{"id":955,"date":"2015-07-16T13:33:02","date_gmt":"2015-07-16T11:33:02","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=955"},"modified":"2016-10-05T12:49:05","modified_gmt":"2016-10-05T10:49:05","slug":"douglassa-northa-wizja-historycznego-rozkwitu-zachodu","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/douglassa-northa-wizja-historycznego-rozkwitu-zachodu\/","title":{"rendered":"Douglassa Northa wizja historycznego rozkwitu Zachodu"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2932\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/pdf2.jpg\" alt=\"pdf2\" width=\"21\" height=\"21\" \/>\u00a0 <a href=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Douglass-North-wizja.pdf\">pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n<hr \/>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Elementy nowej ekonomii instytucjonalnej<\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Douglass C. North, laureat nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii (1993), jest jednym z czo\u0142owych przedstawicieli tak zwanej nowej ekonomii instytucjonalnej. Pogl\u0105dy Northa do\u015b\u0107 istotnie ewoluowa\u0142y na przestrzeni dziesi\u0119cioleci i w tym kr\u00f3tkim tek\u015bcie jego koncepcja zostanie zarysowana w aktualnym kszta\u0142cie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">North nie postrzega historii gospodarczej i teorii ekonomii jako oddzielnych dyscyplin i obszar\u00f3w badawczych. Jest zwolennikiem stosowania narz\u0119dzi instytucjonalnej teorii ekonomii do wyja\u015bniania historycznej ewolucji r\u00f3\u017cnych kultur, na pierwszym miejscu stawiaj\u0105c problem ich gospodarczych pora\u017cek i sukces\u00f3w. Jest to jedna z pierwszych pr\u00f3b po\u0142\u0105czenia obu dyscyplin. Historia gospodarcza by\u0142a przed pracami Northa dziedzin\u0105 pozbawion\u0105 jakich\u015b wyra\u017anych fundament\u00f3w teoretycznych (Stromberg) a ekonomia neoklasyczna, z racji przyj\u0119tych aksjomat\u00f3w, mia\u0142a ograniczone mo\u017cliwo\u015bci t\u0142umaczenia historycznych los\u00f3w gospodarek przednowo\u017cytnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">North odrzuca za\u0142o\u017cenia ekonomii neoklasycznej i pod\u0105\u017ca inn\u0105 drog\u0105 t\u0142umaczenia historycznych proces\u00f3w gospodarczych. Teoria neoklasyczna, z racji swych za\u0142o\u017ce\u0144 ukazuje &#8211; zdaniem Northa &#8211; obraz gospodarczej rzeczywisto\u015bci zbyt daleko odbiegaj\u0105cy od stanu faktycznego. Mo\u017ce znale\u017a\u0107 pewne, cho\u0107 ograniczone,\u00a0 zastosowanie do analizy rozwini\u0119tych gospodarek kapitalistycznych, zw\u0142aszcza wolnorynkowych, ale nie nadaje si\u0119 do t\u0142umaczenia historycznych proces\u00f3w ekonomicznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">North wskazuje szereg za\u0142o\u017ce\u0144 ekonomii neoklasycznej, kt\u00f3re wykluczaj\u0105 jej stosowanie do bada\u0144 historycznych. S\u0105 to mi\u0119dzy innymi:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">za\u0142o\u017cenie o pe\u0142nej racjonalno\u015bci aktor\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych na scenie ekonomicznej, z czym wi\u0105\u017ce si\u0119<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">za\u0142o\u017cenie, \u017ce ludzie posiadaj\u0105 prawid\u0142owe teorie, jakie decyzje dadz\u0105 po\u017c\u0105dane rezultaty oraz<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">za\u0142o\u017cenie o posiadaniu przez uczestnik\u00f3w procesu gospodarczego doskona\u0142ej informacji, kt\u00f3rej koszt pozyskaniu r\u00f3wna si\u0119 zeru;<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">kolejne wa\u017cne za\u0142o\u017cenie ekonomii neoklasycznej przechodzi do porz\u0105dku dziennego nad spraw\u0105 koszt\u00f3w transakcyjnych procesu gospodarczego, jakby by\u0142y one zerowe. Wi\u0105\u017ce si\u0119 z tym<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">za\u0142o\u017cenie, \u017ce instytucje nie odgrywaj\u0105 roli w procesie gospodarczym, s\u0105 \u201eprzezroczyste\u201d,<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">i na ko\u0144cu za\u0142o\u017cenie teorii neoklasycznej, \u017ce wyborami ekonomicznymi kieruj\u0105 nie idee, ale doskonale rozpoznawalny interes w\u0142asny aktor\u00f3w.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sp\u00f3jrzmy na krytyk\u0119 tych za\u0142o\u017ce\u0144 przeprowadzan\u0105 przez Northa. Za\u0142o\u017cenie o w pe\u0142ni racjonalnym aktorze procesu gospodarczego bywa przydatne do analizy pewnych problem\u00f3w w mikro teorii, ale jego bezkrytyczna akceptacja uniemo\u017cliwia w praktyce badanie wielu najwa\u017cniejszych spraw, jakimi zajmuj\u0105 si\u0119 nauki spo\u0142eczne. Za\u0142o\u017cenie o racjonalno\u015bci wyklucza g\u0142\u0119bsze zrozumienie ekonomicznego procesu decyzyjnego konfrontowanego z zasadnicz\u0105 niepewno\u015bci\u0105 \u015bwiata, kt\u00f3ry nas otacza i kt\u00f3ry tworzymy. Jak pisze North, ekonomista neoklasyczny zak\u0142ada, \u017ce ludzie \u201eposiadaj\u0105 prawid\u0142owe teorie, dzi\u0119ki kt\u00f3rym czyni\u0105 wybory, kt\u00f3re prowadz\u0105 do po\u017c\u0105danych efekt\u00f3w. De facto jednak stoimy w obliczu \u015bwiata pe\u0142nego niepewno\u015bci i modele mentalne, kt\u00f3re konstruujemy, aby zinterpretowa\u0107 \u015bwiat wok\u00f3\u0142 nas i kt\u00f3re okre\u015blaj\u0105 nasze wybory, s\u0105 modelami pochodz\u0105cymi z subiektywnych i przewa\u017cnie bardzo ograniczonych do\u015bwiadcze\u0144. W konsekwencji to r\u00f3\u017cne dogmaty, mity, ideologie i idee kszta\u0142towa\u0142y i wci\u0105\u017c kszta\u0142tuj\u0105 ludzkie dzia\u0142ania.\u201d (North 1993, s. 9-10).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niepewno\u015b\u0107 co do naszego otoczenia spo\u0142ecznego jest wa\u017cnym sk\u0142adnikiem koncepcji teoretycznej Northa. \u017bycie w \u015bwiecie niepewno\u015bci oznacza po pierwsze, brak dostatecznej wiedzy o mechanizmach dzia\u0142ania \u015bwiata wok\u00f3\u0142 nas a wi\u0119c niepewno\u015b\u0107 \u201eontyczn\u0105\u201d a po drugie, niepewno\u015b\u0107, co nale\u017cy zrobi\u0107, by osi\u0105gn\u0105\u0107 zamierzone cele. \u201eLudzie buduj\u0105 z\u0142o\u017cone systemy pogl\u0105d\u00f3w o naturze tej rzeczywisto\u015bci \u2013 systemy, kt\u00f3re s\u0105 zar\u00f3wno modelami pokazuj\u0105cymi jak ona dzia\u0142a jak i modelami normatywnymi m\u00f3wi\u0105cymi, jak dzia\u0142a\u0107 powinna\u201d (North 2005, s. 3).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wysi\u0142ek, by zrozumie\u0107 otoczenie bierze si\u0119 z pragnienia zmniejszenia niepewno\u015bci i ch\u0119ci, by modele zawarte w teoriach, przekonaniach, pogl\u0105dach i ideologiach jak najlepiej odzwierciedla\u0142y rzeczywisto\u015b\u0107. Stoi za tym pragmatyczny motyw, poniewa\u017c im wi\u0119kszy jest stopie\u0144 adekwatno\u015bci modelu do rzeczywisto\u015bci tym wi\u0119ksza szansa, \u017ce podj\u0119te dzia\u0142ania przynios\u0105 spodziewany skutek. Nale\u017cy jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce modele intelektualne, kt\u00f3re maj\u0105 zmniejszy\u0107 niepewno\u015b\u0107, co do naszego otoczenia, s\u0105 mieszanin\u0105 nie tylko wiedzy, ale i przes\u0105d\u00f3w, interes\u00f3w, wyznawanej ideologii, religii, najr\u00f3\u017cniejszych przekona\u0144 i pogl\u0105d\u00f3w. Kompozycja tak r\u00f3\u017cnych element\u00f3w nie tworzy w pe\u0142ni racjonalnego gracza ekonomicznego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nieadekwatno\u015b\u0107 ekonomii neoklasycznej do badania historii gospodarczej wynika r\u00f3wnie\u017c st\u0105d, \u017ce jej w pe\u0142ni racjonalny aktor procesu ekonomicznego po pierwsze, ma\u0142o de facto wiedzia\u0142 o naturze proces\u00f3w gospodarczych a wi\u0119c jego modele intelektualne i wynikaj\u0105ce z nich recepty by\u0142y ma\u0142o skuteczne a po drugie, aktor, je\u015bli by\u0142 r\u00f3wnocze\u015bnie decydentem politycznym, nie zawsze mia\u0142 na wzgl\u0119dzie popraw\u0119 bytu materialnego szerokich grup swoich poddanych. Dzia\u0142a\u0142 wi\u0119c inaczej ni\u017c nakazywa\u0142a mu teoria neoklasyczna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pomys\u0142em teoretycznym Northa, jak powi\u0105za\u0107 proces gospodarczy i niepewno\u015b\u0107, s\u0105 instytucje, poprzez kt\u00f3re niepewno\u015b\u0107 jest redukowana i kt\u00f3re determinuj\u0105 bod\u017ace zach\u0119caj\u0105ce i zniech\u0119caj\u0105ce do takich lub innych dzia\u0142a\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">North pisze: \u201eInstytucje s\u0105 stworzonymi przez ludzi sposobami formowania interakcji w sferze politycznej, gospodarczej i spo\u0142ecznej. Sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z regu\u0142 formalnych (konstytucje, ustawy, prawa w\u0142asno\u015bci) i nieformalnych (sankcje, tabu, zwyczaje, tradycje, konwenanse). Historycznie, instytucje tworzono, aby wprowadzi\u0107 porz\u0105dek i zmniejszy\u0107 niepewno\u015b\u0107 w procesie wszelkiej wymiany. Razem ze standardowymi regu\u0142ami ekonomii okre\u015blaj\u0105 dost\u0119pny zbi\u00f3r mo\u017cliwych wybor\u00f3w, co determinuje koszty produkcji i koszty transakcyjne a st\u0105d zyskowno\u015b\u0107 i zasadno\u015b\u0107 podejmowania okre\u015blonych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 gospodarczych. Instytucje rozwijaj\u0105 si\u0119 ma\u0142ymi krokami, \u0142\u0105cz\u0105c przesz\u0142o\u015b\u0107 i tera\u017aniejszo\u015b\u0107 z przysz\u0142o\u015bci\u0105; historia jest wi\u0119c procesem instytucjonalnej ewolucji, w kt\u00f3rej historyczne funkcjonowanie gospodarek i ich wyniki mo\u017cna zrozumie\u0107 tylko jako cz\u0119\u015b\u0107 wi\u0119kszego procesu\u201d (North 1991, 1992)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Instytucje nakierowuj\u0105 wi\u0119c gospodark\u0119 na wzrost lub stagnacj\u0119, bo \u201ewarunkuj\u0105 motywacje i bod\u017ace steruj\u0105ce ewolucj\u0105 spo\u0142ecze\u0144stw a zatem determinuj\u0105 rodzaje organizacji, jakie powstaj\u0105, by spo\u017cytkowa\u0107 szanse i sposobno\u015bci tworzone przez ramy instytucjonalne. Tak wi\u0119c, je\u015bli posiadamy prawo oraz zasady (formalne i nieformalne), kt\u00f3re nagradzaj\u0105 produktywn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 ekonomiczn\u0105, mo\u017cemy si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce powstan\u0105 takie organizacje jak sp\u00f3\u0142ki i przedsi\u0119biorstwa, by wykorzysta\u0107 te szanse. A co najwa\u017cniejsze, jednostki w tych organizacjach b\u0119d\u0105 mia\u0142y interes w utrwalaniu taki praw i zasad. Tak wi\u0119c organizacje, kt\u00f3re powstaj\u0105 w rezultacie okre\u015blonej konfiguracji instytucjonalnej, generuj\u0105 tak\u017ce silne grupy interesu, kt\u00f3rych przetrwanie zale\u017cy od utrzymania tego w\u0142a\u015bnie zestawu instytucji.\u201d (North 1993, s. 15). Te strukturalnie wygenerowane interesy s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142em bezw\u0142adno\u015bci system\u00f3w spo\u0142ecznych (path dependence) pozostawania na raz obranej \u015bcie\u017cce.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chc\u0105c zrozumie\u0107 historyczny proces zmiany gospodarczej nale\u017cy uwag\u0119 skoncentrowa\u0107 na \u017ar\u00f3d\u0142ach oraz mechanizmach zmiany przekona\u0144 pogl\u0105d\u00f3w i wierze\u0144, bo wp\u0142ywaj\u0105 one bardzo znacz\u0105co na kszta\u0142t instytucji i organizacji. Du\u017ca waga, jak\u0105 North przywi\u0105zuje do roli przekona\u0144 i pogl\u0105d\u00f3w w tworzeniu instytucji a tych w inicjowaniu i przeprowadzaniu zmian gospodarczych sprawia, \u017ce nowa ekonomia instytucjonalna jest r\u00f3wnie\u017c teoretycznym pomys\u0142em, jak powi\u0105za\u0107 kultur\u0119 i ekonomiczne procesy realne. Stawia wr\u0119cz problem kulturowych uwarunkowa\u0144 wzrostu w samym centrum uwagi. Za\u015b w\u015br\u00f3d wa\u017cnych kulturowych determinant wst\u0105pienia przez Europ\u0119 na \u015bcie\u017ck\u0119 realnego wzrostu gospodarczego widzi North chrze\u015bcija\u0144stwo, cho\u0107 ten w\u0105tek go\u015bci w jego pracach rzadko.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kolejnym czynnikiem determinuj\u0105cym strukturalne zmiany ekonomiczne jest system polityczny. Zdaniem Northa, struktura instytucji gospodarczych by\u0142a i jest bardzo silnie uzale\u017cniona od kszta\u0142tu i ewolucji sfery politycznej, ta bowiem dostarcza\u0142a i dostarcza ram prawnych i mechanizm\u00f3w egzekwowania prawa. Ramy prawne by\u0142y za\u015b w historii jednym z zasadniczych element\u00f3w kszta\u0142tuj\u0105cych gospodark\u0119 prowzrostow\u0105 albo stagnacyjn\u0105. Nie inaczej jest obecnie. Ten w\u0105tek my\u015bli Northa dostarcza amunicji w sporze ekonomist\u00f3w neoliberalnych, przeciwnych mieszaniu si\u0119 pa\u0144stwa do gospodarki i zwolennik\u00f3w pa\u0144stwowego interwencjonizmu. \u015acis\u0142y zwi\u0105zek obu sfer istnia\u0142 zawsze i mo\u017ce by\u0107, zdaniem Northa, pozytywny, jak to mia\u0142o miejsce w historii Niderland\u00f3w czy Anglii a obecnie w kwestiach na przyk\u0142ad regulacji systemowych wp\u0142ywaj\u0105cych na koszty transakcyjne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nowa ekonomia instytucjonalna jest teori\u0105 \u201eprzezroczyst\u0105\u201d. Nazywam tak koncepcje teoretyczne,\u00a0 kt\u00f3re maj\u0105 ambicje wyja\u015bnienia, jak dzia\u0142a jaki\u015b element \u015bwiata spo\u0142ecznego i porz\u0105dkuj\u0105 ocean faktograficzny w ten spos\u00f3b, \u017ce otrzymujemy obraz ciekawy, trafny, ale pozornie zdroworozs\u0105dkowy, b\u0119d\u0105cy zwyczajnym opisem, ateoretyczny. Tak jest z now\u0105 ekonomi\u0105 instytucjonaln\u0105. Budowany przez ni\u0105 obraz europejskiej historii gospodarczej zdaje si\u0119 by\u0107 opisem historycznym bez pretensji teoretycznych a jest efektem przesiania fakt\u00f3w przez kilku wysoce teoretycznych pomys\u0142\u00f3w wymy\u015blonych dopiero w ci\u0105gu ostatnich dekad. S\u0105 w\u015br\u00f3d nich takie konstrukty intelektualne, jak koszty transakcyjne, prawa w\u0142asno\u015bci czy zastosowanie teorii transakcji do opisu genezy powstania pa\u0144stwa narodowego. Ale \u017ce pomys\u0142y te zosta\u0142y ju\u017c szeroko zaakceptowane, czytamy bez emocji stwierdzenie, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142em wzrostu gospodarczego jest efektywnie zorganizowana gospodarka a nie technologia, cho\u0107 jeszcze p\u00f3\u0142 wieku temu\u00a0 uznano by to twierdzenie za niedorzeczne. Za\u015b wyra\u017cenie \u201eekonomia koszt\u00f3w transakcyjnych\u201d jeszcze nie tak dawno uznano by co najwy\u017cej za oksymoron, bo w \u015bwiecie zdominowanym przez teori\u0119 r\u00f3wnowagi og\u00f3lnej koszty transakcyjne nie mia\u0142y w og\u00f3le prawa istnie\u0107 (Hardt 166).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sp\u00f3jrzmy przyk\u0142adowo na poj\u0119cie koszt\u00f3w transakcyjnych. Nale\u017cy do kluczowych w nowej ekonomii instytucjonalnej. Odnosi si\u0119 do wszelkich nak\u0142ad\u00f3w, jakie trzeba ponie\u015b\u0107, by dokona\u0107 wymiany pomi\u0119dzy stronami transakcji. S\u0105 to wi\u0119c koszty szukania towaru i koszty pozyskania o nim potrzebnych informacji, koszty uzgadniania mi\u0119dzy stronami transakcji satysfakcjonuj\u0105cych obie strony warunk\u00f3w, koszty pilnowania, by druga strona dotrzyma\u0142a warunk\u00f3w umowy i jej wyegzekwowania w przypadku pojawienia si\u0119 problem\u00f3w. Ronald Coase, kt\u00f3ry wprowadzi\u0142 to poj\u0119cie, stwierdzi\u0142, \u017ce efektywny rynek ekonomii neoklasycznej istnieje wy\u0142\u0105cznie przy za\u0142o\u017ceniu zerowych koszt\u00f3w transakcyjnych (Coase 1960). North z satysfakcj\u0105 odwo\u0142uje si\u0119 do tego stwierdzenia, bo wyp\u0142ywa z niego, legitymizuj\u0105cy ekonomi\u0119 instytucjonaln\u0105, wniosek, \u017ce \u201ekiedy koszty transakcyjne s\u0105 znacz\u0105ce [jak to mia\u0142o miejsce w gospodarce przednowo\u017cytnej \u2013 JK], instytucje te\u017c du\u017co znacz\u0105 [a wi\u0119c nie mog\u0105 by\u0107 pomijane, jak to czyni ekonomia neoklasyczna \u2013 JK]. Natomiast instytucje ekonomiczne i polityczne, kt\u00f3re zapewniaj\u0105 niskie koszty transakcyjne tworz\u0105 efektywne rynki \u015brodk\u00f3w produkcji i produkt\u00f3w finalnych, co jest fundamentem wzrostu gospodarczego.\u201d (North 1992). A wi\u0119c ich badanie jest konieczne nie tylko w odniesieniu do przesz\u0142o\u015bci, ale i w\u00a0 projektowaniu tera\u017aniejszo\u015bci. O znaczeniu koncepcji koszt\u00f3w transakcyjnych dla wyja\u015bniania proces\u00f3w historycznych \u015bwiadczy fakt, \u017ce &#8211; zdaniem Northa &#8211; opis historii gospodarczej Europy z perspektywy koszt\u00f3w transakcyjnych pozwala zrozumie\u0107 mechanizm, kt\u00f3ry rozp\u0119dzi\u0142 wzrost gospodarczy naszego kontynentu. Takie spojrzenie na histori\u0119 zosta\u0142o zawarte w ksi\u0105\u017cce Northa \u201eThe Rise of the Western World\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przedstawiony wy\u017cej w og\u00f3lnym zarysie pomys\u0142 teoretyczny, North i inni przedstawiciele nurtu Nowej Ekonomii Instytucjonalnej (NEI) wykorzystuj\u0105 do analizy historii gospodarczej (North ) i aktualnych problem\u00f3w ekonomicznych oraz prezentowania propozycji praktycznych aplikacji tego podej\u015bcia w polityce gospodarczej. Ten nurt my\u015bli ekonomicznej odni\u00f3s\u0142 z w ci\u0105gu ostatnich dekad wielki sukces: czterej jego przedstawiciele s\u0105 laureatami nagrody Nobla, mamy do czynienia z ci\u0105gle rosn\u0105c\u0105 liczb\u0105 publikacji w najwa\u017cniejszych periodykach i znacz\u0105cym wp\u0142ywem w debatach nad g\u0142\u00f3wnymi problemami polityki ekonomicznej, od prawa antymonopolowego do\u00a0 kwestii pomocy gospodarczej (Menard)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">North wielokrotnie zastosowa\u0142 narz\u0119dzia teoretyczne ekonomii instytucjonalnej do analizy r\u00f3\u017cnych epizod\u00f3w historii gospodarczej. Jego my\u015bl ewoluowa\u0142a i rozwija\u0142a si\u0119, ale obraz rozkwitu gospodarczego Europy, zawarty na przyk\u0142ad w ksi\u0105\u017cce \u201eThe Rise of the Western World\u201d (North 1973) nie uleg\u0142 zasadniczej rewizji. Znany esej na ten temat z roku 1993 (\u201eParadoks Zachodu\u201d) (North 1993), kt\u00f3ry idzie tokiem rozumowania wspomnianej ksi\u0105\u017cki zosta\u0142 w\u0142a\u015bciwie s\u0142owo w s\u0142owo powt\u00f3rzony w publikacji z roku 2005 (\u201eUnderstanding the Proces sof Economic Change\u201d) (North 2005).<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zastosowanie teorii instytucjonalnej do wyja\u015bnienia historycznego rozkwitu Europy<\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">North zadaje na wst\u0119pie pytanie, co by\u0142o przyczyn\u0105, \u017ce realny wzrost gospodarczy (czyli w przeliczeniu na jednego mieszka\u0144ca) by\u0142 tak rzadko spotykany w historii. Na dobre zago\u015bci\u0142 dopiero w Europie, kt\u00f3ra w X wieku przerwa\u0142a dotychczasow\u0105 ekonomiczn\u0105 stagnacj\u0119 i rozpocz\u0119\u0142a proces gruntownej przebudowy struktury gospodarczej. Cho\u0107 startowa\u0142a z pozycji ubogiego i zacofanego kuzyna takich pot\u0119g jak Chiny czy imperium muzu\u0142ma\u0144skie, ju\u017c w XIV wieku wkroczy\u0142a na drog\u0119 realnego wzrostu, w ci\u0105gu kilku nast\u0119pnych wiek\u00f3w przegoni\u0142a dotychczasowych lider\u00f3w i sta\u0142a si\u0119 \u015bwiatowym hegemonem gospodarczym, wojskowym i kulturowym. Podporz\u0105dkowa\u0142a ogromne po\u0142acie globu, gdy tymczasem Chiny, kraje muzu\u0142ma\u0144skie i Indie nie potrafi\u0142y przestawi\u0107 swoich gospodarek na tory trwa\u0142ego wzrostu realnego. Co wi\u0119c by\u0142o tym unikalnym zestawem cech, kt\u00f3re rozp\u0119dzi\u0142y Europ\u0119 a kt\u00f3rych zabrak\u0142o gdzie indziej?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jak pisze North, \u201e\u017ar\u00f3d\u0142a wzrostu gospodarczego by\u0142y rozmaicie identyfikowane \/\u2026\/. Wskazywano technologi\u0119, kapita\u0142 ludzki (wykszta\u0142cenie i umiej\u0119tno\u015bci), ekonomi\u0119 skali (spadaj\u0105ce koszty zwi\u0105zane ze wzrostem skali rynku). Cho\u0107 faktycznie s\u0105 to przyczyny wzrostu produktywno\u015bci a wi\u0119c i wzrostu gospodarczego, nie s\u0105 to \u017ar\u00f3d\u0142a ostateczne. Gdyby nimi by\u0142y, wzrost gospodarczy by\u0142by czym\u015b powszechnym od bardzo d\u0142ugiego czasu \/\u2026\/. Wszystkie spo\u0142ecze\u0144stwa \/\u2026\/ od niepami\u0119tnych czas\u00f3w inwestowa\u0142yby w technologie, umiej\u0119tno\u015bci i wiedz\u0119, bo dawa\u0142oby to po\u017c\u0105dane rezultaty. Ale w ci\u0105gu niemal ca\u0142ej historii ludzko\u015bci ludziom nie udawa\u0142o si\u0119 robi\u0107 takich \u201ew\u0142a\u015bciwych\u201d inwestycji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To, \u017ce inwestycje w technologi\u0119, praktyczne umiej\u0119tno\u015bci i wiedz\u0119 nie by\u0142y zawsze absolutnym priorytetem wynika\u0142o st\u0105d, \u017ce instytucjonalna i organizacyjna struktura historycznych spo\u0142ecze\u0144stw nie stwarza\u0142a bod\u017ac\u00f3w, aby tak czyni\u0107. Ten brak bod\u017ac\u00f3w stanowi\u0142 pod\u0142o\u017ce zacofania gospodarczego, ale tak\u017ce zacofania spo\u0142ecznego, intelektualnego i politycznego. Szukanie wi\u0119c efektywnych metod organizowania \u017cycia gospodarczego prowadzi nas do organizacji politycznej, poniewa\u017c to sfera polityki definiuje i egzekwuje ekonomiczne zasady gry. I to w\u0142a\u015bnie w tej z\u0142o\u017conej, wzajemnej grze \/\u2026\/ pomi\u0119dzy sfer\u0105 gospodarki i polityki musimy szuka\u0107 wyja\u015bnienia rozkwitu Zachodu.\u201d (North 1993, s. 3).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opisywanie europejskiej ekspansji zaczyna North od wieku X. Kr\u00f3tko tylko rysuje okres wcze\u015bniejszy, by wyja\u015bni\u0107 genez\u0119 wygl\u0105du Europy na prze\u0142omie pierwszego i drugiego tysi\u0105clecia. Wymienia upadek Cesarstwa Rzymskiego w V wieku, migracje do Europy plemion germa\u0144skich, budow\u0119 przez nie nowych struktur politycznych z wykorzystaniem dziedzictwa grecko rzymskiego. Podkre\u015bla przy tym, \u017ce \u201einstytucjonalne, intelektualne i geograficzne warunki \u017cycia p\u00f3\u0142nocno zachodniej Europy X wieku musz\u0105 by\u0107 ogl\u0105dane w kontek\u015bcie najbardziej fundamentalnego \u00f3wczesnego uwarunkowania &#8211; braku porz\u0105dku ekonomicznego i politycznego w du\u017cej skali. Dezintegracja cesarstwa rzymskiego stworzy\u0142a przesz\u0142o p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca drobnych organizm\u00f3w politycznych.\u201d (North 1993, s. 4).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wieki VIII, IX i pocz\u0105tek wieku X to kolejne najazdy na Europ\u0119, tym razem Wiking\u00f3w, Madziar\u00f3w i muzu\u0142man\u00f3w. Skuteczn\u0105 obron\u0105 okaza\u0142y si\u0119 umocnione fortyfikacje, ci\u0119\u017cko zbrojni rycerze i hierarchiczna lecz zdecentralizowana struktura feudalna. Pok\u00f3j, jaki zapanowa\u0142 od XI wieku o\u017cywi\u0142 gospodark\u0119, spowodowa\u0142 wzrost ludno\u015bci, handlu i produkcji rolnej. Handel sta\u0142 si\u0119 impulsem rozwoju miast.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jednym z kluczowych aktor\u00f3w na scenie wczesnego \u015aredniowiecza by\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142. Jak pisze North, \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 przeni\u00f3s\u0142 kulturowe dziedzictwo \u015bwiata klasycznego do wiek\u00f3w \u015brednich. By\u0142 jedynym depozytariuszem i spadkobierc\u0105 edukacji. \/\u2026\/ by\u0142 zarazem jednym z najbogatszych podmiot\u00f3w \u015aredniowiecza \/\u2026\/ Co jednak najwa\u017cniejsze, da\u0142 zachodniemu spo\u0142ecze\u0144stwu wsp\u00f3ln\u0105 wiar\u0119. Dla ludzi \u015aredniowiecza by\u0142a to ideologiczna rama odniesienia, kt\u00f3ra kszta\u0142towa\u0142a ich postrzeganie \u015bwiata. Ta wsp\u00f3lna rama odniesienia s\u0142u\u017cy\u0142a jako baza post\u0119puj\u0105cej dalej ewolucji sposobu widzenia \u015bwiata, kt\u00f3re kierowa\u0142o wyborami kszta\u0142tuj\u0105cymi przysz\u0142o\u015b\u0107 sfery politycznej i gospodarki.\u201d (North 1993, s. 4).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak wygl\u0105da\u0142a europejska scena, kiedy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 budowa pot\u0119gi Europy. Kiedy North analizuje ten proces, koncentruje si\u0119 na pi\u0119ciu sk\u0142adowych. S\u0105 to:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">wywodz\u0105cy si\u0119 z chrze\u015bcija\u0144stwa spos\u00f3b postrzegania \u015bwiata,<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">europejska fragmentacja polityczna,<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">endemiczne wewn\u0105trzeuropejskie konflikty zbrojne,<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">o\u017cywienie gospodarcze,<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">radykalne zmiany demograficzne.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ka\u017cda z wymienionych sk\u0142adowych rodzi\u0142a istotne zmiany instytucjonalne. Ci\u0105g\u0142e konflikty zbrojne i towarzysz\u0105cy im wy\u015bcig zbroje\u0144 powodowa\u0142y szybki wzrost koszt\u00f3w prowadzenia wojny, przekraczaj\u0105cy coraz cz\u0119\u015bciej dochody mo\u017cliwe do uzyskania z maj\u0105tku w\u0142asnego w\u0142adcy. Ros\u0142y wojskowe potrzeby finansowe, ale ros\u0142y te\u017c \u017ar\u00f3d\u0142a generowania dochod\u00f3w gospodarczych, bo po odparciu obcych najazd\u00f3w i ustanowieniu od XI wieku \u0142adu i porz\u0105dku na du\u017cych obszarach nast\u0105pi\u0142 wzrost populacji, wzrost produkcji rolnej, handlu i rozw\u00f3j rynku oraz miast. Otwart\u0105 pozostawa\u0142a kwestia sposobu przejmowania przez w\u0142adc\u0119 na potrzeby militarne cz\u0119\u015bci nadwy\u017cki tworzonej na podleg\u0142ych mu obszarach. Mo\u017cliwa by\u0142a konfiskata pod gro\u017ab\u0105 przemocy, zaci\u0105ganie po\u017cyczek lub swoista wymiana us\u0142ug z silnymi grupami ekonomicznymi (feuda\u0142owie, kupcy, bankierzy, miasta): suweren otrzymywa\u0142 pewien doch\u00f3d w zamian us\u0142ugi, kt\u00f3re zobowi\u0105zywa\u0142 si\u0119\u00a0 tym grupom \u015bwiadczy\u0107. Ten rodzaj transakcji \u201edotyczy\u0142 szczeg\u00f3lnie przyznawania i ochrony praw w\u0142asno\u015bci w zamian za dochody dla w\u0142adcy. I to on wywo\u0142a\u0142 szerokie spektrum zmian strukturalnych: od ochrony kupc\u00f3w zagranicznych poprzez w\u0142\u0105czanie praw cechowych i kupieckich kodeks\u00f3w handlowych do pa\u0144stwowych system\u00f3w prawnych a\u017c do ustanawiania obywatelskich reprezentacji: parlamentu, Stan\u00f3w Generalnych czy Kortez\u00f3w\u201d (North 1993, s. 7).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli ochrona kupc\u00f3w przed rozb\u00f3jnikami by\u0142a dla w\u0142adcy i kupc\u00f3w op\u0142acalna, dla suwerena oznacza\u0142o to pewien doch\u00f3d a dla kupc\u00f3w zmniejszenie koszt\u00f3w. M\u00f3wimy tutaj o kosztach transakcyjnych, bo ochrona towar\u00f3w w podr\u00f3\u017cy handlowej jest kosztem zwi\u0105zanym z dokonywaniem wymiany, czyli kosztem przeprowadzania transakcji. W kategoriach zmniejszania koszt\u00f3w transakcyjnych mo\u017cna zinterpretowa\u0107 bardzo wiele porozumie\u0144 mi\u0119dzy w\u0142adc\u0105, desperacko szukaj\u0105cym dochodu, a poddanymi trudni\u0105cymi si\u0119 handlem, rolnictwem czy produkcj\u0105 zorganizowan\u0105 w miastach. Trudne pytanie brzmi: skora taka kooperacja by\u0142a obustronnie korzystna, generuj\u0105c wzrost i dochody, czemu by\u0142a tak rzadka, zar\u00f3wno w odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci jak i czasach \u015aredniowiecza i wczesnonowo\u017cytnych. Nowa ekonomia instytucjonalna zajmuje si\u0119 tym zagadnieniem wskazuj\u0105c, \u017ce op\u0142acalno\u015b\u0107 zestawu takich rozwi\u0105za\u0144 w ka\u017cdym konkretnym przypadku jest sprawdzalna dopiero w d\u0142ugim okresie a proces polityczny \u017cyje w perspektywie kr\u00f3tkookresowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pozyskiwanie dochod\u00f3w na potrzeby militarne sta\u0142o si\u0119 o wiele trudniejsze gdy w wyniku wielkich epidemii XIV wieku nast\u0105pi\u0142 dramatyczny spadek populacji (20% w Niemczech i Anglii, 75-80% w regionie Morza \u015ar\u00f3dziemnego) (Wikipedia, Czarna \u015bmier\u0107).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eRosn\u0105ca ilo\u015b\u0107 ziemi na jednego mieszka\u0144ca czyni\u0142a si\u0142\u0119 robocz\u0105 stosunkowo rzadk\u0105, co zrodzi\u0142o ostr\u0105 konkurencj\u0119 pomi\u0119dzy w\u0142a\u015bcicielami ziemskimi, kt\u00f3ra zasadniczo zmieni\u0142a organizacj\u0119 wiejskiej posiad\u0142o\u015bci oraz ca\u0142ego rolnictwa. \/\u2026\/ zmiany polega\u0142y na odchodzeniu od samowystarczalnej posiad\u0142o\u015bci ziemskiej z zale\u017cn\u0105 si\u0142\u0105 robocz\u0105 do produkcji zorientowanej na rynek (szczeg\u00f3lnie w pobli\u017cu miast) oraz na nowych relacjach pan\u00f3w ziemskich i ch\u0142op\u00f3w powi\u0105zanych ju\u017c mniej poprzez zwyczajowe zobowi\u0105zania i prawa a bardziej przez tworz\u0105c\u0105 si\u0119 struktur\u0119 praw w\u0142asno\u015bci.\u201d (North 1993, s. 7).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Absolutny spadek wolumenu wymiany i handlu zmniejszy\u0142 dochody generowane przez gospodark\u0119, kt\u00f3re w\u0142adcy mogli w takiej czy innej formie przej\u0105\u0107. A \u017ce rok prowadzenia wojny powodowa\u0142 czterokrotny wzrost wydatk\u00f3w w por\u00f3wnaniu z okresem pokoju, w\u0142adcy europejscy, uwik\u0142ani w nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 konflikty zbrojne, desperacko szukali \u015brodk\u00f3w finansowych. Rywalizacja premiowa\u0142a silniejsze ekonomicznie jednostki polityczne i poch\u0142ania\u0142a s\u0142absze. W efekcie zmniejsza\u0142a si\u0119 liczba podmiot\u00f3w politycznych na scenie europejskiej wy\u0142aniaj\u0105c pa\u0144stwa narodowe.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eWzrost miast w wyniku zwi\u0119kszania krajowego i mi\u0119dzynarodowego handlu by\u0142 mo\u017cliwy tak\u017ce dzi\u0119ki innowacjom instytucjonalnym i organizacyjnym. Ewolucja weksla, rozw\u00f3j technik dyskonta oraz wystawianie dokument\u00f3w finansowych na okaziciela wymaga\u0142y centr\u00f3w, gdzie takie transakcje mog\u0142y by\u0107 dokonywane. Wpierw by\u0142y to targi w Szampanii i innych regionach, potem banki a ostatecznie domy finansowe pe\u0142ni\u0105ce funkcje izb rozliczeniowo dyskontowych. Ubezpieczenia morskie rozwin\u0119\u0142y si\u0119 ze sporadycznych, indywidualnych kontrakt\u00f3w rekompensuj\u0105cych cz\u0119\u015b\u0107 potencjalnych strat do standardowych um\u00f3w oferowanych przez wyspecjalizowane firmy. By\u0142y jednym ze sposob\u00f3w zmniejszania ryzyka. Pomocna by\u0142a w tym r\u00f3wnie\u017c nowa formu\u0142a biznesu umo\u017cliwiaj\u0105ca dywersyfikacj\u0119 portfela albo gromadzenie inwestor\u00f3w w takich organizacjach jak commenda a ostatecznie sp\u00f3\u0142ka kapita\u0142owa<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mechanizm egzekwowania zawartego kontraktu mia\u0142 prawdopodobnie sw\u00f3j pocz\u0105tek w wewn\u0119trznych kodeksach post\u0119powania kupc\u00f3w cechowych i dzia\u0142a\u0142 pod gro\u017ab\u0105 ostracyzmu [\u015brodowiskowego]. Kodeksy cechowe przeobra\u017ca\u0142y si\u0119 w prawo handlowe i by\u0142y coraz powszechniejsze na europejskim obszarze handlu. Stopniowo integrowa\u0142y si\u0119 z systemem common law i prawem rzymskim a ich egzekwowanie przej\u0119\u0142o ostatecznie pa\u0144stwo (North 1993, s. 7-8).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">North uznaje ten ostatni punkt za bardzo wa\u017cny, bo pokazuje on, \u017ce nowa struktura instytucji gospodarczych sta\u0142a si\u0119 mo\u017cliwa dzi\u0119ki odpowiedniej ewolucji sfery politycznej. Niekt\u00f3rzy rz\u0105dz\u0105cy uznawali za po\u017cyteczne wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie z ugrupowaniami kupieckimi poprzez dostarczenie sprzyjaj\u0105cych rozwojowi ram prawnych i mechanizm\u00f3w egzekwowania prawa. Za\u015b odpowiednie ramy prawne by\u0142y zasadniczym warunkiem powstania bezosobowej wymiany, niezb\u0119dnej dla wzrostu gospodarczego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Drogi, kt\u00f3rymi pod\u0105\u017cy\u0142y instytucjonalne zmiany ekonomiczne w Europie wczesnonowo\u017cytnej r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od pa\u0144stwa. North cz\u0119sto w swych pracach przeciwstawia pozytywny przyk\u0142ad dynamicznego rozwoju gospodarczego Niderland\u00f3w i Anglii post\u0119puj\u0105cej stagnacji ekonomicznej Hiszpanii i Portugalii. Jak pisze, \u201ete odmienne historie ekonomicznego wzrostu i upadku by\u0142y z niewielkimi modyfikacjami bez ko\u0144ca powtarzane w historii a tak\u017ce w czasach bardziej wsp\u00f3\u0142czesnych. Wzrost nast\u0119powa\u0142, kiedy gospodarka by\u0142a tak zorganizowana, \u017ce motywowa\u0142a ludzi do podejmowania dzia\u0142a\u0144 podnosz\u0105cych produktywno\u015b\u0107, [mi\u0119dzy innymi przez likwidacj\u0119 lokalnych monopoli, cechowych praktyk restrykcyjnych, w\u0142\u0105czenie obywateli do stanowienia podatk\u00f3w, jak to czynili Burgundowie i do pewnego czasu Habsburgowie rz\u0105dz\u0105cy Holandi\u0105 \u2013 przyp. JK].\u00a0 \/\u2026\/. Natomiast regres by\u0142 wynikiem negatywnych bod\u017ac\u00f3w do anga\u017cowania si\u0119 w aktywno\u015b\u0107 produkcyjn\u0105 i by\u0142a to zwykle konsekwencja scentralizowanej kontroli politycznej nad gospodark\u0105 i przywilej\u00f3w monopolowych.\u201d<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Instytucje i generowane przez nie bod\u017ace s\u0105 produktem istniej\u0105cego systemu pogl\u0105d\u00f3w i przekona\u0144, ale i otoczenia, w jakim \u017cyje dane spo\u0142ecze\u0144stwo, tradycji politycznych i do\u015bwiadcze\u0144 oraz wyzwa\u0144, z jakimi spo\u0142ecze\u0144stwo musi si\u0119 zmaga\u0107. Chrze\u015bcija\u0144stwo by\u0142o pierwotnym generatorem nowo\u017cytnego, europejskiego systemu przekona\u0144. Sprzyja\u0142o aktywno\u015bci doczesnej (\u201eziemia jest oddana we w\u0142adanie cz\u0142owiekowi\u201d), poznawaniu \u015bwiata (\u201e\u015bwiat\u00a0 jest zasadniczo poznawalny\u201d), optymizmowi (\u201ecz\u0142owiek dysponuje odpowiednimi mo\u017cliwo\u015bciami intelektualnymi\u201d), przedsi\u0119biorczo\u015bci (\u201enatura powinna s\u0142u\u017cy\u0107 cz\u0142owiekowi i by\u0107 wykorzystana dla jego potrzeb\u201d). Teologiczne tezy uj\u0119te has\u0142owo w nawiasach powy\u017cej mia\u0142y umocowanie biblijne i by\u0142y wsparte zdecydowan\u0105 akceptacj\u0105 doczesnej pot\u0119gi Ko\u015bcio\u0142a. By\u0142 on jedn\u0105 z najwi\u0119kszych pot\u0119g ekonomicznych i na akcentowanie sprzyjaj\u0105cych wzrostowi gospodarczemu element\u00f3w doktryny mia\u0142o niew\u0105tpliwy wp\u0142yw codzienne do\u015bwiadczenie i rozumienie problematyki ekonomicznej znacznej cz\u0119\u015bci duchowie\u0144stwa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Te chrze\u015bcija\u0144skie determinanty zbudowa\u0142y pod\u0142o\u017ce europejskiego dynamizmu. By\u0142y warunkiem koniecznym europejskiego fenomenu tworz\u0105c paneuropejsk\u0105 infrastruktur\u0119 kulturow\u0105. Dzi\u0119ki niej ostra\u00a0 rywalizacja wewn\u0105trz Europy nie narusza\u0142a jej sp\u00f3jno\u015bci ideologicznej, religijnej, kulturowej. Ale nie by\u0142 to warunek wystarczaj\u0105cy, by skierowa\u0107 Europ\u0119 na \u015bcie\u017ck\u0119 realnego wzrostu gospodarczego. Bo cho\u0107 europejskie korzenie religijne by\u0142y wa\u017cnym elementem dynamizuj\u0105cym spo\u0142ecze\u0144stwa p\u00f3\u0142wyspu iberyjskiego ku oceanicznej eksploracji, to nie wyzwoli\u0142y w nich ducha produkcyjnej przedsi\u0119biorczo\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bowiem o kierunku rozwoju decyduje tak\u017ce otoczenie, aktualne do\u015bwiadczenia danej spo\u0142eczno\u015bci oraz tradycja. System pogl\u0105d\u00f3w filtruje nap\u0142ywaj\u0105ce informacje, tworzy z nich obraz rzeczywisto\u015bci a ten determinuje instytucje, bod\u017ace i kierunek dzia\u0142ania. Ale nowe do\u015bwiadczenia wszystko modyfikuj\u0105: pogl\u0105dy, obraz rzeczywisto\u015bci, instytucje, bod\u017ace i polityk\u0119. Nic nie zastyga w bezruchu. Pot\u0119ga hiszpa\u0144skiego tronu, do\u015bwiadczenia imperialne, ambicje dynastyczne oraz rzeka kruszc\u00f3w z Nowego \u015awiata po\u0142\u0105czone z tradycyjn\u0105 niech\u0119ci\u0105 hiszpa\u0144skiej szlachty do dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej st\u0142umi\u0142y w Hiszpanii przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107. Jak pisze Rodney Stark, u szczytu swej pot\u0119gi Hiszpania rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 od Austrii do Filipin. Mia\u0142a pot\u0119\u017cn\u0105 armi\u0119, ale nie mia\u0142a fabryk broni, nie produkowa\u0142a prochu, nie robi\u0142a dzia\u0142 ani kul. Wszystko importowa\u0142a. Kiedy Wielka Armada wyp\u0142yn\u0119\u0142a\u00a0 na podb\u00f3j Anglii w roku 1588, niemal wszystko, od statk\u00f3w pocz\u0105wszy a na sucharach ko\u0144cz\u0105c pochodzi\u0142o z importu (Stark 2006, s. 168). Gdy z\u0142oto i srebro z Nowego \u015awiata zacz\u0119\u0142o si\u0119 ko\u0144czy\u0107 a podatki z Niderland\u00f3w znikn\u0119\u0142y. \u201ekorona hiszpa\u0144ska si\u0119gn\u0119\u0142a do rozpaczliwych, dora\u017anych opodatkowa\u0144 i konfiskat \/\u2026\/ oczywi\u015bcie z katastrofalnymi skutkami. Monopole gospodarcze i scentralizowana kontrola polityczna sz\u0142y r\u0119ka w r\u0119k\u0119. Droga kt\u00f3r\u0105 pod\u0105\u017cy\u0142a Hiszpania okaza\u0142a si\u0119 trwa\u0142a i doprowadzi\u0142a do trzech wiek\u00f3w gospodarczej stagnacji i niestabilno\u015bci politycznej, kt\u00f3re zako\u0144czy\u0142y si\u0119 dopiero wraz z upadkiem Franco w po\u0142owie XX wieku.\u201d (North 1993, s. 21).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nieudane na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 do\u015bwiadczenia gospodarcze Hiszpanii czy Portugalii nale\u017cy jednak widzie\u0107 w odpowiedniej perspektywie, maj\u0105c tak\u017ce w pami\u0119ci histori\u0119 imperi\u00f3w azjatyckich. Z g\u00f3ry nie mo\u017cna przewidzie\u0107, jakie d\u0142ugofalowe skutki dla wzrostu gospodarczego b\u0119d\u0105 mia\u0142y takie lub inne scenariusze ekonomiczne i polityczne. Jednak europejska wielocentrowo\u015b\u0107 pozwoli\u0142a wypr\u00f3bowa\u0107 wiele z nich. Nawet pora\u017cki niekt\u00f3rych pa\u0144stw odegra\u0142y wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w rozwoju Europy. \u201eBy\u0142oby wi\u0119c du\u017cym b\u0142\u0119dem traktowa\u0107 Niderlandy i Angli\u0119 jako historie sukcesu, nie widz\u0105c roli, jak\u0105 odegra\u0142y stymulacje z reszty Europy i w mniejszym stopniu tak\u017ce z islamu i Chin. W\u0142oskie miasta \u2013 pa\u0144stwa, Portugalia i pa\u0144stwa niemieckie pozosta\u0142y w tyle za Niderlandami i Angli\u0105, ale bankowo\u015b\u0107, rozw\u00f3j artystyczny, usprawnienia w nawigacji i druku s\u0105 jedynie przyk\u0142adami ich oczywistego wk\u0142adu do og\u00f3lnoeuropejskiego rozwoju.\u201d (North 1993, s. 17).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Co zatem leg\u0142o u podstaw tych europejskich scenariuszy, dzi\u0119ki kt\u00f3rym Europa przegoni\u0142a gospodarczo, militarnie i geopolitycznie wielkie pot\u0119gi azjatyckie? North przyznaje, \u017ce \u0142atwiej wskaza\u0107 przyk\u0142ady negatywne i pokazuje Chiny oraz obszary obj\u0119te kultur\u0105 islamu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przypadku Chin, \u201eszukaj\u0105c wyja\u015bnienia dla okres\u00f3w realnego wzrostu i kreatywno\u015bci technologicznej i dla okres\u00f3w spowolnionego wzrostu lub stagnacji musimy bada\u0107 zmiany w \u015brodowisku zewn\u0119trznym [m.in. wi\u0119ksza podatno\u015b\u0107 na katastrofy naturalne oraz najazdy mongolskie i mand\u017curskie \u2013 przyp. JK] oraz zmiany wewn\u0119trznej struktury bod\u017ac\u00f3w. \/\u2026\/ Z pewno\u015bci\u0105 zmiany w \u015brodowisku zewn\u0119trznym mog\u0105 wyja\u015bni\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 procesu przyspieszania i zwalniania, ale wa\u017cniejszym \u017ar\u00f3d\u0142em tej sinusoidalnej ewolucji by\u0142 wci\u0105\u017c ten sam charakter spo\u0142ecze\u0144stwa chi\u0144skiego. Nie zawsze by\u0142o to pa\u0144stwo silne, ale zawsze by\u0142o to pa\u0144stwo scentralizowane, w kt\u00f3rym decyzje dotycz\u0105ce praw w\u0142asno\u015bci by\u0142y podejmowane w centrum i mog\u0142y by\u0107 zmieniane wed\u0142ug kaprysu cesarza. Scentralizowany proces decyzyjny m\u00f3g\u0142 si\u0119 przyczyni\u0107 do wzrostu, je\u015bli w\u0142adca uzna\u0142, \u017ce jego interesowi sprzyja zestaw regu\u0142, kt\u00f3re wzrost generuj\u0105. Ale r\u00f3wnie dobrze mog\u0142o si\u0119 dzia\u0107 odwrotnie, je\u015bli w\u0142adca z powodu kryzysu finansowego czy przekona\u0144 ideologicznych uzna\u0142, \u017ce jego interesom sprzyja\u0107 b\u0119dzie polityka a zatem i struktura bod\u017ac\u00f3w, kt\u00f3ra powodowa\u0142a stagnacj\u0119. Historia Chin obfituje w takie arbitralne zwroty polityczne, kt\u00f3re w spos\u00f3b zasadniczy wp\u0142ywa\u0142y na pojawiaj\u0105ce si\u0119 przed jednostkami i spo\u0142ecze\u0144stwem szanse i okazje.\u201d (North 1993, s. 12-13).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Szukaj\u0105c wyja\u015bnienia dynamicznego rozwoju niekt\u00f3rych gospodarek europejskich, North spogl\u0105da na ich fundamentaln\u0105 t\u0119\u017cyzn\u0119 ekonomiczn\u0105, tradycje obywatelskie, w jakich by\u0142y zanurzone i stosunek si\u0142 ich w\u0142adc\u00f3w i poddanych. Przypomina, \u017ce \u201ekluczem do wyja\u015bnienia wzrostu gospodarczego jest struktura instytucjonalno organizacyjna i jej dzia\u0142anie bod\u017acowe. Przy czym idzie nie tylko o zach\u0119ty ku innowacjom i wynalazkom, chocia\u017c s\u0105 one wa\u017cne, ale tak\u017ce o bod\u017ace do organizowania coraz efektywniej procesu produkcyjnego, do redukowania koszt\u00f3w transakcyjnych na rynkach produkt\u00f3w finalnych i rynkach czynnik\u00f3w produkcji, do organizowania systemu prawnego, kt\u00f3ry b\u0119dzie skutecznie egzekwowa\u0107 zawarte umowy, do stworzenia systemu politycznego, kt\u00f3ry okre\u015bli zasady egzekwowania praw w\u0142asno\u015bci i co najwa\u017cniejsze, do zachowania i utrzymania tych wszystkich bod\u017ac\u00f3w w d\u0142ugim okresie czasu.\u201d (North 1993, s. 12). Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119, \u017ce spo\u015br\u00f3d pi\u0119ciu wymienionych tutaj prowzrostowych innowacji instytucjonalnych tylko jedna (efektywna organizacja procesu produkcyjnego) le\u017ca\u0142a w gestii producent\u00f3w. Pozosta\u0142e by\u0142y i s\u0105 domen\u0105 sfery politycznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Instytucjonalne rozwi\u0105zania prowzrostowe nie by\u0142y efektem zbiorowej m\u0105dro\u015bci w\u0142adc\u00f3w, ale presji finansowej, tradycji i stosunku si\u0142. Fundusze na prowadzenie coraz kosztowniejszych wojen, je\u015bli nie mog\u0142y przyp\u0142yn\u0105\u0107 z Nowego \u015awiata, musia\u0142y by\u0107 przej\u0119te z dochod\u00f3w generowanych przez gospodark\u0119 podleg\u0142ego obszaru. Upraszczaj\u0105c problem, silne gospodarki mog\u0142y da\u0107 wi\u0119cej, ale ile z produkowanej przez nie nadwy\u017cki mo\u017cna by\u0142o przej\u0105\u0107 na prowadzenie wojen (wydatki na ten cele stanowi\u0142y 75-90% pa\u0144stwowej kasy) zale\u017ca\u0142o od proporcji si\u0142 mi\u0119dzy w\u0142adc\u0105 i jego poddanymi. A samo przejmowanie mog\u0142o przyj\u0105\u0107 r\u00f3\u017cne formy: takie, kt\u00f3re niszczy\u0142y gospodark\u0119 (konfiskaty, nadmierne podatki, podatki nadzwyczajne, niesp\u0142acane po\u017cyczki,\u00a0 bankrutowanie pa\u0144stwowego skarbca, co w Hiszpanii zdarzy\u0142o si\u0119 sze\u015b\u0107 razy w okresie 1557-1647, przyznawanie lokalnych monopoli w zamian za dochody, ochrona restrykcji cechowych za odpowiednie op\u0142aty) i takie, kt\u00f3re j\u0105 rozwija\u0142y (znoszenie restrykcji cechowych i lokalnych monopoli, przejmowanie przez pa\u0144stwo sprawy egzekwowania zawartych kontrakt\u00f3w prywatnych, w\u0142\u0105czanie kodeks\u00f3w kupieckich do prawa pa\u0144stwowego i roztaczanie nad nim pa\u0144stwowej ochrony). Trwa\u0142o\u015b\u0107 rozwi\u0105za\u0144 prowzrostowych, czyli ich uniezale\u017cnienie od kaprysu rz\u0105dz\u0105cych, mo\u017cna by\u0142o osi\u0105gn\u0105\u0107 poprzez formalne porozumienie z poddanymi, w ramach kt\u00f3rego otrzymywali oni (w zamian za gwarantowanie okre\u015blonych dochod\u00f3w dla korony) niezbywalne uprawnienia w zakresie stanowienia prawa i podatk\u00f3w oraz udzia\u0142u w okre\u015blaniu polityki pa\u0144stwa. Te za\u015b rozwi\u0105zania by\u0142y \u0142atwiejsze do wprowadzenia, je\u015bli istnia\u0142a ju\u017c dawniejsza tradycja swob\u00f3d politycznych i politycznej reprezentacji poddanych.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wybrana literatura<\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">(linki czynne we wrze\u015bniu 2013)<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>Bukowski Andrzej<\/strong> (bez daty), Perspektywa instytucjonalna w teorii socjologicznej i nowy instytucjonalizm, Wyk\u0142ad 13, tekst dost\u0119pny na stronie: <a href=\"http:\/\/www.zsnio_uj.republika.pl\/dydaktyka.html\">http:\/\/www.zsnio_uj.republika.pl\/dydaktyka.html<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>Coase Ronald<\/strong> (1960), The Problem of Social Cost, Journal of Law and Economics, Vol. 3 (Oct., 1960), pp. 1-44, tekst dost\u0119pny na stronie: <a href=\"http:\/\/home.cerge-ei.cz\/ortmann\/UpcesCourse\/Coase%20-%20The%20problem%20of%20Social%20Cost.pdf\">http:\/\/home.cerge-ei.cz\/ortmann\/UpcesCourse\/Coase%20-%20The%20problem%20of%20Social%20Cost.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>Hardt \u0141ukasz<\/strong> (2008), Rozw\u00f3j ekonomii koszt\u00f3w transakcyjnych. Od koncepcji do operacjonalizacji, tekst dost\u0119pny na stronie: <a href=\"http:\/\/www.academia.edu\/4400609\/Rozw%C3%B3j_ekonomii_koszt%C3%B3w_transakcyjnych._Od_koncepcji_do_operacjonalizacji\">http:\/\/www.academia.edu\/4400609\/Rozwoj_ekonomii_kosztow_transakcyjnych._Od_koncepcji_do_operacjonalizacji<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>Klein Peter G.<\/strong> (2000), New Institutional Economics, w: Bouckaert i De Geest, Encyclopedia of Law and Economics, Northampton, MA: Edward Elgar, Vol. I, pp. 456-489, \u00a0\u00a0tekst dost\u0119pny na stronie: <a href=\"http:\/\/papers.ssrn.com\/sol3\/papers.cfm?abstract_id=115811\">http:\/\/papers.ssrn.com\/sol3\/papers.cfm?abstract_id=115811<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>Menard Claude, Shirley Mary M.<\/strong> (2014), The Contribution of Douglass North to New Institutional Economics, w:\u00a0 Sebastian Galian (red), The Contribution of Douglass North to New Institutional Economics, Institutions, Property Rights, and Economic Growth. The Legacy of Douglass North, Cambridge University Press, ksi\u0105\u017cka dost\u0119pna od marca 2014.\u00a0 tekst dost\u0119pny na stronie: <a href=\"https:\/\/hal.inria.fr\/file\/index\/docid\/624297\/filename\/2011--Menard_Shirley_North_and_NIE--CUP.pdf\">http:\/\/hal.inria.fr\/docs\/00\/62\/42\/97\/PDF\/2011&#8211;Menard_Shirley_North_and_NIE&#8211;CUP.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>North Douglass C.<\/strong> (1973), The Rise of the Western World, Cambridge University Press<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>North Douglass C.<\/strong> (1991), Institutions, w: Journal of Economic Perspectives, Vol. 5, No. 1. (Winter, 1991), tekst dost\u0119pny na stronie: http:\/\/sites.google.com\/site\/pfchristensen2\/rhuslecture<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>North Douglass C.<\/strong> (1992), Transaction Costs, Institutions, and Economic Performance, tekst dost\u0119pny na stronie: International Center for Economic Growth,\u00a0 <a href=\"http:\/\/khosachonline.ucoz.com\/_ld\/1\/144_chi_ph_gd-th_ch.pdf\">http:\/\/khosachonline.ucoz.com\/_ld\/1\/144_chi_ph_gd-th_ch.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>North Douglass C.<\/strong> (1993), Paradoks Zachodu (t\u0142umaczenie: Jacek Kwa\u015bniewski, 2013), tekst dost\u0119pny na stronie: <a href=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.eu.org\/JK_texts\/North-paradox.pdf\">http:\/\/jacek.kwasniewski.eu.org\/JK_texts\/North-paradox.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>North Douglass C.<\/strong> (1997), Process of Economic Change, UNU\/WIDER (United Nations University; World Institute for Development Economics Research), tekst dost\u0119pny na stronie: <a href=\"http:\/\/www.wider.unu.edu\/publications\/working-papers\/previous\/en_GB\/wp-128\/?textsize=2\">http:\/\/www.wider.unu.edu\/publications\/working-papers\/previous\/en_GB\/wp-128\/?textsize=2<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>North Douglass C.<\/strong> (2005), Understanding the Process of Economic Change, Princeton University Press<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>Staniek Zbigniew,<\/strong> (bez daty), Zr\u00f3\u017cnicowanie ekonomii instytucjonalnej, tekst dost\u0119pny na stronie:\u00a0 <a href=\"www.e-sgh.pl\/niezbednik\/plik.php?id=27233173&amp;pid=1081\">http:\/\/www.e-sgh.pl\/niezbednik\/plik.php?id=27233173&amp;pid=1081<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>Stark Rodney<\/strong> (2006), Victory of Reason. How Christianity Led to Freedom, Capitalism, and Western Success, wyd. Random House Trade Paperbacks<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>Stromberg Joseph<\/strong> (2002), Douglass C. North And Non-Marxist Institutional Determinism, w: Journal of Libertarian Studies, Volume 16, no. 4 (Fall 2002),\u00a0 tekst dost\u0119pny na stronie: <a href=\"http:\/\/mises.org\/journals\/jls\/16_4\/16_4_6.pdf\">http:\/\/mises.org\/journals\/jls\/16_4\/16_4_6.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>Wallis John Joseph<\/strong> (2014),\u00a0 Persistence and Change in Institutions: the Evolution of Douglass C. North, w: :\u00a0 Sebastian Galian (red), The Contribution of Douglass North to New Institutional Economics, Institutions, Property Rights, and Economic Growth. The Legacy of Douglass North, Cambridge University Press, ksi\u0105\u017cka dost\u0119pna od marca 2014.\u00a0 tekst dost\u0119pny na stronie: <a href=\"http:\/\/wc.wustl.edu\/files\/wc\/imce\/wallis_-_persistence_and_change_in_institutions.pdf\">http:\/\/wc.wustl.edu\/files\/wc\/imce\/wallis_-_persistence_and_change_in_institutions.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><strong>Wikipedia<\/strong> (bez daty), Czarna \u015bmier\u0107, punkt: liczba ofiar, \u00a0tekst dost\u0119pny na stronie: <a href=\"http:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Czarna_%C5%9Bmier%C4%87\">http:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Czarna_%C5%9Bmier%C4%87<\/a><\/li>\n<\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst Elementy nowej ekonomii instytucjonalnej Douglass C. North, laureat nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii (1993), jest jednym z czo\u0142owych przedstawicieli tak zwanej nowej ekonomii instytucjonalnej. Pogl\u0105dy Northa do\u015b\u0107 istotnie ewoluowa\u0142y na przestrzeni dziesi\u0119cioleci i w tym kr\u00f3tkim tek\u015bcie jego koncepcja zostanie zarysowana w aktualnym kszta\u0142cie. North nie postrzega historii gospodarczej i [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":894,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-955","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-inne-teksty","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/955","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=955"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/955\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/894"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=955"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=955"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=955"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}