008, Jaki 1984, 1988, 1991, 2000)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W okresie mi\u0119dzywojennym rosn\u0105ca liczba uczonych zacz\u0119\u0142a formu\u0142owa\u0107 opini\u0119, \u017ce \u201echrze\u015bcija\u0144stwo nie przeszkadza\u0142o, lecz inspirowa\u0142o rozw\u00f3j nauki poprzez przekonanie, \u017ce natura zachowuje si\u0119 w regularny i uporz\u0105dkowany spos\u00f3b, co jest podstawowym za\u0142o\u017ceniem dzisiejszej nauki\u201d (Lindberg i Numbers 1986a, s. 6) lub dowodz\u0105c, \u017ce idee i warto\u015bci powi\u0105zane z religi\u0105 i wyznawane przez ludzi wierz\u0105cych stymulowa\u0142y rozw\u00f3j nauki. Najwa\u017cniejszymi autorami tych nowych koncepcji byli Edwin Burtt (1892-1989), Alfred Whitehead (1861-1947), Michael Foster (1903-1959) i Robert Merton (1910-2003).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ksi\u0105\u017cka Edwina Burtta \u201eMetafizyczne podstawy wsp\u00f3\u0142czesnych nauk przyrodniczych\u201d (Burtt 1925) ukaza\u0142a si\u0119 w roku 1925 i sta\u0142a si\u0119 wa\u017cn\u0105 inspiracj\u0105 mi\u0119dzy innymi dla Alexandra Koyr\u00e9\u2019go \u2013 bardzo wp\u0142ywowego historyka nauki z po\u0142owy XX wieku, tw\u00f3rcy poj\u0119cia Rewolucja Naukowa. Burtt dowodzi\u0142, \u017ce g\u0142\u00f3wna r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy my\u015bl\u0105 \u015bredniowieczn\u0105 a nowo\u017cytn\u0105 tkwi\u0142a w odmiennej metafizycznej koncepcji stosunku cz\u0142owieka do jego \u015brodowiska. \u015aredniowiecze dokona\u0142o specyficznej syntezy cz\u0119\u015bci filozofii greckiej i teologii judeochrze\u015bcija\u0144skiej \u2013 cz\u0142owiek stanowi\u0142 centrum wszech\u015bwiata a \u015bwiat by\u0142 mu podporz\u0105dkowany teleologicznie. Cz\u0142owiek by\u0142 najwa\u017cniejszym faktem wszech\u015bwiata. Ta wizja by\u0142a pod\u0142o\u017cem \u015bredniowiecznej fizyki. \u015awiat natury istnia\u0142 dla cz\u0142owieka. Wyja\u015bnienia w kategoriach cel\u00f3w, jakim s\u0142u\u017c\u0105 rzeczy by\u0142y zatem wa\u017cniejsze od wyja\u015bnie\u0144 przyczynowych. Poj\u0119cia stosowane do opisu i wyja\u015bnie\u0144 by\u0142y dostosowane do tej celowo\u015bciowej wizji. Nie tak wa\u017cne by\u0142y kategorie czasu, przestrzeni masy i energii, co substancji, esencji, jako\u015bci, potencji i aktualno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nowo\u017cytna wizja relacji cz\u0142owieka i \u015bwiata by\u0142a zdaniem Burtta zdecydowanie inna. Natur\u0119 uznano za niezale\u017cn\u0105 od cz\u0142owieka. To cz\u0142owiek sta\u0142 si\u0119 zale\u017cny od niej. Dramatycznie spad\u0142 w hierarchii byt\u00f3w a \u015bwiat uznano za pozbawiony celu. Cho\u0107 znaczna cz\u0119\u015b\u0107 nowo\u017cytnej filozofii by\u0142a pr\u00f3b\u0105 przywr\u00f3cenia cz\u0142owiekowi wysokiego miejsca w porz\u0105dku kosmicznym, nowa wizja zwyci\u0119\u017cy\u0142a. Przyczyna tego zwrotu tkwi\u0142a, wed\u0142ug Burtta, w odrzuceniu metafizycznej tradycji Arystotelesa, teleologicznej i niematematycznej, kt\u00f3ra zosta\u0142a schrystianizowana i dominowa\u0142a w pe\u0142nym \u015aredniowieczu. W to miejsce wesz\u0142y odrodzone w wieku XV i XVI wcze\u015bniejsze koncepcje metafizyczne \u0142\u0105cz\u0105ce chrze\u015bcija\u0144stwo z tradycj\u0105 neoplato\u0144sk\u0105 i pitagorejsk\u0105. Odnaleziono w nich aprecjacj\u0119 dla kosmicznej harmonii, prostoty oraz matematyki, jako niemal boskiego narz\u0119dzia opisu porz\u0105dku \u015bwiata. Kopernika, na kt\u00f3rego formacj\u0119 intelektualn\u0105 neoplatonizm i pitagoreizm mia\u0142 bardzo silny wp\u0142yw, motywowa\u0142y do sformu\u0142owania teorii heliocentrycznej a jego wsp\u00f3\u0142czesnych adherent\u00f3w do jej studiowania i wspierania, nie odkrycia nowych fakt\u00f3w, ale w\u0142a\u015bnie ch\u0119\u0107 ich u\u0142o\u017cenia w prostszy, bardziej harmonijny, matematyczny porz\u0105dek. Buduj\u0105c teori\u0119 heliocentryczn\u0105 Kopernik, bez wzgl\u0119du na swoje intencje, zanegowa\u0142 ca\u0142\u0105 arystotelesowsk\u0105 fizyk\u0119 i kosmologi\u0119. Chrze\u015bcija\u0144ski neoplatonizm by\u0142 tak\u017ce oparciem dla Keplera i Galileusza. Stanowi\u0142 dla nich aksjologiczne, metafizyczne i religijne uzasadnienie szukania porz\u0105dku matematycznego w naturze oraz przeformu\u0142owania poj\u0119cia przyczyny i hipotezy. Mia\u0142y si\u0119 one teraz odnosi\u0107 do obserwowalnego \u015bwiata. Stare, scholastyczne poj\u0119cia sta\u0142y si\u0119 nieprzydatne. Bardziej u\u017cyteczne sta\u0142y si\u0119 nowe kategorie: si\u0142a, ruch, przestrze\u0144, czas czy masa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Koncepcja Burtta silnie oddzia\u0142a\u0142a na dwudziestowieczn\u0105 histori\u0119 nauki oraz na my\u015blenie o relacjach mi\u0119dzy nauk\u0105 i religi\u0105. Sta\u0142o si\u0119 tak za spraw\u0105 wp\u0142ywu, jaki wywar\u0142 on na dw\u00f3ch wybitnych i wp\u0142ywowych historyk\u00f3w nauki: Herberta Butterfielda i wspomnianego ju\u017c Alexandra Koyr\u00e9. Ich prace bazowa\u0142y na kluczowej tezie Burtta o naturze przej\u015bcia od nauki \u015bredniowiecznej do nowo\u017cytnej, kt\u00f3re mia\u0142o polega\u0107 na \u201eprzeskoku metafizycznym\u201d a nie stopniowej ewolucji koncepcji teoretycznych i gromadzeniu danych obserwacyjnych i eksperymentalnych. To w\u0142a\u015bnie przeskok metafizyczny mia\u0142 zdeterminowa\u0107 odrzucenie starej fizyki i astronomii oraz matematyzacj\u0119 obrazu natury.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Drug\u0105 wa\u017cn\u0105 prac\u0105 powsta\u0142\u0105 w okresie mi\u0119dzywojennym by\u0142a ksi\u0105\u017cka Alfreda Whiteheada \u201eNauka i \u015bwiat wsp\u00f3\u0142czesny\u201d z roku 1926 (Whitehead 1988). Whitehead sformu\u0142owa\u0142 w niej jedn\u0105 z najbardziej wp\u0142ywowych potem tez odno\u015bnie genezy nauki nowo\u017cytnej. Stwierdzi\u0142, \u017ce aby mog\u0142a ona powsta\u0107, musia\u0142o j\u0105 poprzedza\u0107, zar\u00f3wno w porz\u0105dku logicznym jak i chronologicznym, powszechne i instynktowne przekonanie, \u017ce \u201eistnieje jaki\u015b porz\u0105dek rzeczy, a w szczeg\u00f3lno\u015bci porz\u0105dek przyrody\u201d (Whitehead 1988, s.12-13). Oczywi\u015bcie, od czas\u00f3w klasycznej cywilizacji greckiej, zawsze istnia\u0142y, zdaniem Whiteheada, jednostki \u017cywi\u0105ce takie przekonanie. Ale do schy\u0142ku wiek\u00f3w \u015brednich wi\u0119kszo\u015b\u0107 wykszta\u0142conych ludzi tak nie my\u015bla\u0142a. W\u0105tpiono w istnienie takich powszechnych zasad albo w szanse ich wykrycia albo nie chciano o tym my\u015ble\u0107 albo wreszcie nie rozumiano ich donios\u0142o\u015bci praktycznej, nawet gdy uda\u0142o si\u0119 takie zasady odkry\u0107. Tempo bada\u0144 wzros\u0142o niepomiernie pocz\u0105wszy od wieku XVI i XVII, gdy\u017c wtedy w\u0142a\u015bnie ujawni\u0142a si\u0119 nowa mentalno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jak pisa\u0142 Whitehead, \u201enauka wymaga jednak czego\u015b wi\u0119cej ni\u017c [tylko] og\u00f3lnego poczucia porz\u0105dku rzeczy. Trzeba jeszcze wskaza\u0107 na nawyk precyzyjnego my\u015blenia ukszta\u0142towany w umys\u0142owo\u015bci europejskiej dzi\u0119ki d\u0142ugotrwa\u0142ej dominacji logiki scholastycznej i scholastycznego duchowie\u0144stwa. Nawyk pozosta\u0142, cho\u0107 filozofia [scholastyczna] upad\u0142a.\u201d (tam\u017ce, s. 21)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jednak najwa\u017cniejszym, zdaniem Whiteheada, wk\u0142adem \u015aredniowiecza w dzie\u0142o kszta\u0142towania ruchu naukowego by\u0142o \u201eniez\u0142omne przekonanie, i\u017c ka\u017cde szczeg\u00f3\u0142owe zdarzenie mo\u017cna powi\u0105za\u0107 w okre\u015blony spos\u00f3b ze zdarzeniami wcze\u015bniejszymi, ujawniaj\u0105c przy tym prawid\u0142owo\u015bci og\u00f3lne. To instynktowne przekonanie, wyra\u017anie wyryte w wyobra\u017ani, stanowi motyw bada\u0144 naukowych \u2013 przekonanie, \u017ce tajemnica istnieje i \u017ce trzeba j\u0105 os\u0142oni\u0107.\u201d (tam\u017ce)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Szukaj\u0105c \u017ar\u00f3de\u0142 tego przekonania, pisa\u0142: \u201ePor\u00f3wnuj\u0105c my\u015bl europejsk\u0105 z postawami obserwowanymi na gruncie innych, pozostawionych samym sobie, cywilizacji, dochodzimy do wniosku, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142o mo\u017ce by\u0107 tylko jedno. Musi si\u0119 ono wi\u0105za\u0107 z naciskiem, jaki \u015bredniowiecze k\u0142ad\u0142o na racjonalno\u015b\u0107 Boga, kt\u00f3rego wyobra\u017cano sobie jako istot\u0119 o osobowej mocy Jahwe i racjonalno\u015bci greckiego filozofa. Ka\u017cdy szczeg\u00f3\u0142 znajduje si\u0119 pod [Jego] kontrol\u0105 i jest elementem [boskiego] porz\u0105dku: badania nad przyrod\u0105 musz\u0105 prowadzi\u0107 do podtrzymania wiary w racjonalno\u015b\u0107. Prosz\u0119 pami\u0119ta\u0107, \u017ce nie m\u00f3wi\u0119 o \u015bwiadomych przekonaniach paru jednostek. M\u00f3wi\u0119 o kszta\u0142cie umys\u0142owo\u015bci europejskiej, wy\u0142aniaj\u0105cym si\u0119 z niekwestionowanej wiary trwaj\u0105cej cale stulecia. Mam na my\u015bli instynktowny ton my\u015bli, a nie tylko s\u0142owne wyznanie wiary.\u201d (tam\u017ce, s. 21-22)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Koncepcja Whiteheada wytyczy\u0142a nowy szlak bada\u0144. Idea uporz\u0105dkowanego \u015bwiata, kt\u00f3ry wyprzedza\u0142 logicznie i warunkowa\u0142 jego naukowe badanie, wiara w zdolno\u015b\u0107 wykrycia tego porz\u0105dku oraz wskazanie, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142a tych przekona\u0144 tkwi\u0142y w chrze\u015bcija\u0144skiej teologii wsp\u00f3\u0142brzmia\u0142y z wcze\u015bniejszymi pracami Pierre\u2019a Duhema o \u015bredniowiecznych korzeniach nowo\u017cytnej fizyki i kosmologii. Rozwin\u0105\u0142 te my\u015bli jeszcze w okresie mi\u0119dzywojennym Michael Foster a w drugiej po\u0142owie XX wieku mi\u0119dzy innymi Stanley Jaki (1924-2009) i Reijer Hooykaas (1906-1994).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aksjomatyczne za\u0142o\u017cenia wsp\u00f3\u0142czesnej nauki, zw\u0142aszcza fizyki, analogiczne do opisywanych przez Whiteheada, dostrzegli w drugiej po\u0142owie XX wieku tak\u017ce sami fizycy i problem ten rozwin\u0105\u0142 si\u0119 w samodzielny przedmiot bada\u0144. Mo\u017cna tu wymieni\u0107 cho\u0107by prace Paula Daviesa (Davies 2006, 2007, 2008a, 2008b), Micha\u0142a Hellera (Heller 2006, Coyene i Heller 2007) i Stephena Barra (Barr 2005).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Obok Burtta i Whiteheada, nale\u017cy wymieni\u0107 Michaela Beresforda Fostera (1903-1959), kt\u00f3ry w latach trzydziestych sformu\u0142owa\u0142 koncepcj\u0119 o \u015bcis\u0142ym, logicznym powi\u0105zaniu \u015bredniowiecznych koncepcji teologicznych i wczesnonowo\u017cytnych koncepcji nauki: jednej akcentuj\u0105cej znaczenie empirii, drugiej \u2013 czystego rozumu (Foster 1934, 1935, 1936). Wed\u0142ug Fostera, metodologia nauk przyrodniczych (filozofii przyrody) zale\u017ca\u0142a od przyj\u0119tych za\u0142o\u017ce\u0144 co do istoty Natury, te za\u015b od wyznawanej doktryny o istocie Boga. Foster dostrzega\u0142 dwa zasadnicze nurty teologicznego my\u015blenia o Bogu, kt\u00f3re mia\u0142y zasadnicze odmienne implikacje dla metodologii naukowej. Teologia racjonalna widzia\u0142a Boga jako wcielenie doskona\u0142ego rozumu i akt stworzenia by\u0142 aktem tego rozumu. Ludzkie poznanie musi pod\u0105\u017ca\u0107 t\u0105 drog\u0105. Odkrywaj\u0105c naszym rozumem Bo\u017ce idee i zamys\u0142y odkrywamy jednocze\u015bnie rozumn\u0105 i konieczn\u0105 natur\u0119 stworzonego \u015bwiata. Z kolei teologia woluntarystyczna podkre\u015bla\u0142a bosk\u0105 woln\u0105 wol\u0119, nie zdeterminowan\u0105 ca\u0142kowicie przez Rozum. Dzie\u0142a Boga nie s\u0105 konieczne, ale przygodne (mog\u0142yby by\u0107 inne). Nasze umys\u0142y nie mog\u0105 posiada\u0107 wiedzy apriori o przygodnym ze swojej natury \u015bwiecie. \u015awiat mo\u017ce by\u0107 zatem poznany jedynie empirycznie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Prace Fostera nie analizowa\u0142y faktycznego kierunku i \u017ar\u00f3de\u0142 my\u015blenia uczonych \u015bredniowiecznych i wczesnonowo\u017cytnych. W tym sensie by\u0142y ahistoryczne. Pokazywa\u0142y jedynie logiczne powi\u0105zanie koncepcji teologicznych i wczesnonowo\u017cytnej metodologii nauki. Skierowa\u0142y jednak, cho\u0107 z du\u017cym op\u00f3\u017anieniem, w t\u0119 stron\u0119 uwag\u0119 historyk\u00f3w nauki. Oddzia\u0142ywanie jego my\u015bli datuje si\u0119 od lat mniej wi\u0119cej siedemdziesi\u0105tych XX wieku. Zacz\u0119to w\u00f3wczas, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 materia\u0142ami historycznymi, zagadnienie to dog\u0142\u0119bnie bada\u0107 i znajdywa\u0107 faktyczne powi\u0105zania. B\u0119d\u0119 o tym pisa\u0142 omawiaj\u0105c okres powojenny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Czwarty z wymienionych autor\u00f3w, Robert Merton, by\u0142 socjologiem i jego prace z lat trzydziestych (Merton 1982, 1938) sz\u0142y podobn\u0105 lini\u0105 rozumowania, co teza Maxa Webera o powi\u0105zaniu etyki protestanckiej z powstaniem kapitalizmu. Merton dostrzeg\u0142 podobn\u0105 korelacj\u0119 mi\u0119dzy protestanckim pietyzmem a powstaniem wczesnonowo\u017cytnej nauki eksperymentalnej. Pisa\u0142: \u201eNasza podstawowa teza brzmi nast\u0119puj\u0105co: etyka puryta\u0144ska, wyra\u017caj\u0105ca \/\u2026\/ postawy i warto\u015bci najbardziej charakterystyczne dla ascetycznego protestantyzmu, w taki spos\u00f3b ukierunkowa\u0142a zainteresowania siedemnastowiecznych Anglik\u00f3w, i\u017c stanowi\u0142a jeden z donios\u0142ych element\u00f3w rozwoju dzia\u0142alno\u015bci naukowej. G\u0142\u0119boko w tym czasie zakorzenione zainteresowania religijne zdecydowanie \/\u2026\/ sk\u0142ania\u0142y do systematycznego, racjonalnego i empirycznego badania zjawisk Natury dla chwa\u0142y Bo\u017cej i w celu uzyskania kontroli nad zepsutym \u015bwiatem doczesnym.\u201d. (Merton 1982, s. 601-602). Twierdzenia te Merton wspar\u0142 mi\u0119dzy innymi analiz\u0105 struktury wyznaniowej wiod\u0105cego brytyjskiego naukowego Towarzystwa Kr\u00f3lewskiego oraz niemieckich szk\u00f3\u0142 o nastawieniu przyrodniczym i technicznym. Wsz\u0119dzie tam protestanci dominowali nad pozosta\u0142ymi wyznaniami.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tezy Mertona, bardzo gor\u0105co dyskutowane, okaza\u0142y si\u0119 w d\u0142u\u017cszej perspektywie prekursorskie. Wskazuj\u0105c bowiem na religijne determinanty aktywno\u015bci naukowej dowodzi\u0142y, \u017ce zakorzeniona w pewnych grupach i spo\u0142eczno\u015bciach aksjologia kszta\u0142tuje \u015brodowisko spo\u0142eczne a ono stanowi socjologiczn\u0105 determinant\u0119 rozwoju nauki. Ten trop mia\u0142 podj\u0105\u0107 nieca\u0142e trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej Thomas Kuhn (1922-1996) a po nim, znacznie od niego radykalniejsi, przedstawiciele socjologii wiedzy naukowej (m.in. Barry Barnes i David Bloor), zdaniem kt\u00f3rych, czynniki spo\u0142eczne nie tylko wp\u0142ywaj\u0105 na ramy organizacyjne nauki, jak dowodzi\u0142 Merton, ale i na sam\u0105 jej tre\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Po_II_wojnie_do_lat_80_akcent_na_roznorodnosc_rola_neoplatonizmu_o_pozytywnej_roli_chrzescijanstwa\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Po II wojnie do lat 80.: akcent na r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107, rola neoplatonizmu, o pozytywnej roli chrze\u015bcija\u0144stwa<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Historykiem, kt\u00f3ry wydatnie przyczyni\u0142 si\u0119 do nowego spojrzenia na relacje pomi\u0119dzy nauk\u0105 i religi\u0105 by\u0142 tak\u017ce Herbert Butterfield (1900-1979). W roku 1931 opublikowa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eHistoria w interpretacji wig\u00f3w\u201d (Butterfield 1931), w kt\u00f3rej zarzuci\u0142 historykom zniekszta\u0142canie obraz\u00f3w przesz\u0142o\u015bci przez sztuczne dzielenie minionego \u015bwiata na dwa zwalczaj\u0105ce si\u0119 obozy, z kt\u00f3rych jeden, ostatecznie zwyci\u0119ski, najbardziej przypomina\u0142 to, co dany historyk uznawa\u0142 za najlepsze w tera\u017aniejszo\u015bci. Scena historyczna rozpada\u0142a si\u0119 na przeciwstawne sobie obozy: post\u0119powc\u00f3w i reakcjonist\u00f3w, wig\u00f3w i torys\u00f3w, protestant\u00f3w i katolik\u00f3w. Postaciom historycznym przypisywano wsp\u00f3\u0142czesne motywacje i zdawa\u0142y si\u0119 one \u015bwiadomie pod\u0105\u017ca\u0107 w kierunku, kt\u00f3ry historyk zna\u0142, bo by\u0142a to jego przesz\u0142o\u015b\u0107, ale kt\u00f3ry by\u0142 przecie\u017c dla owych postaci mglist\u0105 i niepewn\u0105 przysz\u0142o\u015bci\u0105. Lekarstwem na takie wypaczone pisanie historii by\u0142o, zdaniem Butterfielda, przyj\u0119cie za\u0142o\u017cenia, \u017ce minione epoki, jako r\u00f3\u017cne od wieku XX, mia\u0142y inne problemy, inne motywacje, inne ogl\u0105dy sytuacji. Pisz\u0105c histori\u0119 nale\u017ca\u0142o zatem wej\u015b\u0107 najg\u0142\u0119biej, jak to mo\u017cliwe, w po\u0142o\u017cenie, my\u015bli i emocje ludzi opisywanej epoki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pisz\u0105c w roku 1949 prac\u0119 \u201eRodow\u00f3d wsp\u00f3\u0142czesnej nauki, 1500-1800\u201d (Butterfield 1968), zastosowa\u0142 t\u0119 metodologi\u0119 do historii nauki, a tak\u017ce do historycznych relacji nauki z religi\u0105. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce religia nie by\u0142a \u201eprzeciwna lub odseparowana od nauki we wsp\u00f3\u0142czesnym sensie, ale mog\u0142a pozostawa\u0107 z ni\u0105 w ka\u017cdej mo\u017cliwej relacji, zale\u017cnie od sytuacji. Patrz\u0105c na histori\u0119 nie na spos\u00f3b wigowski, Butterfield dostrzeg\u0142 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107\u201d. (Wilson 2000, s. 4). Z tej perspektywy Kopernik traci\u0142 jednoznaczno\u015b\u0107 rewolucyjn\u0105 staj\u0105c si\u0119 po cz\u0119\u015bci naukowym konserwatyst\u0105, relacje Galileusza i Ko\u015bcio\u0142a traci\u0142y oczywisto\u015b\u0107 maj\u0105cej racj\u0119 ofiary i bezpodstawnie sprzeciwiaj\u0105cej si\u0119 mu w\u0142adzy. Chrze\u015bcija\u0144stwo wspar\u0142o \u015bwiatopogl\u0105d mechanicystyczny, bo umo\u017cliwi\u0142 precyzyjn\u0105 definicj\u0119 cudu, jako wydarzenia przeciwnego mechanicznej regularno\u015bci \u015bwiata przyrody a newtonowska teoria grawitacji wymaga\u0142a regularnych Boskich interwencji kt\u00f3re, zdaniem Newtona, czyni\u0142y istnienie Boga logiczn\u0105 konieczno\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pod wp\u0142ywem Burtta rozwija\u0142 si\u0119 tak\u017ce jeden z najwybitniejszych historyk\u00f3w nauki XX wieku, Alexandre Koyr\u00e9 (1892-1964). Jego najsilniejsze oddzia\u0142ywanie na dwudziestowieczn\u0105 histori\u0119 nauki mia\u0142o miejsce w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych i sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, obejmowa\u0142o Europ\u0119 i Stany Zjednoczone i polega\u0142o na wypracowaniu koncepcji Rewolucji Naukowej. Koncepcj\u0119 t\u0119 przej\u0119li za nim, omawiany ju\u017c wcze\u015bniej, Butterfield a tak\u017ce Alfred Rupert Hall (1920-2009) (Hall 1966) i plejada innych historyk\u00f3w. Rozwin\u0105\u0142 j\u0105 w now\u0105 teoretyczn\u0105 jako\u015b\u0107 Thomas Kuhn wprowadzaj\u0105c poj\u0119cie paradygmat\u00f3w. W odniesieniu do relacji mi\u0119dzy nauk\u0105 a religi\u0105 Koyr\u00e9 rozwin\u0105\u0142 my\u015bl Burtta, pisz\u0105c szereg szczeg\u00f3\u0142owych analiz kszta\u0142towania si\u0119 pogl\u0105d\u00f3w wielkich postaci nauki w okresie od XV do XVIII wieku, od Miko\u0142aja z Kuzy do Izaaka Newtona (Koyr\u00e9 1998). Dowodzi\u0142, \u017ce przej\u015bcie od nauki \u015bredniowiecznej do nowo\u017cytnej by\u0142o radykalnym i gwa\u0142townym zerwaniem ci\u0105g\u0142o\u015bci my\u015blenia, na miar\u0119 rewolucji. St\u0105d ukuta przez niego nazwa &#8211; Rewolucja Naukowa. Jej istota sprowadza\u0107 si\u0119 mia\u0142a do destrukcji \u015bredniowiecznego obrazu kosmosu oraz matematyzacji obrazu natury. Rewolucja obejmowa\u0142a r\u00f3wnocze\u015bnie trzy sk\u0142adniki: filozofi\u0119, teologi\u0119 i nauk\u0119, gdy\u017c by\u0142y to elementy nieroz\u0142\u0105czne, stanowi\u0105c jedno\u015b\u0107 w umys\u0142ach \u00f3wczesnych ludzi nauki, na przyk\u0142ad Keplera, Kartezjusza czy Newtona. Koyr\u00e9 szczeg\u00f3ln\u0105 wag\u0119, podobnie jak Burtt, przywi\u0105zywa\u0142 do chrze\u015bcija\u0144skiego neoplatonizmu jako systemu religijno-metafizycznego, kt\u00f3ry w XVI-XVII wieku dokona\u0142 radykalnej transpozycji umys\u0142\u00f3w. Zdaniem Koyr\u00e9\u2019go, neoplatonizm by\u0142 jedynym w\u0142a\u015bciwym, dla rozwoju nauki nowo\u017cytnej, fundamentem metafizycznym, zawiera\u0142 bowiem przekonanie, \u017ce konstrukcja \u015bwiata sprowadza si\u0119 do obiekt\u00f3w matematycznych poruszanych zgodnie z prostymi prawami matematyki. Takie widzenie natury umo\u017cliwi\u0142o i uzasadni\u0142o po\u0142\u0105czenie obserwacji i eksperymentu z analiz\u0105 ilo\u015bciow\u0105 i stosowaniem matematyki. Dzi\u0119ki temu, te same fakty i dane zosta\u0142y nagle inaczej zobaczone, ocenione i po\u0142\u0105czone ze sob\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Prace Burtta, Whiteheada, Fostera, Mertona, Butterfielda i Koyr\u00e9\u2019ego oraz innych historyk\u00f3w i filozof\u00f3w ze \u015brodowisk, w kt\u00f3rych wymienieni przeze mnie pracowali i na kt\u00f3re oddzia\u0142ali, stworzy\u0142y nowy korpus teoretyczny do analizy historycznych relacji mi\u0119dzy nauk\u0105 i religi\u0105. Nale\u017cy mie\u0107 na uwadze r\u00f3wnie\u017c fakt, \u017ce krzepn\u0105ca dyscyplina historii nauki owocowa\u0142a coraz wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0105 publikacji szczeg\u00f3\u0142owo omawiaj\u0105cych r\u00f3\u017cne epizody z dziej\u00f3w nauki. Ta kumuluj\u0105ca si\u0119 wiedza ukazywa\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107 bogat\u0105, zr\u00f3\u017cnicowan\u0105 i nie przystaj\u0105c\u0105 do prostego, dychotomicznego podzia\u0142u na post\u0119pow\u0105 nauk\u0119 i wsteczn\u0105 religi\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Obok propozycji historiograficznych ju\u017c wymienionych, pojawi\u0142y si\u0119 te\u017c inne koncepcje teoretycznego uj\u0119cia relacji pomi\u0119dzy nauk\u0105 a religi\u0105. Jedn\u0105 z nich, o kt\u00f3rej warto wspomnie\u0107, cho\u0107 ma ona charakter g\u0142\u00f3wnie normatywny a nie porz\u0105dkuj\u0105cy fakty historyczne, by\u0142a sformu\u0142owana w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku koncepcja niezale\u017cno\u015bci obu sfer.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Schemat niezale\u017cno\u015bci wi\u0105\u017ce si\u0119 z nazwiskami Iana Barboura (Barbour 1966, 1993, 1994), Johna Dillenbergera (Dillenberger 1960) i Stephena Wykstra\u2019a (Wykstra 1996). W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych zosta\u0142 ponownie zaproponowany przez Stephena Jay Goulda pod nazw\u0105 NOMA (Non Overlapping Magisteria) (Gould 2002). Koncepcja niezale\u017cno\u015bci g\u0142osi, \u017ce nauka i religia s\u0105 dziedzinami niezale\u017cnymi od siebie i autonomicznymi. Ka\u017cda ma specyficzny dla siebie obszar bada\u0144 i specyficzn\u0105 metodologi\u0119. Koncepcja ta ma bardziej charakter postuluj\u0105cy, jak obie sfery powinny si\u0119 do siebie odnosi\u0107 ani\u017celi opisowy. Jej zastosowanie przez Barboura do analizy nauki siedemnastowiecznej spotka\u0142o si\u0119 z uzasadnion\u0105, moim zdaniem, krytyk\u0105, \u017ce ignoruje oczywiste \u015bwiadectwa faktograficzne, kt\u00f3re jej przecz\u0105 (Osler 1998).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z pocz\u0105tkiem lat siedemdziesi\u0105tych pojawili si\u0119 na scenie naukowcy, mi\u0119dzy innymi Reijer Hooykaas (1906-1994), Stanley Jaki (1924-2009), Eugene Klaaren (Klaaren 1977), Hendrik F. Cohen (Cohen 1994), kt\u00f3rzy odwr\u00f3cili tez\u0119 o wojnie nauki z religi\u0105, g\u0142osz\u0105c, \u017ce to chrze\u015bcija\u0144stwo by\u0142o podstawowym a przynajmniej jednym najwa\u017cniejszych motor\u00f3w powstania nauki nowo\u017cytnej. Autorzy ci dowodzili, \u017ce nie by\u0142oby nauki nowo\u017cytnej bez chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Reijer Hooykaas (Hooykaas 1975, 1987) definiowa\u0142 nauk\u0119 nowo\u017cytn\u0105 tradycyjnie, jako opart\u0105 na obserwacji, eksperymencie, kieruj\u0105c\u0105 si\u0119 mechanistycznym obrazem \u015bwiata, szeroko wykorzystuj\u0105c\u0105 matematyk\u0119 i przyjmuj\u0105c\u0105 za kryterium prawdy naukowej zgodno\u015b\u0107 z faktami empirycznymi. Na te zmiany wp\u0142yn\u0119\u0142o, jego zdaniem, utrwalenie u progu nowo\u017cytno\u015bci postawy empirycznej, akcentuj\u0105cej badanie rzeczywisto\u015bci danej zmys\u0142owo ponad dominuj\u0105ce wcze\u015bniej my\u015blenie spekulatywne, towarzysz\u0105ce temu dowarto\u015bciowanie pracy manualnej, pogardzanej w staro\u017cytno\u015bci, coraz szersze analizowanie zjawisk w drodze eksperyment\u00f3w w miejsce dominacji \u015bredniowiecznych analiz czysto logicznych, uwolnienie nauki od wszelkich autorytet\u00f3w poza autorytetem natury oraz matematyzacja badanego obrazu \u015bwiata zast\u0119puj\u0105ca niematematyczny j\u0119zyk arystotelesowskich jako\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przyczyn tych zmian Hooykaas upatrywa\u0142 w zmieniaj\u0105cych obraz \u015bwiata odkryciach geograficznych, w emancypacji klasy kupieckiej oraz w determinantach religijno-teologicznych. W\u015br\u00f3d tych ostatnich wskazywa\u0142 na chrze\u015bcija\u0144ski system warto\u015bci doceniaj\u0105cy wysi\u0142ek fizyczny, chrze\u015bcija\u0144ski obraz \u015bwiata odb\u00f3stwionej Natury, inny ni\u017c w panteistycznych wizjach poga\u0144skiej staro\u017cytno\u015bci. Za wyj\u0105tkowo wa\u017cne uznawa\u0142 teologiczne koncepcje woluntaryzmu i nominalizmu, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 or\u0119\u017cem Ko\u015bcio\u0142a przeciwko atakom na dogmaty doktrynalne, a kt\u00f3re &#8211; niejako przy okazji \u2013 \u201eodstrzeli\u0142y\u201d stare idee szkodz\u0105ce rozwojowi nauki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bardziej radykalny w pozytywnej ocenie roli chrze\u015bcija\u0144stwa na powstanie nauki by\u0142 Stanley Jaki (Jaki 1974, 1994, 1995). W odr\u00f3\u017cnieniu od Hooykaasa, stosunkowo niewiele zajmowa\u0142 si\u0119 wp\u0142ywem czynnik\u00f3w zewn\u0119trznych: spo\u0142ecznych, ekonomicznych czy politycznych. Koncentrowa\u0142 si\u0119 na determinantach intelektualnych. Dowodzi\u0142, \u017ce nauka nowo\u017cytna bazuj\u0105ca na obserwacji, eksperymencie i hipotezach nie mog\u0142aby powsta\u0107 bez chrze\u015bcija\u0144skiej koncepcji Boga, \u015bwiata i cz\u0142owieka a tak\u017ce chrze\u015bcija\u0144skiej wizji relacji pomi\u0119dzy nimi. Nauk\u0119 nowo\u017cytn\u0105 Jaki postrzega\u0142 podobnie jak Hooykaas a jej istot\u0119 sprowadza\u0142 czasem do teorii ruchu i trzech praw dynamiki. W swoich pracach pokazywa\u0142, jak\u0105 rol\u0119 odegra\u0142y w jej powstaniu podstawowe dogmaty wiary przypiecz\u0119towane przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 w XIII wieku, w tym &#8211; mi\u0119dzy innymi &#8211; powstanie \u015bwiata z niczego oraz w czasie, stanowcze orzeczenia Ko\u015bcio\u0142a o swobodzie Stw\u00f3rcy i wynikaj\u0105cej st\u0105d przygodnej naturze \u015bwiata oraz fundamentalne prawdy chrze\u015bcija\u0144stwa, w tym trynitarny charakter Boga (Ojciec, Syn i Duch \u015awi\u0119ty) i ustanowiony przez Boga porz\u0105dek \u015bwiata, kt\u00f3ry cz\u0142owiek, stworzony na Bo\u017ce podobie\u0144stwo, mo\u017ce bada\u0107 i odkrywa\u0107. By wskaza\u0107 przyk\u0142ad jednego z zaskakuj\u0105cych rozumowa\u0144 Jaki\u2019ego, trynitarny charakter Boga chrze\u015bcija\u0144skiego mia\u0142, jego zdaniem, stanowi\u0107 jedyn\u0105 skuteczn\u0105 zapor\u0119 przed pokusami panteistycznych wizji \u015bwiata, kt\u00f3re by\u0142y typowe dla staro\u017cytno\u015bci, ale od kt\u00f3rych nie by\u0142y wolne tak\u017ce religie skrajnie monoteistyczne, jak judaizm czy islam. Wiara w Chrystusa jako jednorodzonego Syna Boga (po grecku monogenes) wyklucza\u0142a przypisanie boskiej natury \u015bwiatu. Takie doktrynalne zablokowanie panteizmu zapobiega\u0142o wielu szkodliwym dla nauki ideom, kt\u00f3re zwykle panteizmowi towarzyszy\u0142y.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opisuj\u0105c dzia\u0142alno\u015b\u0107 intelektualn\u0105 innych wielkich cywilizacji przednowoczesnych (Egipt, Babilon, Indie, Grecja, Chiny) Jaki wskazywa\u0142, \u017ce ich g\u0142\u00f3wne za\u0142o\u017cenia \u015bwiatopogl\u0105dowe winne by\u0142y temu, co nazywa\u0142 poronionymi narodzinami nauki w tamtych kr\u0119gach kulturowych. Opisy Jaki\u2019ego chrze\u015bcija\u0144skiej genezy nauki nowo\u017cytnej a z drugiej strony &#8211; b\u0142\u0105dzenia staro\u017cytnego intelektu, oparte by\u0142y na zderzeniu r\u00f3\u017cnych, przeciwstawnych sobie, idei opisuj\u0105cych natur\u0119 wszech\u015bwiata. Idee te mo\u017cna u\u0142o\u017cy\u0107 w pary, w kt\u00f3rych pierwszy element, dzia\u0142aj\u0105cy negatywnie i zapobiegaj\u0105cy powstaniu nauki, charakteryzowa\u0142 cywilizacje pozaeuropejskie a drugi, stymuluj\u0105cy jej narodziny i o wyra\u017anych religijnych i chrze\u015bcija\u0144skich korzeniach &#8211; Europ\u0119. Owe pary to: czas cykliczny \u2013 czas linearny, \u015bwiat wieczny \u2013 \u015bwiat maj\u0105cy pocz\u0105tek, \u015bwiat to\u017csamy z Bogiem \u2013 B\u00f3g transcendentny wobec \u015bwiata, \u015bwiat jako organizm \u2013 \u015bwiat jako mechanizm, \u015bwiat jako byt konieczny \u2013 \u015bwiat jako byt przygodny, b\u00f3stwa kapry\u015bne i nieprzewidywalne &#8211; Stw\u00f3rca racjonalny, tworz\u0105cy \u015bwiat uporz\u0105dkowany i przewidywalny; cz\u0142owiek intelektualnie bezradny wobec natury i b\u00f3stw ni\u0105 rz\u0105dz\u0105cych &#8211; cz\u0142owiek stworzony na boskie podobie\u0144stwo zdolny do wykrycia boskiego porz\u0105dku stworzenia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Innym sk\u0142adnikiem my\u015bli Jakiego by\u0142y jego prace o \u015bredniowiecznych korzeniach fizyki nowo\u017cytnej, w tym pierwszego prawa dynamiki \u2013 zasadzie bezw\u0142adno\u015bci (Jaki 2000). Jaki by\u0142 tu \u015bwiadomym kontynuatorem my\u015bli Pierre\u2019a Duhema.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ciekawe s\u0105 losy my\u015bli Jaki\u2019ego. Posiada\u0142 niekwestionowany autorytet naukowy, by\u0142 bardzo p\u0142odnym i znanym historykiem. Nie stroni\u0142 te\u017c od publicystyki. Z jednej strony zosta\u0142 uhonorowany presti\u017cow\u0105 nagrod\u0105 Templetona (1987), by\u0142 zapraszany na wyk\u0142ady i panele naukowe do czo\u0142owych uniwersytet\u00f3w. Jednak jego radykalna wizja genezy nauki nowo\u017cytnej by\u0142a przez wiele lat w zasadzie ignorowana i pomijana milczeniem przez g\u0142\u00f3wny nurt \u015brodowiska historyk\u00f3w nauki. Zamiast dyskusji i analizy dezawuowano jego prace epitetami (\u201ez trudem ukrywana apologetyka\u201d &#8211; Lindberg i Numbers 1986a, s. 9) lub krytycznymi ocenami bez wsparcia ich jak\u0105kolwiek argumentacj\u0105 (\u201enieprzekonuj\u0105ce, bo nazbyt jednostronne\u201d &#8211; M\u0105czka 1996, s. 5). Pi\u0119tno apologety zdj\u0119to z niego dopiero pod koniec lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Hooykaas, Jaki, Klaaren i Cohen s\u0105 zaliczani do czo\u0142owych zwolennik\u00f3w tezy o zasadniczej harmonii w historycznych relacjach pomi\u0119dzy nauk\u0105 i religi\u0105. Bardziej umiarkowani jej przedstawiciele to mi\u0119dzy innymi Charles Webster, Margaret Jacob i Christopher Hill, kt\u00f3rzy tak\u017ce wskazywali, \u017ce fundamenty ontologiczne i epistemologiczne nauki nowo\u017cytnej, takie jak jednolito\u015b\u0107 natury, metoda empiryczna czy idea post\u0119pu wiedzy naukowej by\u0142y efektem wp\u0142ywu r\u00f3\u017cnych chrze\u015bcija\u0144skich konfesji. List\u0119 ciekawych postaci z tego kr\u0119gu mo\u017cna znacznie rozszerzy\u0107, na przyk\u0142ad o teologa i astrofizyka Christophera B. Kaisera (Kaiser 2007), teologa i historyka Philipa Hefnera i wielu innych. Warto te\u017c wspomnie\u0107 o polskiej inicjatywie, jak\u0105 jest dzia\u0142aj\u0105cy od przesz\u0142o trzydziestu lat krakowski O\u015brodek Bada\u0144 Interdyscyplinarnych (OBI) przy Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Papieskiego Jana Paw\u0142a\u00a0II i Centrum Kopernika Bada\u0144 Interdyscyplinarnych. Jego pocz\u0105tki wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z trzema nazwiskami: Karola Wojty\u0142y, Micha\u0142a Hellera i J\u00f3zefa \u017byci\u0144skiego. Obecnie OBI i Centrum Kopernika s\u0105 aktywne na polu dialogu mi\u0119dzy teologi\u0105, filozofi\u0105, histori\u0105 i naukami przyrodniczymi. Efektem ich dzia\u0142a\u0144 s\u0105 publikacje, konferencje i dzia\u0142alno\u015b\u0107 edukacyjno-popularyzatorska akcentuj\u0105ce pozytywne korelacje mi\u0119dzy religi\u0105 a nauk\u0105 (Heller et al., 1999; OBI, 2008, Centrum Kopernika &#8211; Informacja).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Lata siedemdziesi\u0105te i osiemdziesi\u0105te XX wieku to okres wzrostu zainteresowania historyk\u00f3w nauki zagadnieniem historycznych relacji pomi\u0119dzy nauk\u0105 a religi\u0105 (Iliffe 2008, s. 50). Istotn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a tu &#8211; zdaniem Edwarda Davisa &#8211; inspiracja tezami Michaela Fostera, kt\u00f3ra spowodowa\u0142a, \u017ce \u201erosn\u0105ca liczba uczonych zacz\u0119\u0142a budowa\u0107 autentycznie historyczne podej\u015bcie do problemu. Byli to mi\u0119dzy innymi John H. Brooke, Reijer Hooykaas, Eugene Klaaren, J. E. McGuire, Francis Oakley i Margaret Osler \u2013 ludzie o r\u00f3\u017cnych afiliacjach ideologicznych \/\u2026\/, a zatem kt\u00f3rych nie mo\u017cna oskar\u017cy\u0107 o intencje apologetyczne. Ich praca pod\u0105\u017ca w kierunku przerzucenia mostu mi\u0119dzy abstrakcyjnymi za\u0142o\u017ceniami Fostera i z\u0142o\u017con\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 historyczn\u0105 nauki wczesnonowo\u017cytnej\u201d (Davis 1999, s. 80). Prace wymienionych przez Davisa a tak\u017ce innych uczonych wykazywa\u0142y, \u017ce wskazywane przez Fostera powi\u0105zanie mi\u0119dzy koncepcjami teologicznymi a odpowiadaj\u0105cymi im metodologiami naukowymi rzeczywi\u015bcie istnia\u0142o w przypadku wi\u0119kszo\u015bci kluczowych postaci nauki wczesnonowo\u017cytnej: Galileusza, Keplera, Kartezjusza, Boyla, Newtona i innych. (m.in. Davis 1994, 1999, McGrath 2001, Wybrow 1992, lista najwa\u017cniejszych prac inspirowanych tezami Fostera w: Davis 1999, s. 91-92).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak samo widzia\u0142 to zagadnienie Steven Shapin, jeden z czo\u0142owych przedstawicieli nurtu socjologii wiedzy naukowej a wi\u0119c zupe\u0142nie innej, mo\u017ce nawet przeciwstawnej ideologicznie tradycji naukowej ni\u017c Edward Davis, kt\u00f3ry ma zawodowe umocowanie w uczelni za\u0142o\u017conej przez braci z Ko\u015bcio\u0142a Chrystusa. Pisz\u0105c o kulturowych korzeniach nauki nowo\u017cytnej Shapin stwierdzi\u0142: \u201edonios\u0142e prace takich uczonych jak Alexandre Koyr\u00e9, Frances Yates, Walter Pagel, P. M. Rattansi, J . E. McGuire, E. M. Klaaren i inni pokaza\u0142y bliskie wi\u0119zi mi\u0119dzy pr\u0105dami religijnymi i filozoficznymi w obr\u0119bie filozofii przyrody. \u201eMagiczne\u201d, \u201eneoplato\u0144skie\u201d, \u201ehermetyczne\u201d i teistyczne formy kulturowe, kt\u00f3re obecnie uznaliby\u015bmy za nieuprawnione wtr\u0119ty do kultury naukowej, by\u0142y wa\u017cnymi komponentami kultury naukowej w szesnastym i siedemnastym wieku\u201d (Shapin 1982, s. 177).<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Od_lat_80_budowa_paradygmatu_%E2%80%9Ebogatej_zlozonosci_i_wzajemnych_uwarunkowan%E2%80%9D\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Od lat 80.: budowa paradygmatu \u201ebogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144\u201d<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pisz\u0105c o historiografii problemu \u201enauka a religia\u201d koncentrowa\u0142em si\u0119, poza odniesieniem do koncepcji Mertona, na zagadnieniu, jakim jest powstanie nauki nowo\u017cytnej. Jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 prac historycznych powsta\u0142ych w ci\u0105gu ostatnich dekad i opisuj\u0105cych zwi\u0105zki pomi\u0119dzy nauk\u0105 a religi\u0105 odnosi si\u0119 do p\u00f3\u017aniejszych okres\u00f3w, zw\u0142aszcza do wiek\u00f3w od XVII do XIX. Analizom w\u0142a\u015bnie tego okresu nale\u017cy zawdzi\u0119cza\u0107 ostateczny upadek schematu wojny w opisie relacji mi\u0119dzy nauk\u0105 i religi\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Lata osiemdziesi\u0105te i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105te XX wieku David Wilson nazwa\u0142 okresem rewolucyjnych zmian w metodologii i interpretacji problemu \u201enauka a religia\u201d. Najwa\u017cniejsz\u0105 i g\u0142\u0119bok\u0105 przyczyn\u0105 tych zmian by\u0142, wspomniany wcze\u015bniej, gromadzony przez kilkadziesi\u0105t poprzednich lat szczeg\u00f3\u0142owy materia\u0142 historyczny. Gdy przekroczona zosta\u0142a pewna jego masa krytyczna, trudno ju\u017c by\u0142o zamkn\u0105\u0107 zgromadzone bogactwo faktograficzne w jakimkolwiek prostym schemacie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">T\u0119 zasadnicz\u0105 zmian\u0119 podej\u015bcia znacz\u0105 pewne publikacje i ich autorzy. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142y prace, jeszcze z lat siedemdziesi\u0105tych, Franka Turnera i Jamesa Moore\u2019a, kt\u00f3rzy podj\u0119li szczeg\u00f3\u0142owe studia nad relacjami nauki i religii w p\u00f3\u017anowiktoria\u0144skiej Anglii (1871-1901), czyli nad okresem, kiedy metafora militarna zosta\u0142a sformu\u0142owana przez Drapera i White\u2019a. Z kolei naukowcy, kt\u00f3rzy sformu\u0142owali i wdro\u017cyli do praktyki pryncypia nowego podej\u015bcia to mi\u0119dzy innymi David Lindberg, Ronald Numbers, John Brooke (Brooke 1991) i Margaret Osler (1942-2010).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Turner badaj\u0105c spory i konflikty pomi\u0119dzy przedstawicielami nauki i duchowie\u0144stwa w Anglii w drugiej po\u0142owie XIX wieku doszed\u0142 do wniosku, \u017ce nie wynika\u0142y one z merytorycznej wrogo\u015bci mi\u0119dzy nauk\u0105 i teologi\u0105. By\u0142a to natomiast konsekwencja \u201estarcia si\u0119 starych i wschodz\u0105cych elit intelektualnych oraz spo\u0142ecznych w walce o prymat i powszechne uznanie w nowoczesnym, sprofesjonalizowanym spo\u0142ecze\u0144stwie przemys\u0142owym\u201d (Turner, 1993a, s. 170). W epoce p\u00f3\u017anowiktoria\u0144skiej, czyli w dobie rozwijaj\u0105cej si\u0119 nauki laboratoryjnej i coraz szybciej post\u0119puj\u0105cej specjalizacji oraz profesjonalizacji zawodu naukowca, szacowny naukowiec amator, cz\u0119sto duchowny lub szlachetnie urodzony, sta\u0142 si\u0119 ewidentnym anachronizmem. Nowa warstwa zawodowych intelektualist\u00f3w, wyznaj\u0105ca filozoficzny naturalizm (nauka wyja\u015bnia dzia\u0142anie natury bez uciekania si\u0119 do przyczyn nadnaturalnych), nie mia\u0142a ochoty spogl\u0105da\u0107 na dogmaty, teologi\u0119 i religijne autorytety. D\u0105\u017cy\u0142a wi\u0119c do odsuni\u0119cia kleru od dzia\u0142alno\u015bci naukowej i pozbawienia go kontroli nad edukacj\u0105. Zderzy\u0142a si\u0119 z obro\u0144cami zinstytucjonalizowanej religii broni\u0105cymi swej pozycji w systemie szkolnictwa i pragn\u0105cymi zachowa\u0107 religi\u0119 jako \u017ar\u00f3d\u0142o porz\u0105dku moralnego i spo\u0142ecznego oraz z warstw\u0105 naukowc\u00f3w starszej daty, ukszta\u0142towanych przed faz\u0105 profesjonalizacji tego zawodu. By\u0142 to wi\u0119c u korzeni konflikt interes\u00f3w statusowych dw\u00f3ch grup spo\u0142ecznych a nie zderzenie prawd wiary i twierdze\u0144 nauki, co g\u0142osili nieliczni lecz g\u0142o\u015bni trybuni obu stron.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wsparciem tych twierdze\u0144 by\u0142y analizy, przeprowadzone przez Turnera na temat pogl\u0105d\u00f3w czo\u0142owych naukowc\u00f3w epoki p\u00f3\u017anowiktoria\u0144skiej (Turner 1974, 1993b). Pokaza\u0142y, \u017ce wiara religijna by\u0142a udzia\u0142em wielu uczonych nowego pokolenia a od naturalizmu metodologicznego nie od\u017cegnywa\u0142o si\u0119 z kolei wielu uczonych ze \u015brodowisk tradycyjnych, tak\u017ce duchownych. Dychotomiczny podzia\u0142 na zacofan\u0105 religi\u0119 i post\u0119pow\u0105 nauk\u0119 oraz na konserwatywnych duchownych i nowoczesnych ludzi nauki coraz bardziej okazywa\u0142 si\u0119 mitem. Ukazywa\u0142 to r\u00f3wnie\u017c coraz bogatszy materia\u0142 historyczny gromadzony przez innych uczonych odno\u015bnie epoki p\u00f3\u017anowiktoria\u0144skiej (m.in. prace Bernarda Lightmana, Theodore\u2019a Portera i innych).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z kolei James Moore (Moore 1979) przeanalizowa\u0142 szczeg\u00f3\u0142owo genez\u0119 metafory militarnej Drapera i White\u2019a pokazuj\u0105c, \u017ce upowszechni\u0142a ona fa\u0142szywe, bo faktycznie nieistniej\u0105ce dychotomie: mi\u0119dzy nauk\u0105 a religi\u0105, mi\u0119dzy naukowcami i teologami, mi\u0119dzy instytucjami naukowymi i religijnymi. Pomijaj\u0105c ju\u017c rozpropagowanie wielu nieprawdziwych fakt\u00f3w<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nied\u0142ugo po pracach Turnera i Moore\u2019a ukaza\u0142y si\u0119 ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3re uznaje si\u0119 za wyznaczaj\u0105ce nowy paradygmat w sposobie badania historycznych relacji pomi\u0119dzy religi\u0105, teologi\u0105 i Ko\u015bcio\u0142em a nauk\u0105. Pierwsz\u0105 by\u0142a wydana w roku 1986 praca \u201eB\u00f3g i natura: historyczne eseje o spotkaniu chrze\u015bcija\u0144stwa i nauki\u201d pod redakcj\u0105 Davida Lindberga i Ronalda Numbersa. Ci znani historycy nauki zaprosili do wsp\u00f3\u0142pracy szesnastu uczonych i efektem ich prac by\u0142 nowatorski metodologicznie zbi\u00f3r artyku\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych relacji pomi\u0119dzy religi\u0105 i Ko\u015bcio\u0142em a nauk\u0105 w okresie od \u015aredniowiecza do wieku XX. Ksi\u0105\u017cka wytyczy\u0142a nowy model podej\u015bcia do badania tych relacji. Zaproponowanym schematem historiograficznym by\u0142a zasada bogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144 &#8211; complexity thesis.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zasada bogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144 nie wyklucza\u0142a, zdaniem Lindberga i Numbersa, mo\u017cliwo\u015bci formu\u0142owania og\u00f3lnych tez o kierunku zmian, od stanu podporz\u0105dkowania nauki w okresie \u015aredniowiecza do jej wzgl\u0119dnej emancypacji w wieku siedemnastym. Nie mog\u0142o to jednak pomija\u0107 bogatej rzeczywisto\u015bci historycznej, w kt\u00f3rej przekonania religijne niejednokrotnie stymulowa\u0142y kierunek my\u015blenia naukowego a rodz\u0105ce si\u0119 koncepcje naukowe oddzia\u0142ywa\u0142y na teologi\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jak pisali Lindberg i Numbers, \u201ejeste\u015bmy przekonani, \u017ce tradycyjne dychotomie: wrogowie &#8211; sojusznicy, konflikt &#8211; zgoda, s\u0105 myl\u0105ce a nawet szkodliwe, bo prowadz\u0105 do z\u0142ych pyta\u0144 [badawczych]. \/\u2026\/ nie wolno \/\u2026\/ pyta\u0107 \u201ekto by\u0142 napastnikiem?\u201d, ale \u201ejak chrze\u015bcija\u0144stwo i nauka oddzia\u0142ywa\u0142y na siebie?\u201d. Jeste\u015bmy pewni, \u017ce badania wyka\u017c\u0105, \u017ce owe kontakty mia\u0142y wiele postaci \/\u2026\/. Odkryjemy zmieniaj\u0105ce si\u0119 sojusze i r\u00f3wnoczesne przynale\u017cno\u015bci do r\u00f3\u017cnych [pozornie b\u0119d\u0105cych ze sob\u0105 w konflikcie] grup. Ods\u0142onimy tyle samo walki i konkurencji wewn\u0105trz spo\u0142eczno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skich i naukowych co pomi\u0119dzy nimi. A co najwa\u017cniejsze, zobaczymy, \u017ce oddzia\u0142ywanie by\u0142o obustronne, \u017ce zar\u00f3wno chrze\u015bcija\u0144stwo jak i nauka by\u0142y istotnie kszta\u0142towane przez swoje wzajemne relacje. Je\u015bli jednak wpadniemy w pu\u0142apk\u0119 przypisywania win i zas\u0142ug, nigdy nie docenimy w\u0142a\u015bciwie roli chrze\u015bcija\u0144stwa i nauki w ukszta\u0142towaniu kultury zachodniej. I bardzo zubo\u017cymy nasze rozumienie tego procesu\u201d (Lindberg, Numbers 1987).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Drug\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105, uznan\u0105 z perspektywy lat za wytyczaj\u0105ca nowy kierunek w sposobie badania relacji mi\u0119dzy nauk\u0105 i religi\u0105, by\u0142a wydana kilka lat po zbiorze Lindberga i Numbersa praca Johna Hedleya Brooke\u2019a \u201eNauka i religia. Niekt\u00f3re z historycznych perspektyw badawczych\u201d (Brooke 1991). Termin bogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144 (complexity thesis) dla okre\u015blania nowego sposobu podej\u015bcia w badaniu tych relacji zosta\u0142 zaproponowany w tej w\u0142a\u015bnie ksi\u0105\u017cce. Analizuj\u0105c okres od procesu Galileusza do spor\u00f3w wok\u00f3\u0142 publikacji \u201eO powstawaniu gatunk\u00f3w\u201d Brooke pokaza\u0142 na du\u017cej liczbie przyk\u0142ad\u00f3w, \u017ce historycy zidentyfikowali wielk\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 sposob\u00f3w oddzia\u0142ywania przekona\u0144 religijnych na uczonych wczesnonowo\u017cytnych. Przekonania te stawa\u0142y si\u0119 aksjomatycznymi za\u0142o\u017ceniami naukowych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107, wp\u0142ywa\u0142y na metodologi\u0119 przez dostarczanie kryteri\u00f3w wyboru pomi\u0119dzy konkuruj\u0105cymi teoriami a tak\u017ce motywowa\u0142y anga\u017cowanie si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 naukow\u0105 i j\u0105 sankcjonowa\u0142y. O tej ostatniej sprawie kilka lat p\u00f3\u017aniej pisa\u0142 Steven Shapin: \u201eUzasadnianie nowych praktyk badawczych przez powo\u0142ywanie si\u0119 na po\u017cytek p\u0142yn\u0105cy z nich dla religii by\u0142o w ca\u0142ej Europie wa\u017cnym sposobem zapewniania nauce legitymizacji kulturowej. Wiek XVII by\u0142 epok\u0105 g\u0142\u0119boko religijn\u0105 a instytucje religijne we wszystkich krajach europejskich, czy to na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119, czy to we wsp\u00f3\u0142pracy z pa\u0144stwem, sprawowa\u0142y ogromn\u0105 w\u0142adz\u0119 \u015bwieck\u0105. \u017baden nowy pr\u0105d w kulturze, je\u017celi by\u0142 powszechnie postrzegany jako zagro\u017cenie religii, nie m\u00f3g\u0142 liczy\u0107 na instytucjonalizacj\u0119.\u201d (Shapin 2000, s. 123).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zasad\u0119 bogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144 w odniesieniu do okresu wczesnonowo\u017cytnego stosowa\u0142a te\u017c inna znana or\u0119downiczka nowego podej\u015bcia, Margaret Osler (lista jej publikacji &#8211; Osler 2010). Zaproponowa\u0142a historiograficzny schemat opisu nazwany przez ni\u0105 \u201eprzejmowaniem i t\u0142umaczeniem\u201d (appriopriation and translation). Zgodnie z tym modelem \u201efilozofowie przyrody przejmowali czasem idee zrodzone w obr\u0119bie religii i na gruncie teologii, t\u0142umaczyli je na j\u0119zyk filozofii przyrody i u\u017cywali do rozwi\u0105zywania problem\u00f3w w nowym kontek\u015bcie. W tych przypadkach podstawowa struktura danej idei by\u0142a podobna w ka\u017cdej z tych domen, ale s\u0142u\u017cy\u0142a do rozwi\u0105zywania problem\u00f3w specyficznych dla nauki. \/\u2026\/ W niekt\u00f3rych przypadkach poj\u0119cia teologiczne by\u0142y przejmowane do dyskursu naukowego trac\u0105c sw\u00f3j specyficzny kontekst teologiczny i funkcjonuj\u0105c dalej jako fundamentalne poj\u0119cia naukowe. Czasem za\u015b odwrotnie, to poj\u0119cia naukowe by\u0142y przyswajane przez teologi\u0119 z analogicznymi konsekwencjami.\u201d (Osler 1998, s 101-102). Schemat przejmowania i t\u0142umaczenia by\u0142 jej zdaniem najw\u0142a\u015bciwszy, bo umo\u017cliwia\u0142 badanie zmian jakim podlega\u0142y konkretne idee teologiczne i naukowe w wyniku wzajemnych oddzia\u0142ywa\u0144. Zapobiega\u0142o to b\u0142\u0119dnemu postrzeganiu i analizowaniu \u015bredniowiecznej i wczesnonowo\u017cytnej nauki i teologii jako ca\u0142o\u015bciowych budowli. Bada\u0107 nale\u017ca\u0142o indywidualne koncepcje zanurzone w r\u00f3\u017cnych \u015brodowiskach intelektualnych i kulturowych oraz ich wzajemne oddzia\u0142ywania i zmiany.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Te ostatnie postulaty s\u0105 powszechnie akceptowane i maj\u0105 bardzo wa\u017cne konsekwencje dla badania relacji \u201enauka a religia\u201d w oparciu o zasad\u0119 bogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144. Uznano bowiem, \u017ce takie poj\u0119cia jak nauka \u015bredniowieczna czy teologia \u015bredniowieczna to jedynie hipostazy, kt\u00f3rymi nauka historii nie powinna si\u0119 zajmowa\u0107. Istniej\u0105 tylko konkretne koncepcje i teorie oraz konkretni ludzie i ich pogl\u0105dy. Jest to istotna r\u00f3\u017cnica w por\u00f3wnaniu w dawnym podej\u015bciem, gdzie podmiotem, g\u0142\u00f3wnym aktorem, czy bohaterem historii nauki by\u0142y cz\u0119sto idee i relacje mi\u0119dzy nimi. Tak by\u0142o mi\u0119dzy innymi z koncepcj\u0105 Michaela Fostera, wi\u0105\u017c\u0105c\u0105 okre\u015blone koncepcje teologiczne i metodologie przyrodoznawstwa czy studiami Alexandra Koyr\u00e9\u2019go nad pogl\u0105dami uczonych XVI-XVIII wieku. Fizyczni autorzy nie byli tam podmiotem historii, ale nosicielami pewnych idei, pomi\u0119dzy kt\u00f3rymi rozgrywa\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bciwy spektakl, na przyk\u0142ad narodzin nauki nowo\u017cytnej. Teraz zacz\u0119\u0142o dominowa\u0107 uj\u0119cie spersonalizowane. By pozosta\u0107 przy wskazanym wy\u017cej przyk\u0142adzie, bada si\u0119 ju\u017c nie zwi\u0105zek teologii woluntarystycznej z wizj\u0105 nauki empirycznej, traktowanych jako zreifikowane ca\u0142o\u015bci, ale wszelkie \u015bwiadectwa pozostawione przez konkretnych uczonych i z nimi zwi\u0105zane, aby odtworzy\u0107 logik\u0119 ich rozumowania (Boyla, Newtona i innych) i oceni\u0107, czy i jak stosowana przez nich metodologia by\u0142a zdeterminowana ich pogl\u0105dami religijnymi i teologicznymi (np. Davis 1999).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przyk\u0142adem takiej w\u0142a\u015bnie analizy jest praca Margaret Osler \u201eBoska wola a filozofia mechanistyczna. Gassendi i Kartezjusz o przygodno\u015bci i konieczno\u015bci w \u015bwiecie natury\u201d (Osler, 1994). Autorka wykaza\u0142a, \u017ce cho\u0107 obaj uczeni akceptowali mechanistyczn\u0105 wizj\u0119 Natury, to r\u00f3\u017cnili si\u0119 co do sposobu jej badania. By\u0142o to konsekwencj\u0105 ich przekona\u0144 teologicznych, kt\u00f3re mo\u017cna wywodzi\u0107 z r\u00f3\u017cnych tradycji my\u015bli scholastycznej (Gassendi \u2013 nominalizm, Kartezjusz \u2013 tomizm). Gassendi optowa\u0142 za wizj\u0105 \u015bwiata przygodnego (przygodny oznacza, \u017ce m\u00f3g\u0142by by\u0107 inny), kt\u00f3rego w\u0142a\u015bciwo\u015bci zale\u017c\u0105 od wolnej Bo\u017cej woli. Z kolei Kartezjusz postrzega\u0142 \u015bwiat, jako rz\u0105dzony ustalonymi przez Boga wiecznymi, koniecznymi prawami maj\u0105cymi matematyczn\u0105 natur\u0119. \u201ePo przej\u015bciu przez pryzmat filozofii mechanistycznej, owe teologiczne uj\u0119cia \u015bwiata Natury jako przygodnego lub koniecznego zosta\u0142y przetworzone w odmienne style nauki\u201d (Osler 1994, str. 223). Przez styl nauki Osler rozumia\u0142a praktyczne konsekwencje og\u00f3lnych za\u0142o\u017ce\u0144 epistemologicznych i metafizycznych, kt\u00f3re determinuj\u0105 naukow\u0105 praktyk\u0119, a wi\u0119c pytania, problemy i sposoby radzenia sobie z nimi. W przypadku Gassendiego i Kartezjusza Osler wymienia\u0142a nast\u0119puj\u0105ce pytania determinowane przekonaniami teologicznymi: \u201eCzy naukowcy uwa\u017caj\u0105, \u017ce samo abstrakcyjne rozumowanie i matematyka mog\u0105 doprowadzi\u0107 na prawdy naukowej? Czy te\u017c podkre\u015blaj\u0105 wag\u0119 metod obserwacyjnych i eksperymentalnych? Czy rezultaty tych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 mo\u017cna uzna\u0107 za pewne? Czy te\u017c za co najwy\u017cej prawdopodobne? Jak\u0105 rol\u0119 w \u015bwiecie opisywanym przez naukowca odgrywa przypadek? Czy wszystkie fakty mog\u0105 by\u0107 wyja\u015bnione naukowo, czy te\u017c niekt\u00f3re le\u017c\u0105 poza zasi\u0119giem teorii naukowej? Styl nauki jest praktycznym wyrazem za\u0142o\u017ce\u0144 epistemologicznych i metafizycznych \/\u2026\/. Nawet je\u015bli naukowcy nie s\u0105 w pe\u0142ni [tego] \u015bwiadomi \/\u2026\/ wyb\u00f3r przez nich problem\u00f3w badawczych, metod dowodzenia, kryteri\u00f3w wyboru najlepszego wyja\u015bnienia, wszystko to odzwierciedla [jak\u0105\u015b] zak\u0142adan\u0105 metafizyk\u0119 i epistemologi\u0119.\u201d (tam\u017ce). Teologicznie zdeterminowane style naukowe Gassendiego i Kartezjusza (poznanie empiryczne vs poznanie apriori,\u00a0 poznanie zawsze przybli\u017cone vs poznanie pewne, poznanie ograniczone co do zakresu zjawisk vs poznanie wszystkiego) ujawni\u0142y si\u0119 z ca\u0142\u0105 moc\u0105 w nast\u0119pnym po nich pokoleniu badaczy. Osler wymienia\u0142a tu przyk\u0142adowo Hobbesa, More\u2019a, Boyle\u2019a, Huygensa i Newtona. Ta i inne prace Osler oraz innych badaczy potwierdzi\u0142y przedwojenne intuicje Michaela Fostera.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podej\u015bcie \u201espersonalizowane\u201d umo\u017cliwia pozytywn\u0105 ocen\u0119 przekona\u0144 religijnych w stymulowaniu rozwoju nauki wczesnonowo\u017cytnej bez anga\u017cowania si\u0119 w dyskusj\u0119, czy chrze\u015bcija\u0144stwo by\u0142o jej \u201emerytorycznym\u201d wsp\u00f3\u0142sprawc\u0105. Jak pisa\u0142 Steven Shapin, \u201eM\u00f3wimy, \u017ce Boyle uwa\u017ca\u0142, \u017ce to B\u00f3g por\u0119cza prawdziwo\u015b\u0107 jego odkry\u0107 a nie, \u017ce B\u00f3g to czyni\u0142\u201d (Shapin 1992, s. 358). Jednak pytanie o \u201emerytoryczne\u201d wsp\u00f3\u0142sprawstwo nie znika, zostaje tylko usuni\u0119te z tej konkretnej pespektywy badawczej, zw\u0142aszcza, gdy jest ona stosowana do analizy nauki od wieku XVI. Pytanie to powraca w badaniach nad okresem wcze\u015bniejszym, mi\u0119dzy wiekiem XII a XV (np. Huff 2000, 2007; cz\u0119\u015bciowo Stiefel 1985).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pewne prace uznawane s\u0105 z czasem za wyznaczaj\u0105ce kierunek nowego my\u015blenia. Tak by\u0142o ze wspomnianym zbiorem artyku\u0142\u00f3w pod redakcj\u0105 Lindberga i Numbersa \u201eB\u00f3g i natura\u201d. S\u0105 te\u017c ksi\u0105\u017cki stanowi\u0105ce swego rodzaju manifest szerszego \u015brodowiska naukowego. Potwierdzaj\u0105 przywi\u0105zanie do nowego paradygmatu i jego powszechn\u0105 akceptacj\u0119. Tak\u0105 rol\u0119 spe\u0142ni\u0142a, monumentalna praca pod redakcj\u0105 Gary\u2019ego Ferngrena \u201eHistoria nauki i religii w zachodniej tradycji\u201d (Ferngren 2000), wydana czterna\u015bcie lat po zbiorze Lindberga i Numbersa. Osiemdziesi\u0119ciu dw\u00f3ch autor\u00f3w zamie\u015bci\u0142o \u0142\u0105cznie sto trzy artyku\u0142y, kt\u00f3re obj\u0119\u0142y praktycznie ca\u0142y obszar historycznych zwi\u0105zk\u00f3w religii i nauki. Niemal wszystkie (jednym z nielicznym wyj\u0105tk\u00f3w by\u0142 tekst Stanleya Jaki) respektowa\u0142y nowy model podej\u015bcia do badania historycznych relacji mi\u0119dzy nauk\u0105 i religi\u0105. Osobn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cono rozmaitym aspektom tych relacji, na przyk\u0142ad zmieniaj\u0105cym si\u0119 pogl\u0105dom na istot\u0119 natury \u015bwiata, osobn\u0105 intelektualnym i filozoficznym korzeniom nauki nowo\u017cytnej, na przyk\u0142ad arystotelizmowi, a osobn\u0105 opisom r\u00f3\u017cnych tradycji religijnych oraz studiom rozwoju poszczeg\u00f3lnych dyscyplin nauki i ich powi\u0105za\u0144 z tradycjami religijnymi. W\u015br\u00f3d autor\u00f3w znale\u017ali si\u0119 najbardziej znani i wp\u0142ywowi historycy. Praca Ferngrena pokaza\u0142a, \u017ce w ci\u0105gu czternastu lat po zaproponowaniu nowego modelu jego u\u017cyteczno\u015b\u0107 zosta\u0142a gruntownie przetestowana i powszechnie zaakceptowana.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nowa metodologia opisu historycznych relacji nauki i religii uwolni\u0142a histori\u0119 nauki z okow\u00f3w sztywnych i upraszczaj\u0105cych schemat\u00f3w. Umo\u017cliwi\u0142a rozw\u00f3j szczeg\u00f3\u0142owych bada\u0144 bez narzuconych z g\u00f3ry konkluzji. Lektura kolejnych artyku\u0142\u00f3w ze zbioru Ferngrena czy te\u017c wcze\u015bniejszego, pod redakcj\u0105 Lindberga i Numbersa, pokazuje jak owocne jest to podej\u015bcie. Tytu\u0142em przyk\u0142adu wymie\u0144my, zamieszczony u Ferngrena, interesuj\u0105cy opis stopniowej sekularyzacji t\u0142umaczenia takich zjawisk niebieskich, jak komety i meteory pod wp\u0142ywem rozwoju astronomii (Sara S. Genuth), wsp\u00f3\u0142pracy naukowc\u00f3w i Ko\u015bcio\u0142a nad reform\u0105 kalendarza julia\u0144skiego (James Lattis), czy te\u017c opis bardzo zr\u00f3\u017cnicowanej recepcji teorii heliocentrycznej w obr\u0119bie Ko\u015bcio\u0142a katolickiego i wyzna\u0144 protestanckich (Owen Gingerich).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ciekawym zagadnieniem jest stosowanie zasady bogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144 do jednego z kluczowych problem\u00f3w historii nauki, mianowicie badania \u015bredniowiecznej genezy nauki wczesnonowo\u017cytnej. Konkretnie mam na my\u015bli r\u00f3\u017cnorodne czynniki, kt\u00f3re przyczyni\u0142y si\u0119 do powstania korpusu my\u015bli scholastycznej oraz rol\u0119 samej scholastyki w szerszej panoramie tworzenia nauki nowo\u017cytnej. Ot\u00f3\u017c czytaj\u0105c na przyk\u0142ad prace na ten temat trzech wa\u017cnych przedstawicieli nowego podej\u015bcia: Davida Lindberga (Lindberg 1986b, 2000, 2007), Edwarda Granta (Grant 2005, 2007) i Toby\u2019ego Huffa (Huff 2000, 2007) wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce zasada bogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144 umo\u017cliwi\u0142a po\u0142\u0105czenie kilku istniej\u0105cych wcze\u015bniej sposob\u00f3w i tradycji analizy tego problemu. Z jednej strony, mamy wi\u0119c opisy oddzia\u0142ywania nauki na teologi\u0119, czyli znan\u0105 z historii filozofii analiz\u0119 recepcji Arystotelesa i spu\u015bcizny muzu\u0142ma\u0144skiej w wiekach od XII do XIV oraz wcze\u015bniejszego wp\u0142ywu Platona (Timajos), logiki arysteotelesowskiej i tradycji augustia\u0144skiej. Z drugiej strony, wp\u0142yw religii to oczywi\u015bcie trzynastowieczne ingerencje Ko\u015bcio\u0142a w studia nad Arystotelesem i jego arabskimi komentatorami, konsekwencje tych ingerencji na ukierunkowanie my\u015bli filozoficznej i teologicznej w wiekach XIV-XV oraz to, co m\u00f3wili o determinantach teologicznych i metafizycznych opisani wcze\u015bniej historycy mi\u0119dzywojenni (m.in. Duhem, Whitehead, Burtt, Foster) a tak\u017ce Hooykaas, Jaki, Klaaren, Cohen i inni uczeni z tego kr\u0119gu my\u015blenia. Na to wszystko nak\u0142ada si\u0119 problem wp\u0142ywu czynnik\u00f3w wobec nauki zewn\u0119trznych, spo\u0142ecznych, ekonomicznych i innych, do kt\u00f3rych historia i teoria nauki drugiej po\u0142owy XX wieku przywi\u0105zuje coraz wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119. W zale\u017cno\u015bci od preferencji te trzy sk\u0142adniki (wp\u0142yw Arystotelesa i innych tradycji naukowo-filozoficznych, oddzia\u0142ywanie Ko\u015bcio\u0142a, teologii i metafizyki oraz czynniki zewn\u0119trzne) s\u0105 wymieszane w r\u00f3\u017cnych proporcjach odzwierciedlaj\u0105cych znaczenie, jaki im przypisuje dany autor. Spo\u015br\u00f3d trzech wymienionych historyk\u00f3w \u2013 zwolennik\u00f3w nowego podej\u015bcia, Lindberg stosunkowo niewiele a Huff i Grant znacznie wi\u0119cej uwagi przywi\u0105zuj\u0105 do oddzia\u0142ywania teologii i metafizyki. Lindberg i Huff uznaj\u0105 za wa\u017cne dzia\u0142anie czynnik\u00f3w zewn\u0119trznych, kt\u00f3re z kolei stosunkowo mniej zajmuj\u0105 Edwarda Granta. W sumie, bez wzgl\u0119du na osobist\u0105 ocen\u0119 tych trzech wizji, obrazy w nich zawarte s\u0105 bez w\u0105tpienia bogatsze ni\u017c, jednostronne na tym tle, koncepcje powsta\u0142e przed stosowaniem zasady bogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144. To samo mo\u017cna powiedzie\u0107 o tekstach Margaret Osler, Margaret Jacob, Johna Brooke\u2019a i innych zwolennik\u00f3w tej zasady, kt\u00f3rzy zajmowali si\u0119 tym zagadnieniem.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wiek_XXI_poczatek_krytyki_nowego_paradygmatu_i_propozycje_alternatywne\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wiek XXI: pocz\u0105tek krytyki nowego paradygmatu i propozycje alternatywne<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Formu\u0142owane s\u0105 ostatnio opinie, \u017ce zasada bogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144 rodzi niespodziewane i negatywne skutki uboczne. Porzucenie bowiem starych \u201ewielkich narracji\u201d (konfliktu, harmonii, niezale\u017cno\u015bci) na rzecz tej zasady a wi\u0119c prowadzenie bada\u0144 ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 wielkiej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci pogl\u0105d\u00f3w i wielokierunkowych, wzajemnych oddzia\u0142ywa\u0144 skutkuje w praktyce brakiem nowych, szerszych generalizacji (Wilson 2000, s. 10, Dixon 2010). W nauce akademickiej zaczyna dominowa\u0107 specjalizacja i w\u0105skie analizy przypadk\u00f3w. Za\u015b nag\u0142o\u015bnione medialnie w ostatnich latach pr\u00f3by uj\u0119\u0107 syntetycznych podejmowane s\u0105 przez ludzi spoza \u015brodowiska historyk\u00f3w nauki, maj\u0105 charakter popularny, wida\u0107 w nich braki erudycyjne i s\u0105 wyra\u017anie apologetyczne (Stark 2006, Woods 2006).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zbyt daleko posuni\u0119ta specjalizacja w historii nauki skutkuje szeregiem negatywnych zjawisk a ostatecznie podcina korzenie ca\u0142ej dyscypliny, gdy\u017c powoduje coraz mniejsze ni\u0105 zainteresowanie i og\u00f3lny spadek liczby czytelnik\u00f3w. Ta smutna diagnoza przedstawiona w roku 2005 przez Stevena Shapina (Shapin 2005) odno\u015bnie ca\u0142ej dyscypliny dotyka r\u00f3wnie\u017c literatury zajmuj\u0105cej si\u0119 historycznymi relacjami mi\u0119dzy nauk\u0105 a religi\u0105. Na tym ostatnim obszarze pr\u00f3by przeciwdzia\u0142ania kostnieniu w efekcie hiperprofesjonalizacji przybieraj\u0105 r\u00f3\u017cne formy. Wspomnijmy o dw\u00f3ch takich przedsi\u0119wzi\u0119ciach. Ka\u017cde zosta\u0142o skierowane do odmiennej grupy odbiorc\u00f3w. W obu aktywn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 wspominany ju\u017c wielokrotnie Ronald Numbers.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W roku 2009 pod jego redakcj\u0105 ukaza\u0142 si\u0119 zbi\u00f3r artyku\u0142\u00f3w wybitnych historyk\u00f3w problemu (m.in. Brooke, E.B. Davis, Harrison, Lindberg, Livingstone, Moore, Osler, Park) zatytu\u0142owany z publicystycznym zaci\u0119ciem: \u201eGalileusz idzie do wi\u0119zienia oraz inne mity na temat nauki i religii\u201d (Numbers 2009). W dwudziestu pi\u0119ciu esejach napisanych z my\u015bl\u0105 o szerokiej publiczno\u015bci, autorzy prostowali rozpowszechnione i b\u0142\u0119dne opinie, na przyk\u0142ad, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bredniowieczny t\u0142umi\u0142 rozw\u00f3j nauki, \u017ce Galileusz by\u0142 torturowany za popieranie kopernikanizmu, \u017ce Rewolucja Naukowa wyzwoli\u0142a nauk\u0119 z okow\u00f3w religii, \u017ce Einstein wierzy\u0142 w osobowego Boga a Darwin utraci\u0142 wiar\u0119 po sformu\u0142owaniu teorii ewolucji, ale powr\u00f3ci\u0142 do niej na \u0142o\u017cu \u015bmierci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Autorzy respektuj\u0105c obowi\u0105zuj\u0105cy paradygmat metodologiczny, czyli zasad\u0119 bogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144, stworzyli zarazem prac\u0119 popularn\u0105, \u015bwietnie trafiaj\u0105c\u0105 w potrzeby i zainteresowania niespecjalist\u00f3w. Potwierdzi\u0142y to setki recenzji, gor\u0105ce dyskusje na blogach (mi\u0119dzy innymi sugeruj\u0105ce napisanie kolejnych tom\u00f3w) i du\u017ca sprzeda\u017c.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rok p\u00f3\u017aniej Numbers zaprezentowa\u0142, tym razem na forum profesjonalnym,\u00a0 pr\u00f3b\u0119 nowego typu generalizacji &#8211; \u201e\u015bredniego zasi\u0119gu\u201d, jak j\u0105 nazwa\u0142. W eseju pod sporo m\u00f3wi\u0105cym tytu\u0142em \u201eUpraszczanie z\u0142o\u017cono\u015bci\u201d (Numbers 2010) autor przyznaje, \u017ce poza kr\u0119giem specjalist\u00f3w zasada bogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144 budzi u wi\u0119kszo\u015bci ludzi znudzenie i co gorsza nie przekonuje. Pozostaj\u0105 wierni postrzeganiu relacji nauki i religii w starych, odrzuconych przez nauk\u0119 schematach konfliktu lub harmonii. Powstaje wi\u0119c pytanie, jak pogodzi\u0107 zasad\u0119 z\u0142o\u017cono\u015bci, kt\u00f3ra precyzyjnie odzwierciedla historyczne relacje pomi\u0119dzy nauk\u0105 i religi\u0105 z potrzeb\u0105 pokazywania szerszych trend\u00f3w, kt\u00f3re by uj\u0119\u0142y te relacje bardziej syntetycznie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Propozycja Numbersa jest nast\u0119puj\u0105ca. Spogl\u0105daj\u0105c na ostatnie sto kilkadziesi\u0105t lat debaty \u201enauka a religia\u201d oraz na podej\u015bcie naukowc\u00f3w, nie tylko historyk\u00f3w, do tego zagadnienia, Numbers dostrzega pi\u0119\u0107 charakterystycznych kwestii. Ich identyfikacja jest pr\u00f3b\u0105 tytu\u0142owego uproszczenia z\u0142o\u017cono\u015bci. Bogata z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 zostaje sprowadzona do kilku zaledwie klas problem\u00f3w badawczych. Ka\u017cda klasa jest zbiorem pewnych obserwowanych fenomen\u00f3w i zarazem wyodr\u0119bnionym na tej klasie zbiorze bada\u0144 naukowych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Numbers owe klasy fenomen\u00f3w\/problem\u00f3w badawczych nazywa kolejno: naturalizacj\u0105, prywatyzacj\u0105, sekularyzacj\u0105, globalizacj\u0105 i radykalizacj\u0105. Naturalizacja to usuwanie z dyskursu naukowego jakichkolwiek odwo\u0142a\u0144 spoza empirii oraz badanie tego historycznego zjawiska z perspektywy historyka i socjologa. Prywatyzacja to usuwanie problemu Boga z dyskursu naukowego, wycofywanie religii poza profesjonalny \u015bwiat nauki i uznanie przekona\u0144 religijnych za spraw\u0119 osobist\u0105, nie maj\u0105c\u0105 zwi\u0105zku z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 naukow\u0105. Jest to r\u00f3wnocze\u015bnie badanie tego historycznego procesu, jego genezy oraz konsekwencji. Sekularyzacja to problem przekona\u0144 religijnych naukowc\u00f3w na por\u00f3wnawczym tle ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa. Nazwa nadana przez Numbersa sugeruje utrat\u0119 wiary w\u015br\u00f3d rosn\u0105cej cz\u0119\u015bci naukowc\u00f3w ameryka\u0144skich. Fakty nie s\u0105 tu jednak jednoznaczne i wyniki r\u00f3\u017cnych sonda\u017cy s\u0105 gor\u0105co dyskutowane (Ecklund 2007, Larson i Whitham 1998, Numbers 2010 s. 270-272, 280; Stark 2003 s. 192-197). Globalizacja to z kolei efekt dostrze\u017cenia faktu, \u017ce czasem te same sprawy na styku nauka \u2013 religia bardzo r\u00f3\u017cnie by\u0142y postrzegane, oceniane i badane przez r\u00f3\u017cne grupy w r\u00f3\u017cnych krajach, na r\u00f3\u017cnych kontynentach i w r\u00f3\u017cnych okresach. Numbers jako przyk\u0142ad podaje \u015bwiatow\u0105 recepcj\u0119 teorii Darwina oraz mi\u0119dzynarodowe rozprzestrzenianie si\u0119 ruchu kreacjonistycznego. Za\u015b radykalizacja to zjawisko datuj\u0105ce si\u0119 od mniej wi\u0119cej po\u0142owy XIX wieku, kiedy to gor\u0105ce dyskusje o relacjach nauki i religii wykreowa\u0142y po jej obu stronach ekstremist\u00f3w, kt\u00f3rzy ogniskowali na sobie uwag\u0119 opinii publicznej, cho\u0107 umiarkowani z regu\u0142y daleko przewy\u017cszali liczb\u0105 nielicznych zelot\u00f3w. Wegetuj\u0105cy na obrze\u017cach ekstremi\u015bci staj\u0105 si\u0119 co jaki\u015b czas i na jaki\u015b czas popularni przy okazji pewnych wydarze\u0144. Tak by\u0142o w latach dwudziestych podczas tak zwanego \u201ema\u0142piego procesu\u201d w sprawie nauczania teorii ewolucji w szko\u0142ach publicznych. Ostatnio uwag\u0119 opinii publicznej przykuwa znany biolog i genetyk Richard Dawkins, kt\u00f3ry wchodz\u0105c na teren religioznawstwa okaza\u0142 si\u0119 antyreligijnym pasjonatem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Czy propozycja Numbersa zostanie uznana za atrakcyjn\u0105 alternatyw\u0119, poka\u017ce czas. W odniesieniu do problemu genezy nauki nowo\u017cytnej, najciekawszym pomys\u0142em na uj\u0119cie syntetyczne by\u0142oby, moim zdaniem, zanurzenie obrazu wzajemnych relacji pomi\u0119dzy nauk\u0105 i religi\u0105 w szerszych kontekstach, mi\u0119dzy innym historycznym, geopolitycznym, spo\u0142ecznym, ekonomicznym, organizacyjnym i politycznym. Przedmiotem analizy by\u0142aby triada: nauka \u2013 religia \u2013 owe konteksty zewn\u0119trzne. Wa\u017cnym elementem tego podej\u015bcia by\u0142oby szerokie wykorzystanie dorobku teorii nauki z okresu ostatnich trzydziestu \u2013 czterdziestu lat, kt\u00f3ry silnie akcentuje zewn\u0119trzne wobec nauki uwarunkowania jej rozwoju. Dotychczasowe prace zwolennik\u00f3w zasady bogatej z\u0142o\u017cono\u015bci i wzajemnych uwarunkowa\u0144 pokazuj\u0105 niekt\u00f3re z owych determinant zewn\u0119trznych, ale do stworzenia obrazu, w kt\u00f3rym owe zewn\u0119trzne czynniki graj\u0105 r\u00f3wnorz\u0119dn\u0105 rol\u0119 droga jeszcze daleka. Przy czym r\u00f3wnorz\u0119dne traktowanie nie wyklucza wskazania kierunk\u00f3w zale\u017cno\u015bci w obr\u0119bie tak analizowanej triady.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Zakonczenie_Przyczyny_ewolucji_pogladow_w_okresie_1874-2010\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Zako\u0144czenie. Przyczyny ewolucji pogl\u0105d\u00f3w w okresie 1874-2010<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W okresie stu kilkudziesi\u0119ciu lat nast\u0105pi\u0142a radykalna zmiana w podej\u015bciu historyk\u00f3w i socjolog\u00f3w do opisu i oceny historycznych zwi\u0105zk\u00f3w nauki i religii. W roku 1896 Andrew Dickson White u\u017cywa\u0142 raz po raz okre\u015ble\u0144: wojna, konflikt, terror, odwr\u00f3t, kapitulacja, rozejm, zmia\u017cd\u017cenie, wyzwolenie. Terminologia militarna najlepiej bowiem oddawa\u0142a \u2013 jego zdaniem &#8211; istot\u0119 tych relacji. By\u0142a to bowiem, wed\u0142ug White\u2019a, wojna mi\u0119dzy wyzwalaj\u0105c\u0105 cz\u0142owieka nauk\u0105 a represyjnymi i hamuj\u0105cymi post\u0119p teologi\u0105, Ko\u015bcio\u0142em i duchownymi. Dok\u0142adnie sto lat p\u00f3\u017aniej, w roku 1996, Steven Shapin, kre\u015bl\u0105c Zarys Bibliograficzny swojej pracy o Rewolucji Naukowej, pisa\u0142 natomiast: \u201euznanie konstruktywnych zwi\u0105zk\u00f3w nauki i religii jest obecnie tak powszechne, \u017ce niemal ka\u017cda nowo\u017cytna praca historyczna podejmuje to zagadnienie. Dotyczy to wi\u0119kszo\u015bci ksi\u0105\u017cek i artyku\u0142\u00f3w przytoczonych w niniejszej bibliografii\u201d (Shapin 2000, s. 170). Niniejszy szkic potwierdz\u0105 t\u0119 opini\u0119 Shapina.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak radykalna zmiana domaga si\u0119 wyja\u015bnie\u0144. Co si\u0119 sta\u0142o na przestrzeni wieku, mimo post\u0119puj\u0105cej sekularyzacji, \u017ce religia, a praktycznie bior\u0105c chrze\u015bcija\u0144stwo, oraz Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie tylko przesta\u0142y by\u0107 uwa\u017cane za wrog\u00f3w nauki, ale ich rola w powstaniu nauki nowo\u017cytnej zosta\u0142a uznana za konstruktywn\u0105?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jest to temat na szerok\u0105 rozpraw\u0119 i w tym miejscu chcia\u0142bym jedynie wskaza\u0107 trzy elementy, moim zdaniem istotne, cho\u0107 wymienione w kolejno\u015bci niekoniecznie odzwierciedlaj\u0105cej ich relatywne znaczenie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po pierwsze, wa\u017cne zas\u0142ugi po\u0142o\u017cy\u0142y dla takiej ewolucji prace wybitnych prekursor\u00f3w, mi\u0119dzy innymi Duhema, Whiteheada, Burtta i Fostera oraz tych, kt\u00f3rzy id\u0105c kursem kolizyjnym z wiod\u0105cym trendem my\u015bli humanistycznej lat 50., 60. i 70. tworzyli koncepcje akcentuj\u0105ce rol\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa. Gdy trendy si\u0119 zmieni\u0142y, prace te i ich autorzy sta\u0142y si\u0119 uznanym sk\u0142adnikiem g\u0142\u00f3wnego nurtu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie, wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a instytucjonalizacja historii nauki jako dyscypliny akademickiej. Powstaj\u0105ce katedry uniwersyteckie, id\u0105cy w \u015blad za tym sformalizowany proces kszta\u0142cenia i awansowania kadry naukowej, rosn\u0105ca liczba periodyk\u00f3w i publikacji ksi\u0105\u017ckowych, konferencje \u2013 wszystko to podnios\u0142o status tej dziedziny my\u015bli historycznej i zwi\u0119ksza\u0142o liczb\u0119 ludzi wi\u0105\u017c\u0105cych z ni\u0105 swoje zawodowe kariery. W efekcie nast\u0119powa\u0142 szybki wzrost produkcji naukowej a gromadzone bogactwo danych coraz bardziej podwa\u017ca\u0142o wszelkie jednostronne schematy historiograficzne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po trzecie, od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych dwudziestego wieku daje o sobie zna\u0107 pokoleniowa zmiana warty w humanistyce. Ga\u015bnie urok neopozytywizmu i ahistorycznych teorii nauki, a wraz nimi przekonanie, \u017ce metafizyka jest zbiorem zda\u0144 pozbawionych sensu a nauka procesem w pe\u0142ni racjonalnym i autonomicznym. Zdania metafizyczne, czyli empirycznie nieweryfikowalne i niefalsyfikowalne zostaj\u0105 coraz szerzej uznawane za pe\u0142noprawny sk\u0142adnik teorii naukowych. Wiedza naukowa zaczyna by\u0107 za\u015b postrzegana nie jako autonomiczna i oparta na uniwersalnych zasadach racjonalno\u015bci, ale \u015bci\u015ble powi\u0105zana z uwarunkowaniami historycznymi i spo\u0142ecznymi (Bird 2008, Longino 2008, Weldon 2000). Taka zmiana duchowego klimatu spowodowa\u0142a, \u017ce historia nauki i teoria nauki zacz\u0119\u0142y mniej wi\u0119cej w tym samym czasie i\u015b\u0107 podobnym kursem legitymizuj\u0105c nawzajem swoje drogi. U\u0142atwi\u0142o to usankcjonowanie na r\u00f3wnych prawach religii, teologii i metafizyki w rywalizacji z innymi czynnikami o ustalenie wsp\u00f3\u0142sprawstwa nauki nowo\u017cytnej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u00a0Artyku\u0142 opublikowany w czasopi\u015bmie<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a href=\"https:\/\/www.naukaireligia.pl\/files\/attachment\/nauka-a-religia-historiografia-problemu.pdf\">Zagadnienia Filozoficzne w Nauce, nr 49 \/ 2011<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Artyku\u0142 zamieszczony na portalu Nauka i Religia.pl \u00a0 \u00a0\u00a0 <a href=\"https:\/\/www.naukaireligia.pl\/nauka-a-religia-historiografia-problemu-25476\">link<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Zrodla_przywolane_w_tekscie\"><\/span>\u0179r\u00f3d\u0142a przywo\u0142ane w tek\u015bcie<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\">Ariew Roger, (2007), Pierre Duhem, [w]: Stanford Encyclopedia of Philosophy, http:\/\/plato.stanford.edu\/entries\/duhem<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Barbour Ian G., (1966), Issues in science and religion, New York: Prentice Hall, 1966<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Barbour Ian G., (1993, 1994), Jak uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 stosunki mi\u0119dzy nauk\u0105 a teologi\u0105?, [w]: \u201eZagadnienia filozoficzne w nauce\u201d, XV \/ 1993, XVI \/ 1994<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Barr Stephen M., (2005), Wsp\u00f3\u0142czesna fizyka a wiara w Boga, Wroc\u0142aw: Techtra 2005<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Bird Alexander, (2008), The Historical Turn In the Philosophy of Science, [w]: The Routledge Companion to Philosophy of Science, red. Stathis Psillos, Martin Curd, Abingdon: Routledge, 2008<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Brooke John H., (1991), Science and Religion: Some Historical Perspectives, Cambridge: Cambridge University Press, 1991<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Burtt Edwin A., (1925), The Metaphysical Foundations of Modern Physical Science, New York, London: Kegan Paul, Trench, Trubner &amp; Co., Ltd, 1925<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Butterfield H., (1931), The Whig Interpretation of History, London : G. Bell and Sons 1931<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Butterfield H., (1968), Rodow\u00f3d wsp\u00f3\u0142czesnej nauki 1300-1800, Warszawa: PWN 1968<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Caiazza John C., (1988), recenzja ksi\u0105\u017cki: Stanley L. Jaki, Uneasy Genius: The Life and Work of Pierre Duhem Modern Age, [w]: \u201cA Quarterly Review\u201d, Volume 32, Spring 1988, Number 2<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Centrum Kopernika \u2013 Informacja, (bez daty), http:\/\/www.copernicuscenter.edu.pl\/centrum<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Cohen Hendrik F., (1994), The scientific revolution: a historiographical inquiry, Chicago London: The University of Chicago Press 1994<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Coyne George V., Heller Micha\u0142, (2007), Pojmowalny wszech\u015bwiat, Warszawa: Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka 2007<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Davies Paul, (2006), B\u00f3g i nowa fizyka, Warszawa: Cyklady 2006<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Davies Paul, (2007), Taking science on faith, [w]: \u201cThe New York Times\u201d, 24.11.2007. Polskie t\u0142umaczenie wraz z dyskusj\u0105 zosta\u0142o zamieszczone na portalu www.racjonalista.pl<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Davies Paul, (2008a), Kosmiczna wygrana. Dlaczego wszech\u015bwiat sprzyja \u017cyciu?, Warszawa: Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka 2008<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Davies Paul, (2008b), Porz\u0105dek wszech\u015bwiata, wywiad z P. Davies\u2019em, [w]: \u201ePolityka\u201d nr 42\/2008<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Davis Edward B., (1994), Christianity and Early Modern Science: Beyond War and Peace?, [w]: Perspectives on Science and Christian Faith\u201d, Vol. 46, No. 2, 1994<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Davis Edward B., (1999), Christianity and Early Modern Science: The Foster Thesis Reconsdered, [w]: Evangelicals and Science in Historical Perspective, tom pod redakcj\u0105: Livingstone David N., Hart D.G., Noll Mark A., New York: Oxford University Press, 1999<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Dillenberger John, (1960), Protestant thought and natural science: A historical study, Nashville: Abingdon Press, 1960<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Dixon Thomas, (2010), Introduction, w: Science and Religion. New Historical Perspectives, red. Dixon Thomas, Cantor Geoffrey, Pumfrey Stephen, Cambridge: Cambridge University Press 2010<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Draper John William, (1874), History of the Conflict between Religion and Science, New York: D. Appleton and Company, 1974. Polskie t\u0142umaczenie tej ksi\u0105\u017cki nosi tytu\u0142: Dzieje stosunku wiary do rozumu, t\u0142um. J. Kar\u0142owicz, pierwsze wydanie polskie: Warszawa: L. Polak, 1882<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Draper John William, (1880), History of the Conflict between Religion and Science, London: C. Kegan Paul &amp; Co, (wydanie XIV) 1880<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Ecklund Elaine H. (2007), Religion and Spirituality among University Scientists, na stronie internetowej http:\/\/religion.ssrc.org\/reforum\/Ecklund.pdf<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Ferngren Gary B. (red), (2000), The History of Science and Religion in the Western Tradition. Encyclopedia, New York: Garland Publishing Inc., 2000<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Foster Michael B., (1934), The Christian Doctrine of Creation and the Rise of Modern Natural Science, [w]: \u201cMind\u201d, vol. 43, Issue 172, 1934<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Foster Michael B., (1935, 1936), Christian Theology and Modern Science of Nature, [w]: \u201cMind\u201d, vol. 44, Issue 176 1935 i Mind, vol. 45, Issue 177, 1936.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Gould Stephen J., (2002), Ska\u0142y wiek\u00f3w. Nauka i religia w pe\u0142ni \u017cycia, Warszawa: Zysk i S-ka 2002<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Grant Edward, (2005), \u015aredniowieczne podstawy nauki nowo\u017cytnej, Warszawa: Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka 2005<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Grant Edward, (2006), Science and Religion, 400 B.C. to A.D. 1550, From Aristotle to Copernicus, Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 2006<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Hall Rupert, (1966), Rewolucja naukowa 1500-1800, Warszawa: PAX 1966<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Heller Micha\u0142, (2006), Filozofia i wszech\u015bwiat, Krak\u00f3w: Universitas 2006<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Heller Micha\u0142, Zbigniew Liana, Janusz M\u0105czka, Adam Olszewski, W\u0142odzimierz Skoczny, (1999), Jak filozofuje si\u0119 w OBI?, [w]: \u201eZagadnienia Filozoficzne w Nauce, XXV \/ 1999<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Hooykaas, R., (1975), Religia i powstanie nowo\u017cytnej nauki, Warszawa: PAX 1975<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Hooykaas, R., (1987), The Rise of Modern Science: When and Why?, \u201cThe British Journal of the History of Science\u201d, Vol. 20, No. 4, 1987<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Hodgson Peter E., (1994), Pierre Duhem: historian of the Christian origin of science, [w]: \u201cContemporary Review\u201d, March 1994<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Huff Toby E., (2000), Science and Metaphysics in the Three Religions of the Book, [w]: \u201cIntellectual Discourse\u201d, 2000, Vol. 8, No 2<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Huff Toby E., (2007), The Rise of Early Modern Science: Islam, China, and the West, New York: Cambridge University Press, (drugie wydanie), 2007<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Iliffe Rob, (2008), History of Science, artyku\u0142 na stronie internetowej \u201cMaking History\u201d Instytutu Bada\u0144 Historycznych, University of London http:\/\/www.history.ac.uk\/makinghistory\/index.html<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Jaki Stanley, (1974), Science and Creation: From Eternal Cycles to Oscillating Universe, Edinburgh: Scottish Academic Press 1974<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Jaki, Stanley L., (1984), Uneasy Genius: The Life and Work of Pierre Duhem, Dordrecht, London, Boston: Martinus Nifhoff 1984<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Jaki, Stanley L., (1988), The Physicist as Artist: the landscapes of Pierre Duhem, Edinburgh: Scottish Academic Press 1988<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Jaki, Stanley L., (1991), Scientist and Catholic: an essay on Pierre Duhem, Front Royal, VA: Christendom Press 1991<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Jaki Stanley, (1994), Zbawca nauki, Pozna\u0144: W drodze 1994<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Jaki Stanley, (1995), B\u00f3g i kosmologowie, Racib\u00f3rz-Wroc\u0142aw: RAF-SCRIBA 1995<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Jaki Stanley, (2000), The Christological Origins of Newton&#8217;s First Law, [w]: Science and the Future of Mankind. Science for Man and Man for Science, Pontifical Academy of Sciences 2000<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Kaiser Christopher B., (2007), Toward a Theology of Scientific Endeavour. The Descent of Science, Burlington: Ashgate Publishing Company 2007<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Klaaren Eugene M., (1977), Religious Origins of Modern, Science: Belief in Creation in Seventeenth-Century Thought, Grand Rapids: William B. Eerdmans, 1977<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Koyr\u00e9 A., (1998), Od zamkni\u0119tego \u015bwiata do niesko\u0144czonego wszech\u015bwiata, Gda\u0144sk: S\u0142owo\/Obraz Terytoria 1998<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Larson Edward J., Witham Larry (1998), Leading Scientists Still Reject God, [w]: \u201cNature\u201d, Vol. 394, 23 July 1998<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lindberg David C., Numbers Ronald L., (1986a), Introduction, [w]: God and Nature: Historical Essays on the Encounter Between Christianity and Science, red.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lindberg David C., Numbers Ronald L., Berkeley, Los Angeles, London. 1986. Polskie t\u0142umaczenie pt. \u201eMetahistoryczne uwagi o konflikcie nauki i teologii\u201d [w]: \u201eZagadnienia filozoficzne w nauce\u201d, XX \/ 1997<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lindberg David C., (1986b), Science and the Early Church, [w]: God and Nature: Historical Essays on the Encounter Between Christianity and Science, red.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lindberg David C., Numbers Ronald L., Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1986.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lindberg David C. (red), Numbers Ronald L. (red), (1986c), God and Nature: Historical Essays on the Encounter Between Christianity and Science, Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1986.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lindberg David C., Numbers Ronald L., (1987), Beyond War and Peace: A Reappraisal of the Encounter between Christianity and Science, [w]: \u201cPerspectives on Science and Christian Faith\u201d, 1987, vol.39, nr. 3<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lindberg David C., (2000), Medieval Science and Religion, [w]: The History of Science and Religion in the Western Tradition. Encyclopedia, Ferngren Gary B. (red), New York: Garland Publishing Inc., 2000<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lindberg David C., (2007), The Beginnings of Western Science: The European Scientific Tradition in Philosophical, Religious, and Institutional Context, Prehistory to A.D. 1450, (second edition), Chicago and London: The University of Chicago Press, 2007<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Longino Helen, (2008), Philosophy of Science After the Social Turn, wyk\u0142ad wyg\u0142oszony w Uniwersytecie w Bratys\u0142awie 9. czerwca 2008 http:\/\/www.exu.sk\/material\/temac\/longino\/PhilSci-Social-Turn_Longino_1prednaska.pdf<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">M\u0105czka Janusz, (1996), Czy Chrystus zbawi\u0142 nauk\u0119?, [w]: \u201eZagadnienia Filozoficzne w Nauce\u201d, XIX \/ 1996<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">McGrath Alister E., (2001), Scientific Theology: Nature, Grand Rapids: Eerdmans, 2001<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">McGrath Alister E., (2009), Nauka i religia, Krak\u00f3w: WAM, 2009<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Merton Robert, (1938), Science, Technology and Society In Seventeenth Century England, Osiris, Vol. IV, Bruges: St. Catherine Press, 1938<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Merton Robert, (1982), Purytanizm, pietyzm i nauka, [w]: Teoria socjologiczna i struktura spo\u0142eczna, Warszawa: PWN, 1982. Pierwsze wydanie: Puritanism, Pietism, and Science, [w]: Sociological Review, 1936, vol. 28<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Moore James R., (1979), Post-Darwinian Controversies: A study of the Protestant struggle to come to terms with Darwin in Great Britain and America 1870-1900, Cambridge: Cambridge University Press 1979<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Numbers Ronald L. (red), (2009), Galileo Goes to Jail and Other Myths About Science and Religion, Cambridge: Harvard University Press, 2009<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Numbers Ronald L., (2010), Simplifying complexity: patterns in the history of science and religion, [w]: Science and Religion. New Historical Perspectives, red. Dixon Thomas, Cantor Geoffrey, Pumfrey Stephen, Cambridge: Cambridge University Press 2010<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">OBI, (2008), O\u015brodek Bada\u0144 Interdyscyplinarnych. Rozw\u00f3j OBI, http:\/\/www.obi.opoka.org.pl\/rozwoj.html<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Osler Margaret J., (1994), Divine Will and the Mechanical Philosophy: Gassendi and Descartes on Contingency and Necessity in the Created World, Cambridge: Cambridge University Press, 1994<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Osler Margaret J., (1998), Mixing Metaphors: Science and Religion Or Natural Philosophy and Theology In Early Modern Europe, [w]: \u201cHistory of Science\u201d, Vol. 36, part 1, March 1998, No. 111<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Osler Margaret J., (2010), lista publikacji: http:\/\/philpapers.org\/s\/Margaret%20J.%20Osler<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Plantinga Alvin, (2010), Religion and Science, [w]: Stanford Encyclopedia of Philosophy, http:\/\/plato.stanford.edu\/entries\/religion-science<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Sarton George, (1955), Introductory Essay, [w]: Religion and Reality, red. J. Needham, New York, 1955<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Shapin Steven, (1982), History of Science and Its Sociological Reconstructions, [w]: \u201cHistory of Science\u201d, Vol. XX, 1982. Polskie t\u0142umaczenie Micha\u0142a Tomczyka, http:\/\/\/fleck.umcs.lublin.pl\/fsn.shapin.hnsocjrek.html<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Shapin Steven, (1992), Discipline and bounding &#8211; history and sociology of science as seen through externalism &#8211; internalism debate, [w]: \u201cHistory of Science\u201d, Vol. 30, 1992<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Shapin Steven, (2000), Rewolucja naukowa, Warszawa: Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka, 2000<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Shapin Steven, (2005), Hyperprofessionalism and the Crisis of Readership in the History of Science, [w]: \u201cIsis\u201d, Vol. 96 No 2 (June 2005)<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Stark Rodney, (2003), For the Glory of God. How Monoteism Led to Reformations, Science, Witch-Hunts, and the End of Slavery, Princeton: Princeton University Press, 2003<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Stark Rodney, (2006), The Victory of Reason. How Christianity led to Freedom, Capitalism, and Western Success, New York: Random House, 2006<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Stiefel Tina, (1985), The Intellectual Revolution in Twelfth-Century Europe, Beckenham i Sydney: Croom Helm Ltd., 1985<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Turner Frank M., (1974), Between Science and Religion: The Reaction to Scientific Naturalism in Late Victorian England, New Haven: Yale University Press, 1974.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Turner Frank M., (1993a), Rainfall, Plagues, and the Prince of Wales, [w]: Turner Frank M., Contesting Cultural Authority: Essays in Victorian Intellectual Life, Cambridge: Cambridge University Press, 1993. Tekst ten zosta\u0142 po raz pierwszy opublikowany pod tytu\u0142em: Rainfall, Plagues, and the Prince of Wales. A Chapter in the Conflict of Science and Religion, [w]: \u201cJournal of British Studies\u201d, 13, 1974<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Turner Frank M., (1993b), The Victorian Conflict between Science and Religion: A Professional Dimension, [w]: Turner Frank M., Contesting Cultural Authority: Essays in Victorian Intellectual Life, Cambridge: Cambridge University Press, 1993. Tekst ten zosta\u0142 po raz pierwszy opublikowany pod tym samym tytu\u0142em [w]: Isis, Vol. 69, No. 3, Sep 1978.<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Weldon Stephen P., (2000), The Social Construction of Science, [w]: Ferngren Gary B. (red), The History of Science and Religion in the Western Tradition. Encyclopedia, New York: Garland Publishing Inc., 2000<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">White Andrew D., (1876), The Warfare of Science, New York: D. Appleton and Co., 1876<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">White Andrew D., (1897), A History of Warfare of Science with Theology in Christendom, New York: D. Appleton and Co., 1897<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Whitehead, A.N., (1988), Nauka i \u015bwiat wsp\u00f3\u0142czesny, Warszawa: PAX 1988<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Wilson David B., (2000), The Historiography of Science and Religion, [w]: The History Of Science and Religion in the Western Tradition. Encyclopedia, red. Ferngren Gary B., New York 2000<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Woods T.E., (2006), Jak Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki zbudowa\u0142 zachodni\u0105 cywilizacj\u0119, Krak\u00f3w: AA 2006<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Wykstra, Steven John, (1996). Should Worldviews Shape Science? Toward an Integrationist Account of Scientific Theorizing, [w]: Facets of Faith and Science, vol. 2: The Role of Beliefs in Mathematics and the Natural Science in Augustinian Perspective, praca pod red. J.M. van der Meer, Lanham: University Press of America, 1996<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Wybrow, Cameron (red), (1992), Creation, Nature, and Political Order in the Philosophy of Michael Foster (1903-1959): The Classic Mind Articles and Others, with Modern Critical Essays, N.Y.\/Lampeter, Wales: Edwin Mellen Press, 1992.<\/li>\n<\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst Streszczenie \/ Abstract Artyku\u0142 relacjonuje ewolucj\u0119 pogl\u0105d\u00f3w historyk\u00f3w i socjolog\u00f3w w okresie 1874-2010 na temat, jaki jest w\u0142a\u015bciwy spos\u00f3b opisu historycznych relacji pomi\u0119dzy nauk\u0105 i religi\u0105. Przedstawiono najwa\u017cniejsze koncepcje, kt\u00f3re stanowi\u0142y kamienie milowe tej ewolucji: od XIX wiecznych prac Drapera i White\u2019a, kt\u00f3re ukaza\u0142y te relacje jako trwaj\u0105cy przez wieki [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":894,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-961","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-inne-teksty","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/961","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=961"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/961\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/894"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=961"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=961"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=961"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}