{"id":952,"date":"2015-07-16T13:00:33","date_gmt":"2015-07-16T11:00:33","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=952"},"modified":"2021-01-08T15:48:25","modified_gmt":"2021-01-08T14:48:25","slug":"douglass-c-north-paradoks-zachodu","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/douglass-c-north-paradoks-zachodu\/","title":{"rendered":"Douglass C. North, Paradoks Zachodu"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2932\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/pdf2.jpg\" alt=\"pdf2\" width=\"21\" height=\"21\" \/>\u00a0 <a href=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/North_Douglass_-Paradoks_Zachodu.pdf\">pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n<hr \/>\n<div id=\"ez-toc-container\" class=\"ez-toc-v2_0_82_2 counter-hierarchy ez-toc-counter ez-toc-custom ez-toc-container-direction\">\n<div class=\"ez-toc-title-container\"><p class=\"ez-toc-title\" style=\"cursor:inherit\">Spis tre\u015bci  \/  Contents<\/p>\n<\/div><nav><ul class='ez-toc-list ez-toc-list-level-1 ' ><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-1\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/douglass-c-north-paradoks-zachodu\/#Od_tlumacza\" >Od t\u0142umacza<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-2\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/douglass-c-north-paradoks-zachodu\/#Wprowadzenie\" >Wprowadzenie<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-3\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/douglass-c-north-paradoks-zachodu\/#Warunki_wstepne\" >Warunki wst\u0119pne<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-4\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/douglass-c-north-paradoks-zachodu\/#Zrodla_zmiany_instytucjonalnej\" >\u0179r\u00f3d\u0142a zmiany instytucjonalnej<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-5\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/douglass-c-north-paradoks-zachodu\/#Zmiany_instytucjonalne\" >Zmiany instytucjonalne<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-6\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/douglass-c-north-paradoks-zachodu\/#Przekonania_i_wierzenia_a_organizacja_spoleczna\" >Przekonania i wierzenia a organizacja spo\u0142eczna<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-7\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/douglass-c-north-paradoks-zachodu\/#Co_sie_zdarzylo_gdzie_indziej\" >Co si\u0119 zdarzy\u0142o gdzie indziej<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-8\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/douglass-c-north-paradoks-zachodu\/#Wzrost_gospodarczy_i_ewolucja_wolnosci\" >Wzrost gospodarczy i ewolucja wolno\u015bci<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-9\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/douglass-c-north-paradoks-zachodu\/#Paradoks_Zachodu\" >Paradoks Zachodu<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-10\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/douglass-c-north-paradoks-zachodu\/#Przypisy\" >Przypisy<\/a><\/li><\/ul><\/nav><\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Od_tlumacza\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Od t\u0142umacza<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jedno z kluczowych poj\u0119\u0107 u\u017cywanych przez Douglasa Northa w tym tek\u015bcie odnosi si\u0119 do systemu przekona\u0144 i pogl\u0105d\u00f3w i przyjmuje kilka postaci: belief structure, cognitive belief structure, behavioral beliefs. Mimo cz\u0119stego u\u017cycia (42 razy) nie zosta\u0142o zdefiniowane. Poj\u0119cie belief structure t\u0142umacz\u0119 zazwyczaj jako system przekona\u0144, pogl\u0105d\u00f3w i wierze\u0144. Dla orientacji czytelnika, za ka\u017cdym razem, gdy autor u\u017cywa tego poj\u0119cia, umieszczam w nawiasach tak\u017ce jego wersj\u0119 oryginaln\u0105. Jednak wersja oryginalna ani t\u0142umaczenia nie oddaj\u0105 w pe\u0142ni sensu, jaki to poj\u0119cie posiada. Dlatego podaj\u0119 poni\u017cej jego definicj\u0119, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna zrekonstruowa\u0107 na podstawie tego i innych tekst\u00f3w Douglasa C. Northa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Belief structure to system powi\u0105zanych przekona\u0144, pogl\u0105d\u00f3w, za\u0142o\u017ce\u0144 poznawczych, idei i wiedzy, kt\u00f3ry pozwala ujmowa\u0107 poj\u0119ciowo rzeczy konkretne (np. osoby, przedmioty) lub byty abstrakcyjne (np. idee, teorie). System ten wsp\u00f3\u0142kszta\u0142tuje \u015bwiatopogl\u0105d i determinuje spos\u00f3b, w jaki dokonuje si\u0119 filtrowanie, strukturyzacja i uog\u00f3lnianie informacji nap\u0142ywaj\u0105cych z otoczenia. Jest stosunkowo trwa\u0142y, w miar\u0119 sp\u00f3jny i wykorzystuje elementy pewnych ca\u0142o\u015bciowych propozycji sposobu widzenia i oceny \u015bwiata (religie, ideologie, teorie naukowe). O belief structure mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 w odniesieniu do jednostek i grup spo\u0142ecznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W kilku przypadkach, w nawiasach kwadratowych, dopowiadam skr\u00f3t my\u015blowy u\u017cyty przez autora. Odno\u015bniki do przypis\u00f3w s\u0105 w tek\u015bcie zaznaczone numerami uj\u0119tymi po obu stronach uko\u015bnikami, na przyk\u0142ad \/8\/.<div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div><\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wprowadzenie\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wprowadzenie<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Badanie \u017ar\u00f3de\u0142 wsp\u00f3\u0142czesnej wolno\u015bci to badanie warunk\u00f3w, kt\u00f3re zrodzi\u0142y jej \u0142aknienie oraz ideologii, kt\u00f3ra j\u0105 propagowa\u0142a jako podstawowy idea\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwa, ideologii o takiej intelektualnej mocy, \u017ce i dzisiaj jest si\u0142\u0105 motoryczn\u0105 w kszta\u0142towaniu wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata. To paradoks, \u017ce idea\u0142 wolno\u015bci powsta\u0142 tysi\u0105c lat temu w relatywnie zacofanej cz\u0119\u015bci naszego globu. Z dzisiejszej perspektywy wydaje si\u0119, \u017ce by\u0142o wielu lepszych kandydat\u00f3w, spo\u0142ecze\u0144stw z lepiej rozwini\u0119tymi gospodarkami, wiedz\u0105 i technologi\u0105, bardziej troszcz\u0105cych si\u0119 o sztuk\u0119, literatur\u0119 i zdobywanie wiedzy. Tymczasem Zach\u00f3d rozwin\u0105\u0142 nie tylko te dziedziny, ale wszed\u0142 tak\u017ce na drog\u0119 wolno\u015bci. Zatem poszukiwanie jej \u017ar\u00f3de\u0142 nie mo\u017ce si\u0119 tylko skoncentrowa\u0107 si\u0119 na sferze politycznej. Musi wyja\u015bni\u0107 og\u00f3lny rozkwit zachodniego \u015bwiata.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Centralna teza tego rozdzia\u0142u brzmi, \u017ce wzrost gospodarczy i rozw\u00f3j wolno\u015bci wzajemnie si\u0119 uzupe\u0142niaj\u0105. Wzrost gospodarczy dostarcza zasob\u00f3w do budowy z\u0142o\u017conych organizm\u00f3w spo\u0142ecznych. A trudno pomy\u015ble\u0107, by w d\u0142u\u017cszym okresie czasu mo\u017cna by\u0142o to robi\u0107 nie rozwijaj\u0105c swob\u00f3d politycznych i obywatelskich. Specjalizacja i podzia\u0142 pracy, czyli korzenie wzrostu ekonomicznego umacniaj\u0105, demokratyczne spo\u0142ecze\u0144stwa i indywidualne wolno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sk\u0105d taki zwi\u0105zek? Kr\u00f3tka odpowied\u017a brzmi, \u017ce dobrze okre\u015blone i przestrzegane prawa w\u0142asno\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 koniecznym warunkiem wzrostu gospodarczego, tylko wtedy s\u0105 bezpieczne, kiedy bezpieczne s\u0105 prawa obywatelskiej i polityczne. W innym przypadku zawsze grozi arbitralna konfiskata maj\u0105tku [lub innego typu zamachy na w\u0142asno\u015b\u0107 ze strony w\u0142adzy]. Tak\u017ce wiarygodne, wzajemne zobowi\u0105zania stron, niezb\u0119dny warunek powstania rynk\u00f3w kapita\u0142owych, nie s\u0105 mo\u017cliwe bez skutecznego systemu prawnego, kt\u00f3ry b\u0119dzie bezstronnie i konsekwentnie egzekwowa\u0142 zawarte porozumienia. D\u0142u\u017csza odpowied\u017a wymaga analizy 1\/ zale\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy z\u0142o\u017conymi i wzajemnie powi\u0105zanymi gospodarkami, kt\u00f3re rodz\u0105 si\u0119 z podzia\u0142u pracy, 2\/ stanowi\u0105cej tego konsekwencj\u0119 ewolucji zr\u00f3\u017cnicowanych interes\u00f3w i ich rosn\u0105cej stopniowo si\u0142y przetargowej, 3\/ idei i ideologii odpowiednich dla tego rosn\u0105cego zr\u00f3\u017cnicowania, 4\/ wp\u0142ywu tych przekona\u0144, pogl\u0105d\u00f3w i wierze\u0144 (belief structures) na stopniowo narastaj\u0105ce zmiany instytucjonalne. Takie podej\u015bcie mo\u017ce wyja\u015bni\u0107 dlaczego wolno\u015b\u0107 i oraz swobody obywatelskie obejmowa\u0142y z czasem coraz szersze spektrum jednostek i grup.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To, o czym b\u0119d\u0119 m\u00f3wi\u0142 dalej wyja\u015bni, mam nadziej\u0119, nie tylko wzajemne relacje, kt\u00f3re charakteryzuj\u0105 t\u0119 ewolucj\u0119, ale poka\u017ce tak\u017ce ograniczenia i przyj\u0119te za\u0142o\u017cenia tej zasadniczej tezy. To, \u017ce istnieje historyczny zwi\u0105zek mi\u0119dzy wzrostem gospodarczym a rozwojem wolno\u015bci jest oczywiste. Pionierzy wsp\u00f3\u0142czesnego wzrostu gospodarczego, Niderlandy i Anglia, byli tak\u017ce pionierami rozwoju rz\u0105d\u00f3w opartych na reprezentacji i swob\u00f3d obywatelskich (a krajom, kt\u00f3re zosta\u0142y w tyle europejskiej ekspansji, Hiszpanii i Portugalii, nie uda\u0142o si\u0119 tych swob\u00f3d rozwin\u0105\u0107).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jest r\u00f3wnie jasne, \u017ce owa relacja pomi\u0119dzy wzrostem ekonomicznym a wolno\u015bci\u0105 nie dzia\u0142a jak bezwyj\u0105tkowy automat. B\u0119d\u0119 mia\u0142 okazj\u0119 kr\u00f3tko opisa\u0107 gospodark\u0119 chi\u0144sk\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a okresy wzrostu gospodarczego bez tworzenia rz\u0105d\u00f3w reprezentatywnych i swob\u00f3d obywatelskich. We wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie wystarczy spojrze\u0107 na histori\u0119 ZSRR po drugiej wojnie \u015bwiatowej albo na niedawne do\u015bwiadczenia niekt\u00f3rych kraj\u00f3w azjatyckich. Wzrost gospodarczy jest niezb\u0119dnym, ale z pewno\u015bci\u0105 nie jest wystarczaj\u0105cym warunkiem rozwoju nowo\u017cytnej wolno\u015bci. Tak wi\u0119c pytanie, na kt\u00f3re musimy odpowiedzie\u0107 brzmi: jaki to zestaw unikalnych warunk\u00f3w, kt\u00f3re nie by\u0142y obecne w bardziej od Europy rozwini\u0119tych spo\u0142ecze\u0144stwach ubieg\u0142ego tysi\u0105clecia zainicjowa\u0142 na Zachodzie wzrost gospodarczy i swobody polityczne. Ale kryje si\u0119 w tym jeszcze jedna zagadka: dlaczego wzrost gospodarczy sam w sobie jest tak wyj\u0105tkowy?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przez wzrost gospodarczy rozumiem trwa\u0142y wzrost produkcji na g\u0142ow\u0119. Kluczem jest wi\u0119c produkcja rosn\u0105ca szybciej ni\u017c wzrost ludno\u015bci. W ci\u0105gu d\u0142ugiego okresu ludzkiej historii ros\u0142a i produkcja i populacja. Ale wzrost zamo\u017cno\u015bci, gdy produkcja ros\u0142a szybciej ni\u017c liczba mieszka\u0144c\u00f3w, by\u0142 bardzo rzadki. Cho\u0107 nie ma tu mocnych danych statystyki historycznej, s\u0105 pewne podstawy do przypuszcze\u0144, \u017ce wzrost gospodarczy mia\u0142 miejsce w klasycznym okresie V wieku p.n.e. w Atenach przed krwawymi wojnami ze Spart\u0105 a tak\u017ce w okresie dominacji Rodos, we wschodniej cz\u0119\u015bci basenu morza \u015ar\u00f3dziemnego i podczas dw\u00f3ch pierwszych wiek\u00f3w cesarstwa rzymskiego \/1\/. Realny wzrost gospodarczy nie jest wi\u0119c dopiero owocem Rewolucji Przemys\u0142owej mimo d\u0142ugiej tradycji identyfikowania tych zjawisk jako nieroz\u0142\u0105cznych. Tyle, \u017ce przed Rewolucj\u0105 Przemys\u0142ow\u0105 a nawet w XVIII wiecznej Anglii by\u0142 czym\u015b wyj\u0105tkowym. Tak naprawd\u0119 dopiero od II wojny \u015bwiatowej mamy do czynienia z jego upowszechnieniem. Podobnie zreszt\u0105 jak z prawami jednostki i swobodami politycznymi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u0179r\u00f3d\u0142a wzrostu gospodarczego by\u0142y rozmaicie identyfikowane przez ekonomist\u00f3w. Wskazywano technologi\u0119, kapita\u0142 ludzki (wykszta\u0142cenie i umiej\u0119tno\u015bci), ekonomi\u0119 skali (spadaj\u0105ce koszty zwi\u0105zane ze wzrostem skali rynku). Cho\u0107 faktycznie s\u0105 to przyczyny wzrostu produktywno\u015bci a wi\u0119c i wzrostu gospodarczego, nie s\u0105 to \u017ar\u00f3d\u0142a ostateczne. Gdyby nimi by\u0142y, wzrost gospodarczy by\u0142by czym\u015b powszechnym od bardzo d\u0142ugiego czasu, bo ch\u0119\u0107 poprawy warunk\u00f3w materialnych wydaje si\u0119 by\u0107 uniwersaln\u0105 ludzk\u0105 cech\u0105. Wszystkie spo\u0142ecze\u0144stwa zatem od niepami\u0119tnych czas\u00f3w inwestowa\u0142yby w technologie, umiej\u0119tno\u015bci i wiedz\u0119, bo dawa\u0142oby to po\u017c\u0105dane rezultaty. Ale w ci\u0105gu niemal ca\u0142ej historii ludzko\u015bci ludziom nie udawa\u0142o si\u0119 robi\u0107 takich \u201ew\u0142a\u015bciwych\u201d inwestycji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To, \u017ce inwestycje w technologi\u0119, praktyczne umiej\u0119tno\u015bci i wiedz\u0119 nie by\u0142y zawsze absolutnym priorytetem wynika\u0142o st\u0105d, \u017ce instytucjonalna i organizacyjna struktura historycznych spo\u0142ecze\u0144stw nie stwarza\u0142a bod\u017ac\u00f3w, aby tak czyni\u0107. Ten brak bod\u017ac\u00f3w stanowi\u0142 pod\u0142o\u017ce zacofania gospodarczego, ale tak\u017ce zacofania spo\u0142ecznego, intelektualnego i politycznego. Szukanie wi\u0119c efektywnych metod organizowania \u017cycia gospodarczego prowadzi nas do organizacji politycznej, poniewa\u017c to sfera polityki definiuje i egzekwuje ekonomiczne zasady gry. I to w\u0142a\u015bnie w tej z\u0142o\u017conej, wzajemnej grze (kt\u00f3rej do ko\u0144ca jeszcze nie rozumiemy) pomi\u0119dzy sfer\u0105 gospodarki i polityki musimy szuka\u0107 wyja\u015bnienia rozkwitu Zachodu. Cofaj\u0105c si\u0119 tysi\u0105c lat w poszukiwaniu \u017ar\u00f3de\u0142 nowo\u017cytnej wolno\u015bci musimy spojrze\u0107 zar\u00f3wno na instytucje jak i na sfer\u0119 intelektu, kt\u00f3re zrodzi\u0142y taki a nie inny spos\u00f3b widzenia \u015bwiata i pogl\u0105dy kieruj\u0105ce ludzkimi dzia\u0142aniami. A najwa\u017cniejsze, musimy zbada\u0107 dynamik\u0119 zmiany, kt\u00f3ra rozp\u0119dzi\u0142a Zach\u00f3d a\u017c do \u015bwiatowej hegemonii.<div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div><\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Warunki_wstepne\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Warunki wst\u0119pne<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Skoro historia traktuje o tym jak wczorajsze wybory wp\u0142ywaj\u0105 na dzisiejsze decyzje, jakikolwiek historyczny moment, od kt\u00f3rego rozpoczynamy analiz\u0119, jest nie tylko arbitralny, ale zadaje gwa\u0142t zasadniczej ci\u0105g\u0142o\u015bci biegu historii. Je\u015bli zaczniemy od spojrzenia na p\u00f3\u0142nocno zachodni\u0105 Europ\u0119 w roku tysi\u0119cznym, tak w\u0142a\u015bnie post\u0105pimy. Musimy wi\u0119c o tym pami\u0119ta\u0107 i mie\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 jeszcze dawniejszej historii tego obszaru.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cesarstwo rzymskie upad\u0142o w og\u00f3lnym chaosie V wieku n.e. a nieco umowna chronologia historyczna datuje koniec epoki feudalizmu mniej wi\u0119cej tysi\u0105c lat p\u00f3\u017aniej, oko\u0142o roku 1500. Europa zachodnia wy\u0142oni\u0142a si\u0119 pomi\u0119dzy tymi datami &#8211; z anarchii jaka nast\u0105pi\u0142a po upadku porz\u0105dku rzymskiego i zalaniu Europy zachodniej przez plemiona germa\u0144skie. By\u0142 to wi\u0119c czas, gdy zbudowa\u0142a ekonomiczn\u0105 i polityczn\u0105 struktur\u0119, kt\u00f3ra po\u0142o\u017cy\u0142a podwaliny dalszego rozwoju. By\u0142 to proces uwarunkowany przede wszystkim dziedzictwem cywilizacji grecko rzymskiej, kt\u00f3re przetrwa\u0142o (szczeg\u00f3lnie w Europie po\u0142udniowej) modyfikuj\u0105c a niekiedy zasadniczo kszta\u0142tuj\u0105c wiele z rozwi\u0105za\u0144 instytucjonalnych wiek\u00f3w od VI do X. Posiad\u0142o\u015b\u0107 feudalna wydaje si\u0119 prost\u0105 kontynuacj\u0105 wiejskich posiad\u0142o\u015bci rzymskich a przywi\u0105zani do ziemi kolonowie poprzednikami ch\u0142op\u00f3w pa\u0144szczy\u017anianych. Niewolnictwo tak\u017ce ci\u0105gn\u0119\u0142o si\u0119 przez wieki \u015brednie. Prawo rzymskie by\u0142o kontynuowane a tam, gdzie wy\u0142ania\u0142 si\u0119 \u0142ad i porz\u0105dek, s\u0142u\u017cy\u0142o jako podstawa budowy praw w\u0142asno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ko\u015bci\u00f3\u0142 przeni\u00f3s\u0142 kulturowe dziedzictwo \u015bwiata klasycznego do wiek\u00f3w \u015brednich. By\u0142 jedynym depozytariuszem i spadkobierc\u0105 edukacji intelektualnej i praktycznej (klasztory by\u0142y cz\u0119sto najbardziej efektywnymi centrami rolniczymi Europy \u015bredniowiecznej). Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 zarazem jednym z najbogatszych podmiot\u00f3w \u015aredniowiecza sprzedaj\u0105c zbawienie w zamian za materialne bogactwa i ziemi\u0119, ale cechowa\u0142 go tak\u017ce ascetyzm, \u017cycie pustelnicze oraz pe\u0142ne po\u015bwi\u0119cenia misje i dzia\u0142alno\u015b\u0107 ewangelizacyjna. Co jednak najwa\u017cniejsze, da\u0142 zachodniemu spo\u0142ecze\u0144stwu wsp\u00f3ln\u0105 wiar\u0119 (belief structure). Dla ludzi \u015aredniowiecza by\u0142a to ideologiczna rama odniesienia, kt\u00f3ra kszta\u0142towa\u0142a ich postrzeganie \u015bwiata. Ta wsp\u00f3lna rama odniesienia s\u0142u\u017cy\u0142a jako baza post\u0119puj\u0105cej dalej ewolucji sposobu widzenia \u015bwiata, kt\u00f3re kierowa\u0142o wyborami kszta\u0142tuj\u0105cymi przysz\u0142o\u015b\u0107 sfery politycznej i gospodarki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Por\u00f3wnuj\u0105c \u015brodowiska naturalne, Europa p\u00f3\u0142nocno zachodnia bardzo si\u0119 r\u00f3\u017cni od wybrze\u017cy morza \u015ar\u00f3dziemnego &#8211; kolebki cywilizacji grecko rzymskiej. Po\u0142udnie cechuj\u0105, s\u0142abe, sezonowe opady, lekkie gleby i zr\u00f3\u017cnicowane rolnictwo od upraw winoro\u015bli do zb\u00f3\u017c. Natomiast Europa p\u00f3\u0142nocno zachodnia mia\u0142a obfite opady, g\u0119ste lasy, ci\u0119\u017ckie gleby odpowiednie dla wypasu byd\u0142a a do produkcji zb\u00f3\u017c &#8211; przy odpowiednich modyfikacjach orki. Te cechy klimatyczne i geograficzne zdeterminowa\u0142y struktur\u0119 agrarn\u0105 i gospodarki Europy p\u00f3\u0142nocno zachodniej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Instytucjonalne, intelektualne i geograficzne warunki \u017cycia p\u00f3\u0142nocno zachodniej Europy X wieku musz\u0105 by\u0107 ogl\u0105dane w kontek\u015bcie najbardziej fundamentalnego \u00f3wczesnego uwarunkowania &#8211; braku porz\u0105dku ekonomicznego i politycznego w du\u017cej skali. Dezintegracja cesarstwa rzymskiego stworzy\u0142a przesz\u0142o p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca drobnych organizm\u00f3w politycznych.\u00a0 To rozdrobnienie wyeliminowa\u0142o zalety, jakie posiada du\u017cy organizm polityczno gospodarczy. Na wschodzie cesarstwo Bizantyjskie trwa\u0142o do momentu zdobycia Konstantynopola przez Turk\u00f3w w 1453 roku. \u015awiat muzu\u0142ma\u0144ski zbudowany na nowej, charyzmatycznej religii stworzy\u0142 imperium rozci\u0105gaj\u0105ce si\u0119 a\u017c na p\u00f3\u0142nocn\u0105 Afryk\u0119 i si\u0119gaj\u0105ce Europy. Ale te wyj\u0105tki ani kr\u00f3tkotrwa\u0142e cesarstwo Karoling\u00f3w nie podwa\u017caj\u0105 twierdzenia, \u017ce znikn\u0119\u0142y warunki, kt\u00f3re wcze\u015bniej uczyni\u0142y mo\u017cliwym istnienie imperium w\u0142adaj\u0105cym ca\u0142ym basenem morza \u015ar\u00f3dziemnego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ataki z trzech kierunk\u00f3w, Wiking\u00f3w, Madziar\u00f3w i muzu\u0142man\u00f3w odcisn\u0119\u0142y swoje pi\u0119tno na ca\u0142ej Europie. Wikingowie pojawili si\u0119 na wybrze\u017cach Anglii w roku 786, w Irlandii w roku 795 a w Galii w roku 799. Londyn zosta\u0142 przez nich spl\u0105drowany w 841 roku. Ich d\u0142ugie \u0142odzie wp\u0142ywa\u0142y w g\u0142\u0105b \u017ceglownych rzek, by atakowa\u0107 tak r\u00f3\u017cne miasta jak Rouen na p\u00f3\u0142nocy i Tuluz\u0119 na po\u0142udniu. Z kolei w\u0119gierscy je\u017ad\u017acy podejmowali rajdy do Bremen w 915 roku i dalej na zach\u00f3d a\u017c do Orleanu w 937 roku. Korsarze muzu\u0142ma\u0144scy panowali nad morzem \u015ar\u00f3dziemnym i dokonywali rajd\u00f3w na po\u0142udniowe wybrze\u017ca W\u0142och i Prowansji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Skuteczn\u0105 odpowiedzi\u0105 okaza\u0142y si\u0119 umocnione fortyfikacje, ci\u0119\u017cko zbrojni rycerze i hierarchiczna lecz zdecentralizowana struktura feudalna. Wynik militarny tego starcia nie by\u0142 jednak do ko\u0144ca rozstrzygni\u0119ty. Zamek m\u00f3g\u0142 by\u0107 nie do zdobycia, ale najbardziej zajadli i maj\u0105cy dobre finansowanie atakuj\u0105cy mogli przedsi\u0119wzi\u0105\u0107 d\u0142ugie obl\u0119\u017cenie, aby wyg\u0142odzi\u0107 obleganych. Wojny toczono przewa\u017cnie na ma\u0142\u0105 skal\u0119 pomi\u0119dzy ci\u0119\u017cko zbrojnymi rycerzami. Wikingowie zostali odparci spod Pary\u017ca w roku 885, Madziarzy pokonani ko\u0142o Augsburga w 995 roku a wojska muzu\u0142ma\u0144skie ponios\u0142y kl\u0119sk\u0119 nad rzek\u0105 Garigliano w 915 roku. W konsekwencji tych i innych zwyci\u0119stw zapanowa\u0142 w Europie pewien \u0142ad i porz\u0105dek, wzros\u0142a liczba posiad\u0142o\u015bci ziemskich (powsta\u0142ych w wyniku karczownictwa) i nast\u0105pi\u0142 rozw\u00f3j miast. I to w\u0142a\u015bnie w kontek\u015bcie tych wst\u0119pnych warunk\u00f3w z\u0142o\u017cone, wzajemne wsp\u00f3\u0142oddzia\u0142ywanie zmian politycznych, gospodarczych i militarnych zainicjowa\u0142o unikalny proces, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do trwa\u0142ego wzrostu gospodarczego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dzia\u0142alno\u015b\u0107 gospodarcza, oparta na rolnictwie, toczy\u0142a si\u0119 w posiad\u0142o\u015bciach wiejskich, [w obr\u0119bie tak zwanych seniorii] oraz w miastach. W\u0142asno\u015b\u0107 gruntowa posiad\u0142o\u015bci oparta by\u0142a na tr\u00f3jpodziale pomi\u0119dzy w\u0142a\u015bciciela ziemskiego, dzia\u0142ki ch\u0142opskie i grunty u\u017cytkowane wsp\u00f3lnie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 rolnik\u00f3w by\u0142a przywi\u0105zana do ziemi. Jako ch\u0142opi pa\u0144szczy\u017aniani mieli obowi\u0105zek pracy na rzecz pana dwa \u2013 trzy dni w tygodniu, podlegali jurysdykcji pana, mogli dochodzi\u0107 sprawiedliwo\u015bci w s\u0105dzie pana i mieli ograniczon\u0105 swobod\u0119 poruszania si\u0119 i dokonywania transakcji gospodarczych \/2\/.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tradycyjna organizacja maj\u0105tku wiejskiego [seniorii] stwarza\u0142a niewielkie zach\u0119ty do wzrostu ekonomicznego. Wzajemna izolacja posiad\u0142o\u015bci utrudnia\u0142a specjalizacj\u0119, podzia\u0142 pracy i spowalnia\u0142a dyfuzj\u0119 technologiczn\u0105, kiedy co\u015b zosta\u0142o ju\u017c odkryte. Bod\u017ace zawarte w zwyczajach rz\u0105dz\u0105cych dzia\u0142alno\u015bci\u0105 posiad\u0142o\u015bci wiejskich s\u0142abo premiowa\u0142y wzrost umiej\u0119tno\u015bci, wiedzy czy zmiany technologiczne. Ci\u0119\u017cki p\u0142ug z ko\u0142ami, lemiesz, odk\u0142adnic\u0119, chom\u0105to i podkow\u0119 stosowano coraz cz\u0119\u015bciej, ale na przyk\u0142ad przej\u015bcie od wo\u0142u do koni nast\u0105pi\u0142o g\u0142\u00f3wnie po wieku IX a i wtedy raczej wolno \/3\/. Zmian\u0105 bardzo stopniow\u0105 by\u0142o tak\u017ce przej\u015bcie od systemu dwupolowej do tr\u00f3jpolowej rotacji zb\u00f3\u017c. Ale liczba ludno\u015bci ros\u0142a, przynajmniej od X wieku, g\u0142\u00f3wnie w rezultacie przywr\u00f3cenia \u0142adu i spokoju, jaki nast\u0105pi\u0142 wraz z ko\u0144cem najazd\u00f3w Wiking\u00f3w, Madziar\u00f3w i muzu\u0142man\u00f3w. I ten wzrost populacji (a nast\u0119pnie jego zmniejszenie) b\u0119dzie odgrywa\u0142 wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w zmianie organizacji posiad\u0142o\u015bci wiejskiej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rozwijaj\u0105ce si\u0119 miasta sta\u0142y si\u0119 centrami szybkich zmian ekonomicznych i politycznych &#8211; w odpowiedzi na popraw\u0119 \u0142adu i porz\u0105dku na du\u017cych obszarach. Czy by\u0142y to liczne na p\u00f3\u0142nocy i w centralnej cz\u0119\u015bci W\u0142och republiki \u2013 miasta, czy centra miejskie, kt\u00f3re ros\u0142y w Niderlandach w\u00a0 X wieku \u2013 stanowi\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142o dynamicznych zmian zwi\u0105zanych z nowymi mo\u017cliwo\u015bciami rozwoju handlu na obszarze morza \u015ar\u00f3dziemnego lub w delcie Mozy i Skaldy oraz powi\u0105za\u0144 zar\u00f3wno z po\u0142udniem Europy jak i obszarami nad Ba\u0142tykiem i morzem P\u00f3\u0142nocnym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Do roku 1300 handel prowadzony by\u0142 g\u0142\u00f3wnie przez w\u0119drownych kupc\u00f3w, kt\u00f3rzy organizowali si\u0119 dla wzajemnej ochrony. Niekiedy takie kupieckie organizacje wymaga\u0142y od swoich cz\u0142onk\u00f3w, aby byli odpowiednio uzbrojeni w trakcie podr\u00f3\u017cy, co wskazuje, \u017ce problem pokoju i porz\u0105dku nie by\u0142 jeszcze ca\u0142kowicie rozwi\u0105zany. Znaczenie w\u0119drownych kupc\u00f3w oraz targ\u00f3w zacz\u0119\u0142o spada\u0107 po roku 1300 \/4\/. Wzrost handlu spowodowa\u0142 wzrost miast a stowarzyszenia kupieckie jeszcze bardziej przyspieszy\u0142y ich rozw\u00f3j. Po\u0142o\u017cenie geograficzne i wysokie koszty transportu l\u0105dowego przes\u0105dza\u0142y o lokalizacji miast: w g\u0142\u0119bi morskich zatok (Brugia), na skrzy\u017cowaniu rzek i tras handlowych (Maastricht), w miejscu \u0142\u0105czenia si\u0119 rzek (Gandawa) czy na wa\u017cnych przystankach szlak\u00f3w handlowych (Bruksela).<div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div><\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Zrodla_zmiany_instytucjonalnej\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">\u0179r\u00f3d\u0142a zmiany instytucjonalnej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wieki od X do XVI w Europie p\u00f3\u0142nocno zachodniej to kalejdoskop nieustannych wojen na ka\u017cdym szczeblu, od ma\u0142ych, ale wszechobecnych i krwawych konflikt\u00f3w mi\u0119dzy feuda\u0142ami po du\u017ce konflikty jak wojna stuletnia w czasie kt\u00f3rej Anglia rozgromi\u0142a Francj\u0119 pod Crecy, Poitiers i Agincourt a Francja zwyci\u0119\u017cy\u0142a pod Formigny i Castillon. By\u0142 to tak\u017ce okres radykalnych zmian demograficznych zapocz\u0105tkowany wzrostem populacji od X do XIV wieku a potem spadkiem od pocz\u0105tku wieku XIV, kt\u00f3ry prawdopodobnie trwa\u0142 przez 150 lat zanim trend zosta\u0142 odwr\u00f3cony.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zmiany technologii wojskowych pocz\u0105wszy od roli d\u0142ugiego \u0142uku w angielskich wiktoriach do skutecznej artylerii francuskiej (by nie wspomnie\u0107 o sprawnych formacjach pikinier\u00f3w, kt\u00f3rzy rozgromili ci\u0119\u017cko zbrojnych francuskich rycerzy pod Courtrai w 1302 roku) prowadzi\u0142y do g\u0142\u0119bokich zmian nie tylko w sposobie prowadzenia dzia\u0142a\u0144 zbrojnych,\u00a0 ale i w wielko\u015bci organizm\u00f3w politycznych \/5\/. Wojna stawa\u0142a si\u0119 coraz bardziej kosztowna z powodu koszt\u00f3w szkolenia zdyscyplinowanych armii i rosn\u0105cych koszt\u00f3w produkcji sprz\u0119tu ofensywnego i defensywnego. Niezale\u017cnie od tego, czy wybrano ma\u0142o bezpieczne [dla wynajmuj\u0105cego] zatrudnianie wykwalifikowanych najemnik\u00f3w czy budow\u0119 sta\u0142ej armii (na przyk\u0142ad przez Henryka V Francuskiego), pa\u0144stwa potrzebowa\u0142y do przetrwania wi\u0119kszych dochod\u00f3w, ni\u017c suweren m\u00f3g\u0142 zwykle pozyska\u0107 z w\u0142asnych maj\u0105tk\u00f3w feudalnych. Ros\u0142y wi\u0119c potrzeby finansowe suwerena, ale ros\u0142y te\u017c potencjalne \u017ar\u00f3d\u0142a generowania dochod\u00f3w gospodarczych. Ustanowienie bowiem \u0142adu i spokoju na du\u017cych obszarach, wspomniane w poprzednim punkcie, doprowadzi\u0142o do du\u017cych zmian ludno\u015bciowych, wzrostu handlu, rozwoju rynk\u00f3w i\u00a0 gospodarek pieni\u0119\u017cnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Spadek demograficzny XIV wieku, przede wszystkim w konsekwencji d\u017cumy i innych epidemii, spowodowa\u0142 du\u017ce zmniejszenie populacji miejskich. Nast\u0105pi\u0142 absolutny spadek wolumenu wymiany i handlu a wraz z tym dochod\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142y by\u0107 opodatkowane, przej\u0119te lub zaw\u0142aszczone przez w\u0142adc\u0119. Ale spadek handlu nie by\u0142 r\u00f3wny spadkowi populacji. Stworzone wcze\u015bniej instytucje i prawo przetrwa\u0142y i mog\u0142y s\u0142u\u017cy\u0107 jako podstawa dalszego wzrostu, gdy populacja zacz\u0119\u0142a ponownie rosn\u0105\u0107. Spadek liczby ludno\u015bci mia\u0142 natomiast fundamentalny wp\u0142yw na organizacj\u0119 rolnictwa. Rosn\u0105ca ilo\u015b\u0107 ziemi na jednego mieszka\u0144ca czyni\u0142a si\u0142\u0119 robocz\u0105 stosunkowo rzadk\u0105, co spowodowa\u0142o ostr\u0105 konkurencj\u0119 pomi\u0119dzy w\u0142a\u015bcicielami ziemskimi, kt\u00f3ra zasadniczo zmieni\u0142a organizacj\u0119 wiejskiej posiad\u0142o\u015bci oraz ca\u0142ego rolnictwa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dochody potrzebne w\u0142adcom odczuwaj\u0105cym braki finansowe mog\u0142y pochodzi\u0107 z konfiskat, po\u017cyczek, zw\u0142aszcza od bankier\u00f3w florenckich, albo mog\u0142y by\u0107 przedmiotem handlu z grupami ekonomicznymi na danym obszarze, w zamian za us\u0142ugi, kt\u00f3re b\u0119dzie im \u015bwiadczy\u0142 suweren. Wszystkie sposoby by\u0142y wypr\u00f3bowywane. Konfiskaty zabija\u0142y kury znosz\u0105ce z\u0142ote jaja. Bankierzy florenccy (i nie tylko oni) bywali kantowani odmow\u0105 sp\u0142aty po\u017cyczek zaci\u0105ganych przez monarch\u00f3w na prowadzenie kosztownych wojen. Ale niekt\u00f3rzy z nich osi\u0105gali znaczne zyski z przyznanych im przez koron\u0119 rozmaitych monopoli i innych przywilej\u00f3w. Trzecia metoda &#8211; wymiany us\u0142ug &#8211; dotyczy\u0142a szczeg\u00f3lnie przyznawania i ochrony praw w\u0142asno\u015bci w zamian za dochody dla w\u0142adcy. I to ona wywo\u0142a\u0142a szerokie spektrum zmian strukturalnych: od ochrony kupc\u00f3w zagranicznych poprzez w\u0142\u0105czanie praw cechowych i kupieckich kodeks\u00f3w handlowych do pa\u0144stwowych system\u00f3w prawnych a\u017c do ustanawiania obywatelskich reprezentacji: parlamentu, Stan\u00f3w Generalnych czy Kortez\u00f3w.<div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div><\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Zmiany_instytucjonalne\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Zmiany instytucjonalne<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Konsekwencje wymienionych wy\u017cej zmian militarnych, demograficznych i ekonomicznych na przemiany instytucjonalne i organizacyjne by\u0142y g\u0142\u0119bokie. W rolnictwie zmiany ekonomiczne polega\u0142y na odchodzeniu od samowystarczalnej posiad\u0142o\u015bci ziemskiej\u00a0 z zale\u017cn\u0105 si\u0142\u0105 robocz\u0105 do produkcji zorientowanej na rynek (szczeg\u00f3lnie w pobli\u017cu miast) oraz na nowych relacjach pan\u00f3w ziemskich i ch\u0142op\u00f3w powi\u0105zanych ju\u017c mniej poprzez zwyczajowe zobowi\u0105zania i prawa a bardziej przez tworz\u0105c\u0105 si\u0119 struktur\u0119 praw w\u0142asno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wzrost miast w wyniku zwi\u0119kszania rozmiar\u00f3w krajowego i mi\u0119dzynarodowego handlu by\u0142 mo\u017cliwy tak\u017ce dzi\u0119ki wielu innowacjom instytucjonalnym i organizacyjnym. Ewolucja weksla, rozw\u00f3j technik dyskonta oraz wystawianie dokument\u00f3w finansowych na okaziciela wymaga\u0142y centr\u00f3w, gdzie takie transakcje mog\u0142y by\u0107 dokonywane. Wpierw by\u0142y to targi w Szampanii i innych regionach, potem banki a ostatecznie domy finansowe pe\u0142ni\u0105ce funkcje izb rozliczeniowo dyskontowych. Ubezpieczenia morskie rozwin\u0119\u0142y si\u0119 ze sporadycznych, indywidualnych kontrakt\u00f3w rekompensuj\u0105cych cz\u0119\u015b\u0107 potencjalnych strat do standardowych um\u00f3w oferowanych przez wyspecjalizowane firmy. By\u0142y jednym ze sposob\u00f3w zmniejszania ryzyka. Pomocna by\u0142a w tym r\u00f3wnie\u017c nowa formu\u0142a biznesu umo\u017cliwiaj\u0105ca dywersyfikacj\u0119 portfela albo gromadzenie inwestor\u00f3w w takich organizacjach jak commenda a ostatecznie sp\u00f3\u0142ka kapita\u0142owa \/6\/.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mechanizm egzekwowania zawartego kontraktu mia\u0142 prawdopodobnie sw\u00f3j pocz\u0105tek w wewn\u0119trznych kodeksach post\u0119powania kupc\u00f3w cechowych i dzia\u0142a\u0142 pod gro\u017ab\u0105 ostracyzmu [\u015brodowiskowego]. Kodeksy cechowe przeobra\u017ca\u0142y si\u0119 w prawo handlowe i by\u0142y coraz powszechniejsze na europejskim obszarze handlu. Stopniowo integrowa\u0142y si\u0119 z systemem common law i prawem rzymskim a ich egzekwowanie przej\u0119\u0142o ostatecznie pa\u0144stwo \/7\/.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ostatni punkt ma kluczowe znaczenie. Nowa struktura instytucji gospodarczych sta\u0142a si\u0119 mo\u017cliwa dzi\u0119ki ewolucji sfery politycznej, kt\u00f3ra dostarczy\u0142a ram prawnych i mechanizm\u00f3w egzekwowania prawa. Ramy prawne by\u0142y zasadniczym warunkiem powstania bezosobowej wymiany, niezb\u0119dnej dla wzrostu gospodarczego. Rozw\u00f3j by\u0142 d\u0142ugim procesem, w kt\u00f3rym niekt\u00f3re podmioty polityczne stopniowo zmienia\u0142y strategi\u0119 quasi mafijnego pozyskiwania dochodu pod gro\u017ab\u0105 kar i represji na jego pozyskiwanie w zamian za ochron\u0119 (praw w\u0142asno\u015bci) i sprawiedliwo\u015b\u0107, czyli prawo bezstronne i egzekwowalne. Motywem by\u0142o desperackie szukanie dodatkowych dochod\u00f3w, ale jak wspomniano wy\u017cej, mog\u0142o ono przyj\u0105\u0107 rozmaite formy: z jednej strony konfiskat\u0119 maj\u0105tku lub odmow\u0119 zap\u0142acenia d\u0142ugu a z drugiej &#8211; handel prawami w\u0142asno\u015bci i ich ochron\u0105 w zamian za doch\u00f3d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">R\u00f3\u017cne rezultaty pogoni za dochodami by\u0142y efektem odmiennych strategii w\u0142adc\u00f3w stoj\u0105cych w obliczu kryzysu finansowego, ale jedn\u0105 sta\u0142\u0105 konsekwencj\u0105 by\u0142o stopniowe wy\u0142anianie si\u0119 pa\u0144stwa narodowego cechuj\u0105cego si\u0119 albo wzrostem gospodarczym, jak to by\u0142o w Niderlandach albo ekonomiczn\u0105 stagnacj\u0105, jaka by\u0142a skutkiem polityki hiszpa\u0144skiej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby zrozumie\u0107 sukces Niderland\u00f3w musimy rzuci\u0107 okiem wstecz na ewolucj\u0119 dobrze prosperuj\u0105cych miast niderlandzkich takich jak Brugia, Gandawa czy Liege; ich wewn\u0119trznych konflikt\u00f3w i ich zwi\u0105zk\u00f3w z w\u0142adcami burgundzkimi i Habsburgami. Zamo\u017cno\u015b\u0107 tych miast bazuj\u0105ca na handlu materia\u0142ami we\u0142nianymi lub metalami sprzyja\u0142a powstaniu zorientowanych na miasta i na rynek obszar\u00f3w, co w owym czasie stanowi\u0142o ewenement, bo spo\u0142eczno\u015bci by\u0142y jeszcze w przewa\u017caj\u0105cym stopniu wiejskie. Z kolei ich konflikty wewn\u0119trzne odzwierciedla\u0142y napi\u0119cia mi\u0119dzy patrycjuszami i rzemie\u015blnikami oraz spory wok\u00f3\u0142 ci\u0105g\u0142ych wysi\u0142k\u00f3w, by tworzy\u0107 lokalne monopole, kt\u00f3re \u2013 je\u015bli powsta\u0142y \u2013 prowadzi\u0142y do wysychania \u017ar\u00f3d\u0142a produktywno\u015bci, a to by\u0142o przecie\u017c g\u0142\u00f3wn\u0105 spr\u0119\u017cyn\u0105 rozwoju miast. Gdy kontrol\u0119 nad tymi obszarami obj\u0119\u0142a dynastia burgundzka, jej intencj\u0105 by\u0142a likwidacja praktyk restrykcyjnych. W 1463 roku Filip Dobry stworzy\u0142 cia\u0142o reprezentatywne, Stany Generalne, kt\u00f3re stanowi\u0142o prawo i mia\u0142o w\u0142adz\u0119 g\u0142osowania nad podatkami dla w\u0142adcy (przy czym ka\u017cda prowincja mia\u0142a sw\u00f3j Stan Generalny a delegaci do krajowego Stanu Generalnego mieli ograniczone uprawnienia). To zgromadzenie pobudza\u0142o wzrost wymiany i handlu. W\u0142adcy burgundzcy a potem Habsburgowie, mimo silnej opozycji, aktywnie wyst\u0119powali przeciw przywilejom monopolistycznym uciele\u015bnionym w restrykcjach handlowych i cechowych, jak mia\u0142o to miejsce w Brugii i Gandawie &#8211; miastach \u017cyj\u0105cych z tekstyli\u00f3w. W\u0142adc\u00f3w wspiera\u0142y nowe centra przemys\u0142owe, kt\u00f3re narodzi\u0142y si\u0119 w odpowiedzi na proefektywno\u015bciowe bod\u017ace zawarte w ustanowionej legislacji i prawach w\u0142asno\u015bci. Nagrod\u0105 dla Burgund\u00f3w i Habsburg\u00f3w by\u0142 poziom ekonomicznej prosperity, kt\u00f3ra generowa\u0142a dochody podatkowe, czyni\u0105ce Niderlandy per\u0142\u0105 w koronie imperium Habsburg\u00f3w. Jednak nadmierna pazerno\u015b\u0107 Filipa II i jego wyg\u00f3rowane \u017c\u0105dania finansowe doprowadzi\u0142y do rewolty, spl\u0105drowania Antwerpii a ostatecznie do oderwania\u00a0 si\u0119 siedmiu p\u00f3\u0142nocnych prowincji i powstania handlowej supremacji Amsterdamu. I to w\u0142a\u015bnie w Niderlandach i Amsterdamie nowo\u017cytny wzrost gospodarczy mia\u0142 swoj\u0105 genez\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dla kontrastu wspomnijmy kr\u00f3tko o Hiszpanii. Ferdynand i Izabella zjednoczyli Kastyli\u0119 i Aragoni\u0119 i stworzyli pa\u0144stwo narodowe po wiekach walk z Maurami i ci\u0105g\u0142ych wojnach wewn\u0119trznych pomi\u0119dzy udzielnymi panami feudalnymi. Kiedy Karol V wst\u0105pi\u0142 na tron w roku 1516 zacz\u0119\u0142a si\u0119 wielka era hiszpa\u0144skiej hegemonii w Europie. Cechowa\u0142a si\u0119 gospodarczym rozkwitem i rosn\u0105cymi dochodami finansowymi z Aragonii, Neapolu, Mediolanu a szczeg\u00f3lnie z Niderland\u00f3w. Wi\u0119kszym dochodom odpowiada\u0142y wi\u0119ksze wydatki, jako \u017ce Karol V utrzymywa\u0142 najwi\u0119ksz\u0105 i najlepiej wyposa\u017con\u0105 armi\u0119 w Europie. Jednak utrzymanie i poszerzanie imperium by\u0142o coraz bardziej kosztowne. Kiedy wi\u0119c Niderlandy podnios\u0142y bunt przeciwko Filipowi II, nast\u0119pcy Karola V, wynikiem by\u0142a nie tylko utrata wa\u017cnego \u017ar\u00f3d\u0142a dochod\u00f3w ale i poniesienie dodatkowych wydatk\u00f3w na wojn\u0119 z siedmioma prowincjami. Kryzys finansowy pog\u0142\u0119bi\u0142 si\u0119, bo zacz\u0119\u0142a wysycha\u0107 rzeka kruszc\u00f3w Nowego \u015awiata. Rozpaczliwe szukanie dochod\u00f3w prowadzi\u0142o do handlowania przez Koron\u0119 lokalnymi monopolami, do konfiskat i do coraz wy\u017cszego opodatkowania. Daj\u0105cym si\u0119 przewidzie\u0107 rezultatem by\u0142 upadek wymiany i handlu i kolejne bankructwa pa\u0144stwa w latach 1557, 1575, 1596, 1607, 1627, 1647.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Te odmienne historie ekonomicznego wzrostu i upadku by\u0142y z niewielkimi modyfikacjami bez ko\u0144ca powtarzane w historii a tak\u017ce w czasach bardziej wsp\u00f3\u0142czesnych. Wzrost nast\u0119powa\u0142, kiedy gospodarka by\u0142a tak zorganizowana, \u017ce motywowa\u0142a ludzi do podejmowania dzia\u0142a\u0144 podnosz\u0105cych produktywno\u015b\u0107. Tak jak zrobili to Holendrzy. Natomiast regres by\u0142 wynikiem negatywnych bod\u017ac\u00f3w do anga\u017cowania si\u0119 w aktywno\u015b\u0107 produkcyjn\u0105 i by\u0142a to zwykle konsekwencja scentralizowanej kontroli politycznej nad gospodark\u0105 i przywilej\u00f3w monopolowych. Przy czym przegrane znacznie przekracza\u0142y swoj\u0105 liczb\u0105 sukcesy. Wzrost gospodarczy by\u0142 wyj\u0105tkiem a stagnacja i mizeria ekonomiczna &#8211;\u00a0 regu\u0142\u0105, zdaj\u0105c\u0105 si\u0119 odzwierciedla\u0107 niezdolno\u015b\u0107 cz\u0142owieka do efektywnej organizacji. Zar\u00f3wno jednak sukcesy jak i pora\u017cki odzwierciedla\u0142y co\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko instytucjonalne i organizacyjne charakterystyki poszczeg\u00f3lnych spo\u0142ecze\u0144stw. W r\u00f3wnym stopniu odzwierciedla\u0142y specyficzne widzenie \u015bwiata, idee, ideologie, czyli przekonania i pogl\u0105dy, kt\u00f3re kieruj\u0105 ludzkimi wyborami i dzia\u0142aniami.<div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div><\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Przekonania_i_wierzenia_a_organizacja_spoleczna\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Przekonania i wierzenia a organizacja spo\u0142eczna<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jaki jest zwi\u0105zek mi\u0119dzy przekonaniami i pogl\u0105dami a materialn\u0105 kondycj\u0105 cz\u0142owieka i spo\u0142ecze\u0144stwa? W eseju \u201eEtyka protestancka a duch kapitalizmu\u201d \/8\/ Max Weber podkre\u015bla znaczenie przekona\u0144. W przeciwie\u0144stwie do tego, zdeklarowany ekonomista neoklasyczny ma zwyczaj uwa\u017ca\u0107, \u017ce idee, ideologie a og\u00f3lnie &#8211; pogl\u0105dy i wierzenia niewiele znacz\u0105, poniewa\u017c ludzie kieruj\u0105 si\u0119 nie ideami, ale w\u0142asnym interesem. Taki ekonomista [milcz\u0105co] zak\u0142ada, \u017ce w\u0142asny interes [zawsze] kieruje wyborami oraz, \u017ce ludzie wiedz\u0105 co le\u017cy w ich interesie i posiadaj\u0105 prawid\u0142owe teorie, dzi\u0119ki kt\u00f3rym czyni\u0105 wybory, kt\u00f3re prowadz\u0105 do po\u017c\u0105danych efekt\u00f3w. De facto jednak stoimy w obliczu \u015bwiata pe\u0142nego niepewno\u015bci i modele mentalne, kt\u00f3re konstruujemy, aby zinterpretowa\u0107 \u015bwiat wok\u00f3\u0142 nas i kt\u00f3re okre\u015blaj\u0105 nasze wybory, s\u0105 modelami pochodz\u0105cymi z subiektywnych i przewa\u017cnie bardzo ograniczonych do\u015bwiadcze\u0144. W konsekwencji to r\u00f3\u017cne dogmaty, mity, ideologie i idee kszta\u0142towa\u0142y i wci\u0105\u017c kszta\u0142tuj\u0105 ludzkie dzia\u0142ania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sp\u00f3jrzmy na studium Webera. Chcia\u0142 on pokaza\u0107, \u017ce protestancka etyka religijna, a szczeg\u00f3lnie kalwi\u0144ska, zawiera warto\u015bci, kt\u00f3re pobudzaj\u0105 wzrost kapitalizmu. Ale kt\u00f3r\u0119dy biegnie ci\u0105g przyczynowo skutkowy? Sk\u0105d wiemy, \u017ce zar\u00f3wno te warto\u015bci, jak i wzrost kapitalizmu nie pochodz\u0105 z jakiego\u015b innego, wsp\u00f3lnego \u017ar\u00f3d\u0142a? \/9\/ Weber pokazuje zwi\u0105zek mi\u0119dzy pogl\u0105dami religijnymi a warto\u015bciami i pomi\u0119dzy warto\u015bciami i ekonomicznymi dzia\u0142aniami jednostek. Ale nie pokazuje, jak dzia\u0142ania przyczynia\u0142y si\u0119 do powstania i rozwoju konkretnych instytucji i organizacji, kt\u00f3re stworzy\u0142y prowzrostowy system gospodarczy \/10\/. A przecie\u017c katolicka kontrreformacja r\u00f3wnie\u017c promowa\u0142a indywidualizm i poczucie dyscypliny, kt\u00f3re Weber przypisywa\u0142 wy\u0142\u0105cznie protestantyzmowi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Warto zatem rozpatrze\u0107 zwi\u0105zek pomi\u0119dzy pogl\u0105dami na temat, co jest w\u0142a\u015bciwym zachowaniem [ekonomicznym] (behavioral beliefs) a ewolucj\u0105 konkretnych struktur instytucjonalnych i organizacyjnych, poniewa\u017c takie podej\u015bcie daje wyja\u015bnienie tej ewolucji. D\u0142ugo i do\u015b\u0107 powszechnie uwa\u017cano, \u017ce pogl\u0105dy indywidualistyczne (individualistic behavioral beliefs) koreluj\u0105 ze wzrostem gospodarczym. Kontrowersyjna praca Alana MacFarlane\u2019a \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a angielskiego indywidualizmu\u201d \/11\/ tropi korzenie angielskiego indywidualizmu cofaj\u0105c si\u0119 do XIII wieku i jeszcze wcze\u015bniej. Maluje obraz zmiennych, ale nastawionych indywidualistycznie postaw dotycz\u0105cych rodziny, organizacji pracy, spo\u0142ecznej struktury wiejskiej spo\u0142eczno\u015bci. Postawy te manifestowa\u0142y si\u0119 w zestawie formalnych zasad dziedziczenia w\u0142asno\u015bci i statusu prawnego kobiet.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niedawno Avner Greif \/12\/ por\u00f3wna\u0142 kupc\u00f3w genue\u0144skich i muzu\u0142ma\u0144skich dzia\u0142aj\u0105cych w obszarze \u015br\u00f3dziemnomorskim w XI i XII wieku. Wskaza\u0142 systematyczne r\u00f3\u017cnice ich kupieckich struktur organizacyjnych, kt\u00f3re mo\u017cna wywodzi\u0107 z przeciwstawnych sobie indywidualistycznych i kolektywistycznych pogl\u0105d\u00f3w odno\u015bnie w\u0142a\u015bciwych zachowa\u0144 [ekonomicznych] (contrasting individualistic versus collectivist behavioral beliefs). Kupcy muzu\u0142ma\u0144scy rozwin\u0119li nieformalne wewn\u0105trzgrupowe zasady dzia\u0142ania i sposoby ich egzekwowania, kt\u00f3re cho\u0107 efektywne w ma\u0142ych homogenicznych grupach etnicznych nie prowadzi\u0142y do wykszta\u0142cenia wymiany bezosobowej, kt\u00f3rej wymagaj\u0105 rosn\u0105ce rozmiary rynk\u00f3w i zr\u00f3\u017cnicowanie etniczne uczestnik\u00f3w wymiany. Natomiast Genue\u0144czycy rozwin\u0119li dwustronne mechanizmy wzajemnego respektowania zawartych porozumie\u0144, kt\u00f3re wi\u0105za\u0142y si\u0119 z tworzeniem prawnych i politycznych organizacji do monitorowania i egzekwowania postanowie\u0144 podpisanych kontrakt\u00f3w. By\u0142a to sformalizowana \u015bcie\u017cka instytucjonalno organizacyjna, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do bardziej z\u0142o\u017conego handlu i wymiany. Greif sugeruje, \u017ce mo\u017cna szerzej uog\u00f3lni\u0107 opisane przez niego odmienne [ale ograniczone do \u015brodowiska kupc\u00f3w] przekonania i pogl\u0105dy (belief structures) \u015bwiata \u0142aci\u0144skiego i muzu\u0142ma\u0144skiego. Wi\u0105\u017ce tak\u017ce system pogl\u0105d\u00f3w i wierze\u0144 (belief structures) na scenie europejskiej z rozwojem europejskich instytucji ekonomicznych i organizacji, kt\u00f3re zosta\u0142y kr\u00f3tko opisane w poprzednim punkcie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli zaakceptujemy, \u017ce w r\u00f3\u017cnych spo\u0142ecze\u0144stwach istniej\u0105 r\u00f3\u017cne pogl\u0105dy i przekonania na temat, co jest w\u0142a\u015bciwym zachowaniem [ekonomicznym] (behavioral beliefs) i \u017ce te pogl\u0105dy indukuj\u0105 r\u00f3\u017cne formy instytucji i organizacji, powstaje pytanie, co tworzy te przekonania. Powa\u017cnym kandydatem s\u0105 religie, jako \u017ce by\u0142y dominuj\u0105cymi strukturami zorganizowanych wierze\u0144 (belief structures) w \u015bwiecie przednowoczesnym. Bogata literatura zajmuj\u0105ca si\u0119 efektami religijnych dogmat\u00f3w na dzia\u0142alno\u015b\u0107 gospodarcz\u0105 jest jednak niekonkluzywna, poniewa\u017c niemal w ka\u017cdej religii mo\u017cna wskaza\u0107 jaki\u015b nurt my\u015blenia, kt\u00f3ry jest krytycznie nastawiony do dzia\u0142a\u0144 sprzyjaj\u0105cych wzrostowi ekonomicznemu. Przyk\u0142adowo mo\u017cna wymieni\u0107 opozycj\u0119 islamu do rynk\u00f3w ubezpieczeniowych \/13\/ i krytyczny stosunek chrze\u015bcija\u0144stwa do instytucji procentu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie powinni\u015bmy jednak skupia\u0107 uwagi na takich pojedynczych przyk\u0142adach, ale na ca\u0142o\u015bci procesu uczenia si\u0119, z kt\u00f3rego wyrasta pewna konkretna struktura pogl\u0105d\u00f3w, przekona\u0144 i wierze\u0144 (belief structure) &#8211; w naszym przypadku religia. Proces uczenia si\u0119 jest funkcj\u0105 1\/ sposobu, w jaki dany system pogl\u0105d\u00f3w (belief structure) filtruje informacje pochodz\u0105ce z do\u015bwiadczenia, 2\/ r\u00f3\u017cnych do\u015bwiadcze\u0144, jakie s\u0105 udzia\u0142em jednostek w r\u00f3\u017cnych spo\u0142ecze\u0144stwach i w r\u00f3\u017cnych czasach. Mo\u017cna argumentowa\u0107, \u017ce doktryna chrze\u015bcija\u0144ska wiek\u00f3w \u015brednich stworzy\u0142a przyjazny uczeniu si\u0119 filtr, dzi\u0119ki kt\u00f3remu nast\u0105pi\u0142y adaptacje sprzyjaj\u0105ce wzrostowi gospodarczemu.\u00a0 Z drugiej strony, geograficzny, ekonomiczny i instytucjonalny kszta\u0142t zachodniego \u015bredniowiecza, opisany w punkcie III, stworzy\u0142 unikalne do\u015bwiadczenia, kt\u00f3re by\u0142y odpowiedzialne za wynik\u0142e adaptacje. Zapewne dzia\u0142a\u0142y oba czynniki. Dokona\u0142y one \u0142\u0105cznie takich adaptacji w systemie pogl\u0105d\u00f3w i przekona\u0144 (belief structure), \u017ce sta\u0142 si\u0119 on pomocny nie tylko w inicjowaniu wzrostu ekonomicznego, ale i w tworzeniu swob\u00f3d obywatelskich i politycznych. Ta struktura wierze\u0144 (belief structure) zawarta w dogmatyce chrze\u015bcija\u0144skiej by\u0142a mimo kilku notorycznie pokazywanych krytycznych przyk\u0142ad\u00f3w przyjazna wzrostowi gospodarczemu. Zar\u00f3wno Ernst Benz \/14\/ jak i Lynn White \/15\/ utrzymuj\u0105, \u017ce wiara chrze\u015bcija\u0144ska stopniowo rozwin\u0119\u0142a pogl\u0105d, \u017ce natura powinna s\u0142u\u017cy\u0107 ludzko\u015bci a zatem wszech\u015bwiat mo\u017ce i powinien by\u0107 wykorzystywany dla cel\u00f3w ekonomicznych. Taka postawa by\u0142a zasadniczym warunkiem wst\u0119pnym post\u0119pu technologicznego. Szczeg\u00f3lnie jednak, to unikalne formy instytucjonalne \u015bredniowiecznej i wczesnonowo\u017cytnej Europy stworzy\u0142y pewien rodzaj do\u015bwiadcze\u0144 s\u0142u\u017c\u0105cych jako katalizator przyspieszaj\u0105cy takie prowzrostowe widzenie \u015bwiata. Z tej perspektywy etyka protestancka opisana przez Webera by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 historii tej adaptacji, ale nie jej \u017ar\u00f3d\u0142em.<div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div><\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Co_sie_zdarzylo_gdzie_indziej\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Co si\u0119 zdarzy\u0142o gdzie indziej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przedstawiona wy\u017cej analiza sugeruje, \u017ce zachodnioeuropejskie do\u015bwiadczenie by\u0142o unikalne je\u015bli idzie o konfiguracj\u0119 instytucjonaln\u0105 jak i system pogl\u0105d\u00f3w i wierze\u0144 (belief structure). Ale nie odpowiada na pytanie, jakie warunki s\u0105 konieczne i wystarczaj\u0105ce, aby pobudzi\u0107 wzrost gospodarczy i ewolucj\u0119 swob\u00f3d obywatelskich i politycznych. Je\u015bli wzrost gospodarczy jest warunkiem koniecznym, jakie dodatkowe elementy s\u0105 potrzebne dla rozwoju tych swob\u00f3d? Odpowied\u017a jest taka, \u017ce nie wiemy du\u017co na ten temat, bo i obecnie mieli\u015bmy wiele nieudanych pr\u00f3b, by o\u017cywi\u0107 podupadaj\u0105ce gospodarki i stworzy\u0107 demokratyczne spo\u0142ecze\u0144stwa. Mamy zatem mniej ni\u017c satysfakcjonuj\u0105ce wyja\u015bnienia, dlaczego w czasach wcze\u015bniejszych najbardziej zaawansowane gospodarki i spo\u0142ecze\u0144stwa reszty \u015bwiata nie stworzy\u0142y warunk\u00f3w do startu dla ekonomicznego wzrostu i rozwoju wsp\u00f3\u0142czesnych swob\u00f3d politycznych i obywatelskich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Istotnym niedostatkiem literatury z historii gospodarczej i rozwoju ekonomicznego jest to, \u017ce k\u0142adzie nacisk na technologi\u0119 jako rozrusznik ekonomicznego rozwoju. St\u0105d mamy olbrzymi\u0105 ilo\u015b\u0107 prac na temat technologicznych pora\u017cek lub zastoj\u00f3w. Faktycznie za\u015b kluczem do wyja\u015bnienia wzrostu gospodarczego jest struktura instytucjonalno organizacyjna i jej dzia\u0142anie bod\u017acowe. Przy czym idzie nie tylko o zach\u0119ty ku innowacjom i wynalazkom, chocia\u017c s\u0105 one wa\u017cne, ale tak\u017ce o bod\u017ace do organizowania coraz efektywniej procesu produkcyjnego, do redukowania koszt\u00f3w transakcyjnych na rynkach produkt\u00f3w finalnych i rynkach czynnik\u00f3w produkcji, do organizowania systemu prawnego, kt\u00f3ry b\u0119dzie skutecznie egzekwowa\u0107 zawarte umowy, do stworzenia systemu politycznego, kt\u00f3ry okre\u015bli zasady egzekwowania praw w\u0142asno\u015bci i co najwa\u017cniejsze, do zachowania i utrzymania tych wszystkich bod\u017ac\u00f3w w d\u0142ugim okresie czasu. Mo\u017cemy wi\u0119c nie wiedzie\u0107 do ko\u0144ca, jak osi\u0105gn\u0105\u0107 zamierzone cele, ale rozumiemy, cho\u0107by cz\u0119\u015bciowo, dlaczego co\u015b nie dzia\u0142a. Dalsza kr\u00f3tka analiza wcze\u015bniej od Europy rozwini\u0119tych spo\u0142ecze\u0144stw, kt\u00f3rym jednak nie uda\u0142o si\u0119 rozwin\u0105\u0107 dalej, skoncentruje si\u0119 tych w\u0142a\u015bnie negatywnych cechach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chiny by\u0142y czo\u0142owym kandydatem, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 stworzy\u0107 trwa\u0142y wzrost gospodarczy oraz swobody obywatelskie i polityczne. Technologiczne podej\u015bcie historyk\u00f3w zrodzi\u0142o zagadk\u0119, bo trudno by\u0142o im zrozumie\u0107 pora\u017ck\u0119 tego spo\u0142ecze\u0144stwa w kontynuowaniu wzrostu, kt\u00f3ry wcze\u015bniej uczyni\u0142 Chiny \u015bwiatowym liderem technologicznym. Wielka praca Josepha Needhama \/16\/ da\u0142a nam szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 wiedz\u0119 na temat osi\u0105gni\u0119\u0107 naukowych i technologicznych wczesnych Chin. Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 dw\u00f3ch tysi\u0119cy lat od zjednoczenia tego kraju by\u0142 on bardziej zaawansowany ni\u017c jakakolwiek inna cywilizacja a szczeg\u00f3lnie dotyczy to epoki dynastii Sung od X do XIII wieku, kt\u00f3ra wykazywa\u0142a symptomy realnego wzrostu gospodarczego. R.M. Hartwell \/17\/ utrzymuje, \u017ce produkcja \u017celaza by\u0142a w Chinach w roku 1078 r\u00f3wna temu, co wyprodukowa\u0142a ca\u0142a Europa w roku 1700. A\u017c do epoki dynastii Ming na pocz\u0105tku XIV wieku Chiny dominowa\u0142y w technologii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Szukaj\u0105c wyja\u015bnienia dla okres\u00f3w realnego wzrostu i kreatywno\u015bci technologicznej i dla okres\u00f3w spowolnionego wzrostu lub stagnacji musimy bada\u0107 zmiany w \u015brodowisku zewn\u0119trznym oraz zmiany wewn\u0119trznej struktury bod\u017ac\u00f3w. Oba rodzaje zmian tworzy\u0142y nowe mo\u017cliwo\u015bci i okazje. [Patrz\u0105c na czynniki zewn\u0119trzne] Eric Jones w pracy \u201eCud europejski\u201d \/18\/ utrzymuje, \u017ce \u015bwiat niezachodni by\u0142 bardziej podatny na katastrofy naturalne (powodzie, trz\u0119sienia ziemi, epidemie) ni\u017c Zach\u00f3d a w p\u00f3\u017aniejszym studium \/19\/ stwierdza, \u017ce inwazje mongolskie i mand\u017curskie mia\u0142y negatywny wp\u0142yw na wzrost. Pozostawia jednak otwart\u0105 kwesti\u0119 czy to w\u0142a\u015bnie te si\u0142y czy mo\u017ce raczej wewn\u0119trzne, strukturalne aspekty spo\u0142ecze\u0144stwa chi\u0144skiego by\u0142y najwa\u017cniejszymi elementami hamuj\u0105cymi. Z pewno\u015bci\u0105 zmiany w \u015brodowisku zewn\u0119trznym mog\u0105 wyja\u015bni\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 procesu przyspieszania i zwalniania, ale wa\u017cniejszym \u017ar\u00f3d\u0142em tej sinusoidalnej ewolucji by\u0142 wci\u0105\u017c ten sam charakter spo\u0142ecze\u0144stwa chi\u0144skiego. Nie zawsze by\u0142o to pa\u0144stwo silne, ale zawsze by\u0142o to pa\u0144stwo scentralizowane, w kt\u00f3rym decyzje dotycz\u0105ce praw w\u0142asno\u015bci by\u0142y podejmowane w centrum i mog\u0142y by\u0107 zmieniane wed\u0142ug kaprysu cesarza. Scentralizowany proces decyzyjny m\u00f3g\u0142 si\u0119 przyczyni\u0107 do wzrostu, je\u015bli w\u0142adca uzna\u0142, \u017ce jego interesowi sprzyja zestaw regu\u0142, kt\u00f3re wzrost generuj\u0105. Ale r\u00f3wnie dobrze mog\u0142o si\u0119 dzia\u0107 odwrotnie, je\u015bli w\u0142adca z powodu kryzysu finansowego czy przekona\u0144 ideologicznych uzna\u0142, \u017ce jego interesom sprzyja\u0107 b\u0119dzie polityka a zatem i struktura bod\u017ac\u00f3w, kt\u00f3ra powodowa\u0142a stagnacj\u0119. Historia Chin obfituje w takie arbitralne zwroty polityczne, kt\u00f3re w spos\u00f3b zasadniczy wp\u0142ywa\u0142y na pojawiaj\u0105ce si\u0119 przed jednostkami i spo\u0142ecze\u0144stwem szanse i okazje. Praca Karla Wittfogela \u201eDespotyzm orientalny\u201d \/20\/ \u017ale co prawda wyja\u015bnia centralizacj\u0119 systemu politycznego Chin jako konsekwencj\u0119 budowy i utrzymania wielkich system\u00f3w irygacyjnych, ale ma dobr\u0105 intuicj\u0119, \u017ce scentralizowana kontrola jest sprzeczna z rozwojem w d\u0142ugim okresie czasu. Pozostawiamy tutaj bez odpowiedzi inne pytanie, dlaczego okresy realnego wzrostu gospodarczego nie spowodowa\u0142y upadku scentralizowanej kontroli i zapocz\u0105tkowania ewolucji w kierunku swob\u00f3d obywatelskich i politycznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Islam, podobnie jak Chiny, posiada\u0142 warunki technologiczne i naukowe a tak\u017ce pi\u0119kne tradycje architektoniczne i literackie, kt\u00f3re zdawa\u0142y si\u0119 czyni\u0107 go prawdopodobnym kandydatem wzrostu gospodarczego. Okres mi\u0119dzy rokiem 700 a 1100 nazywano arabsk\u0105 rewolucj\u0105 rolnicz\u0105 \/21\/ z racji szerokiego upowszechnienia nowych odmian zb\u00f3\u017c, budowy nowych system\u00f3w irygacyjnych i odbudowy starych. Prawo islamskie sformu\u0142owa\u0142o jasno okre\u015blone prawa jednostki w odniesieniu do system\u00f3w wodnych i podatkowych, co pobudzi\u0142o inwestycje rolnicze. W dziedzinie handlu kupcy muzu\u0142ma\u0144scy niejednokrotnie byli pionierami na polu biznesu i finans\u00f3w. Kapita\u0142 dla okre\u015blonych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 lub kapita\u0142 okre\u015blonych os\u00f3b by\u0142 zwykle gromadzony w formie sp\u00f3\u0142ki lub tak zwanej commenda \/\u2026\/. W handlu na du\u017ce odleg\u0142o\u015bci w szerokim u\u017cyciu by\u0142y akredytywy i weksle w\u0142asne \/22\/. Je\u015bli idzie o technologi\u0119, Arabowie wynale\u017ali \u017cagiel \u0142aci\u0144ski, byli pionierami w produkcji papieru i przodowali w szeregu dziedzin z zakresu chemii i metalurgii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W szczytowym momencie imperium muzu\u0142ma\u0144skie mia\u0142o wi\u0119ksz\u0105 powierzchni\u0119 ni\u017c cesarstwo rzymskie i a\u017c do XVII wieku stanowi\u0142o militarne zagro\u017cenie dla Europy.\u00a0 Teza \u017ce wiara muzu\u0142ma\u0144ska nie sprzyja wzrostowi, teza z pozoru atrakcyjna, zw\u0142aszcza w \u015bwietle wsp\u00f3\u0142czesnych do\u015bwiadcze\u0144 gospodarek islamskich, zosta\u0142a zakwestionowana. Maxine Robinson dowodzi, \u017ce nie ma niczego w zasadach islamu, co by hamowa\u0142o wzrost gospodarczy \/23\/. Co w takim razie powstrzyma\u0142o wzrost kraj\u00f3w islamskich tak w przesz\u0142o\u015bci jak i obecnie? Pomijaj\u0105c oczywi\u015bcie te, kt\u00f3re wygra\u0142y los na loterii, bo maj\u0105 zasoby ropy. Je\u015bli idzie o pojedynczych ludzi wyznaj\u0105cych islam posiadaj\u0105 oni cz\u0119sto wszystkie cechy potrzebne skutecznym entreprenerom. I w tym w\u0142a\u015bnie rzecz. Ewolucja systemu pogl\u0105d\u00f3w, przekona\u0144 i wierze\u0144 (belief structure) jest efektem sprz\u0119\u017cenia zwrotnego tego systemu (belief structure) i \u015brodowiska zewn\u0119trznego. Przez wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 historii (z rzadkimi wyj\u0105tkami takimi jak kalifat abbasydzki w IX wieku w Bagdadzie), zewn\u0119trzne \u015brodowisko nie sprzyja\u0142o ewolucji intelektualnej i (by zacytowa\u0107 Williama McNeilla) \u201eprzez dziwny i brzemienny w skutki zbieg okoliczno\u015bci muzu\u0142ma\u0144ska my\u015bl zastyg\u0142a w nieruchomej formie w czasie, kiedy w Europie zachodniej budzi\u0142a si\u0119 intelektualna ciekawo\u015b\u0107 w XII i XIII wieku\u201d \/24\/. I tak jak \u015brodowisko Europy zachodniej wp\u0142ywa\u0142o na zmiany systemu pogl\u0105d\u00f3w, przekona\u0144 i wierze\u0144 (belief structure) w kierunku jego uelastyczniania, \u015brodowisko islamu, szczeg\u00f3lnie jego system polityczny, wymusza\u0142 konformizm i mrozi\u0142 kreatywno\u015b\u0107. Podobnie jak w Chinach, by\u0142y okresy kiedy w\u0142adcy muzu\u0142ma\u0144scy wspierali wymian\u0119 i handel, ale te\u017c by\u0142y czasy, kiedy prawa w\u0142asno\u015bci podlega\u0142y arbitralnym decyzjom pa\u0144stwa a w\u0142adze nie cofa\u0142y si\u0119 przed konfiskatami. Imperium otoma\u0144skie mia\u0142o du\u017ce sukcesy w XV wieku, ale potem rozwin\u0119\u0142o si\u0119 w pa\u0144stwo \u017cyj\u0105ce z wojny i rabunku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Imperium Wielkiego Mogo\u0142a w Indiach mog\u0142o by\u0107 kolejnym kandydatem inicjuj\u0105cym w Azji epok\u0119 realnego wzrostu gospodarczego. System kastowy z pewno\u015bci\u0105 dzia\u0142a\u0142 przeciwko efektywnemu rynkowi pracy, ale znowu, to specyficzne cechy pa\u0144stwa by\u0142y prawdziwymi przeszkodami na drodze do wzrostu produktywno\u015bci. Naje\u017ad\u017acy mogolscy rz\u0105dzili spo\u0142ecze\u0144stwem tak, by wydusi\u0107 jak najszybciej i jak najwi\u0119cej dochodu z indyjskiej gospodarki wiejskiej. Wysokie podatki i konfiskaty dzia\u0142a\u0142y na niekorzy\u015b\u0107 gromadzenia kapita\u0142u. To spowodowa\u0142o, \u017ce imperium Wielkiego Mogo\u0142a nie sta\u0142o si\u0119 powa\u017cnym kandydatem.<div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div><\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wzrost_gospodarczy_i_ewolucja_wolnosci\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wzrost gospodarczy i ewolucja wolno\u015bci<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">G\u0142\u00f3wna teza poprzedniego punktu by\u0142a taka, \u017ce \u017caden z prawdopodobnych kandydat\u00f3w do zapocz\u0105tkowania nowo\u017cytnej wolno\u015bci nie posiada\u0142 odpowiedniej konfiguracji pogl\u0105d\u00f3w, przekona\u0144 i wierze\u0144 (belief structure) oraz rozwi\u0105za\u0144 instytucjonalnych, kt\u00f3re by sprzyja\u0142y przez odpowiednio d\u0142ugi czas procesowi wzrostu gospodarczego i ewolucji politycznej ku swobodom obywatelskim i politycznym. Ale jaka zatem konfiguracja (belief structure) jest do tego potrzebna?\u00a0 Mo\u017cna zapyta\u0107 inaczej: dlaczego nie ka\u017cdy w\u0142adca pragn\u0105cy mno\u017cy\u0107 sw\u00f3j maj\u0105tek i dochody wspomaga wzrost gospodarczy i przyznaje swoim poddanym wi\u0119cej wolno\u015bci? W\u0142adca mo\u017ce by\u0107 bogatszy zwi\u0119kszaj\u0105c dochody podatkowe i sprzyjaj\u0105c wzrostowi gospodarczemu. Osi\u0105gnie ten cel przy pomocy bod\u017ac\u00f3w zach\u0119caj\u0105cych do wi\u0119kszej produktywno\u015bci i zezwalaj\u0105c poddanym zatrzymywa\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 zwi\u0119kszonego dochodu. Czyni\u0105c tak stoi jednak w obliczu dylematu. Wi\u0119kszy doch\u00f3d, kt\u00f3ry mo\u017ce otrzyma\u0107 wi\u0105\u017ce si\u0119 ze zwi\u0119kszonym zagro\u017ceniem w\u0142asnego bezpiecze\u0144stwa, gdy\u017c poluzowanie ekonomiczne mo\u017ce skutkowa\u0107 tym, \u017ce poddani b\u0119d\u0105 mieli zar\u00f3wno wi\u0119cej swobody dzia\u0142ania jak i \u015brodk\u00f3w by go obali\u0107. Poddani tak\u017ce stoj\u0105 wobec dylematu, gdy\u017c w\u0142adca mo\u017ce w pewnym momencie odst\u0105pi\u0107 od swoich przyrzecze\u0144 i skonfiskowa\u0107 nagromadzony przez nich maj\u0105tek. S\u0105 dwa pozytywne rozwi\u0105zania tego dylematu. Pierwsze polega na tym, \u017ce w\u0142adca i poddani zawieraj\u0105 na tyle korzystne porozumienie, \u017ce op\u0142aca im si\u0119 go dotrzymywa\u0107. W drugim rozwi\u0105zaniu w\u0142adca sam si\u0119 nieodwo\u0142alnie zobowi\u0105zuje do dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 sprzyja\u0142y wzrostowi gospodarczemu, na przyk\u0142ad zrzekaj\u0105c si\u0119 (w pewnym zakresie) stanowienia prawa i oddaj\u0105c \u015brodki przymusu na rzecz pewnych cia\u0142 przedstawicielskich. Ta druga opcja prowadzi nie tylko do ewolucji w kierunku rz\u0105du reprezentatywnego, ale tak\u017ce do powstania systemu politycznego opartego na rz\u0105dach prawa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kluczowym elementem w tym scenariuszu jest czas. Wiarygodne zobowi\u0105zanie jest wiarygodne, je\u015bli b\u0119dzie realizowane odpowiednio d\u0142ugo. W\u0142adca mo\u017ce osi\u0105gn\u0105\u0107 korzy\u015bci tylko poprzez d\u0142ugookresowe porozumienia a poddani nie maj\u0105 innego sposobu zawierzenia w\u0142adcy, ni\u017c obserwowa\u0107 jego post\u0119powanie w miar\u0119 jak czas p\u0142ynie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli przyjmiemy wystarczaj\u0105co d\u0142ug\u0105 perspektyw\u0119, wydaje si\u0119, \u017ce co\u015b podobnego do tego typu ewolucji wydarzy\u0142o si\u0119 w historii Anglii. Kiedy jednak dok\u0142adnie zbadamy fakty historyczne, wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nie zgadza si\u0119 z tym opisem. Co jest wi\u0119c nie tak z zarysowanym wy\u017cej scenariuszem? Dlaczego w historii nie obserwowali\u015bmy takiej ewolucji? Czy dlatego, \u017ce w\u0142adcy nie s\u0105 motywowani w\u0142asnym interesem lub nie wiedz\u0105, na czym on polega? A mo\u017ce ani w\u0142adcy ani poddani nie mieli czasu by osi\u0105gn\u0105\u0107 w\u0142a\u015bciwe porozumienia? Prawdopodobnie wszystkie te czynniki odgrywa\u0142y pewn\u0105 rol\u0119, chocia\u017c historia pokazuje, \u017ce w\u0142adcy cz\u0119sto zdaj\u0105 si\u0119 postrzega\u0107 sw\u00f3j interes w taki spos\u00f3b, by wyci\u0105gn\u0105\u0107 od poddanych jak najwi\u0119cej w jak najkr\u00f3tszym czasie. Ale taka motywacja i cele determinowane s\u0105 posiadanym systemem przekona\u0144, pogl\u0105d\u00f3w i wierze\u0144 (belief structure). Za\u015b uwarunkowania zewn\u0119trzne determinuj\u0105 horyzont czasu jaki w\u0142adcy i poddani maj\u0105 na wzgl\u0119dzie podejmuj\u0105c decyzje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ale o kszta\u0142cie decyzji przes\u0105dza nie tylko w\u0142asny interes. Osi\u0105ganie cel\u00f3w, bez wzgl\u0119du na to, jakie s\u0105 motywacje, wi\u0105\u017ce si\u0119 z posiadaniem wizji czy te\u017c teorii jak mo\u017cna tego dokona\u0107. Sk\u0105d w\u0142adca wie, jaki b\u0119dzie efekt przyznania poddanym wi\u0119kszej swobody? Nawet dzisiaj mamy sprzeczne pogl\u0105dy jak osi\u0105ga\u0107 rozmaite cele ekonomiczne, polityczne czy socjalne. Przekonania (belief structure), kt\u00f3re kierowa\u0142y i kieruj\u0105 takimi decyzjami s\u0105 zwykle mieszanin\u0105 teorii, dogmat\u00f3w, ideologicznych uprzedze\u0144, czasem jedynie \u0142agodzonych przez kompetentn\u0105 ocen\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Co do uwarunkowa\u0144 zewn\u0119trznych, horyzont czasu, w jakim dzia\u0142aj\u0105 rz\u0105dz\u0105cy by\u0142 i wci\u0105\u017c jest kr\u00f3tkookresowy. Nie tylko dlatego, \u017ce jak zauwa\u017cy\u0142 Keynes, \u201ew d\u0142ugim okresie czasu wszyscy jeste\u015bmy martwi\u201d, ale poniewa\u017c sama natura procesu politycznego nie sprzyja d\u0142ugiej perspektywie. Kryzysy finansowe jako konsekwencja wojen i konflikt\u00f3w wewn\u0119trznych by\u0142y wa\u017cnym \u017ar\u00f3d\u0142em kr\u00f3tkiego horyzontu czasu w jakim dzia\u0142ali w\u0142adcy, podobnie jak ich \u015bmiertelno\u015b\u0107 (chocia\u017c czasem horyzont czasu traci\u0142 nieco na znaczeniu dzi\u0119ki dziedzicznej sukcesji).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ale poza systemem przekona\u0144, kt\u00f3ry wykorzystujemy do poznawania i rozumienia otaczaj\u0105cego nas \u015bwiata (cognitive belief structure) i uwarunkowaniami zewn\u0119trznymi jest jeszcze jeden czynnik, kt\u00f3ry musimy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 chc\u0105c zrozumie\u0107 jak spo\u0142ecze\u0144stwa si\u0119 rozwijaj\u0105. Jest to bezw\u0142adno\u015b\u0107 system\u00f3w spo\u0142ecznych (path dependance). Obrawszy raz pewn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119, jest bardzo trudno spo\u0142ecze\u0144stwu radykalnie zmieni\u0107 kierunek, kt\u00f3rym pod\u0105\u017ca. Gospodarka z tradycj\u0105 ekonomicznej stagnacji lub wzrostu nie przestawia si\u0119 \u0142atwo na nowy kurs. Wyja\u015bnieniem tego zjawiska jest sama natura tego,\u00a0 jak instytucje wp\u0142ywaj\u0105 na funkcjonowanie spo\u0142ecze\u0144stwa. Instytucje s\u0105 strukturami, kt\u00f3re ludzie wymy\u015blili by zredukowa\u0107 niepewno\u015b\u0107 we wzajemnych kontaktach i sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z formalnych regu\u0142, takich jak prawo oraz nieformalnych barier (ogranicze\u0144, hamulc\u00f3w), takich jak normy zachowania czy konwenanse. Instytucje warunkuj\u0105 motywacje i bod\u017ace steruj\u0105ce ewolucj\u0105 spo\u0142ecze\u0144stw a zatem determinuj\u0105 rodzaje organizacji, jakie powstaj\u0105, by spo\u017cytkowa\u0107 szanse i sposobno\u015bci tworzone przez ramy instytucjonalne. Tak wi\u0119c, je\u015bli posiadamy prawo oraz zasady (formalne i nieformalne), kt\u00f3re nagradzaj\u0105 produktywn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 ekonomiczn\u0105, mo\u017cemy si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce powstan\u0105 takie organizacje jak sp\u00f3\u0142ki i przedsi\u0119biorstwa, by wykorzysta\u0107 te szanse. A co najwa\u017cniejsze, jednostki w tych organizacjach b\u0119d\u0105 mia\u0142y interes w utrwalaniu taki praw i zasad. Tak wi\u0119c organizacje, kt\u00f3re powstaj\u0105 w rezultacie okre\u015blonej konfiguracji instytucjonalnej, generuj\u0105 tak\u017ce silne grupy interesu, kt\u00f3rych przetrwanie zale\u017cy od utrzymania tego w\u0142a\u015bnie zestawu instytucji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jest jeszcze jedna i by\u0107 mo\u017ce nawet wi\u0119ksza si\u0142a przyczyniaj\u0105ca si\u0119 do bezw\u0142adno\u015bci system\u00f3w spo\u0142ecznych do pozostawania na raz obranej \u015bcie\u017cce. Nieformalne hamulce egzekwuj\u0105ce skuteczno\u015b\u0107 norm zachowania s\u0105 pochodn\u0105 istniej\u0105cego systemu przekona\u0144, pogl\u0105d\u00f3w i wierze\u0144 (informal constraints of norms of behavior are derivative from the cognitive belief structure) i wzmacniaj\u0105 wsparcie dla istniej\u0105cych form instytucjonalnych. Z tego powodu zmiany s\u0105 z regu\u0142y efektem stopniowo narastaj\u0105cych drobnych modyfikacji a rewolucje nigdy nie s\u0105 tak rewolucyjne jak je okre\u015bla ten termin. Podczas gdy formalne zasady mog\u0105 by\u0107 zmienione z dnia na dzie\u0144, nieformalne hamulce s\u0105 znacznie mniej podatne na przekszta\u0142cenia i stanowi\u0105 siln\u0105 barier\u0119 przeciwko nag\u0142ym zmianom. Tak wi\u0119c tradycja wzrostu gospodarczego i wolno\u015bci ma wbudowane silne wsparcie do swojego dalszego istnienia. I podobnie, tradycja gospodarczej stagnacji i w\u0142adzy totalitarnej ze scentralizowan\u0105, biurokratyczn\u0105 kontrol\u0105, tworzy r\u00f3wnie silne organizacyjne wsparcie dla swojego trwania. A zatem je\u015bli nawet rz\u0105dz\u0105cy chcia\u0142 przekierowa\u0107 gospodark\u0119 stagnacyjn\u0105 na tory wzrostu ekonomicznego, sta\u0142 w obliczu silnej opozycji okopanej w istniej\u0105cych interesach, jak to wielu w\u0142adc\u00f3w zar\u00f3wno w przesz\u0142o\u015bci, jak i obecnie do\u015bwiadczy\u0142o.<div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div><\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Paradoks_Zachodu\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Paradoks Zachodu<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jeste\u015bmy teraz gotowi rozwik\u0142a\u0107 paradoks Zachodu, cho\u0107 w naszym rozumowaniu wci\u0105\u017c s\u0105 pewne luki oraz nierozwi\u0105zane zagadki. W bardziej obszernej analizie wi\u0119cej uwagi nale\u017ca\u0142oby po\u015bwi\u0119ci\u0107 kosztom wzrostu gospodarczego i kosztom tworzenia swob\u00f3d obywatelskich i politycznych. Bo by\u0142o tak\u017ce wielu przegranych, kt\u00f3rych po\u0142o\u017cenie pogarsza\u0142o si\u0119 w czasie, gdy nast\u0119powa\u0142y opisywane zmiany. Ale w sumie, materialne warunki ludzkiego bytowania a tak\u017ce bezpiecze\u0144stwo jednostek oraz w\u0142asno\u015bci w sferze aktywno\u015bci politycznej, obywatelskiej, religijnej i ekonomicznej poprawia\u0142y si\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Stawiaj\u0105c w centrum analizy struktur\u0119 instytucjonaln\u0105 i organizacyjn\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa mo\u017cemy bada\u0107 zwi\u0105zek mi\u0119dzy gospodark\u0105 a polityk\u0105, uwzgl\u0119dniaj\u0105c po pierwsze, zmieniaj\u0105ce si\u0119 sposoby postrzegania \u015bwiata przez uczestnik\u00f3w wydarze\u0144 a po drugie, uwarunkowania zewn\u0119trzne, na kt\u00f3re nie mieli wp\u0142ywu. Przegrane najbardziej prawdopodobnych kandydat\u00f3w, Chin i islamu, wskazuj\u0105 kierunek badania. Scentralizowana polityczna kontrola ogranicza liczb\u0119 dost\u0119pnych opcji wyboru, kt\u00f3re mo\u017cna wypr\u00f3bowa\u0107 szukaj\u0105c najlepszych. A poniewa\u017c z g\u00f3ry nie wiadomo, jakie b\u0119d\u0105 d\u0142ugookresowe konsekwencje decyzji ekonomicznych i politycznych, to w\u0142a\u015bnie brak ekonomicznego i politycznego porz\u0105dku stworzy\u0142 w Europie [\u015bredniowiecznej i wczesnonowo\u017cytnej] \u015brodowisko sprzyjaj\u0105ce wzrostowi gospodarczemu i swobodom politycznym. W tym konkurencyjnym i zdecentralizowanym \u015brodowisku pr\u00f3bowano bowiem wiele alternatyw. Niekt\u00f3re okaza\u0142y si\u0119 sukcesem jak pokaza\u0142 przyk\u0142ad Niderland\u00f3w i Anglii, inne okaza\u0142y si\u0119 nieudane, jak to by\u0142o w Hiszpanii i Portugalii a w niekt\u00f3rych przypadkach, jak Francja, wynik by\u0142 gdzie\u015b po\u015brodku. Ale kluczem do zrozumienia tej historii by\u0142a r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 opcji, kt\u00f3rymi pod\u0105\u017cano i zwi\u0119kszone prawdopodobie\u0144stwo (w por\u00f3wnaniu z jak\u0105kolwiek jedn\u0105 strategi\u0105), \u017ce niekt\u00f3re dadz\u0105 w efekcie wzrost gospodarczy. Nawet pora\u017cki, jakich do\u015bwiadczy\u0142a Europa Zachodnia odegra\u0142y wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w jej rozwoju, bo z powodu wszechobecnych presji konkurencyjnych bardziej przyczyni\u0142y si\u0119 do jej sukcesu ni\u017c alternatywa imperialna<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ostatni punkt zas\u0142uguje na szczeg\u00f3lne podkre\u015blenie. To w\u0142a\u015bnie efekty konkurencji mi\u0119dzy wieloma organizmami politycznymi da\u0142y w rezultacie szczeg\u00f3lnie innowacyjne \u015brodowisko. Europa by\u0142a politycznie podzielona, ale by\u0142a te\u017c zintegrowana maj\u0105c wsp\u00f3lny, wywodz\u0105cy si\u0119 z chrze\u015bcija\u0144stwa, system przekona\u0144, pogl\u0105d\u00f3w i wierze\u0144 (belief structure) oraz system po\u0142\u0105cze\u0144 informacyjnych i transportowych, kt\u00f3ry powodowa\u0142, \u017ce\u00a0 dokonania naukowe, technologiczne i artystyczne w jednej cz\u0119\u015bci Europy szybko rozprzestrzenia\u0142y si\u0119 dalej. By\u0142oby wi\u0119c du\u017cym b\u0142\u0119dem traktowa\u0107 Niderlandy i Angli\u0119 jako historie sukcesu, nie widz\u0105c roli, jak\u0105 odegra\u0142y stymulacje z reszty Europy i w mniejszym stopniu tak\u017ce z islamu i Chin. W\u0142oskie miasta \u2013 pa\u0144stwa, Portugalia i pa\u0144stwa niemieckie pozosta\u0142y w tyle za Niderlandami i Angli\u0105, ale bankowo\u015b\u0107, rozw\u00f3j artystyczny, usprawnienia w nawigacji i druku s\u0105 jedynie przyk\u0142adami ich oczywistego wk\u0142adu do og\u00f3lnoeuropejskiego rozwoju.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Czy przyj\u0105wszy tak\u0105 perspektyw\u0119 badawcz\u0105 mo\u017cemy wskaza\u0107 wi\u0119cej szczeg\u00f3\u0142\u00f3w? Brak \u0142adu i porz\u0105dku na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 w Europie wczesno\u015bredniowiecznej oznacza\u0142, \u017ce decyzje ekonomiczne i polityczne by\u0142y podejmowane w miastach i przez liczn\u0105 hierarchi\u0119 feudaln\u0105 &#8211; w\u0142a\u015bcicieli posiad\u0142o\u015bci wiejskich. Decyzje by\u0142y determinowane dziedzictwem kulturowym, kt\u00f3re wst\u0119pnie ukszta\u0142towa\u0142o spos\u00f3b widzenia \u015bwiata przez uczestnik\u00f3w procesu decyzyjnego. Zacznijmy od roli miast na kontynencie europejskim.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Miasta w \u015bredniowiecznej Europie zachodniej by\u0142y zr\u00f3\u017cnicowane: od w\u0142oskich miast \u2013 pa\u0144stw poprzez miasta fortece budowane dla obrony przed zewn\u0119trzn\u0105 agresj\u0105 po lokalne miasta administracyjne. Ale we wszystkich przypadkach czynnikiem kluczowym ich ewolucji by\u0142 pewien stopie\u0144 autonomii od w\u0142adz zewn\u0119trznych jakim si\u0119 cieszy\u0142y. Ta swoboda miast europejskich wyr\u00f3\u017cnia\u0142a je od miast istniej\u0105cych gdzie indziej. W miar\u0119 jak pojawia\u0142y si\u0119 nowe mo\u017cliwo\u015bci wraz z przywracaniem \u0142adu i porz\u0105dku [od X wieku] i b\u0119d\u0105cym tego efektem spadkiem koszt\u00f3w transakcyjnych, miasta generalnie potrafi\u0142y skorzysta\u0107 z tych nowych perspektyw \u2013 czy by\u0142 to handel \u015br\u00f3dziemnomorski Wenecjan i Genue\u0144czyk\u00f3w czy handel we\u0142n\u0105 i \u017celazem miast niderlandzkich na p\u00f3\u0142nocnym zachodzie Europy. Rozw\u00f3j handlu prowadzi\u0142 do wzrostu nowej grupy interesu, \u017cyj\u0105cej z handlu, obok tradycyjnych grup, czyli szlachty, Korony i duchowie\u0144stwa. Miasta umia\u0142y wywalczy\u0107 dla siebie przywileje i swobody i to mimo opozycji ze strony szlachty i duchowie\u0144stwa. Wolno\u015b\u0107 podr\u00f3\u017cowania oraz swoboda handlowania mia\u0142y r\u00f3wnie du\u017ce znaczenie dla wzrostu gospodarczego, jak bezpiecze\u0144stwo w\u0142asno\u015bci. Reformacja protestancka rozwijaj\u0105ca si\u0119 w odpowiedzi na represywno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a rzymskiego wprowadzi\u0142a dba\u0142o\u015b\u0107 o inn\u0105 wolno\u015b\u0107 &#8211; wolno\u015b\u0107 sumienia i wyznania. W efekcie, wolno\u015b\u0107 ekonomiczna, religijna i rz\u0105d reprezentatywny sta\u0142y si\u0119 wzajemnie powi\u0105zanymi elementami.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Handlowa ekspansja wiek\u00f3w XI do XIV spowodowa\u0142a nie tylko wzrost miast, ale rozwin\u0119\u0142a tak\u017ce sieci handlowe, \u0142\u0105cz\u0105ce razem handel Europy p\u00f3\u0142nocno zachodniej i basenu morza \u015ar\u00f3dziemnego. Organizowanie targ\u00f3w, zak\u0142adanie cech\u00f3w, kszta\u0142towanie prawa handlowego i u\u0142atwienia w korzystaniu z weksli \u2013 wszystko to wymaga\u0142o \u0142adu i porz\u0105dku ekonomicznego i politycznego uj\u0119tego w ramy instytucjonalne. Porz\u0105dek wymusza\u0142 tworzenie systemu regu\u0142 gry obowi\u0105zuj\u0105cych wewn\u0105trz miast jak i ustanowienia regu\u0142 i sposob\u00f3w ich egzekwowania w odniesieniu do wymiany pomi\u0119dzy granicami politycznymi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Porz\u0105dek polityczno ekonomiczny miast niderlandzkich zosta\u0142 ze swad\u0105 opisany przez Henri Pirenne\u2019a w pracy \u201eWczesne demokracje w Niderlandach\u201d \/25\/. Opowie\u015b\u0107 Pirenne\u2019a dotyczy stworzenia instytucjonalnej infrastruktury porz\u0105dku demokratycznego w kwitn\u0105cych gospodarkach miejskich, kt\u00f3ra by\u0142a stopniowo os\u0142abiana przez restrykcje cechowe i konflikty mi\u0119dzy patrycjuszami i pomniejszymi obywatelami wok\u00f3\u0142 kontroli nad systemem politycznym. Ale wed\u0142ug Pirenne\u2019a \u201edemokracje miejskie \u015bredniowiecza obejmowa\u0142y tylko ludzi uprzywilejowanych. Nie znali oni ani nie mogli zna\u0107 idea\u0142u wolno\u015bci i r\u00f3wno\u015bci dla wszystkich\u201d \/26\/. Dla Pirenne\u2019a by\u0142a to demokracja pragmatyczna i niewyrafinowana pod wzgl\u0119dem pretensji intelektualnych i ma\u0142o podobna do demokracji wsp\u00f3\u0142czesnej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mo\u017ce to i racja, ale Pirenne opisuje de facto integraln\u0105, nieod\u0142\u0105czn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 procesu fundamentalnej zmiany. Ustanawianie nowego porz\u0105dku politycznego i nieuniknione przy tym konflikty wewn\u0119trzne s\u0105 wsz\u0119dzie w historii sk\u0142adnikiem procesu ekspansji gospodarczej. Idzie o konflikt nie tylko wewn\u0119trzny, odnosz\u0105cy si\u0119 do miasta i wy\u0142aniaj\u0105cych si\u0119 tam grup interesu, ale tak\u017ce zewn\u0119trzny, odnosz\u0105cy si\u0119 do stosunk\u00f3w miasta z ksi\u0119ciem lub innym w\u0142adc\u0105. By jeszcze raz powt\u00f3rzy\u0107 tez\u0119 tego rozdzia\u0142u &#8211; zmiana by\u0142a zdecydowanie procesem narastaj\u0105cym stopniowo, budowaniem na wcze\u015bniej ju\u017c istniej\u0105cej strukturze instytucjonalnej i jej modyfikowaniem. By\u0142a te\u017c ujmowana w karby aktualnego systemu przekona\u0144, pogl\u0105d\u00f3w i wierze\u0144 (belief structure). To jest dok\u0142adnie ten w\u0142a\u015bnie opisany przez Pirenne\u2019a proces stopniowej instytucjonalno organizacyjnej ewolucji, kt\u00f3ra wy\u0142ania\u0142a rozmaite, wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aj\u0105ce ze sob\u0105, organizacje polityczne i gospodarcze.\u00a0 To, co nast\u0105pi\u0142o, nie by\u0142o nieuniknionym triumfem demokracji, ale walk\u0105 o kontrol\u0119 nad systemem politycznym. A co do pogl\u0105d\u00f3w (belief structure), kt\u00f3re wyra\u017caj\u0105 wsp\u00f3\u0142czesne sentymenty ku demokracji i egalitaryzmowi, z pewno\u015bci\u0105 nie tak to widziano w\u00f3wczas. Ani w mie\u015bcie ani na prowincji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Anglia posz\u0142a drog\u0105 wzrostu gospodarczego i wolno\u015bci inn\u0105 od tej na kontynencie. Wyspiarskie po\u0142o\u017cenie uczyni\u0142o j\u0105 mniej nara\u017con\u0105 na niebezpiecze\u0144stwo podboju i wyeliminowa\u0142o potrzeb\u0119 utrzymywania sta\u0142ej armii. Tamtejsze pogl\u0105dy i przekonania (belief structure), jak pokazuje Alan Macfarlane by\u0142y inne. Podb\u00f3j Anglii przez Norman\u00f3w \u2013 wyj\u0105tkowy przypadek w jej historycznej odporno\u015bci na pr\u00f3by zewn\u0119trznej agresji, stworzy\u0142 bardziej scentralizowan\u0105 infrastruktur\u0119 feudaln\u0105, ni\u017c jakakolwiek na kontynencie. Wielka Karta Swob\u00f3d [Magna Carta, 1215] ustanawia\u0142a, \u017ce korona nie mo\u017ce narusza\u0107 tradycyjnych swob\u00f3d \/ przywilej\u00f3w baron\u00f3w, kt\u00f3rzy spisali warunki Wielkiej Karty oraz miast, zagranicznych kupc\u00f3w a nawet ch\u0142op\u00f3w pa\u0144szczy\u017anianych. Angielskie instytucje polityczne tak\u017ce r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 w szeregu wa\u017cnych sprawach od swych odpowiednik\u00f3w na kontynencie. Najwa\u017cniejsza r\u00f3\u017cnic\u0105 by\u0142 jeden og\u00f3lnokrajowy parlament. Nie by\u0142o parlament\u00f3w regionalnych jak we Francji, Hiszpanii i Niderlandach. W samym parlamencie nie by\u0142o podzia\u0142u na mieszczan, duchowie\u0144stwo i szlacht\u0119. Frederick Maintland pisze: \u201ejest godnym odnotowania faktem, \u017ce od bardzo wczesnych czas\u00f3w, by\u0107 mo\u017ce nawet od pocz\u0105tku, obywatele i kupcy siedzieli razem z rycerzami\u201d \/27\/.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zar\u00f3wno na kontynencie, jak i w Anglii, zmieniaj\u0105ca si\u0119 sytuacja ch\u0142opa pa\u0144szczy\u017anianego i wolnego rolnika z pewno\u015bci\u0105 nie by\u0142a efektem rosn\u0105cej wra\u017cliwo\u015bci na ich niedol\u0119 i ch\u0119ci\u0105 poprawy tej sytuacji. Pozytywne zmiany, jak stopniowe wyd\u0142u\u017canie okresu dzier\u017cawy ziemi, zmniejszenie zobowi\u0105za\u0144 i nadawanie ch\u0142opom prawa posiadania ziemi wed\u0142ug zwyczaj\u00f3w danej posiad\u0142o\u015bci (copyhold) by\u0142y skutkiem mniejszej ilo\u015bci si\u0142y roboczej, jako konsekwencji spadku populacji w XIV wieku, alternatywnych mo\u017cliwo\u015bci, jakie stwarza\u0142y ch\u0142opom miasta i konkurencji o si\u0142\u0119 robocz\u0105 jaka st\u0105d wynikn\u0119\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W powi\u0105zaniu z rozwojem rynk\u00f3w, miast i handlu jako konsekwencji poprawy \u0142adu i porz\u0105dku oraz zmian demograficznych musimy rozwa\u017cy\u0107 kwesti\u0119 kryzys\u00f3w finansowych kr\u00f3l\u00f3w i ksi\u0105\u017c\u0105t. Kryzysy te by\u0142y skutkiem rosn\u0105cych koszt\u00f3w wszechobecnych i nieustannych wojen mi\u0119dzy konkuruj\u0105cymi ze sob\u0105 jednostkami politycznymi. Odegra\u0142o to kluczow\u0105 rol\u0119 w zmianach politycznych i ekonomicznych jakie nast\u0105pi\u0142y. Mi\u0119dzy rokiem 1200 a 1500 wiele jednostek politycznych do\u015bwiadczy\u0142o nieko\u0144cz\u0105cych si\u0119 konflikt\u00f3w, sojuszy i star\u0107 militarnych i stopniowo przekszta\u0142ca\u0142o si\u0119 w pa\u0144stwa narodowe, chocia\u017c nie rozmiar jednostki politycznej by\u0142 najwa\u017cniejszy dla jej przetrwania, ale zdolno\u015b\u0107 powi\u0119kszenia dochod\u00f3w podatkowych. By\u0142o zwyczajem, \u017ce w\u0142adca cz\u0119\u015b\u0107 dochodu otrzymywa\u0142 w naturze i faktycznie w niekt\u00f3rych przypadkach przenosi\u0142 sw\u00f3j dw\u00f3r z jednej cz\u0119\u015bci kraju do drugiej, aby skonsumowa\u0107 nale\u017cn\u0105 mu danin\u0119 w dobrach i us\u0142ugach w naturze. Wraz z rozwojem gospodarki pieni\u0119\u017cnej jako konsekwencji gospodarczej ekspansji wiek\u00f3w XI do XIV dochody coraz cz\u0119\u015bciej przybiera\u0142y posta\u0107 zmonetyzowan\u0105. W wiekach XIV i XV obni\u017cy\u0142y si\u0119, bo epidemie zmniejszy\u0142y populacj\u0119, w \u015blad za tym spad\u0142 popyt na ziemi\u0119 i w konsekwencji suma renty gruntowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rok prowadzenia wojny powodowa\u0142 przesz\u0142o czterokrotny wzrost koszt\u00f3w jakie ponosi\u0142 rz\u0105d. A wojna by\u0142a endemiczna. Obni\u017caj\u0105ce si\u0119 dochody i rosn\u0105ce koszty stwarza\u0142y powa\u017cny dylemat dla europejskich w\u0142adc\u00f3w. Zwyczaj i tradycja ustanawia\u0142y limity wysoko\u015bci \u015bci\u0105ganych danin, jakie w\u0142adca m\u00f3g\u0142 otrzyma\u0107 od swych lennik\u00f3w, a jak to potwierdza\u0142a Wielka Karta Swob\u00f3d (Magna Carta), kr\u00f3l kt\u00f3ry przekroczy\u0142 granice akceptowanego zwyczaju stawa\u0142 w obliczu mo\u017cliwo\u015bci rewolty.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cho\u0107 mo\u017cliwo\u015bci \u015bci\u0105gania danin poszczeg\u00f3lnych ksi\u0105\u017c\u0105t r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119, jedn\u0105 z opcji, jak\u0105 dysponowali by\u0142o przyznawanie przywilej\u00f3w w zamian za doch\u00f3d (przywilejem mog\u0142o by\u0107 prawo w\u0142asno\u015bci [lub monopol na produkcj\u0119 okre\u015blonego dobra, monopol prowadzenia handlu okre\u015blonym asortymentem, monopol \u015bwiadczenia okre\u015blonych us\u0142ug itd.]). W miar\u0119 jak wymiana i handel ros\u0142y poza granice miast lub posiad\u0142o\u015bci wiejskich, kupcy odkryli, \u017ce prywatnie ponoszone koszty ochrony mo\u017cna zredukowa\u0107 dzi\u0119ki instytucji maj\u0105cej o wiele silniejsze \u015brodki przymusu i zacz\u0119li\u00a0 za swoj\u0105 ochron\u0119 p\u0142aci\u0107 ksi\u0105\u017c\u0119tom.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby unikn\u0105\u0107 zmniejszania dochod\u00f3w z powodu uchylania si\u0119 od p\u0142acenia podatk\u00f3w, w\u0142adcy w zamian za doch\u00f3d przyznawali prawa w\u0142asno\u015bci gruntu albo pozwalali na dziedziczenie przez co ustanawiali prawa w\u0142asno\u015bci bardziej bezpieczne i efektywne. Miasta otrzymywa\u0142y przywileje handlowe w zamian za coroczne op\u0142aty. Kupcy zagraniczni otrzymywali w zamian za doch\u00f3d specjalne prawa i zwolnienia z restrykcji cechowych [obowi\u0105zuj\u0105cych na danym obszarze].\u00a0 Cechy otrzymywa\u0142y wy\u0142\u0105czne prawa monopolistyczne w zamian za p\u0142atno\u015bci na rzecz Korony.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Powszechna konkurencja pomi\u0119dzy tworz\u0105cymi si\u0119 pa\u0144stwami narodowymi by\u0142a wi\u0119c \u017ar\u00f3d\u0142em g\u0142\u0119bokich zmian instytucjonalno gospodarczych, ale ogranicza\u0142a tak\u017ce swobod\u0119 dzia\u0142ania w\u0142adcy wewn\u0105trz pa\u0144stwa. Rywalizacja zewn\u0119trzna zmusza\u0142a Koron\u0119 do handlowania prawami i przywilejami w zamian za dochody w\u0142\u0105cznie z przywilejem najbardziej fundamentalnym: przyznawaniem cia\u0142om przedstawicielskim (Parlament, Kortezy, Stany Generalne) kontroli nad wysoko\u015bci\u0105 podatk\u00f3w i\/lub innych uprawnie\u0144. Konkurencja mi\u0119dzy pa\u0144stwami stwarza\u0142a tak\u017ce poddanym pewn\u0105 alternatyw\u0119: istnia\u0142y bowiem inne pa\u0144stwa do kt\u00f3rych mogli uciec lub przenie\u015b\u0107 sw\u00f3j maj\u0105tek ruchomy, co oczywi\u015bcie kr\u0119powa\u0142o swobod\u0119 w\u0142adcy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ale w tym momencie historie si\u0119 rozchodz\u0105. Niekt\u00f3re cia\u0142a przedstawicielskie umocni\u0142y swoj\u0105 pozycj\u0119 oraz stworzy\u0142y fundament rz\u0105du reprezentatywnego, inne natomiast podupad\u0142y i zmarnia\u0142y. Na to, jak si\u0119 historia potoczy w danym konkretnym przypadku wp\u0142ywa\u0142 stosunek si\u0142: w\u0142adcy i jego poddanych, o kt\u00f3rym decydowa\u0142 1\/ rozmiar potencjalnych zysk\u00f3w, jakie poddani mogli osi\u0105gn\u0105\u0107 dzi\u0119ki pa\u0144stwu, kt\u00f3re przej\u0119\u0142o ochron\u0119 nad w\u0142asno\u015bci\u0105; 2\/ blisko\u015b\u0107 substytut\u00f3w istniej\u0105cego w\u0142adcy, czyli istnienia jego realnych rywali, zar\u00f3wno wewn\u0105trz jaki poza dan\u0105 jednostk\u0105 polityczn\u0105, kt\u00f3rzy mogli przej\u0105\u0107 w\u0142adz\u0119 i dostarczy\u0107 te same us\u0142ugi; 3\/ struktura gospodarki, kt\u00f3ra determinowa\u0142a \u0142\u0105czn\u0105 sum\u0119 korzy\u015bci jakie pa\u0144stwo mog\u0142o osi\u0105gn\u0105\u0107 z r\u00f3\u017cnych rodzaj\u00f3w opodatkowa\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na przyk\u0142ad w Niderlandach wydajne gospodarki miejskie znacznie zyska\u0142y na porz\u0105dku politycznym i ochronie praw w\u0142asno\u015bci, kt\u00f3re zapewniali Burgundowie a nast\u0119pnie Karol V. Struktura gospodarki zbudowana na handlu zagranicznym umo\u017cliwia\u0142a \u0142atwe zbieranie podatk\u00f3w, ale nie na poziomie, kt\u00f3ry by negatywnie wp\u0142yn\u0105\u0142 na funkcjonowanie handlu. Dopiero wyg\u00f3rowane \u017c\u0105dania finansowe Filipa II doprowadzi\u0142y Holendr\u00f3w do przekonania, \u017ce ich gospodarka mo\u017ce dalej prosperowa\u0107 tylko jako pa\u0144stwo niepodleg\u0142e. Zainicjowany zosta\u0142 op\u00f3r Stan\u00f3w Generalnych, kt\u00f3re w 1581 roku wyda\u0142y ustaw\u0119 o rezygnacji z lojalno\u015bci Filipowi II i og\u0142osi\u0142y niepodleg\u0142o\u015b\u0107 prowincji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ostatecznie siedem p\u00f3\u0142nocnych prowincji zdoby\u0142o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 a powsta\u0142a w konsekwencji struktura ekonomiczno polityczna Amsterdamu i ca\u0142ych Niderland\u00f3w nie tylko by\u0142a efektywna gospodarczo, ale cechowa\u0142a si\u0119 wieloma podstawowymi atrybutami swob\u00f3d politycznych i obywatelskich. Uprawnienia w\u0142adcze nowego niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa, Zjednoczonych Prowincji, pozostawa\u0142y w ka\u017cdej prowincji i obowi\u0105zywa\u0142a zasada jednomy\u015blno\u015bci, co oznacza\u0142o, \u017ce Stany Generalne musz\u0105 uzyska\u0107 jednomy\u015blne poparcie deputacji wszystkich prowincji, z kt\u00f3rych ka\u017cda mia\u0142a jeden g\u0142os.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cho\u0107 by\u0142 to proces niepor\u0119czny i k\u0142opotliwy struktura polityczna nowego pa\u0144stwa przetrwa\u0142a. System polityczny nie tylko rozwin\u0105\u0142 elementy politycznej reprezentacji i demokratycznych regu\u0142 decydowania, ale wspar\u0142 r\u00f3wnie\u017c wolno\u015b\u0107 religijn\u0105 (wa\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142o tar\u0107 z koron\u0105 hiszpa\u0144sk\u0105). Polityka Zjednoczonych Prowincji by\u0142a tolerancyjna w sferze religijnej, co sprzyja\u0142o imigracji dysydent\u00f3w z r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci Europy. Wielu z nich przyczyni\u0142o si\u0119 do wzrostu gospodarki holenderskiej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W Anglii, podobnie jak na kontynencie, tradycyjne przychody feudalne by\u0142y malej\u0105c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 \u0142\u0105cznych dochod\u00f3w pa\u0144stwa. Angielski handel zagraniczny generowa\u0142 natomiast rosn\u0105cy udzia\u0142 dochodu, \u0142\u0105cznie z podatkami ze sprzeda\u017cy wina, materia\u0142\u00f3w we\u0142nianych i innych towar\u00f3w. Ale to eksport we\u0142ny w XIII wieku by\u0142 podstaw\u0105 rosn\u0105cych przychod\u00f3w Korony. Eileen Power w klasycznym studium na temat handlu we\u0142n\u0105 \/28\/ opisuje podzia\u0142 zada\u0144 i podzia\u0142 korzy\u015bci mi\u0119dzy trzema grupami zaanga\u017cowanymi w t\u0119 dzia\u0142alno\u015b\u0107: producentami we\u0142ny, reprezentowanymi w Parlamencie, kupcami handluj\u0105cymi we\u0142n\u0105 i Koron\u0105. Kupcy uzyskali monopol na eksport we\u0142ny oraz magazyny w Calais, Parlament otrzyma\u0142 prawo ustanawiania podatk\u00f3w a Korona otrzyma\u0142a doch\u00f3d. William Stubs streszcza to w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy: \u201eprzyznanie Parlamentowi prawa do legislacji, prowadzenia \u015bledztw w sprawie nadu\u017cy\u0107 i do udzia\u0142u w prowadzeniu polityki narodowej by\u0142o praktycznie kupione za pieni\u0105dze, jakie uzyska\u0142 Edward I i Edward III\u201d \/29\/.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wraz z dynasti\u0105 Tudor\u00f3w Korona angielska znalaz\u0142a si\u0119 u szczytu swojej pot\u0119gi, ale nigdy nie d\u0105\u017cy\u0142a do posiadania samodzielnej kontroli nad ustanawianiem podatk\u00f3w, czyli tym, co uzyska\u0142y kr\u00f3lestwa Francji i Hiszpanii. Konfiskata ziem i maj\u0105tku klasztor\u00f3w przez Henryka VIII zrazi\u0142a do niego wielu cz\u0142onk\u00f3w Izby Lord\u00f3w oraz znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 duchowie\u0144stwa. \u201eW konsekwencji Henryk VIII potrzebowa\u0142 Izby Gmin i piel\u0119gnowa\u0142 gorliwie te relacje\u201d \/30\/. Dynastia Stuart\u00f3w odziedziczy\u0142a to, co zasia\u0142a dynastia Tudor\u00f3w i ci\u0105gn\u0105cy si\u0119 konflikt mi\u0119dzy Koron\u0105 a Parlamentem jest dobrze znan\u0105 histori\u0105. Dwa aspekty tego konfliktu s\u0105 warte wspomnienia. Jeden to wy\u0142aniaj\u0105ce si\u0119 stopniowo postrzeganie common law jako nadrz\u0119dnego prawa odno\u015bnie ziemi. Gor\u0105co opowiada\u0142 si\u0119 za tym stanowiskiem sir Edward Coke. Drugim aspektem konfliktu by\u0142o powi\u0105zanie sprawy monopol\u00f3w i d\u0142awienia wolno\u015bci, czego uciele\u015bnieniem by\u0142o przyznawanie przez Koron\u0119 przywilej\u00f3w monopolistycznych. Jak stwierdzi\u0142 David Sacks w pierwszym tomie tej serii, \u201epoj\u0119cie wolno\u015bci ros\u0142o jako antyteza w\u0142adzy pa\u0144stwa. Rozw\u00f3j teorii w\u0142adzy pa\u0144stwa znalaz\u0142 sw\u00f3j praktyczny wyraz w tworzeniu monopoli gospodarczych. Za\u015b ci\u0105g\u0142e skargi na praktyki monopolistyczne pomog\u0142y trwa\u0107 przekonaniu o silnym zwi\u0105zku mi\u0119dzy ochron\u0105 praw jednostki i zachowaniem zamo\u017cno\u015bci og\u00f3\u0142u\u201d \/31\/.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przeciwie\u0144stwie do opisanych wy\u017cej proces\u00f3w monarchia hiszpa\u0144ska sta\u0142a si\u0119 monarchi\u0105 absolutn\u0105. Pa\u0144stwo, kt\u00f3re wy\u0142oni\u0142o si\u0119 pod rz\u0105dami Ferdynanda i Izabelli po\u0142\u0105czy\u0142o dwa bardzo r\u00f3\u017cne regiony, Aragoni\u0119 i Kastyli\u0119. Aragonia sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z Walencji, Aragonii i Katalonii powsta\u0142a w wyniku rekonkwisty teren\u00f3w muzu\u0142ma\u0144skich w drugiej po\u0142owie XIII wieku i sta\u0142a si\u0119 wa\u017cnym centrum handlowym. Kortezy Aragonii odzwierciedla\u0142y interesy kupieckie i odgrywa\u0142y znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w sprawach publicznych. Gdyby Aragonia zdominowa\u0142a przysz\u0142o\u015b\u0107 Hiszpanii historia potoczy\u0142aby si\u0119 inaczej. Natomiast Kastylia, kt\u00f3ra by\u0142a ci\u0105gle zaanga\u017cowana w wojny przeciwko Maurom i walki wewn\u0119trzne nie mia\u0142a tradycji silnych grup kupieckich. Kortezy Kastylii by\u0142y mniej efektywne i Izabelli uda\u0142o si\u0119 przej\u0105\u0107 kontrol\u0119 nad niesfornymi baronami a tak\u017ce nad polityk\u0105 Ko\u015bcio\u0142a. W efekcie monarchia uleg\u0142a centralizacji i biurokratyzacji i to Kastylia zdeterminowa\u0142a ewolucj\u0119 instytucjonaln\u0105 Hiszpanii (a ostatecznie tak\u017ce Ameryki \u0141aci\u0144skiej).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Era hiszpa\u0144skiej hegemonii by\u0142a mo\u017cliwa dzi\u0119ki dochodom cesarstwa Habsburg\u00f3w i bogactwom Nowego \u015awiata, ale gdy dochody z tych \u017ar\u00f3de\u0142 zacz\u0119\u0142y male\u0107, Korona si\u0119gn\u0119\u0142a do rozpaczliwych, dora\u017anych opodatkowa\u0144 i konfiskat, kr\u00f3tko opisanych wcze\u015bniej, oczywi\u015bcie z katastrofalnymi skutkami. Monopole gospodarcze i scentralizowana kontrola polityczna sz\u0142y r\u0119ka w r\u0119k\u0119. Droga kt\u00f3r\u0105 pod\u0105\u017cy\u0142a Hiszpania okaza\u0142a si\u0119 trwa\u0142a i doprowadzi\u0142a do trzech wiek\u00f3w gospodarczej stagnacji i niestabilno\u015bci politycznej, kt\u00f3re zako\u0144czy\u0142y si\u0119 dopiero wraz z upadkiem Franco w po\u0142owie XX wieku. Co wi\u0119cej, to hiszpa\u0144skie dziedzictwo przenios\u0142o do Ameryki \u0141aci\u0144skiej instytucje i organizacje, kt\u00f3re tam r\u00f3wnie\u017c nie przynios\u0142y trwa\u0142ego wzrostu gospodarczego ani trwa\u0142ego istnienia swob\u00f3d politycznych i obywatelskich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">T\u0119 odmienn\u0105 ewolucj\u0119 Niderland\u00f3w i Anglii z jednej strony a Hiszpanii i Francji &#8211; z drugiej, mo\u017cna przypisa\u0107 r\u00f3\u017cnej sile przetargowej poddanych i w\u0142adc\u00f3w. Si\u0142\u0119 t\u0119 determinuj\u0105, jak pami\u0119tamy, trzy sprawy: zyski, na jakie poddani mog\u0105 liczy\u0107 po przej\u0119ciu przez pa\u0144stwo ochrony ich w\u0142asno\u015bci; blisko\u015b\u0107 potencjalnych, ale realnych konkurent\u00f3w aktualnego w\u0142adcy, co ogranicza jego swobod\u0119; struktura gospodarcza, kt\u00f3ra determinuje dochody podatkowe dla w\u0142adcy. Mo\u017cemy prze\u015bledzi\u0107 geograficzno, gospodarczo, instytucjonalny wzorzec, kt\u00f3ry stworzy\u0142 w opisywanych pa\u0144stwach odmienne proporcje tych trzech sk\u0142adowych. Cho\u0107 jednak si\u0142a przetargowa mo\u017ce by\u0107 bezpo\u015brednim \u017ar\u00f3d\u0142em zmiany, takie wyja\u015bnienie jest niekompletne i myl\u0105ce by\u0142oby ignorowanie roli odgrywanej przez system przekona\u0144, pogl\u0105d\u00f3w i wierze\u0144 (belief structure). Europa zachodnia mia\u0142a pocz\u0105tkowo wsp\u00f3lny system przekona\u0144 i wierze\u0144 (belief structure), wywodz\u0105cy si\u0119 z chrze\u015bcija\u0144stwa. Ale rozwija\u0142 si\u0119 on (belief structure) odmiennie w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach Europy jako konsekwencja odmiennych do\u015bwiadcze\u0144. W Niderlandach i Anglii do\u015bwiadczenia sprzyja\u0142y ewolucji struktury wierze\u0144 (belief structure) w kierunkach, kt\u00f3ry prowadzi\u0142y do nowo\u017cytnego postrzegania wolno\u015bci. Odmiennie za\u015b do\u015bwiadczenia hiszpa\u0144skie nie tylko umocni\u0142y tradycyjn\u0105 niech\u0119\u0107 tamtejszej szlachty do dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej, ale tak\u017ce utrwali\u0142y stereotypy le\u017c\u0105ce u podstaw hierarchicznego, \u015bredniowiecznego porz\u0105dku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ewolucja pogl\u0105d\u00f3w [na temat wolno\u015bci] (belief structure) w Anglii zosta\u0142a zwi\u0119\u017ale uchwycona przez J. H. Hextera we wprowadzeniu do pierwszego tomu tej serii, gdzie przeciwstawia on \u015bredniowieczne angielskie przywileje i swobody z roku 1500 jako \u201ezmieniaj\u0105cy si\u0119 zestaw konkretnych swob\u00f3d pod ochron\u0105 prawa, ale tylko dla tych, kt\u00f3rzy te swobody posiadali\u201d i Petycj\u0119 o Prawo wydan\u0105 przez parlament w roku 1628 \u201ekt\u00f3ra zajmuje si\u0119 wolno\u015bci\u0105 w sensie fundamentalnym. Jej uchwalenie jest pierwszym decyduj\u0105cym krokiem w kierunku wsp\u00f3\u0142czesnej wolno\u015bci i swob\u00f3d politycznych, jakie znamy w naszym \u015bwiecie\u201d \/32\/.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dost\u0119p do przywilej\u00f3w i swob\u00f3d \u015bredniowiecznych by\u0142 okre\u015blony przez hierarchiczn\u0105 struktur\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa. Niewolnicy, ch\u0142opi pa\u0144szczy\u017aniani i inni zale\u017cni byli z tego dost\u0119pu wykluczeni. W przeciwie\u0144stwie do tego Petycja o Prawo ustanawia\u0142a dla wszystkich Anglik\u00f3w zestaw praw (rights) chronionych przez ustawodawstwo (law) i by\u0142a ustaw\u0105 wydan\u0105 przez Parlament. Zmieniaj\u0105ce si\u0119 postrzeganie praw jednostek pocz\u0105wszy od \u015bredniowiecznego pogl\u0105du na ten temat do siedemnastowiecznego pogl\u0105du o Angliku, jako cz\u0142owieku wolno urodzonym odzwierciedla\u0142o ewolucj\u0119 pogl\u0105d\u00f3w, przekona\u0144 i wierze\u0144 (belief structure) mi\u0119dzy rokiem 1500 a 1628. Sprzyjaj\u0105ce po\u0142\u0105czenie systemu przekona\u0144 i pogl\u0105d\u00f3w (belief structure) oraz specyficznych warunk\u00f3w, jakie zaistnia\u0142y w Niderlandach i Anglii doprowadzi\u0142o do instytucjonalnej ewolucji gospodarki i systemu politycznego. To po\u0142\u0105czenie wspar\u0142o zmiany intelektualne, kt\u00f3re zrodzi\u0142y nie tylko Rewolucj\u0119 Protestanck\u0105 ale i rozwijaj\u0105cy si\u0119 system przekona\u0144 (belief structure), kt\u00f3ry pobudza\u0142 zachowania sprzyjaj\u0105ce wzrostowi ekonomicznemu i ewolucji swob\u00f3d. W Hiszpanii i (w mniejszym stopniu) we Francji by\u0142y bardzo odmienne warunki. Zrodzi\u0142y one pogl\u0105dy i przekonania (belief structure) wzmacniaj\u0105ce istniej\u0105c\u0105 ju\u017c wcze\u015bniej struktur\u0119 instytucjonaln\u0105 i hamuj\u0105ce wzrost ekonomiczny oraz swobody obywatelskie i polityczne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W ten oto spos\u00f3b dotarli\u015bmy mniej wi\u0119cej do po\u0142owy opowie\u015bci o ewolucji nowo\u017cytnej wolno\u015bci. Sprz\u0119\u017cenie zwrotne mi\u0119dzy systemem pogl\u0105d\u00f3w i przekona\u0144 (belief structure) a uwarunkowaniami zewn\u0119trznymi kszta\u0142towa\u0142o i uzasadnia\u0142o polityk\u0119 i wybory w kr\u00f3tkim horyzoncie czasowym. Ale idea wolno\u015bci zacz\u0119\u0142a ostatecznie odgrywa\u0107 rol\u0119 samodzieln\u0105. O ile holenderska argumentacja za wolno\u015bci\u0105 by\u0142a bardziej pragmatyczna ani\u017celi \u201eintelektualna\u201d, to w r\u0119kach takich ludzi jak Hobbes, Locke i przedstawicieli szkockiego O\u015bwiecenia a na kontynencie Monteskiusza, stopniowo si\u0119 wy\u0142ania\u0142a pot\u0119\u017cna ideologia. Ta, kt\u00f3ra zmieni\u0142a kszta\u0142t \u015bwiata. Ale to ju\u017c inna historia.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Przypisy\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Przypisy<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">1. Douglass C. North, Structure and Change in Economic History, (New York, 1981). chap. 8<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">2. Charles Previte-Orton, The Shorter Cambridge Medieval History I (Cambridge, 1960): 42-45.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">3. Joel Mokyr, The Lever of Riches (New York, 1990), chap. 3 4. R. DeRoover, &#8220;The Organization of Trade,&#8221; in M. M. Postan, E. E. Rich, and E. Miller, eds., The Cambridge Economic History of Europe 3 (Cambridge, 1965): 46-70<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">5. Richard Bean, &#8220;War and the Birth of the Nation State,&#8221; JEH 33 (1973): 203-21.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">6. Douglass C. North, &#8220;Institutions, Transactions Costs and the Rise of Merchant Empires,&#8221; in J. Tracy, ed., The Political Economy of Merchant Empires (Cambridge, 1991), 22-40.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">7. Paul Milgrom, Douglass C. North, and Barry Weingast, &#8220;The Role of Institutions in the Revival of Trade: The Law Merchant, Private Judges, and the Champagne Fairs,&#8221; Economics and Politics 2 (1990): 1-24.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">8. Max Weber, The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (New York, 1958).<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">9. R.H. Tawney, Religion and the Rise of Capitalism (New York, 1926).<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">10. James Coleman, Foundations of Social Theory (Cambridge, MA, 1990), 6.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">11. Alan Macfarlane, The Origins of English Individualism (Oxford, 1978).<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">12 Avner Greif, &#8220;Reputation and Coalition in Medieval Trade: Evidence on the Maghribi Traders,&#8221; JEH 49 (1989): 857- 82, and &#8220;Cultural Beliefs as a Common Resource in an Integrating World: An Example from the Theory and History of Collectivist and Individualist Societies,&#8221; in P. Dasgupta, KG Maler, and A. Vercelli, eds.. The Economics of Transnational Commons (forthcoming).<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">13. Timur Kuran, &#8220;The Economic System in Contemporary Islamic Thought,&#8221; International Journal of Middle East Studies 18 (1986): 135-64.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">14. Ernst Benz, Evolution and Christian Hope: Man&#8217;s Concept of the Future from the Early Fathers to Teilhard de Chardin. (Garden City, 1966).<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">15. Lynn White, Medieval Religion and Technology (Berkeley, 1978).<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">16. Joseph Needham, Science and Civilization in China (Cambridge, 1954).<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">17. R. M. Hartwell, &#8220;Markets, Technology and the Structure of Enterprise in the Development of the Eleventh Century Chinese Iron and Steel industry,&#8221; JEH 26 (1966): 29-58.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">18. Eric Jones, The European Miracle (Cambridge, 1981).<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">19. Eric Jones, Growth Recurring (New York, 1988).<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">20. Karl Wittfogel, Oriental Despotism (New Haven, 1957).<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">21. Andrew Watson, &#8220;The Arab Agricultural Revolution and its Diffusion, 700-1100,&#8221; JEH 34 (1974): 8-35.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">22. Claude Cahen, &#8220;Economy, Society and Institutions,&#8221; in P. M. Holt, A. K. S. Lambton and Bernard Lewis, eds., The Cambridge History of Islam 2 (Cambridge, 1970), 511-38<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">23. Maxine Rodinson, Islam and Capitalism (New York, 1974). chap. 4.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">24. William McNeill, The Rise of the West (Chicago, 1963), 556.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">25. Henri Pirenne, Early Democracies in the Low Countries (New York, 1963).<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">26. Ibid, 168.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">27. Frederic W. Maitland, The Constitutional History of England (Cambridge, 1963), 175.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">28. Eileen Power, The Wool Trade in English Medieval History (New York, 1965).<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">29. William Stubbs, The Constitutional History of England (Oxford, 1896) 3:599.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">30. G.R. Elton, The Tudor Revolution in Government (Cambridge, 1953), 4.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">31. David Harris. Sacks, &#8220;Parliament, Liberty and the Commonwealth,&#8221; in J. H. Hexter, ed., Parliament and Liberty from the Reign of Elizabeth to the English Civil War (Stanford, 1992) 86.<\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">32. J. H. Hexter, in ibid, 2,1.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst Od t\u0142umacza Jedno z kluczowych poj\u0119\u0107 u\u017cywanych przez Douglasa Northa w tym tek\u015bcie odnosi si\u0119 do systemu przekona\u0144 i pogl\u0105d\u00f3w i przyjmuje kilka postaci: belief structure, cognitive belief structure, behavioral beliefs. Mimo cz\u0119stego u\u017cycia (42 razy) nie zosta\u0142o zdefiniowane. Poj\u0119cie belief structure t\u0142umacz\u0119 zazwyczaj jako system przekona\u0144, pogl\u0105d\u00f3w i wierze\u0144. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":894,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-952","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-inne-teksty","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/952","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=952"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/952\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/894"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=952"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=952"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=952"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}