{"id":936,"date":"2015-07-16T12:24:33","date_gmt":"2015-07-16T10:24:33","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=936"},"modified":"2020-06-27T18:28:11","modified_gmt":"2020-06-27T16:28:11","slug":"sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/","title":{"rendered":"\u015aredniowieczne korzenie nauki nowo\u017cytnej. Wp\u0142yw otoczenia na powstanie nauki. Rola Ko\u015bcio\u0142a"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2932\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/pdf2.jpg\" alt=\"pdf2\" width=\"21\" height=\"21\" \/>\u00a0 <a href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/powstanie-zew.pdf\">pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n<hr \/>\n<div id=\"ez-toc-container\" class=\"ez-toc-v2_0_80 counter-hierarchy ez-toc-counter ez-toc-custom ez-toc-container-direction\">\n<div class=\"ez-toc-title-container\"><p class=\"ez-toc-title\" style=\"cursor:inherit\">Spis tre\u015bci  \/  Contents<\/p>\n<\/div><nav><ul class='ez-toc-list ez-toc-list-level-1 ' ><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-1\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Uwaga_wstepna\" >Uwaga wst\u0119pna<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-2\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Wprowadzenie\" >Wprowadzenie<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-3\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Sredniowieczne_korzenie_nauki_nowozytnej_%E2%80%93_streszczenie_logiki_wywodu\" >\u015aredniowieczne korzenie nauki nowo\u017cytnej \u2013 streszczenie logiki wywodu<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-4\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Powstanie_nauki_nowozytnej_rewolucyjne_zerwanie_z_przeszloscia_czy_ciaglosc_rozwoju\" >Powstanie nauki nowo\u017cytnej: rewolucyjne zerwanie z przesz\u0142o\u015bci\u0105 czy ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 rozwoju?<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-5\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Co_uksztaltowalo_nauke_nowozytna\" >Co ukszta\u0142towa\u0142o nauk\u0119 nowo\u017cytn\u0105?<\/a><ul class='ez-toc-list-level-3' ><li class='ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-6\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Lista_determinant_wyszczegolnienie_bez_analizy\" >Lista determinant (wyszczeg\u00f3lnienie bez analizy)<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-7\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Wnioski\" >Wnioski<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-8\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Rola_Kosciola_i_chrzescijanstwa_pytania_badawcze_i_przyklad_analizy_Edward_Grant\" >Rola Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa: pytania badawcze i przyk\u0142ad analizy (Edward Grant)<\/a><ul class='ez-toc-list-level-3' ><li class='ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-9\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Warunki_wstepne_konieczne_powstania_nauki_nowozytnej\" >Warunki wst\u0119pne (konieczne) powstania nauki nowo\u017cytnej<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-10\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Przeniesienie_w_wiekach_XII-XIII_do_Europy_korpusu_wiedzy_grecko-arabskiej\" >Przeniesienie w wiekach XII-XIII do Europy korpusu wiedzy grecko-arabskiej<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-11\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Sredniowieczne_uniwersytety\" >\u015aredniowieczne uniwersytety<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-12\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Powstanie_klasy_teologow-filozofow_przyrody\" >Powstanie klasy teolog\u00f3w-filozof\u00f3w przyrody<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-13\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Warunki_dodatkowe_powstania_nauki_nowozytnej\" >Warunki dodatkowe powstania nauki nowo\u017cytnej<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-14\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Tradycja_nauczania_nauk_scislych\" >Tradycja nauczania nauk \u015bcis\u0142ych<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-15\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Szczegolna_pozycja_filozofii_przyrody\" >Szczeg\u00f3lna pozycja filozofii przyrody<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-16\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Terminy_jezyka_nauki\" >Terminy j\u0119zyka nauki<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-17\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Nowe_problemy_filozofii_sredniowiecznej\" >Nowe problemy filozofii \u015bredniowiecznej<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-18\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Tradycja_wolnosci_badan_naukowych\" >Tradycja wolno\u015bci bada\u0144 naukowych<\/a><\/li><\/ul><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-19\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Zewnetrzne_determinanty_powstania_nauki_nowozytnej_i_rola_Kosciola_Analiza\" >Zewn\u0119trzne determinanty powstania nauki nowo\u017cytnej i rola Ko\u015bcio\u0142a. Analiza<\/a><ul class='ez-toc-list-level-3' ><li class='ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-20\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Czynniki_historyczne\" >Czynniki historyczne<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-21\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Rola_wczesnego_Sredniowiecza\" >Rola wczesnego \u015aredniowiecza<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-22\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Nauczanie_we_wczesnym_Sredniowieczu\" >Nauczanie we wczesnym \u015aredniowieczu<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-23\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Uczeni_%E2%80%93_kompilatorzy\" >Uczeni &#8211; kompilatorzy<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-24\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Praca_klasztornych_kopistow\" >Praca klasztornych kopist\u00f3w<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-25\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Renesans_karolinski\" >Renesans karoli\u0144ski<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-26\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Podsumowanie\" >Podsumowanie<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-27\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Czynniki_geopolityczne\" >Czynniki geopolityczne<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-28\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Wielocentrowosc\" >Wielocentrowo\u015b\u0107<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-29\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Rola_Bizancjum\" >Rola Bizancjum<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-30\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Nowe_centrum_Europy_a_islam\" >Nowe centrum Europy a islam<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-31\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Podsumowanie-2\" >Podsumowanie<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-32\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Czynniki_polityczne_pragmatyczne_i_spoleczne\" >Czynniki polityczne, pragmatyczne i spo\u0142eczne<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-33\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Interesy_polityczne_a_los_nauki\" >Interesy polityczne a los nauki<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-34\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Oczekiwania_wobec_nauki_papiezy_i_cesarzy\" >Oczekiwania wobec nauki papie\u017cy i cesarzy<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-35\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Oczekiwania_mieszczanstwa\" >Oczekiwania mieszcza\u0144stwa<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-36\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Pragmatyka_a_amor_sciendi\" >Pragmatyka a amor sciendi<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-37\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Podsumowanie-3\" >Podsumowanie<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-38\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Czynniki_organizacyjne\" >Czynniki organizacyjne<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-39\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Uniwersytety_w_liczbach\" >Uniwersytety w liczbach<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-40\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Rola_papiezy_i_wladz_swieckich_w_organizacji_uniwersytetow\" >Rola papie\u017cy i w\u0142adz \u015bwieckich w organizacji uniwersytet\u00f3w<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-41\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Siec_uniwersytecka\" >Sie\u0107 uniwersytecka<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-42\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Podsumowanie-4\" >Podsumowanie<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-43\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Czynniki_ekonomiczne\" >Czynniki ekonomiczne<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-44\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Odrodzenie_gospodarcze_urbanizacja_szkolnictwo_koscielne\" >Odrodzenie gospodarcze, urbanizacja, szkolnictwo ko\u015bcielne<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-45\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Kosciol_%E2%80%93_bezposrednie_i_posrednie_finansowanie_szkolnictwa\" >Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2013 bezpo\u015brednie i po\u015brednie finansowanie szkolnictwa<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-46\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Struktura_dochodow_uniwersyteckich_Ewolucja\" >Struktura dochod\u00f3w uniwersyteckich. Ewolucja<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-47\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczne-korzenie-nauki-nowozytnej-wplyw-otoczenia-na-powstanie-nauki-rola-kosciola\/#Podsumowanie-5\" >Podsumowanie<\/a><\/li><\/ul><\/li><\/ul><\/li><\/ul><\/nav><\/div>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Uwaga_wstepna\"><\/span><span style=\"color: #000000;\"><strong>Uwaga wst\u0119pna<\/strong><\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Prezentuj\u0119 roboczy szkic fragmentu mojej ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra traktuje o roli Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa w powstaniu historycznego fenomenu europejskiego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Generalny plan ksi\u0105\u017cki przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co. Patrz\u0105c na wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 Zachodu uzna\u0142em, \u017ce trzy elementy: nowo\u017cytna nauka, nowo\u017cytna technologia i efektywna gospodarka rynkowa s\u0105 bez w\u0105tpienia istotne w definiowaniu naszej kulturowej to\u017csamo\u015bci. Nie wyczerpuj\u0105 one listy element\u00f3w definiuj\u0105cych cywilizacj\u0119 zachodni\u0105, ale bez nich historyczny fenomen europejski, czyli przyspieszenie rozwoju Europy od wieku XI \u2013 XII, nie zaistnia\u0142by.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W mojej ksi\u0105\u017cce pokazuj\u0119 jak znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w powstaniu tych trzech zjawisk historycznych odegra\u0142o chrze\u015bcija\u0144stwo i Ko\u015bci\u00f3\u0142 &#8211; jedne z najwa\u017cniejszych si\u0142 kulturotw\u00f3rczych Europy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niniejszy szkic jest zosta\u0142 nakre\u015blony kilku lat temu i jako szkic powinien by\u0107 traktowany. Przedstawia generaln\u0105 wizj\u0119 wywodu, jaki zamierzam przedstawi\u0107 w odniesieniu do roli chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a w powstaniu nauki i omawia szerzej czynniki, kt\u00f3re w okresie od XI do XIV wieku oddzia\u0142ywa\u0142y z zewn\u0105trz sfery nauki na powstanie jej zr\u0119b\u00f3w i rol\u0119, jak\u0105 w kszta\u0142towaniu tych determinant odegra\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby zbudowa\u0107 obraz ca\u0142o\u015bciowy trzeba ponadto uwzgl\u0119dni\u0107 (czego w obecnym tek\u015bcie nie ma) ewolucj\u0119 samej my\u015bli intelektualnej tego okresu i jej interakcje z doktryn\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 i teologi\u0105. Trzeba wykaza\u0107, \u017ce twierdzenia doktryny katolickiej, czy to uj\u0119te bezpo\u015brednio w dogmatach i prawdach wiary, czy to w twierdzeniach teologicznych, stanowi\u0105 z punktu widzenia teorii nauki pe\u0142noprawne elementy buduj\u0105ce naukowe teorie. Trzeba pokaza\u0107 historyczne oddzia\u0142ywania sfery religii (tezy, postacie) na nauk\u0119 i ewolucj\u0119 my\u015blenia XIX i XX wiecznej historii i socjologii o tym oddzia\u0142ywaniu, od jej postponowania do akceptacji jako wa\u017cnej determinanty. Ostatni z wymienionych problem\u00f3w zosta\u0142 przeze mnie ju\u017c cz\u0119\u015bciowo opracowany i opublikowany w artykule \u201eNauka a religia: historiografia problemu\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przedstawiaj\u0105c ten roboczy tekst nie opatruj\u0119 go bibliografi\u0105, bo nie jest ona uko\u0144czona ani opracowana zgodnie z zasadami sztuki. Moim celem jest prezentacja pewnego toku rozumowania. Oczekuj\u0119 uwag pomocnych w opracowaniu wersji ko\u0144cowej.<\/span><\/p>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wprowadzenie\"><\/span><span style=\"color: #000000;\"><strong>Wprowadzenie<\/strong><\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zrozumienie roli Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa w powstaniu nauki nowo\u017cytnej powinno by\u0107 integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 ca\u0142o\u015bciowego a przynajmniej jak najszerszego rozumienia tego historycznego procesu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na powstanie nauki nowo\u017cytnej z\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 wiele przyczyn i nie nale\u017cy koncentrowa\u0107 si\u0119 tylko na niekt\u00f3rych, na przyk\u0142ad wymienionych w tytule rozdzia\u0142u a pomin\u0105\u0107 lub cho\u0107by zminimalizowa\u0107 uwag\u0119 w stosunku do pozosta\u0142ych. To nieuchronnie zafa\u0142szowa\u0142oby obraz ca\u0142ego procesu. Ocena wk\u0142adu Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa powinna wynika\u0107 z pewnej ca\u0142o\u015bciowej wizji, jak powsta\u0142a nauka nowo\u017cytna. Taki jest m\u00f3j podstawowy zamys\u0142 teoretyczny. Pierwsza w porz\u0105dku logicznym jest ca\u0142o\u015bciowa wizja i z niej dopiero wynika znaczenie poszczeg\u00f3lnych element\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bez wzgl\u0119du na to, czy wk\u0142ad Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa ocenimy wysoko czy nisko, pozytywnie czy negatywnie, jako bardziej lub mniej znacz\u0105cy, nale\u017cy go wi\u0119c wkomponowa\u0107 w szerok\u0105 wizj\u0119 powstania nauki nowo\u017cytnej. Jest to zamierzenie o tyle ambitne, \u017ce \u0142atwiej opisa\u0107 pewien zbi\u00f3r fakt\u00f3w historycznych odno\u015bnie genezy nauki, nie anga\u017cuj\u0105c si\u0119 w pr\u00f3b\u0119 ich usystematyzowanego powi\u0105zania z szerokim t\u0142em, na kt\u00f3re sk\u0142ada si\u0119 ewolucja my\u015bli naukowej, filozoficznej i teologicznej oraz uwarunkowania polityczne, geopolityczne, historyczne, ekonomiczne, organizacyjne i inne. Z drugiej jednak strony ta \u0142atwiejsza opcja jest nieuchronnie nara\u017cona na zarzut selekcji fakt\u00f3w wedle osobistych preferencji ideologicznych autora. Dowodem, \u017ce nie jest to tylko hipotetyczna mo\u017cliwo\u015b\u0107 s\u0105 na przyk\u0142ad dwie ksi\u0105\u017cki: George\u2019a Minois i Jos\u00e9 Moralesa. Obie traktuj\u0105 o tym samym, nosz\u0105 taki sam tytu\u0142 \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 i nauka\u201d, korzystaj\u0105 z bogatej faktografii a ich g\u0142\u00f3wne tezy s\u0105 diametralnie rozbie\u017cne, je\u015bli idzie o ocen\u0119 wp\u0142ywu Ko\u015bcio\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Obraz wk\u0142adu Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa przedstawiony jako element ca\u0142o\u015bciowej wizji powstania nauki nowo\u017cytnej nie gwarantuje obiektywizmu, ale przenosi dyskusj\u0119 na wy\u017cszy poziom merytoryczny. Fakty m\u00f3wi\u0105ce o wk\u0142adzie Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa s\u0105 bowiem w\u00f3wczas powi\u0105zane z szerokim t\u0142em historycznym, przez co pokazane s\u0105 ich wzajemne relacje i to odniesienie t\u0142umaczy je, wyja\u015bnia, uzasadnia. Po drugie, fakty m\u00f3wi\u0105ce o tym wk\u0142adzie nale\u017cy odnie\u015b\u0107 do g\u0142\u00f3wnych nurt\u00f3w filozofii nauki (zwanej tak\u017ce teori\u0105 nauki) zajmuj\u0105cej si\u0119 mi\u0119dzy innymi mechanizmem powstawania i zmiany historycznych teorii naukowych. Je\u015bli tak specyficzny czynnik, jak Ko\u015bci\u00f3\u0142 i chrze\u015bcija\u0144stwo, b\u0119dzie pasowa\u0107 do schemat\u00f3w wyja\u015bniania proponowanych przez teorie nauki b\u0119dzie to istotny argument za jego w\u0142\u0105czeniem do naukowego dyskursu o genezie nauki nowo\u017cytnej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pisz\u0105c o wk\u0142adzie Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa w powstanie nauki nowo\u017cytnej nie nale\u017cy te\u017c pomin\u0105\u0107 trwaj\u0105cej od stu kilkudziesi\u0119ciu lat gor\u0105cej debaty o relacjach nauki i religii. Zabierali i zabieraj\u0105 w niej g\u0142os filozofowie, historycy, socjologowie i przedstawiciele innych dyscyplin. Trzeba by\u0107 \u015bwiadomym podnoszonych w tej dyskusji temat\u00f3w, wypracowanych stanowisk i wyra\u017anej ewolucji w kierunku odideologizowania dyskursu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak wi\u0119c przedstawienie problemu na szerokim tle historycznym, uwzgl\u0119dnienie dorobku teorii nauki i dyskusji o relacjach mi\u0119dzy nauk\u0105 a religi\u0105 &#8211; to trzy pierwsze postulaty, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 uwzgl\u0119dnione w dalszej cz\u0119\u015bci rozdzia\u0142u. Pozostaje kwestia, jaki okres historyczny nale\u017cy bada\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Analizuj\u0105c wp\u0142yw chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a na powstanie nauki nowo\u017cytnej skoncentruj\u0119 na okresie pe\u0142nego i p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza (XI &#8211; XV wiek) tylko niekiedy cofaj\u0105c si\u0119 bardziej wstecz lub id\u0105c nieco do przodu. Tak wi\u0119c skupi\u0119 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na okresie bezpo\u015brednio poprzedzaj\u0105cym powstanie nauki nowo\u017cytnej. Taki wyb\u00f3r podyktowany jest nast\u0119puj\u0105cymi wzgl\u0119dami.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mi\u0119dzy XI a XV wiekiem nast\u0105pi\u0142 bardzo znacz\u0105cy wzrost aktywno\u015bci intelektualnej w Europie. W przeci\u0105gu kilku wiek\u00f3w powsta\u0142o kilkadziesi\u0105t uniwersytet\u00f3w &#8211; zupe\u0142nie nowych i unikalnych w skali \u015bwiata instytucji naukowo \u2013 edukacyjnych. Aktywno\u015b\u0107 naukowa, liczona produkcj\u0105 manuskrypt\u00f3w, wzros\u0142a w tym czasie przesz\u0142o trzydzie\u015bci razy, ze stu trzydziestu sze\u015bciu tysi\u0119cy wolumin\u00f3w w X wieku do pi\u0119ciu milion\u00f3w wolumin\u00f3w w wieku XV. Uniwersytety w ci\u0105gu tylko p\u00f3\u0142tora wieku, od roku 1350 do 1500 obj\u0119\u0142y edukacj\u0105 siedemset pi\u0119\u0107dziesi\u0105t tysi\u0119cy os\u00f3b. By\u0142 to wr\u0119cz olbrzymi kontrast w por\u00f3wnaniu z okresem wcze\u015bniejszym. We wczesnym \u015bredniowieczu (VI \u2013 X wiek) generalna aktywno\u015b\u0107 intelektualna w Europie by\u0142a bowiem s\u0142aba. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 intelektualna znalaz\u0142a schronienie jedynie w niekt\u00f3rych klasztorach. Wykonano tam bardzo wa\u017cn\u0105 prac\u0119 przeniesienia i przechowania staro\u017cytnej spu\u015bcizny, ale niewiele powsta\u0142o dzie\u0142 oryginalnych. W du\u017cej mierze zwi\u0105zane to by\u0142o z zam\u0119tem politycznym i militarnym tego okresu oraz towarzysz\u0105cym temu upadkiem miast, spadkiem dochodu i praktycznym brakiem wzrostu liczby ludno\u015bci. Jest zatem naturalne, by w fazie wielkiego o\u017cywienia intelektualnego, kt\u00f3re bezpo\u015brednio poprzedzi\u0142o nadej\u015bcie nauki nowo\u017cytnej szuka\u0107 jej \u017ar\u00f3de\u0142. Pomijam w zasadzie okres p\u00f3\u017aniejszy, gdy\u017c wraz z narodzinami nauki nowo\u017cytnej rola Ko\u015bcio\u0142a i doktryny stopniowo zacz\u0119\u0142a s\u0142abn\u0105\u0107. Nauka nowo\u017cytna, cho\u0107 swoje powstanie, jak b\u0119d\u0119 si\u0119 stara\u0142 wykaza\u0107, wiele zawdzi\u0119cza religijnym fundamentom doktrynalnym i organizacyjno \u2013 finansowemu wsparciu Ko\u015bcio\u0142a, ulega\u0142a teraz sekularyzacji, razem z ca\u0142o\u015bci\u0105 sfery publicznej. Ale praca budowy fundament\u00f3w nowo\u017cytnej nauki zosta\u0142a wykonana, cho\u0107 zapoznana.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Plan ca\u0142ego rozdzia\u0142u przedstawia si\u0119 wi\u0119c nast\u0119puj\u0105co. Wpierw przedstawi\u0119 og\u00f3lny schemat ca\u0142o\u015bci rozumowania, nast\u0119pnie om\u00f3wi\u0119 podstawowe w\u0105tki dyskusji w debacie o zwi\u0105zkach mi\u0119dzy nauk\u0105 a religi\u0105. Kolejna cz\u0119\u015b\u0107 b\u0119dzie po\u015bwi\u0119cona problemowi, jak podstawowe nurty filozofii nauki widz\u0105 rol\u0119 twierdze\u0144 metafizycznych, a wi\u0119c s\u0105d\u00f3w nie maj\u0105cych statusu empirycznego, w tworzeniu teorii naukowych. Zasadnicza cz\u0119\u015b\u0107 rozdzia\u0142u b\u0119dzie dotyczy\u0107 samego procesu powstania nauki nowo\u017cytnej, ogl\u0105danego z dw\u00f3ch punkt\u00f3w widzenia. Pierwszym jest obraz wewn\u0119trznej logiki rozwoju my\u015bli naukowej filozoficznej i teologicznej ku nowo\u017cytno\u015bci. Jest to tak zwana perspektywa internalistyczna. Drugi punkt widzenia na proces powstania nauki nowo\u017cytnej, eksternalistyczny, pokazuje czynniki wobec samej ewolucji my\u015bli naukowej zewn\u0119trzne, kt\u00f3re jednak co najmniej warunkowa\u0142y t\u0119 ewolucj\u0119 a mo\u017ce j\u0105 w pewien spos\u00f3b tak\u017ce determinowa\u0142y. Powi\u0105zania mi\u0119dzy czynnikami wewn\u0119trznymi i zewn\u0119trznymi b\u0119d\u0105 r\u00f3wnie\u017c om\u00f3wione, gdy\u017c jest to zagadnienie niezwykle \u017cywo dyskutowane w teorii nauki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To, co potocznie rozumiemy jako nauk\u0119, czyli takie dziedziny wiedzy, jak na przyk\u0142ad fizyka, medycyna, astronomia, nauki in\u017cynieryjne a tak\u017ce o\u015brodki, w kt\u00f3rych jest tworzona i nauczana oraz jej praktyczne zastosowania, wszystko to powsta\u0142o jeden jedyny raz w Europie, mi\u0119dzy wiekiem XVI a XVIII, cho\u0107 te narodziny nale\u017cy raczej przesun\u0105\u0107 w ty\u0142 do wiek\u00f3w XII &#8211; XIV. Pogl\u0105d o unikalnej geograficznie genezie nauki bywa czasem kontestowany, ale wymaga to specyficznego zredefiniowania i rozszerzenia poj\u0119cia nauka, uznania, \u017ce jest ni\u0105 wszelka refleksja o \u015bwiecie nie odwo\u0142uj\u0105ca si\u0119 wprost do czynnik\u00f3w nadnaturalnych, to jest mitologii lub religii. Czasem tak\u017ce wymaga to porzucenia idei racjonalno\u015bci jako wyr\u00f3\u017cnika naukowo\u015bci. Dopiero w\u00f3wczas mo\u017cna zobaczy\u0107 nauk\u0119, czy te\u017c protonauk\u0119, w innych miejscach i w bardziej odleg\u0142ych czasach, jak na przyk\u0142ad w staro\u017cytnej Mezopotamii, Egipcie, Grecji a tak\u017ce w dzia\u0142alno\u015bci uczonych islamskich, hinduskich i chi\u0144skich w epoce po narodzeniu Chrystusa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby unikn\u0105\u0107 tego typu definicyjnych kontrowersji, przyj\u0119to narodziny nauki, tej kt\u00f3r\u0105 znamy dzisiaj, nazywa\u0107 narodzinami nauki nowo\u017cytnej. Przypomn\u0119 kr\u00f3tko, \u017ce specyfik\u0105 rodz\u0105cej si\u0119 nauki nowo\u017cytnej by\u0142y nowa metoda, nowy cel i nowy przedmiot. Co do metody, wskazuje si\u0119 takie elementy jak ide\u0119 racjonalnego wyja\u015bnienia na wz\u00f3r dowodu formalnego lub geometrycznego, formu\u0142owanie teorii przez stawienie hipotez a nast\u0119pnie ich weryfikacj\u0119 \/ falsyfikacj\u0119 w drodze obserwacji i eksperyment\u00f3w, szerokie stosowanie matematyki i logiki, uznanie nauki za hipotetyczn\u0105 z samej swojej natury, wiara w istnienie niezmiennych praw natury, zak\u0142adanie mechanistycznego modelu wszech\u015bwiata (m.in. Hooykaas 1987). Za cel nauki zacz\u0119to uznawa\u0107 uzyskanie w\u0142adzy nad przyrod\u0105 z korzy\u015bci\u0105 dla cz\u0142owieka. Zmieni\u0142 si\u0119 te\u017c jej przedmiot, sta\u0142o si\u0119 nim badanie wy\u0142\u0105cznie tego co jest dost\u0119pne w poznaniu empirycznym, zmys\u0142owym oraz tego, co daje si\u0119 wyrazi\u0107 w j\u0119zyku matematyki. Wszystkie te zmiany doprowadzi\u0142y w okresie wczesnonowo\u017cytnym (wieki XVI \u2013 XVIII), do eksplozji odkry\u0107 naukowych stosuj\u0105cych now\u0105 metod\u0119 a nast\u0119pnie do coraz szerszego oddzia\u0142ywania nauki na technologi\u0119 (m.in. Mokyr).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cho\u0107 lista tych element\u00f3w jest do\u015b\u0107 powszechnie stosowana do wyodr\u0119bnienia tego, co si\u0119 nam wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie kojarzy z nauk\u0105 w odr\u00f3\u017cnieniu od tego, co robili staro\u017cytni i pozaeuropejscy uczeni i ona jest czasem kontestowana. Wskazuje si\u0119, \u017ce wiele z wymienionych wy\u017cej element\u00f3w mo\u017cna wykry\u0107 w pracach uczonych greckich, islamskich czy chi\u0144skich, powsta\u0142ych wiele wiek\u00f3w przed powstaniem europejskiej nauki nowo\u017cytnej. Rozwi\u0105zaniem paradoksu istnienia pewnych sk\u0142adnik\u00f3w nauki, ale nie jej samej w tamtych odleg\u0142ych czasach i miejscach zajm\u0119 si\u0119 w dalszej cz\u0119\u015bci rozdzia\u0142u. W tym miejscu powiem tylko, \u017ce do\u015b\u0107 trafnym wyja\u015bnieniem zdaje si\u0119 by\u0107 pewne por\u00f3wnanie. Je\u015bli mamy mi\u0119so, wod\u0119, warzywa i przyprawy, nie mamy jeszcze zupy. Do tego trzeba czego\u015b wi\u0119cej. Podobnie by\u0142o z powstaniem nauki. Gdzie indziej mo\u017ce i by\u0142y jej niekt\u00f3re sk\u0142adniki, ale tylko w Europie ugotowano z nich now\u0105, unikalnie europejsk\u0105 potraw\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Powstanie i rozw\u00f3j nauki nowo\u017cytnej jest przedmiotem zainteresowania kilku dyscyplin, przede wszystkim historii, filozofii i nauk spo\u0142ecznych. Historia nauki jako dyscyplina akademicka narodzi\u0142a si\u0119 kr\u00f3tko po zako\u0144czeniu I wojny \u015bwiatowej (Illife s.3) i by\u0142o to naturaln\u0105 kontynuacj\u0105 szeregu indywidualnych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 badawczych, podejmowanych od ko\u0144ca XVIII wieku. Z kolei filozofia nauki, refleksja, na czym polega istota nauki i jaki jest mechanizm jej rozwoju wyodr\u0119bni\u0142a si\u0119 jako osobna ga\u0142\u0105\u017a docieka\u0144 filozoficznych. Problemem rozwoju i zmian w nauce zajmuj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c nauki spo\u0142eczne, zw\u0142aszcza socjologia. Za\u015b relacje mi\u0119dzy nauk\u0105 a religi\u0105 badane s\u0105 przez wszystkich, zar\u00f3wno historyk\u00f3w jak i filozof\u00f3w i socjolog\u00f3w. S\u0105 to badania uwik\u0142ane przewa\u017cnie w szersze konteksty, specyficzne dla danej dyscypliny a cz\u0119sto tak\u017ce w religijne lub antyreligijne przekonania samych badaj\u0105cych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Powstanie nauki nowo\u017cytnej jest pod kilkoma wzgl\u0119dami problemem unikalnym. Czym innym jest bowiem ewolucja i rozw\u00f3j od XVI-XVII wieku poszczeg\u00f3lnych dyscyplin naukowych, na przyk\u0142ad fizyki, chemii czy biologii a czym innym samo powstanie nauki w tym sensie tego s\u0142owa, kt\u00f3ry mu obecnie przypisujemy, czasem dodaj\u0105c okre\u015blenie \u201enowo\u017cytny\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bez wzgl\u0119du, czy akceptujemy termin rewolucja naukowa i kryj\u0105c\u0105 si\u0119 za nim ide\u0119, to, co nast\u0105pi\u0142o pomi\u0119dzy ko\u0144cem wczesnego \u015bredniowiecza a ko\u0144cem epoki wczesnonowo\u017cytnej, czyli mi\u0119dzy wiekiem XI i XVIII, by\u0142o zmian\u0105 totaln\u0105. Zmieni\u0142y si\u0119 nie tylko metoda, cel i przedmiot nauki, ale zosta\u0142a ona gruntownie zsekularyzowana, zar\u00f3wno co do charakteru jak i grup spo\u0142ecznych w ni\u0105 zaanga\u017cowanych. Niebywale wzros\u0142a jej skuteczno\u015b\u0107, i ta pragmatyczna w zastosowaniach technicznych, codziennych i ta teoretyczna w wyja\u015bnianiu i przewidywaniu nowych fakt\u00f3w. Wreszcie tym, co wyr\u00f3\u017cnia nauk\u0119 nowo\u017cytn\u0105 jest fakt, \u017ce w nauce XVIII, XIX wieku a po cz\u0119\u015bci tak\u017ce w niekt\u00f3rych ideach naukowych wieku XVII odnajdujemy to, co zwykli\u015bmy za nauk\u0119 uwa\u017ca\u0107. I cho\u0107 te stare teorie dawno zast\u0105piono lepszymi, to jednak czytaj\u0105c o nich nie w\u0105tpimy, \u017ce by\u0142a to ju\u017c nauka w naszym rozumieniu, bo istnieje \u0142\u0105cznik z czasami wsp\u00f3\u0142czesnymi \u2013 metoda, cel i przedmiot. Nie da si\u0119 tego powiedzie\u0107 o \u015bredniowiecznych traktatach scholastycznych. Je\u015bli nie jeste\u015bmy mediewistami, kt\u00f3rzy analizuj\u0105 je w szerokim kontek\u015bcie, ogarnia nas w czasie ich lektury poczucie zanurzenia w obcej rzeczywisto\u015bci, w innych problemach, innym sposobie przekonywania do swoich racji. Dla cz\u0119\u015bci z nas mog\u0105 to by\u0107 problemy ciekawe, ale nie kojarzymy ich z tym, co zwykli\u015bmy rozumie\u0107 teraz pod poj\u0119ciem nauki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Trudno si\u0119 wi\u0119c dziwi\u0107 koncepcjom zrodzonym w Renesansie, szeroko rozpowszechnianym od epoki O\u015bwiecenia i powt\u00f3rzonym przez cz\u0119\u015b\u0107 historyk\u00f3w nauki w wieku XX, \u017ce w nauce pomi\u0119dzy \u015bredniowieczem a epok\u0105 nowo\u017cytn\u0105 nast\u0105pi\u0142o radykalne przerwanie ci\u0105g\u0142o\u015bci. W pewnym sensie tak w\u0142a\u015bnie by\u0142o, je\u015bli por\u00f3wna\u0107 obraz wiedzy na przyk\u0142ad XI i XVIII wieku. Ale \u017ce transformacja ta zaj\u0119\u0142a co najmniej p\u00f3\u0142 tysi\u0105clecia, o ile nie wi\u0119cej, trudno tu m\u00f3wi\u0107 o gwa\u0142townym prze\u0142omie, czy rewolucji. Nale\u017cy si\u0119 zastanowi\u0107 nad historyczn\u0105 genez\u0105 wymienionych powy\u017cej sk\u0142adnik\u00f3w nauki nowo\u017cytnej i nad mechanizmem, kt\u00f3ry spowodowa\u0142, \u017ce ich stosowanie doprowadzi\u0142o do zbudowania teorii, kt\u00f3re zapocz\u0105tkowa\u0142y nauk\u0119 nowo\u017cytn\u0105 a kt\u00f3re wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z takimi nazwiskami jak Kopernik, Galileusz, Kepler, Harvey czy Newton.<\/span><\/p>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Sredniowieczne_korzenie_nauki_nowozytnej_%E2%80%93_streszczenie_logiki_wywodu\"><\/span><span style=\"color: #000000;\"><strong>\u015aredniowieczne korzenie nauki nowo\u017cytnej \u2013 streszczenie logiki wywodu<\/strong><\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przedstawiam poni\u017cej kr\u00f3tki opis rozumowania zawartego w dalszej cz\u0119\u015bci rozdzia\u0142u, aby przyst\u0119puj\u0105c do lektury ca\u0142o\u015bci czytelnik zna\u0142 ju\u017c w zarysach generaln\u0105 logik\u0119 wywodu i g\u0142\u00f3wne idee.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nauka nowo\u017cytna powsta\u0142a w wyniku europejskiej ewolucji intelektualnej, rozpocz\u0119tej w drugim tysi\u0105cleciu naszej ery i r\u00f3wnoczesnej, r\u00f3wnie specyficznej, ewolucji otoczenia, w kt\u00f3rym ta my\u015bl si\u0119 rozwija\u0142a. Powi\u0105zania mi\u0119dzy ewolucj\u0105 intelektualn\u0105 a zewn\u0119trznymi uwarunkowaniami, na przyk\u0142ad historycznym procesem rozdzielania sfery sakralnej i \u015bwieckiej, dynamicznym rozwojem gospodarczym, instytucjonalizacj\u0105 nauki s\u0105 przedmiotem o\u017cywionej dyskusji na polu filozofii nauki. Znaczenie czynnik\u00f3w wewn\u0119trznych i zewn\u0119trznych jest postrzegane bardzo r\u00f3\u017cnie. Najkr\u00f3cej rzecz ujmuj\u0105c, dwudziestowieczna teoria nauki (zwana te\u017c filozofi\u0105 nauki) ewoluowa\u0142a od koncepcji \u015bci\u015ble internalistycznych ku nadawaniu coraz wi\u0119kszego znaczenia czynnikom zewn\u0119trznym: historycznym, socjologicznym, psychologicznym, zwi\u0105zanym z organizacj\u0105 nauki i innym. W zale\u017cno\u015bci od teorii nauki te same fakty historyczne bywaj\u0105 te\u017c odmiennie zaliczane, b\u0105d\u017a do czynnik\u00f3w wewn\u0119trznych lub zewn\u0119trznych. Teorie skrajnie eksternalistyczne w zasadzie neguj\u0105, by obraz autonomicznej ewolucji my\u015bli intelektualnej by\u0142 w og\u00f3le zasadny. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to z deprecjacj\u0105 znaczenia poj\u0119cia wewn\u0119trznej racjonalno\u015bci jako wyr\u00f3\u017cnika nauki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ewolucj\u0119 dwudziestowiecznej filozofii nauki w odniesieniu do tego problemu cechuje jednak, pomimo wszystkich znacz\u0105cych rozbie\u017cno\u015bci, pewna wsp\u00f3lna my\u015bl, niezwykle wa\u017cna przy rekonstrukcji mechanizmu powstania nauki nowo\u017cytnej. Jest ni\u0105 akceptacja, \u017ce w tworzeniu teorii naukowych istotn\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 twierdzenia, kt\u00f3re nie maj\u0105 statusu empirycznego, to znaczy nie poddaj\u0105 si\u0119 procedurze falsyfikacji, czyli mo\u017cliwo\u015bci wykazania ich b\u0142\u0119dno\u015bci poprzez odwo\u0142anie si\u0119 do obserwacji i eksperymentu. Twierdzenia takie nazywane s\u0105 potocznie w filozofii nauki s\u0105dami metafizycznymi. Nale\u017c\u0105 do nich nie tylko doktrynalne tezy religii, ale na przyk\u0142ad zdanie: \u201enatura jest uporz\u0105dkowana wedle niezmiennych praw, zwanymi prawami natury\u201d. Ten zaskakuj\u0105cy konsensus, tak cz\u0119sto skrajnie odmiennych teorii nauki, silnie legitymizuje chrze\u015bcija\u0144stwo jako mo\u017cliwy element wsp\u00f3\u0142sprawczy nauki nowo\u017cytnej. \u017be by\u0142o tak faktycznie, zobaczymy niebawem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Te nieempiryczne twierdzenia metafizyczne s\u0105 zaliczane, w zale\u017cno\u015bci od teorii, do czynnik\u00f3w zewn\u0119trznych (na przyk\u0142ad Carnap, Popper), wewn\u0119trznych (na przyk\u0142ad Lakatos) lub s\u0105d\u00f3w akceptowanych za zasadzie konsensusu spo\u0142eczno\u015bci uczonych (na przyk\u0142ad Kuhn, Kitcher, Longino). To ka\u017ce z pewnym dystansem odnosi\u0107 si\u0119 do podzia\u0142u czynnik\u00f3w wp\u0142ywaj\u0105cych na powstanie nauki nowo\u017cytnej na zewn\u0119trzne i zewn\u0119trzne. Nale\u017cy te\u017c wspomnie\u0107, \u017ce i wsp\u00f3\u0142czesna nauka, zw\u0142aszcza fizyka postrzega swoje aprioryczne, nieempiryczne fundamenty w twierdzeniach, kt\u00f3re s\u0105 niemal to\u017csame z s\u0105dami metafizycznymi odno\u015bnie natury wszech\u015bwiata, formu\u0142owanymi przez \u015bredniowieczn\u0105 my\u015bl scholastyczn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rozw\u00f3j my\u015bli \u015bredniowiecznej i wczesnonowo\u017cytnej ogl\u0105dany z perspektywy internalistycznej jest kusz\u0105co sugestywny. Droga ku nowo\u017cytno\u015bci to efekt rozci\u0105gni\u0119tej w czasie dyskusji pomi\u0119dzy uczonymi i ich ideami, wzajemnych stymulacji mi\u0119dzy koncepcjami, szko\u0142ami, uczonymi i o\u015brodkami naukowymi. Ka\u017cde rozwi\u0105zanie rodzi\u0142o nowe problemy i pytania. Analiza tekst\u00f3w \u015bredniowiecznych pokazuje, gdzie i kiedy mia\u0142y pocz\u0105tek idee, dyskusja wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rych stworzy\u0142a w ostatecznej konsekwencji elementy nowo\u017cytnej metody naukowej oraz zmieni\u0142a cel i przedmiot nauki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Perspektywa internalistyczna wiele wyja\u015bnia, jest wi\u0119c kusz\u0105ca i sugestywna. Ale jest tak\u017ce zwodnicza. Jest bowiem faktem, \u017ce ta pozornie autonomiczna ewolucja my\u015bli naukowej, kt\u00f3ra niebawem przyczyni\u0142a si\u0119 do gwa\u0142townego przyspieszenia rozwoju Europy, nast\u0105pi\u0142a tylko tutaj i tylko w tym w\u0142a\u015bnie czasie. Mimo, \u017ce wielkich uczonych mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 dwa tysi\u0105ce lat wcze\u015bniej w Azji Mniejszej i Grecji oraz, r\u00f3wnocze\u015bnie z europejskim \u015bredniowieczem, w kr\u0119gu islamu, w Indiach i Chinach. Tak wi\u0119c sam fakt zaistnienia tej ewolucji intelektualnej a tak\u017ce jej czas i miejsce nie t\u0142umacz\u0105 si\u0119 same przez si\u0119. Co\u015b t\u0119 ewolucj\u0119 musia\u0142o wzbudzi\u0107, u\u0142atwi\u0107, umo\u017cliwi\u0107 i ukierunkowa\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To kieruje uwag\u0119 na czynniki, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 ma charakter \u015bci\u015ble zewn\u0119trzny wobec ewolucji my\u015bli naukowej a cz\u0119\u015b\u0107 mo\u017cna uzna\u0107 za czynniki wewn\u0119trzne b\u0105d\u017a zewn\u0119trzne w zale\u017cno\u015bci od tego, z jakiej perspektywy teoretycznej na nie spojrzymy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Czynniki uznawane zwykle za zewn\u0119trzne wobec tre\u015bci naukowych a kt\u00f3re nale\u017cy uwzgl\u0119dni\u0107, to rozmaite uwarunkowania historyczne, polityczne, geopolityczne, ekonomiczne i organizacyjne. Stworzy\u0142y one <strong>Nowe Otoczenie<\/strong>, czyli baz\u0119 materialn\u0105 i organizacyjn\u0105 nauki \u015bredniowiecznej oraz przychylne jej \u015brodowisko polityczne. Na ich kszta\u0142t wp\u0142yn\u0119\u0142o bardzo wiele czynnik\u00f3w a szczeg\u00f3lnie nale\u017cy podkre\u015bli\u0107 rol\u0119 Ko\u015bcio\u0142a. Uwarunkowania historyczne powstania nauki nowo\u017cytnej to mi\u0119dzy innymi asymilacja przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 pierwszych wiek\u00f3w spu\u015bcizny wiedzy staro\u017cytnej, uznanie jej za wa\u017cn\u0105 i przeniesienie przez wieki. Ta tradycja istotnie zdeterminowa\u0142a p\u00f3\u017aniejsze pozytywne nastawienie Europy wobec odkrycia wiedzy grecko-islamskiej w XI wieku. Uwarunkowania geopolityczne powstania nauki to istnienie Europy, z jednej strony jako systemu wielocentrowego i rozdartego politycznie, ale z drugiej &#8211; dzi\u0119ki chrze\u015bcija\u0144stwu &#8211; zintegrowanego religijnie, kulturowo i ideologicznie. Mia\u0142o to decyduj\u0105ce znaczenie dla powstania homogenicznej, paneuropejskiej sieci uniwersyteckiej. Uwarunkowania polityczne to powstanie sieci interes\u00f3w politycznych zainteresowanych funkcjonowaniem systemu uniwersyteckiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 tej sieci oraz w istotnym stopniu zdeterminowa\u0142 przychylne nauce interesy sfery \u015bwieckiej. Uwarunkowania organizacyjne powstania nauki dotycz\u0105 stworzenia trwa\u0142ej, og\u00f3lnoeuropejskiej infrastruktury naukowej, za\u015b bezpo\u015brednie uwarunkowania ekonomiczne \u2013 jej finansowania. Rola Ko\u015bcio\u0142a jest tu niepodwa\u017calna, gdy\u017c by\u0142 g\u0142\u00f3wnym tw\u00f3rc\u0105 systemu uniwersyteckiego i jego g\u0142\u00f3wnym sponsorem w okresie mi\u0119dzy XII a XIV wiekiem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jest niemal pewne, \u017ce gdyby wymienione wy\u017cej uwarunkowania nie zaistnia\u0142y nauka nowo\u017cytna nie powsta\u0142aby a przynajmniej jej narodziny odsun\u0119\u0142yby si\u0119 o kilkaset lat. Czy jednak stworzy\u0142y one jedynie sprzyjaj\u0105ce rozwojowi intelektualnemu \u015brodowisko? Czy nie zdeterminowa\u0142y tak\u017ce tre\u015bci akademickich dysput?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Odpowied\u017a na to pytanie wymaga, po pierwsze, spojrzenia tak\u017ce na inne sprawy a po drugie, porzucenia sztywnego podzia\u0142u na uwarunkowania zewn\u0119trzne i wewn\u0119trzne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli spojrzymy na ewolucj\u0119 intelektualn\u0105 wiek\u00f3w od XI do XV, dwie sprawy wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 kluczowe w ukierunkowaniu tej ewolucji ku nowo\u017cytno\u015bci. Pierwsza wi\u0105\u017ce si\u0119 z bardzo specyficzn\u0105 zmian\u0105 klimatu intelektualnego od wieku XI i XII. Zwracaj\u0105 na ni\u0105 uwag\u0119 liczni historycy i filozofowie. Niekt\u00f3rzy nadali mu nazw\u0119 <strong>Zwrotu Racjonalistycznego<\/strong>. Niemal ka\u017cdej dziedzinie \u017cycia, czy b\u0119dzie to teologia, ekonomia, czy polityka, gwa\u0142townie ow\u0142adn\u0119\u0142o umys\u0142ami d\u0105\u017cenie do preferowania racjonalnych wyja\u015bnie\u0144 w oparciu o narz\u0119dzia logiki, matematyk\u0119 i wyra\u017anie zdystansowany stosunek do t\u0142umacze\u0144 odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do czynnik\u00f3w nadnaturalnych. Przyczyn Zwrotu Racjonalistycznego nale\u017cy upatrywa\u0107 zar\u00f3wno w wyzwaniach, jakie dla \u015brodowiska akademickiego stanowi\u0142o odkrycie nauki greckiej i arabskiej jak i nowa sytuacja polityczna, spo\u0142eczna i gospodarcza w okresie XI-XIV wieku. B\u0119d\u0119 o tym szerzej pisa\u0142 w dalszej cz\u0119\u015bci rozdzia\u0142u. Druga sprawa, kt\u00f3ra wywar\u0142a bardzo istotny wp\u0142yw na kierunek rozwoju intelektualnego to konsekwencje zderzenia asymilowanych przez \u015bredniowieczny system akademicki dzie\u0142 Arystotelesa i ich specyficznej interpretacji z doktryn\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 oraz autorytetem i si\u0142\u0105 Ko\u015bcio\u0142a. W wyniku tego zderzenia nast\u0105pi\u0142o <strong>Przebudzenie Metafizyczne<\/strong>. Zosta\u0142y w\u00f3wczas bardzo wyra\u017anie zdefiniowane doktrynalne za\u0142o\u017cenia s\u0142u\u017c\u0105ce opisowi \u015bwiata. Sta\u0142y si\u0119 one nied\u0142ugo potem budulcem <strong>Korytarza Dogmatycznego<\/strong>, kt\u00f3ry wytyczy\u0142 \u015bwiatu akademickiemu dozwolony kierunek, kt\u00f3rym m\u00f3g\u0142 on pod\u0105\u017ca\u0107 i kt\u00f3rego nie wolno by\u0142o opuszcza\u0107. Na jego stra\u017cy sta\u0142 autorytet i doczesna si\u0142a Ko\u015bcio\u0142a. Korytarz Dogmatyczny wytyczy\u0142 drog\u0119 rozwoju my\u015bli \u015bredniowiecznej ku wypracowaniu nowej metody, nowego celu i przedmiotu nauki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nowe Otoczenie, Zwrot Racjonalistyczny, Przebudzenie Metafizyczne oraz Korytarz Dogmatyczny spowodowa\u0142y \u0142\u0105cznie wypracowanie w okresie pe\u0142nego \u015bredniowiecza element\u00f3w nowo\u017cytnej nauki. Powsta\u0142y niezb\u0119dne sk\u0142adniki dla jej powstania, ale brak by\u0142o jeszcze zestrzelenia ich razem w jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Trzeba by\u0142o nieco poczeka\u0107, a\u017c dwa z kluczowych obszar\u00f3w \u015bredniowiecznej filozofii przyrody: astronomia i fizyka wykorzystaj\u0105 te elementy do budowy teorii, kt\u00f3re r\u00f3wnocze\u015bnie zburz\u0105 stare koncepcje i na ich gruzach zbuduj\u0105 nowe. Musia\u0142y wi\u0119c powsta\u0107 <strong>Wielkie De-Konstrukcje &#8211;<\/strong> dzie\u0142a Kopernika, Galileusza i Keplera.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">U progu nowo\u017cytno\u015bci uczeni XVI i XVII wieku, buduj\u0105c zr\u0119by nauki nowo\u017cytnej, bazowali na fundamentach \u015bredniowiecznych (np. teoria woluntaryzmu &#8211; baza empiryzmu i do\u015bwiadczenia; teoria impetusu &#8211; baza nowo\u017cytnej fizyki; regulowane logik\u0105 debaty scholastyczne; chroniony dogmatami obraz Natury usuwaj\u0105cy przeszkody w jej badaniu &#8211; patrz Jaki, Whitehead, Duhem; trening matematyczny w s\u0142u\u017cbie astronomii i teologii), ale by\u0142y one dot\u0105d zanurzone w tradycji innych problem\u00f3w badawczych (dominacja rozwa\u017ca\u0144 oko\u0142o-teologicznych), innego j\u0119zyka (poj\u0119cia arystotelesowskie), innych cel\u00f3w (eschatologia). Potrzebni byli geniusze jak Kopernik, Galileusz, Kartezjusz, Kepler, w kt\u00f3rych umys\u0142ach dokona\u0142a si\u0119 radykalna transpozycja tych element\u00f3w (transpozycja &#8211; przystosowanie czego\u015b do innego u\u017cytku ni\u017c poprzedni), dzi\u0119ki czemu mogli stworzy\u0107 Wielkie De-Konstrukcje, czyli nowe teorie wykorzystuj\u0105c ceg\u0142y pozosta\u0142e ze zburzenia starych. Alexandre Koyr\u00e9 nazwa\u0142 to przeskokiem metafizycznym, gdy\u017c \u2013 w jego opinii &#8211; owej transpozycji dokona\u0142 chrze\u015bcija\u0144ski neoplatonizm. Sprowadza\u0142 on konstrukcj\u0119 \u015bwiata do obiekt\u00f3w matematycznych poruszanych zgodnie z prostymi prawami matematyki. Takie widzenie natury umo\u017cliwi\u0142o i uzasadni\u0142o po\u0142\u0105czenie obserwacji i eksperymentu z analiz\u0105 ilo\u015bciow\u0105 i stosowaniem logiki i matematyki. Nie by\u0142oby to jednak mo\u017cliwe bez uprzedniego, \u015bredniowiecznego trenowania tych element\u00f3w, bo dzi\u0119ki temu treningowi elementy te by\u0142y oswojonym sposobem patrzenia na Natur\u0119. Przeskok typu <em>gestalt<\/em> w efekcie zamiany jednej metafizyki (arystotelesowskiej) na drug\u0105 (neoplato\u0144sk\u0105) spowodowa\u0142 natomiast, \u017ce te same fakty i dane zosta\u0142y nagle inaczej zobaczone, ocenione i po\u0142\u0105czone ze sob\u0105. Ten nowy spos\u00f3b patrzenia i badania natury zyska\u0142 ponadto, dzi\u0119ki zakotwiczeniu w chrze\u015bcija\u0144skim neoplatonizmie, aksjologiczne, metafizyczne i religijne uzasadnienie szukania porz\u0105dku matematycznego w naturze oraz przeformu\u0142owania poj\u0119cia przyczyny i hipotezy. Mia\u0142y si\u0119 one teraz odnosi\u0107 do obserwowalnego \u015bwiata. Stare scholastyczne poj\u0119cia sta\u0142y si\u0119 nieprzydatne. Bardziej u\u017cyteczne sta\u0142y si\u0119 nowe kategorie: si\u0142a, ruch, przestrze\u0144, czas czy masa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podsumowuj\u0105c, rola Ko\u015bcio\u0142a i doktryny w trwaj\u0105cym przez \u015aredniowiecze procesie tworzenia fundament\u00f3w nauki nowo\u017cytnej by\u0142a nast\u0119puj\u0105ca: po pierwsze, Ko\u015bci\u00f3\u0142 odegra\u0142 aktywn\u0105 rol\u0119 w budowie Nowego Otoczenia. Po drugie, przyczyni\u0142 si\u0119 do Zwrotu Racjonalistycznego. Po trzecie, zderzenie ze spu\u015bcizn\u0105 Arystotelesa spowodowa\u0142o Przebudzenie Metafizyczne \u015brodowisk intelektualnych skupionych w uniwersytetach. Po czwarte, konsekwencje tego przebudzenia zmusi\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 do wytyczenia, moc\u0105 swojej w\u0142adzy doczesnej i duchowej, dozwolonego Korytarza Dogmatycznego, kt\u00f3ry okaza\u0142 si\u0119 drog\u0105 ku nowo\u017cytno\u015bci.<\/span><\/p>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Powstanie_nauki_nowozytnej_rewolucyjne_zerwanie_z_przeszloscia_czy_ciaglosc_rozwoju\"><\/span><span style=\"color: #000000;\"><strong>Powstanie nauki nowo\u017cytnej: rewolucyjne zerwanie z przesz\u0142o\u015bci\u0105 czy ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 rozwoju?<\/strong><\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nauka nowo\u017cytna powsta\u0142a w Europie, jej pocz\u0105tek symbolizuje \u017cycie i dzie\u0142o Galileusza (1564-1642) a jej szybki rozw\u00f3j w wiekach XVI-XVIII stanowi jeden z najwa\u017cniejszych element\u00f3w fenomenu europejskiego. Jej korzenie s\u0105 wielorakie, tkwi\u0105 tak\u017ce w \u015bredniowieczu i bez jego dokona\u0144 trudno j\u0105 sobie wyobrazi\u0107 (Grant, Hooykaas). Nauka historii odrzuci\u0142\u0105 ju\u017c, zrodzon\u0105 w O\u015bwieceniu, my\u015bl, \u017ce Renesans i epoka nowo\u017cytna narodzi\u0142y si\u0119 dzi\u0119ki przezwyci\u0119\u017ceniu obskurantyzmu wiek\u00f3w ciemnych i wyzwoleniu spod jarzma \u015bredniowiecznych zabobon\u00f3w. Niemniej, rola epoki, kt\u00f3ra poprzedza\u0142a nadej\u015bcie i rozw\u00f3j nauki nowo\u017cytnej by\u0142a w XX wieku przedmiotem o\u017cywionej dyskusji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">By\u0142a to dyskusja motywowana czasem wzgl\u0119dami pozanaukowymi. Jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych osi polemicznych by\u0142o pytanie, czy w przypadku nauki nowo\u017cytnej mamy do czynienia z radykalnym zerwaniem wi\u0119zi i powstaniem od wieku XVI fundamentalnie nowego sposobu my\u015blenia, czy te\u017c istnieje zasadnicza ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 rozwoju intelektualnego. Stanowiska by\u0142y o tyle zniuansowane, \u017ce zwolennicy pierwszego podej\u015bcia nie negowali wp\u0142yw\u00f3w \u015bredniowiecza a zwolennicy drugiego \u2013 nowej jako\u015bci, jaka nadesz\u0142a w wieku XVI-XVII. Problem dotyczy\u0142 wi\u0119c g\u0142\u00f3wnie tego, jak wa\u017cne w genezie nauki nowo\u017cytnej by\u0142o \u015bredniowiecze, zdominowane kulturowo, intelektualnie i ideologicznie przez chrze\u015bcija\u0144stwo.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Najbardziej chyba prominentnym zwolennikiem koncepcji zerwania by\u0142 Alexandre Koyr\u00e9 (1892-1964). (Routledge VIII 146). Jego zdaniem, zmiana, jaka nast\u0105pi\u0142a w nauce w XVI i XVII wieku by\u0142a \u201ejedn\u0105 z najg\u0142\u0119bszych o ile nie najg\u0142\u0119bsz\u0105 mutacj\u0105 i transformacj\u0105 dokonan\u0105 \/\u2026\/ przez ludzki umys\u0142 od czasu odkrycia kosmosu przez Grek\u00f3w dwa tysi\u0105ce lat wcze\u015bniej\u201d (Koyre, 1965 s. 4-5). Podstaw\u0105 tej oceny by\u0142o przekonanie Koyre\u2019go, \u017ce \u201etym, czego musieli dokona\u0107 tw\u00f3rcy nauki nowo\u017cytnej, mi\u0119dzy innymi Galileusz, nie by\u0142o krytykowanie i zwalczanie b\u0142\u0119dnych teorii, poprawianie ich lub zast\u0119powanie lepszymi. Musieli oni zrobi\u0107 co\u015b o wiele wi\u0119kszego. Musieli zburzy\u0107 jeden \u015bwiat i zast\u0105pi\u0107 go innym. Musieli zmieni\u0107 zasady naszego my\u015blenia, przeformu\u0142owa\u0107 i zreformowa\u0107 jego poj\u0119cia, wypracowa\u0107 nowe podej\u015bcie do Bytu, nowe poj\u0119cie wiedzy i nauki \u2013 a nawet zast\u0105pi\u0107 ca\u0142kiem naturalne poj\u0119cie zdrowego rozs\u0105dku innym, kt\u00f3re wcale nie by\u0142o ju\u017c tak intuicyjne (Koyre 1943, str. 405).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od strony merytorycznej, zmiana ta polega\u0142a przede wszystkim na porzuceniu wizji wszech\u015bwiata sko\u0144czonego w czasie i przestrzeni oraz uporz\u0105dkowanego hierarchicznie. W to miejsce pojawi\u0142 si\u0119 niesko\u0144czony kosmos. Nast\u0105pi\u0142a destrukcja kosmosu \u015bredniowiecznego, \u201eb\u0119d\u0105cego sko\u0144czon\u0105 i dobrze uporz\u0105dkowan\u0105 ca\u0142o\u015bci\u0105, w kt\u00f3rej struktura przestrzenna uciele\u015bnia\u0142a hierarchi\u0119 doskona\u0142o\u015bci i warto\u015bci\u201d (Koyre 10). Cz\u0142owiek nie by\u0142 ju\u017c skr\u0119powany przez zadekretowany z g\u00f3ry przez Boga wszech\u015bwiat. M\u00f3g\u0142 swobodnie tworzy\u0107 w\u0142asny \u015bwiat, ale by\u0142 te\u017c zdany na \u0142ask\u0119 i nie\u0142ask\u0119 w\u0142asnych decyzji. Cho\u0107 mia\u0142a miejsce kontynuacja, je\u015bli idzie o powi\u0119kszanie korpusu wiedzy, nast\u0105pi\u0142o zerwanie w pojmowaniu, czym jest jej istota. Nast\u0105pi\u0142a zmiana intelektualnej mentalno\u015bci, zmiana wzorc\u00f3w my\u015blenia, zmiana paradygmatu. Te nowe wzorce to przede wszystkim geometryzacja przestrzeni, matematyzacja Natury (Koyre, Yehuda) i sekularyzacja kosmosu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W roku 1939 Koyr\u00e9 nazwa\u0142 t\u0119 zmian\u0119 rewolucj\u0105 naukow\u0105. Termin ten do\u015b\u0107 szybko zadomowi\u0142 si\u0119 w historii nauki. Sta\u0142 si\u0119 te\u017c inspiracj\u0105 dla innych (Butterfield, Hall, Kuhn, Porter, Cohen in: Leahey. Przez mniej wi\u0119cej trzydzie\u015bci, czterdzie\u015bci lat koncepcja przerwania ci\u0105g\u0142o\u015bci mi\u0119dzy \u015bredniowieczem z epok\u0105 wczesnonowo\u017cytn\u0105 w sensie zmiany paradygmatu my\u015blenia o wszech\u015bwiecie by\u0142a do\u015b\u0107 powszechnie akceptowana. Jednak w miar\u0119 post\u0119pu bada\u0144 historycznych, ostre przeciwstawienie przez Koyre\u2019go nowo\u017cytnego prze\u0142omu w nauce koncepcjom \u015bredniowiecznym okazywa\u0142o si\u0119 coraz mniej przystawa\u0107 do historycznej rzeczywisto\u015bci. Rewolucyjna, zdaniem Koyre\u2019go, zmiana wzorc\u00f3w my\u015blenia (geometryzacja przestrzeni i matematyzacja Natury) mia\u0142a sw\u00f3j rodow\u00f3d w my\u015bli p\u00f3\u017ano scholastycznej, czyli w wieku XIV i XV. Za\u015b sekularyzacja kosmosu, dokonana pod koniec XVIII wieku, by\u0142a poprzedzona \u201emechanizacj\u0105\u201d wszech\u015bwiata \u2013 procesem zacz\u0119tym w wieku XIV.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W efekcie, w pracy opublikowanej w roku 1996 pod tytu\u0142em \u201eRewolucja naukowa\u201d, jej autor, Steven Shapin, m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 we wst\u0119pie: \u201eNiczego takiego, jak rewolucja naukowa nie by\u0142o i o tym m\u00f3wi ta ksi\u0105\u017cka\u201d (Shapin 2000, str. 9). Paradoksalne zderzenie tytu\u0142u ksi\u0105\u017cki z jej pierwszym zdaniem by\u0142o niew\u0105tpliwie przez autora zamierzone. Samo poj\u0119cie rewolucji naukowej bowiem przetrwa\u0142o, ale jego pierwotny sens, nadany przez Koyre\u2019go, jako radykalnego prze\u0142omu i zerwania z epok\u0105 wcze\u015bniejsz\u0105, wyparowa\u0142 (Jaroszy\u0144ski 2007). Obecnie pod has\u0142em rewolucja naukowa rozumiemy tylko okres od XVI do XVIII wieku, kiedy to zosta\u0142y opublikowane liczne prace, kt\u00f3re zapocz\u0105tkowywa\u0142y w kolejnych dziedzinach (fizyka, astronomia, optyka, biologia, geografia itd.) nauk\u0119 w nowo\u017cytnym rozumieniu tego poj\u0119cia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Skoro wi\u0119c radykalna teza Koyre\u2019go o przerwaniu ci\u0105g\u0142o\u015bci mi\u0119dzy nauk\u0105 \u015bredniowieczn\u0105 a nowo\u017cytn\u0105 stanowi miniony ju\u017c epizod w historii nauki, usprawiedliwia to nasze pytanie podstawowe: na czym polega\u0142a rola Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa w powstaniu nauki nowo\u017cytnej? A \u017ce nauka nowo\u017cytna narodzi\u0142a si\u0119 w wiekach XVI i XVII, musimy pyta\u0107 o rol\u0119 Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa w epoce poprzedzaj\u0105cej te narodziny, czyli w \u015bredniowieczu. Przedtem jednak nale\u017cy sporz\u0105dzi\u0107 szerszy obraz owych determinant i dopiero na tym tle zbada\u0107 wp\u0142yw Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/span><\/p>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Co_uksztaltowalo_nauke_nowozytna\"><\/span><span style=\"color: #000000;\"><strong>Co ukszta\u0142towa\u0142o nauk\u0119 nowo\u017cytn\u0105?<\/strong><\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Lista_determinant_wyszczegolnienie_bez_analizy\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Lista determinant (wyszczeg\u00f3lnienie bez analizy)<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Spr\u00f3bujmy zatem odtworzy\u0107 w miar\u0119 pe\u0142n\u0105 list\u0119 czynnik\u00f3w, kt\u00f3re w opinii wsp\u00f3\u0142czesnej nauki oddzia\u0142ywa\u0142y na jej powstanie. Dopiero po jej sporz\u0105dzeniu, b\u0119dzie mo\u017cna si\u0119 zastanowi\u0107, jak w tym obrazie wygl\u0105da rola Ko\u015bcio\u0142a i doktryny chrze\u015bcija\u0144skiej. Spr\u00f3bujemy te\u017c w\u00f3wczas zwa\u017cy\u0107 znaczenie obu tych element\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">R\u00f3\u017cni autorzy zwracaj\u0105 uwag\u0119 na rozmaite determinanty. Mo\u017cemy wi\u0119c, przegl\u0105daj\u0105c literatur\u0119, wyodr\u0119bni\u0107:<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Czynniki historyczne.<\/strong> Istnieje konsensus, \u017ce bez staro\u017cytnej spu\u015bcizny grecko-rzymskiej oraz arabsko-hinduskiej powstanie nauki nowo\u017cytnej by\u0142oby trudne do poj\u0119cia a przynajmniej zosta\u0142oby op\u00f3\u017anione o setki lat. Staro\u017cytno\u015b\u0107 przekaza\u0142a tradycj\u0119 wiedzy racjonalnej, ale nie nale\u017cy poprzesta\u0107 na tak og\u00f3lnym stwierdzeniu. Idzie przecie\u017c o konkretne tradycje w zakresie geometrii, logiki, optyki, medycyny, biologii, fizyki i zbioru alternatywnych koncepcji metafizycznych i epistemologicznych oraz odkryty dopiero w \u015bredniowieczu i Renesansie korpus wiedzy epoki hellenistycznej (323 r. p.n.e \u2013 146 r. p.n.e.). Na specjaln\u0105 wzmiank\u0119 zas\u0142uguje algebraizacja matematyki \u015bci\u015ble zwi\u0105zana z wprowadzeniem do Europy od XII wieku zapisu dziesi\u0119tnego z zerem. Z punktu widzenia epoki nowo\u017cytnej niezwykle wa\u017cny by\u0142 fakt szybkiej i entuzjastycznej asymilacji ca\u0142ej tej spu\u015bcizny. To za\u015b by\u0142o uwarunkowane datuj\u0105c\u0105 si\u0119 od pierwszych wiek\u00f3w tradycj\u0105 korzystania z niej i przystosowywania do pryncypi\u00f3w doktrynalnych oraz potrzeb debaty intelektualnej z poga\u0144stwem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Czynniki geopolityczne.<\/strong> Pierwszym i wielokrotnie ju\u017c wspominanym czynnikiem geopolitycznym, kt\u00f3ry pozytywnie oddzia\u0142ywa\u0142 tak\u017ce na rozw\u00f3j nauki europejskiej i ostateczne powstanie nauki nowo\u017cytnej by\u0142a wielocentrowo\u015b\u0107 polityczna Europy. Jej rola w przypadku nauki gwarantowa\u0142a przetrwanie europejskiej sieci uniwersyteckiej nawet w przypadku likwidacji jednego czy kilku jej w\u0119z\u0142\u00f3w. Po drugie, wielowiekowy i nieprzerwany rozw\u00f3j nauki zawdzi\u0119cza Europa w pewnym stopniu wzgl\u0119dnej izolacji od zam\u0119tu politycznego i militarnego tu\u017c poza jej granicami. Wielk\u0105 zas\u0142ug\u0119 odegra\u0142o Bizancjum, kt\u00f3re wzi\u0119\u0142o na siebie ci\u0119\u017car walki z ekspansj\u0105 islamu i falami azjatyckich lud\u00f3w stepowych. Ale nale\u017cy te\u017c pami\u0119ta\u0107 o powstrzymaniu Mongo\u0142\u00f3w pod Legnic\u0105 w roku 1241 a wcze\u015bniej pochodu islamu na Europ\u0119 dzi\u0119ki zwyci\u0119stwie Karola M\u0142ota nad wojskami muzu\u0142ma\u0144skimi pod Poitiers w roku 732.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Czynniki polityczne.<\/strong> Nauka nie istnieje i nie rozwija si\u0119 w pr\u00f3\u017cni. Interesy znacz\u0105cych aktor\u00f3w sceny publicznej istotnie wp\u0142ywaj\u0105 na dzia\u0142alno\u015b\u0107 sfery intelektualnej, zar\u00f3wno co do skali jej aktywno\u015bci jak i kierunk\u00f3w. W przypadku Europy, Ko\u015bci\u00f3\u0142 i pa\u0144stwo uznawali wag\u0119 sfery nauki i edukacji oraz akceptowali fizykalny kierunek bada\u0144 (obok innych, bardziej ju\u017c nastawionych praktycznie). Po drugie i szcz\u0119\u015bliwie dla nauki europejskiej, \u017caden z tych podmiot\u00f3w nie zdominowa\u0142 na trwa\u0142e drugiego. W ten spos\u00f3b nauka nie tylko mia\u0142a ich wsparcie, ale i wygrywaj\u0105c napi\u0119cia mi\u0119dzy nimi, by\u0142a w stanie zbudowa\u0107 swoj\u0105 pozycj\u0119, wzgl\u0119dnie autonomiczn\u0105 wobec nich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Czynniki pragmatyczne.<\/strong> Sfera nauki, czyli o\u015brodki skupiaj\u0105ce uczonych i oni sami, musi by\u0107 postrzegana przez elity opiniotw\u00f3rcze i tych, kt\u00f3rzy j\u0105 finansuj\u0105 jako po\u017cyteczna. To przekonanie musi by\u0107 ponadto trwa\u0142e i w miar\u0119 powszechne, gdy\u017c budowa infrastruktury naukowej i korpusu wiedzy jest procesem d\u0142ugotrwa\u0142ym. Po\u017cytki mog\u0105 by\u0107 postrzegane w kategoriach finansowych, presti\u017cu, umacniania w\u0142adzy, konstruowania narz\u0119dzi walki intelektualnej i fizycznej. Dla Ko\u015bcio\u0142a i pa\u0144stwa \u015bredniowiecznego oraz dla rosn\u0105cych w si\u0142\u0119 miast wa\u017cne by\u0142o mi\u0119dzy innymi kszta\u0142cenie elit. Ko\u015bcio\u0142owi by\u0142y one potrzebne do walki z nowymi falami herezji, a wszystkim wymienionym wy\u017cej instytucjom do obs\u0142ugi nowotworzonych instytucji prawnych i administracji pa\u0144stwowej i samorz\u0105dowej. Ludzie nauki byli przywo\u0142ywani do rozwi\u0105zywania problem\u00f3w mi\u0119dzy innymi w takich obszarach jak medycyna, prawo, reforma kalendarza, budownictwo, rachunkowo\u015b\u0107, balistyka, budowa zamk\u00f3w i umocnie\u0144, astrologia, alchemia, nawigacja, kartografia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Czynniki spo\u0142eczne.<\/strong> Aby nauka mog\u0142a si\u0119 rozwija\u0107 w d\u0142ugim okresie czasu, musi posiada\u0107 odpowiednio wysoki presti\u017c spo\u0142eczny. Dzi\u0119ki temu zapewniony jest w\u0142a\u015bciwy status spo\u0142eczny ludzi nauki, ten za\u015b stanowi baz\u0119 pozytywnej selekcji i dobrej motywacji finansowej. Nie bez znaczenia jest znaczna pionowa ruchliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna. W Europie \u015bredniowiecznej nauka zyska\u0142a bardzo wysok\u0105 pozycj\u0119, gdy\u017c by\u0142a uznawana za trzeci filar, tak zwane <em>studium,<\/em> obok w\u0142adzy \u015bwieckiej i misji kap\u0142a\u0144skiej, a wi\u0119c obok <em>imperium<\/em> i <em>sacerdotium<\/em> w uniwersalnej organizacji \u015bwiata (Geremek, Rashdall s.4 t1). Ludzie nauki, mistrzowie i studenci, cieszyli si\u0119 szeregiem przywilej\u00f3w, mi\u0119dzy innymi wy\u0142\u0105czeniem spod jurysdykcji \u015bwieckiej, zwolnieniem z podatk\u00f3w, pe\u0142nienia s\u0142u\u017cby wojskowej itd. Mistrzowie cz\u0119sto pe\u0142nili funkcje w organach w\u0142adzy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u015b by\u0142 bardzo efektywnym, jak na owe czasy, kominem awansowym id\u0105cym w poprzek \u015bredniowiecznej struktury spo\u0142ecznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Czynniki organizacyjne.<\/strong> Nauka jest dzia\u0142alno\u015bci\u0105 par excellence spo\u0142eczn\u0105 i spos\u00f3b jej zorganizowania istotnie wp\u0142ywa na jej efektywno\u015b\u0107. Niezb\u0119dne s\u0105 zatem o\u015brodki naukowe, skupiaj\u0105ce wi\u0119ksze grupy os\u00f3b, ich przynajmniej wzgl\u0119dna autonomia, trwa\u0142o\u015b\u0107 istnienia i ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 rozwoju. Od XII wieku warunki te spe\u0142nia\u0142a rosn\u0105ca europejska sie\u0107 uniwersytecka.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Czynniki ekonomiczne.<\/strong> Nauka wymaga specyficznego \u015brodowiska oraz nak\u0142ad\u00f3w. W\u015br\u00f3d uwarunkowa\u0144 ekonomicznych na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje europejskie o\u017cywienie gospodarcze, datuj\u0105ce si\u0119 od X-XI wieku. Jedn\u0105 z jego konsekwencji by\u0142 znacz\u0105cy wzrost urbanizacji, kt\u00f3ra jest powszechnie uwa\u017cana za istotn\u0105 przyczyn\u0119 fermentu intelektualnego prowadz\u0105cego do powstania nauki nowo\u017cytnej. Po drugie, warunkiem powstania nowo\u017cytnej nauki by\u0142o nieprzerwane finansowanie przez wiele stuleci sfery nauki i edukacji, kt\u00f3re te\u017c by\u0142o pochodn\u0105 o\u017cywienia ekonomicznego, rosn\u0105cej nadwy\u017cki generowanej przez gospodark\u0119 i dezetezauryzacji zasob\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Czynniki religijne, ideologiczne<\/strong>. Warunkiem powstania nauki nowo\u017cytnej by\u0142a pozytywna sankcja religii, Ko\u015bcio\u0142a i dominuj\u0105cej ideologii, \u017ce racjonalne badanie natury (tzn. z odwo\u0142aniem si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do rozumu i autonomiczne wobec obja\u015bnie\u0144 religijnych, astrologicznych itp.) jest dozwolone, mo\u017cliwe i po\u017cyteczne. W \u015bredniowieczu powszechnie uznawano, \u017ce zastosowanie rozumu do analizy zjawisk fizykalnych jest dozwolone, cho\u0107 istniej\u0105 granice doktrynalne, kt\u00f3rych nie wolno przekracza\u0107. Po drugie jest mo\u017cliwe, gdy\u017c nie ma jakichkolwiek zasadniczych przeszk\u00f3d politycznych, religijnych, filozoficznych, kt\u00f3re czyni\u0142yby takie badania szkodliwymi, obrazoburczymi lub sprzecznymi z fundamentami posiadanej ju\u017c wiedzy. Jest wreszcie po\u017cyteczne, gdy\u017c stanowi jedn\u0105 z dw\u00f3ch zasadniczych i uzupe\u0142niaj\u0105cych si\u0119 metod poznania Boga: poprzez ksi\u0119g\u0119 objawion\u0105, czyli Bibli\u0119 i poprzez odczytywanie Bo\u017cego dzie\u0142a stworzenia z ksi\u0119gi natury. Determinanty religijne, przybiera\u0142y posta\u0107 wywodzonych z doktryny twierdze\u0144 o \u015bwiecie, kt\u00f3re stymulowa\u0142y lub hamowa\u0142y racjonalny dyskurs naukowy i nadawa\u0142y mu kierunek. To tak\u017ce administracyjne ingerencje w naukowe dyskusje. Wszystkie te determinanty nale\u017cy uzna\u0107 cz\u0119\u015bciowo za czynnik zewn\u0119trzny, gdy\u017c by\u0142y to ingerencje z naukowy dyskurs spoza sfery nauki a cz\u0119\u015bciowo za czynnik wewn\u0119trzny, bo dotyczy\u0142y jednak fundament\u00f3w wiedzy, tak ontologicznych jak i epistemologicznych..<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Czynniki przypadkowe.<\/strong> Niekt\u00f3rzy autorzy zajmuj\u0105cy si\u0119 fenomenem europejskim, w tym tak\u017ce histori\u0105 nauki zadaj\u0105 pytanie, jak\u0105 rol\u0119 w tym gwa\u0142townym przyspieszeniu cywilizacyjnym odegra\u0142y zdarzenia ewidentnie przypadkowe lub jak potoczy\u0142aby si\u0119 historia, gdyby pewnym zdarzeniom nie zapobie\u017cono lub gdyby nie nast\u0105pi\u0142a okre\u015blona koincydencja w czasie mi\u0119dzy pewnymi zdarzeniami albo gdyby nast\u0105pi\u0142o pewne wydarzenie, gdy\u017c by\u0142o ono teoretycznie mo\u017cliwe, cho\u0107 de facto nie nast\u0105pi\u0142o. Tego typu analizy s\u0105 zawsze kontrowersyjne, ale wymie\u0144my, jedynie tytu\u0142em przyk\u0142adu, kilka z takich, alternatywnych wobec faktycznie maj\u0105cych miejsce, zdarze\u0144: nieudana konwersja Europy na chrze\u015bcija\u0144stwo rzymskie, upadek Bizancjum w wieku VII lub VIII wieku (McNeill s. 441 przypis 33), przegrana pod Legnic\u0105 i Poitiers, rekonkwista Hiszpanii przy nieistnieniu uniwersytet\u00f3w, zwyci\u0119stwo herezji gnostyckich w pierwszych wiekach chrze\u015bcija\u0144stwa, blokuj\u0105ce asymilacj\u0119 spu\u015bcizny greckiej, depopulacja Europy w wyniku przeniesienia \u015bmiertelnych zarazk\u00f3w z Nowego \u015awiata (przez analogi\u0119 do tego procesu w Amerykach), nieodkrycie Nowego \u015awiata lub op\u00f3\u017anienie tego zdarzenia o kilka wiek\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Czynniki inne.<\/strong> Pierre Chaunu zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na psychologiczne konsekwencje wielkich epidemii, jakie spad\u0142y na Europ\u0119 w XIV wieku. By\u0142 to okres powstania i triumfu filozofii Ockhama, kt\u00f3ra odrzuca\u0142a optymizm XIII wiecznych syntez metafizycznych i stanowczo wypowiada\u0142a si\u0119 przeciw wszelkiej interpretacji \u015bwiata w duchu koniecznych praw dziejowych (awerroistyczna wersja arystotelizmu). Powodzenie tego nurtu, <em>via moderna,<\/em> t\u0142umaczy Chaunu tak\u017ce tym, \u017ce \u201eseria coraz powa\u017cniejszych i cz\u0119stszych katastrof a\u017c po kataklizm lat 1348 \u2013 1349, kt\u00f3re poch\u0142on\u0119\u0142y 35 \u2013 40 procent ludno\u015bci \u017cyj\u0105cej w chrze\u015bcija\u0144stwie \u0142aci\u0144skim, oraz wprowadzenie nowych struktur przyczyni\u0142y si\u0119 do zbudowania nieprzewidywalnego, rzeczywi\u015bcie przypadkowego \u015bwiata. Wszelka pr\u00f3ba systematyzacji, usi\u0142uj\u0105ca wpisa\u0107 wszech\u015bwiat w jak\u0105kolwiek struktur\u0119 o charakterze koniecznym a wi\u0119c przewidywalnym, po okresie czarnej \u015bmierci, wydaje si\u0119 pozbawiona sensu\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Czynniki wewn\u0119trzne.<\/strong> Wszelkie zewn\u0119trzne uwarunkowania procesu powstania nauki nowo\u017cytnej, wymienione w poprzednich punktach, nie uwzgl\u0119dniaj\u0105 jej autonomicznego rozwoju w drodze wzajemnych stymulacji pomi\u0119dzy rozmaitymi koncepcjami, szko\u0142ami, samymi uczonymi i o\u015brodkami naukowymi. Mo\u017cna dokona\u0107 rekonstrukcji ewolucji nauki \u015bredniowiecznej i jej przechodzenia ku nowo\u017cytno\u015bci jako procesu takich w\u0142a\u015bnie wzajemnych oddzia\u0142ywa\u0144. W tego typu analizie czynniki zewn\u0119trzne wywiera\u0142y wp\u0142yw, silniejszy lub s\u0142abszy, przyspieszaj\u0105cy lub hamuj\u0105cy a wreszcie ukierunkowuj\u0105cy. Istnia\u0142a jednak tak\u017ce wewn\u0119trzna logika rozwoju, maj\u0105c\u0105 zawsze du\u017cy stopie\u0144 autonomii wobec oddzia\u0142ywa\u0144 zewn\u0119trznych. Nauka ogl\u0105dana z tej perspektywy by\u0142a rozci\u0105gni\u0119t\u0105 w czasie dyskusj\u0105 pomi\u0119dzy uczonymi i ich ideami. Tego aspektu nie wolno pomija\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przyk\u0142adem internalistycznej wizj\u0105 historii nauki europejskiej jest w wi\u0119kszo\u015bci klasyczne dzie\u0142o Alistaira Crombie\u2019go \u201eNauka \u015bredniowieczna i pocz\u0105tki nauki nowo\u017cytnej\u201d (Crombie, 1960) lub fragmenty po\u015bwi\u0119cone ruchom naukowym \u015bredniowiecza i Renesansu w \u201eHistorii filozofii\u201d pi\u00f3ra Fredericka Coplestona (Copleston, 1995). \u015aledzimy w nich prace kolejnych uczonych i filozof\u00f3w stymulowane pracami ich poprzednik\u00f3w i oddzia\u0142ywuj\u0105ce na kolejne pokolenia. \u015awiat zewn\u0119trzny zdaje si\u0119 nie istnie\u0107. Nauka bowiem rozwija si\u0119 moc\u0105 w\u0142asnej wewn\u0119trznej logiki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby zarysowa\u0107 spos\u00f3b rozumowania internalist\u00f3w, poka\u017cmy w najwi\u0119kszym skr\u00f3cie, jak w tym uj\u0119ciu mo\u017ce wygl\u0105da\u0107 powstanie nauki nowo\u017cytnej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jednym z pierwszych element\u00f3w buduj\u0105cych gmach europejskiej nauki nowo\u017cytnej by\u0142o upowszechnienie idei racjonalnego wyja\u015bniania na wz\u00f3r dowodu formalnego lub geometrycznego: fakt jest wyja\u015bniony, je\u015bli mo\u017ce by\u0107 wydedukowany z og\u00f3lniejszej zasady. Szerokie przyj\u0119cie tej idei w wieku XII, wpierw przez logik\u00f3w i filozof\u00f3w, kt\u00f3rzy nie zajmowali si\u0119 przyrodoznawstwem, by\u0142o cz\u0119\u015bciowo efektem d\u0142ugiej tradycji nauczania logiki, ale bezpo\u015bredni impuls stanowi\u0142a asymilacja spu\u015bcizny staro\u017cytnych Grek\u00f3w (m.in. Euklidesa), zapocz\u0105tkowana w wieku XI. By\u0142a to cz\u0119\u015b\u0107 og\u00f3lnego o\u017cywienia intelektualnego XII wieku. Okres ten niekiedy nazywany jest Renesansem dwunastowiecznym. Teologowie i filozofowie starali si\u0119 dostosowa\u0107 swoje przedmioty rozwa\u017ca\u0144 do metody matematyczno-dedukcyjnej. Matematyka, kieruj\u0105ca si\u0119 dedukcj\u0105 i rozumem, by\u0142a wzorem racjonalnej nauki, dzi\u0119ki kt\u00f3rej mo\u017cna pozna\u0107 prawd\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przeniesienie do przyrodoznawstwa (zwanego w\u00f3wczas filozofi\u0105 przyrody) pomys\u0142u zastosowania dowod\u00f3w oraz technik matematycznych by\u0142o tylko kwesti\u0105 czasu i postawi\u0142o kolejne pytanie: jak w przyrodoznawstwie doj\u015b\u0107 do naczelnych zasad lub og\u00f3lnej teorii, od kt\u00f3rej nale\u017cy zacz\u0105\u0107 dowodzenie lub wyja\u015bnianie poszczeg\u00f3lnych fakt\u00f3w. Jak odr\u00f3\u017cni\u0107 teori\u0119 prawdziw\u0105 od fa\u0142szywej? Te pytania skierowa\u0142y w XIII wieku uwag\u0119 na takie problemy, jak natura przyczynowo\u015bci, stosowanie indukcji, obserwacji i eksperymentu. W ten spos\u00f3b \u015bwiat \u015bredniowiecznych scholastyk\u00f3w zetkn\u0105\u0142 si\u0119, cho\u0107 jeszcze na niewielk\u0105 skal\u0119, z empiryczn\u0105 drog\u0105 poznania, kt\u00f3ra w nast\u0119pnych wiekach mia\u0142a si\u0119 sta\u0107 jednym z fundament\u00f3w nauki nowo\u017cytnej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">R\u00f3wnocze\u015bnie, proces asymilacji Arystotelesa przez chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 my\u015bl \u015bredniowieczn\u0105 (XII \u2013 XIII wiek) szybko zrodzi\u0142 krytyk\u0119 niekt\u00f3rych jego sk\u0142adnik\u00f3w: kosmologii i astronomii oraz jako\u015bciowej fizyki, nieadekwatnej z coraz szerzej stosowan\u0105 matematyk\u0105. Jednym z powod\u00f3w tej krytycznej recepcji by\u0142o r\u00f3wnoczesna asymilacja z Arystotelesem lepszej matematycznie, ale sprzecznej z nim w wielu punktach astronomii Ptolemeusza. Sprzeczno\u015bci mi\u0119dzy nimi a tak\u017ce wewn\u0119trzne s\u0142abo\u015bci teorii Ptolemeusza podnosi\u0142y temperatur\u0119 naukowych dyskusji, coraz wyra\u017aniej ujawnia\u0142y s\u0142abo\u015bci fizyki i kosmologii Arystotelesa i w ko\u0144cu doprowadzi\u0142y do jej porzucenia. Odrzucenie poprzedzi\u0142a totalna krytyka gmachu scholastycznej metafizyki, przeprowadzona od wewn\u0105trz, i wypracowanie teoretycznej alternatywy, czym zast\u0105pi\u0107 arystotelesowski system obja\u015bniania \u015bwiata.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zadanie to rozpocz\u0119li sami scholastycy w wieku XIV, przede wszystkim Duns Szkot i Wilhelm Ockham. Ich prace by\u0142y odpowiedzi\u0105 na zderzenie dw\u00f3ch konkurencyjnych nurt\u00f3w trzynastowiecznej my\u015bli scholastycznej. Radykalni zwolennicy awerroistycznej interpretacji dzie\u0142 Arystotelesa, neguj\u0105c fundamenty wiary, wywo\u0142ali reakcj\u0119 ortodoks\u00f3w, m.in. w postaci pot\u0119pienia przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 w roku 1277 szeregu twierdze\u0144 Arystotelesa. Pot\u0119pienie nie okaza\u0142o si\u0119 w praktyce skuteczne, ale jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych konsekwencji by\u0142o rosn\u0105ce rozczarowanie do wielkich system\u00f3w wieku XIII, m.in. Tomasza z Akwinu, kt\u00f3re mia\u0142y dokona\u0107 harmonijnej syntezy Arystotelesa z doktryn\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Oceniaj\u0105c, \u017ce filozofia (czyli arystotelizm) nie sprawdza si\u0119 jako obro\u0144czyni i wsparcie wiary, Szkot i Ockham oddzielili j\u0105 od teologii, przyznaj\u0105c tym samym filozofii autonomi\u0119. Dotyczy\u0142o to tak\u017ce filozofii przyrody czyli przyrodoznawstwa. Ockham rozwin\u0105\u0142 ponadto rewolucyjn\u0105 w skutkach doktryn\u0119 Bo\u017cego woluntaryzmu (np. Harrison 2002). B\u00f3g jest ca\u0142kowicie wolny, \u017cadne z jego dzie\u0142 nie jest bytem koniecznym w sensie logicznym. B\u00f3g m\u00f3g\u0142 wszystko zaprojektowa\u0107 dowolnie inaczej. Z nieskr\u0119powanej swobody Boga wynika przypadkowo\u015b\u0107 (przygodno\u015b\u0107) wszelkiego stworzenia. Skoro za\u015b otaczaj\u0105cy nas \u015bwiat nie jest bytem logicznie koniecznym, ale przypadkowym (m\u00f3g\u0142 by\u0107 inny), g\u0142\u00f3wnym narz\u0119dziem jego poznania nie jest czysty rozum i logiczne wnioskowanie dedukcyjne, ale zmys\u0142y, do\u015bwiadczenie i empiria.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ockham wprowadzi\u0142 tym rozumowaniem rygorystyczn\u0105 zasad\u0119 empiryzmu: wszelkie pewne poznanie dotyczy wy\u0142\u0105cznie rzeczy jednostkowych i pochodzi z do\u015bwiadczenia i poznania zmys\u0142owego. Z tego wzgl\u0119du odrzucone zostaj\u0105, jako hipostazy, zasadnicze poj\u0119cia metafizyki: substancja, akt, mo\u017cno\u015b\u0107, forma, materia. Ontologia filozoficzna staje si\u0119 niemo\u017cliwa. Wielki sukces ockhamizmu w XIV i XV wieku dowodzi, \u017ce dokonana przez ten nurt destrukcja scholastyki oznacza\u0142a zniszczenie od wewn\u0105trz zapory teoretycznej, intelektualnej i filozoficznej na drodze rozwoju nowego systemu pojmowania \u015bwiata w oparciu o nowe osi\u0105gni\u0119cia przyrodoznawstwa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wiek XV i XVI to druga fala recepcji staro\u017cytnej my\u015bli greckiej, tym razem w wersji oryginalnej, przyby\u0142ej wraz z uchod\u017acami z podbitego przez Turk\u00f3w osma\u0144skich Bizancjum. Europa poznaje inne nurty filozoficzne staro\u017cytnej Grecji i wielkie dzie\u0142a my\u015bli naukowej epoki hellenistycznej (III w. pne \u2013 I w. ne), kt\u00f3re s\u0105 przyk\u0142adem wr\u0119cz nowo\u017cytnej metody naukowej (dow\u00f3d dedukcyjno-geometryczny, zasady wyja\u015bnienia przez odniesienie do zasad og\u00f3lnych tworzonych poprzez formu\u0142owanie hipotez i ich weryfikacj\u0119 w drodze mierzalnych obserwacji i eksperyment\u00f3w, szerokie stosowanie matematyki i logiki). Arystotelizm, ju\u017c wcze\u015bniej os\u0142abiony, ostatecznie znika jako licz\u0105cy si\u0119 nurt refleksji naukowej. Przewag\u0119 stopniowo zdobywa nowo\u017cytna metoda naukowa, cz\u0119\u015bciowo przygotowana przez ewolucj\u0119 my\u015bli scholastycznej a cz\u0119\u015bciowo kopiowana z dzie\u0142 epoki hellenistycznej (Russo 2005). Nauka ogranicza pole zainteresowa\u0144 do zjawisk \u015bwiata doczesnego. Zanika wyja\u015bnienie teleologiczne na rzecz przyczynowego. Nauka zostaje uznana za hipotetyczn\u0105 z samej swej natury. Zasadnicza rola hipotezy z formu\u0142owaniu teorii u\u015bwiadamia rol\u0119 obserwacji i \u015bwiadomego eksperymentu. D\u0142uga tradycja szacunku dla matematyki i obalenie \u201ejako\u015bciowej\u201d fizyki Arystotelesa pozwala na sformu\u0142owanie rewolucyjnej zasady, \u017ce wszystkie rzeczywiste r\u00f3\u017cnice sprowadzaj\u0105 si\u0119 do r\u00f3\u017cnic ilo\u015bciowych.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wnioski\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wnioski<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wymienione wy\u017cej czynniki odnosz\u0105 si\u0119 do rzeczywisto\u015bci europejskiej, ale w pewnym stopniu mog\u0105 te\u017c s\u0142u\u017cy\u0107 jako matryca do analizy kszta\u0142towania si\u0119 sfery nauki w innych cywilizacjach historycznych. Pozosta\u0144my jednak przy Europie. Wszystkie wymienione uwarunkowania maj\u0105 niew\u0105tpliwy wp\u0142yw na powstanie nauki nowo\u017cytnej. Nie mo\u017cna powa\u017cnie kwestionowa\u0107 rosn\u0105cej urbanizacji jako czynnika sprzyjaj\u0105cego powstaniu nauki. Trudno nie doceni\u0107 wagi istnienia systemu wielocentrycznego w Europie i szcz\u0119\u015bliwego uk\u0142adu geopolitycznego, kt\u00f3ry uchroni\u0142 nas w wiekach VII-X od zalewu azjatyckich barbarzy\u0144c\u00f3w. Jako, \u017ce nauka nie dzia\u0142a w pr\u00f3\u017cni, interesy panuj\u0105cych oraz klasy kap\u0142a\u0144skiej, jak dowodzi historia innych cywilizacji, mog\u0105 czasami d\u0142awi\u0107 rozw\u00f3j sfery naukowej. W Europie tego unikn\u0119li\u015bmy. Za\u015b wzgl\u0119dna r\u00f3wnowaga sfery sacrum i profanum by\u0142a czynnikiem sprzyjaj\u0105cym powstaniu sporego zakresu autonomii nauki. Podobnie na korzy\u015b\u0107 rozwoju nauki wp\u0142ywa\u0142o jej trwa\u0142e zinstytucjonalizowanie i przypisany jej wysoki status spo\u0142eczny. Wzgl\u0119dna autonomia bada\u0144 naukowych w \u015bredniowieczu pozwoli\u0142a na ich wzgl\u0119dnie nieskr\u0119powan\u0105 ewolucj\u0119 i rozw\u00f3j, dzi\u0119ki czemu zosta\u0142y wypracowane podwaliny jako\u015bciowego skoku ku czasom rewolucji naukowej. Ta autonomiczna ewolucja idei, teorii oraz projekt\u00f3w naukowych budowa\u0142a merytoryczn\u0105 tre\u015b\u0107 nauki i uwzgl\u0119dniaj\u0105c zewn\u0119trzne wobec niej wp\u0142ywy nie wolno zapomina\u0107, \u017ce w\u0142a\u015bnie tre\u015b\u0107 nauki stanowi jej rdze\u0144 i istot\u0119. Pozytywna sankcja religii i ideologii \u015bredniowiecznej na wzgl\u0119dnie swobodne i autonomiczne realizowanie bada\u0144 naukowych spoza obszaru teologii tak\u017ce mia\u0142a istotny wp\u0142yw na zbudowanie podstaw nauki nowo\u017cytnej. Mamy przecie\u017c w pami\u0119ci odmienne podej\u015bcia do tego problemu w innych cywilizacjach historycznych. I wreszcie wielk\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a historyczna spu\u015bcizna, grecka, rzymska, hinduska i arabska, kt\u00f3r\u0105 mieli\u015bmy szcz\u0119\u015bcie posiada\u0107 i owocnie asymilowa\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ta kr\u00f3tka prezentacja czynnik\u00f3w warunkuj\u0105cych powstanie nauki nowo\u017cytnej potwierdza dominuj\u0105cy we wsp\u00f3\u0142czesnej historii nauki pogl\u0105d, \u017ce sp\u00f3r mi\u0119dzy internalistami i eksternalistami, co zadecydowa\u0142o o powstaniu nauki jest b\u0142\u0119dn\u0105 dychotomi\u0105. Uwarunkowania zewn\u0119trzne i wewn\u0119trzne nie stanowi\u0105 alternatywnych wyja\u015bnie\u0144 lecz wzajemnie si\u0119 uzupe\u0142niaj\u0105. Otwiera to pole do dyskusji, jak\u0105 wag\u0119 nale\u017cy przypisa\u0107 poszczeg\u00f3lnym czynnikom i jak z nich stworzy\u0107 uporz\u0105dkowany model t\u0142umacz\u0105cy. W moim przekonaniu nie istnieje na to pytanie jedna odpowied\u017a w stosunku do ca\u0142ej historii intelektualnej przygody ludzko\u015bci. W r\u00f3\u017cnych czasach i r\u00f3\u017cnych kr\u0119gach cywilizacyjnych r\u00f3\u017cne czynniki dzia\u0142a\u0142y z r\u00f3\u017cn\u0105 si\u0142\u0105. Co nie zmienia faktu, \u017ce nauka nowo\u017cytna, tak jak j\u0105 tu rozumiemy, powsta\u0142a tylko w Europie. Nie wolno wi\u0119c, przy wyja\u015bnianiu jej genezy, poprzesta\u0107 na mniej lub bardziej szczeg\u00f3\u0142owym opisie wszystkich czynnik\u00f3w, stwierdzaj\u0105c wprost lub <em>implicite<\/em>, \u017ce im wi\u0119cej powiemy, tym wi\u0119cej b\u0119dziemy rozumie\u0107. Jest bowiem odwrotnie, im wi\u0119cej powiemy nie usi\u0142uj\u0105c nada\u0107 analizowanym czynnikomim odpowiednich wag wraz z uzasadnieniem, tym wi\u0119cej zobaczymy drzew nie dostrzegaj\u0105c lasu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W odniesieniu do genezy nauki nowo\u017cytnej, r\u00f3wnoczesne uwzgl\u0119dnienie czynnik\u00f3w zewn\u0119trznych i wewn\u0119trznych przy powstaniu nauki nowo\u017cytnej powinno zosta\u0107 uj\u0119te w makro struktur\u0119 wyja\u015bniaj\u0105c\u0105, kt\u00f3ra porz\u0105dkuje niezliczone fakty w grupy nazwane przeze mnie budow\u0105 Nowego Otoczenia, Zwrotem Racjonalistycznym, Przebudzeniem Metafizycznym, wypracowaniem Korytarza Dogmatycznego oraz scaleniem osi\u0105gni\u0119\u0107 \u015bredniowiecznych w Wielkie De-Konstrukcje (patrz punkt \u201ePowstanie nauki nowo\u017cytnej \u2013 streszczenie logiki dalszego wywodu\u201d). To uporz\u0105dkowanie nie dzieli fakt\u00f3w z historii i prehistorii nauki europejskiej na determinanty wewn\u0119trzne i zewn\u0119trzne. Na przyk\u0142ad, utworzenie Korytarza Dogmatycznego by\u0142o efektem zar\u00f3wno administracyjnych decyzji Ko\u015bcio\u0142a, rozczarowania wielkimi syntezami XIII wieku, klimatem umys\u0142owym epoki wielkich epidemii jak i pracy intelektualnej XIV i XV wiecznych filozof\u00f3w.<\/span><\/p>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rola_Kosciola_i_chrzescijanstwa_pytania_badawcze_i_przyklad_analizy_Edward_Grant\"><\/span><span style=\"color: #000000;\"><strong>Rola Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa: pytania badawcze i przyk\u0142ad analizy <\/strong><strong>(Edward Grant)<\/strong><\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wp\u0142yw \u015bredniowiecza oraz Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa na powstanie nauki nowo\u017cytnej nie podlega obecnie dyskusji z racji zgromadzenia w ci\u0105gu ostatnich kilkudziesi\u0119ciu lat wielkiego materia\u0142u historycznego, kt\u00f3ry uzasadni\u0142 porzucenie przez nauk\u0119 historii skrajnych tez Alexandra Koyre\u2019go.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przyznaj\u0105 to zar\u00f3wno badacze unikaj\u0105cy w badaniu \u015bredniowiecza i Ko\u015bcio\u0142a globalnych konkluzji warto\u015bciuj\u0105cych, jak i ci, kt\u00f3rzy wp\u0142yw ten oceniaj\u0105 wysoko i pozytywnie lub odwrotnie &#8211; zdecydowanie negatywnie (Minois). Ale te\u017c patrz\u0105c na epok\u0119 poprzedzaj\u0105c\u0105 Galileusza, Keplera i Newtona, wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce by\u0142a ona tak g\u0142\u0119boko przesi\u0105kni\u0119ta chrze\u015bcija\u0144skim widzeniem \u015bwiata i wp\u0142ywem Ko\u015bcio\u0142a na bieg wydarze\u0144 ekonomicznych, spo\u0142ecznych, politycznych i kulturowych, \u017ce niewiele jest czynnik\u00f3w, kt\u00f3re istotnie antycypowa\u0142y, w opinii wsp\u00f3\u0142czesnych nauk historycznych, powstanie nauki nowo\u017cytnej a by\u0142yby niezwi\u0105zane z chrze\u015bcija\u0144stwem i Ko\u015bcio\u0142em. Jak pisa\u0142 Hooykaas, \u201ew epoce, w kt\u00f3rej powsta\u0142a nowo\u017cytna nauka, religia by\u0142a jednym z najpot\u0119\u017cniejszych czynnik\u00f3w \u017cycia kulturalnego. To, co ludzie my\u015bleli o Bogu (lub bogach), wp\u0142ywa\u0142o na ich pojmowanie przyrody, a to z kolei oddzia\u0142ywa\u0142o na ich metody badania przyrody, to znaczy na ich nauk\u0119.\u201d (Hooykaas 1975, str.10).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Problem wp\u0142ywu \u015bredniowiecza, Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa na powstanie nauki nowo\u017cytnej polega wi\u0119c na szukaniu odpowiedzi nie na pytanie, czy taki wp\u0142yw by\u0142, ale na czym to oddzia\u0142ywanie polega\u0142o i jak by\u0142o znacz\u0105ce w por\u00f3wnaniu z innymi czynnikami. Nie pretenduj\u0105c do wyczerpania zagadnienia, mo\u017cna wskaza\u0107 kilka istniej\u0105cych w literaturze sposob\u00f3w podej\u015bcia do tego pytania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pierwszy polega na badaniu oddzia\u0142ywania Ko\u015bcio\u0142a i doktryny na kszta\u0142t szeroko rozumianego otoczenia sfery nauki, mi\u0119dzy innymi instytucjonalnego, ekonomicznego i ideologicznego, kt\u00f3re mo\u017ce wspomaga\u0107 lub blokowa\u0107 jej rozw\u00f3j.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Drugi spos\u00f3b polega na analizie wp\u0142ywu Ko\u015bcio\u0142a i doktryny na ewolucj\u0119 samych tre\u015bci naukowych. Analizuj\u0105c rol\u0119 Ko\u015bcio\u0142a, badamy na przyk\u0142ad efekty jego administracyjnej ingerencji w roku 1277 w dyskusje filozoficzne poprzez zadekretowany w\u00f3wczas zakaz g\u0142oszenia wielu tez Arystotelesa. Analizuj\u0105c za\u015b rol\u0119 doktryny, badamy przyk\u0142adowo religijne determinanty ewolucji pewnych poj\u0119\u0107 i teorii, na przyk\u0142ad poj\u0119cia prawa natury i prawa nauki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Trzeci spos\u00f3b badania wp\u0142ywu, tym razem chrze\u015bcija\u0144stwa a nie Ko\u015bcio\u0142a, to pr\u00f3by weryfikacji tezy, \u017ce nauka nowo\u017cytna zawdzi\u0119cza swoje istnienie metafizycznym fundamentom religii chrze\u015bcija\u0144skiej. W tym podej\u015bciu wszystkie inne czynniki pe\u0142ni\u0105 rol\u0119 zdecydowanie drugorz\u0119dn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #000000;\">*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ciekawym i charakterystycznym przyk\u0142adem analizy \u015bredniowiecznej genezy nauki nowo\u017cytnej s\u0105 prace ameryka\u0144skiego historyka, Edwarda Granta. Jak sam pisze, dokona\u0142a si\u0119 w nim na przestrzeni \u0107wier\u0107 wieku zasadnicza zmiana pogl\u0105d\u00f3w, od akceptacji tez Koyre\u2019go o braku ci\u0105g\u0142o\u015bci mi\u0119dzy nauk\u0105 \u015bredniowieczn\u0105 i nowo\u017cytn\u0105 do uznania tezy przeciwnej, \u017ce wk\u0142ad \u015bredniowiecza by\u0142 niepodwa\u017calny i ogromny dla zaistnienia kilkaset p\u00f3\u017aniej rewolucji naukowej.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Warunki_wstepne_konieczne_powstania_nauki_nowozytnej\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Warunki wst\u0119pne (konieczne) powstania nauki nowo\u017cytnej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Grant pokazuje, \u017ce mi\u0119dzy rokiem 1200 a 1600 mia\u0142a miejsce seria zdarze\u0144, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142y w nast\u0119pnych wiekach powstanie nowo\u017cytnej nauki i dokonanie prze\u0142omu zwanego rewolucj\u0105 naukow\u0105. Na wszystkie te zdarzenia Ko\u015bci\u00f3\u0142, duchowni \u2013 naukowcy i doktryna chrze\u015bcija\u0144ska oddzia\u0142ywa\u0142y w spos\u00f3b bardzo istotny. Do warunk\u00f3w wst\u0119pnych powstania nauki nowo\u017cytnej Grant zalicza przeniesienie do Europy w wiekach XII-XIII korpusu wiedzy grecko-arabskiej, instytucj\u0119 \u015bredniowiecznych uniwersytet\u00f3w oraz powstanie klasy teolog\u00f3w-filozof\u00f3w przyrody. Rozwi\u0144my kr\u00f3tko ka\u017cdy z tych punkt\u00f3w.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Przeniesienie_w_wiekach_XII-XIII_do_Europy_korpusu_wiedzy_grecko-arabskiej\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Przeniesienie w wiekach XII-XIII do Europy korpusu wiedzy grecko-arabskiej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bez dokonania tych t\u0142umacze\u0144 op\u00f3\u017anienie narodzin nauki nowo\u017cytnej wynios\u0142oby, zdaniem Granta, cale stulecia. \u015awie\u017co ujawniona w wieku w XI-XII wieku ciekawo\u015b\u0107 \u015bwiata wzbudzi\u0142a wielkie zainteresowanie dzie\u0142ami staro\u017cytnymi. Znaczna ich cz\u0119\u015b\u0107 by\u0142a dost\u0119pna tylko w t\u0142umaczeniach na arabski. T\u0142umaczenia z arabskiego pojawi\u0142y si\u0119 ju\u017c w X wieku, ale wielka aktywno\u015b\u0107 translatorska przypad\u0142a g\u0142\u00f3wnie na wieki XII i XIII. Lata 1125-1200 to zalew nowych t\u0142umacze\u0144. By\u0142o to u\u0142atwione kl\u0119skami muzu\u0142man\u00f3w w Hiszpanii i na Sycylii w XI wieku. Gdy upad\u0142o Toledo, ogromna liczba dzie\u0142 wesz\u0142a do obszaru europejskiego. Na Sycylii pojawi\u0142y si\u0119 tak\u017ce przek\u0142ady z greckiego i te przek\u0142ady preferowano. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 translatorska nie mog\u0142a si\u0119 pojawi\u0107 wcze\u015bniej, bo sami Arabowie uko\u0144czyli j\u0105 dopiero w X-XI wieku.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Sredniowieczne_uniwersytety\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">\u015aredniowieczne uniwersytety<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">By\u0142y to instytucje, kt\u00f3re odegra\u0142y bardzo istotn\u0105 rol\u0119 i nie mia\u0142y odpowiednika w innych cywilizacjach. \u201eNiczego w islamie, Chinach, Indiach czy staro\u017cytnych cywilizacjach Ameryki Po\u0142udniowej nie da si\u0119 por\u00f3wna\u0107 ze \u015bredniowiecznym uniwersytetem. W tej niezwyk\u0142ej instytucji i jej r\u00f3wnie niezwyk\u0142ej dzia\u0142alno\u015bci nale\u017cy szuka\u0107 podstaw nauki nowo\u017cytnej\u201d (Grant 226). Uniwersytet m\u00f3g\u0142 powsta\u0107, bo Ko\u015bci\u00f3\u0142 i pa\u0144stwo &#8211; dwie podstawowe dla \u00f3wczesnego porz\u0105dku politycznego instytucje &#8211; sk\u0142onne by\u0142y uzna\u0107 odr\u0119bno\u015b\u0107 i wzgl\u0119dn\u0105 autonomi\u0119 tej instytucji. Istnieje te\u017c bardzo prawdopodobny zwi\u0105zek mi\u0119dzy powstawaniem uniwersytet\u00f3w a t\u0142umaczeniami, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 dla nich gotowym programem nauczania. Jednym z g\u0142\u00f3wnych element\u00f3w tego programu by\u0142a filozofia przyrody, czyli refleksja nad \u015bwiatem fizykalnym, z kt\u00f3rej wy\u0142oni\u0142y si\u0119 w wiekach p\u00f3\u017aniejszych szczeg\u00f3\u0142owe dyscypliny nauk przyrodniczych.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Powstanie_klasy_teologow-filozofow_przyrody\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Powstanie klasy teolog\u00f3w-filozof\u00f3w przyrody<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bez tej grupy i jej przychylnego stosunku funkcjonowanie w uniwersytetach arystotelesowskiej filozofii przyrody mog\u0142o zosta\u0107 zakazane lub radykalnie ograniczone. Ale cho\u0107 teologowie r\u00f3\u017cnili si\u0119 znacznie mi\u0119dzy sob\u0105 co do jej oceny, to nawet najbardziej konserwatywni (jak \u015bw. Bonawentura) uznawali jej u\u017cyteczno\u015b\u0107. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 teolog\u00f3w nale\u017ca\u0142a do zdeklarowanych jej zwolennik\u00f3w. Filozofi\u0119 przyrody uznawano za tak wa\u017cn\u0105, \u017ce jej znajomo\u015b\u0107, zwie\u0144czona stopniem magistra sztuk stanowi\u0142a niezb\u0119dny warunek podj\u0119cia studi\u00f3w teologicznych. Ten pozytywny stosunek wynika\u0142 w du\u017cej mierze z zakorzenionej od wiek\u00f3w tradycji wykorzystywania my\u015bli poga\u0144skiej. Tradycja ta wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 okresie pierwszych czterech \u2013 pi\u0119ciu wiek\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Warunki_dodatkowe_powstania_nauki_nowozytnej\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Warunki dodatkowe powstania nauki nowo\u017cytnej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wymienione wy\u017cej warunki wst\u0119pne umo\u017cliwi\u0142y, wed\u0142ug Granta, powstanie nauki nowo\u017cytnej, gdy\u017c wytworzy\u0142y \u015brodowisko sprzyjaj\u0105ce studiowaniu nauk \u015bcis\u0142ych. Asymilacja dzie\u0142 greckich i arabskich oraz uniwersytety europejskie s\u0105 zreszt\u0105 powszechnie uznawanymi detonatorami aktywno\u015bci naukowej \u015bredniowiecza (nazwiska). By\u0142y to jednak warunki konieczne, ale nie wystarczaj\u0105ce. To, \u017ce nauki \u015bcis\u0142e zakorzeni\u0142y si\u0119 w okresie p\u00f3\u017aniejszym w spo\u0142ecze\u0144stwie zachodnim by\u0142o efektem zadzia\u0142ania kilku kolejnych czynnik\u00f3w: zachowania w \u015bredniowieczu tradycji uprawiania nauk \u015bcis\u0142ych, wysokiego znaczenia przypisanego filozofii przyrody w ca\u0142okszta\u0142cie wiedzy \u015bredniowiecznej, wypracowaniu w \u015bredniowieczu terminologii stanowi\u0105cej baz\u0119 j\u0119zyka nauki, sformu\u0142owaniu w tym okresie podstawowych problem\u00f3w, kt\u00f3re zosta\u0142y nast\u0119pnie przej\u0119te przez nauk\u0119 wczesnonowo\u017cytn\u0105 oraz wypracowanej w \u015bredniowieczu tradycji autonomii nauki i autonomii rozumu. Rozwi\u0144my za Grantem kr\u00f3tko ka\u017cdy z tych punkt\u00f3w.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Tradycja_nauczania_nauk_scislych\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Tradycja nauczania nauk \u015bcis\u0142ych<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przechowanie w ca\u0142ym okresie \u015bredniowiecza tradycji nauczania i uprawiania nauk \u015bcis\u0142ych: matematyki, geometrii i logiki mia\u0142o znaczenie nie ze wzgl\u0119du na nowe osi\u0105gni\u0119cia w tym zakresie, bo nie by\u0142y one znaczne, ale z powodu aktywnego zachowania starych tekst\u00f3w, to znaczy ich nauczania, kopiowania, analizowania i pisania na te tematy nowych traktat\u00f3w. Wszystko to by\u0142o istotnym osi\u0105gni\u0119ciem, zw\u0142aszcza w okresie upadku gospodarczego i naukowego w wiekach od VI do X. Podtrzymywano w ten spos\u00f3b bieg\u0142o\u015b\u0107 w tej dyscyplinie, co stanowi\u0142o baz\u0119 jej rozwoju przez ludzi nowej epoki.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Szczegolna_pozycja_filozofii_przyrody\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Szczeg\u00f3lna pozycja filozofii przyrody<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Filozofii przyrody przyznano w systemie naukowym \u015bredniowiecza szczeg\u00f3ln\u0105 pozycj\u0119. Z perspektywy czasu mo\u017cemy j\u0105 nazwa\u0107 matk\u0105 wszystkich nauk. O ile astronomia, matematyka, optyka i geometria by\u0142y od dawna dyscyplinami odr\u0119bnymi, to niemal wszystkie pozosta\u0142e nauki \u2013 fizyka, chemia, biologia, geologia, meteorologia, psychologia a tak\u017ce ich dzia\u0142y i odga\u0142\u0119zienia wy\u0142oni\u0142y si\u0119 jako dyscypliny niezale\u017cne w wiekach od XVII do XIX z \u0142ona filozofii przyrody. Zanim to nast\u0105pi\u0142o, by\u0142a ona w wieku XVI i XVII rozwijana na uniwersytetach europejskich i pracuj\u0105cy tam filozofowie przyrody przekszta\u0142cili arystotelesowsk\u0105 filozofi\u0119 przyrody formu\u0142uj\u0105c mn\u00f3stwo nowych pyta\u0144 pod adresem \u015bwiata natury. W miar\u0119 up\u0142ywu czasu ich wnioski i odpowiedzi, udzielane w ramach teoretycznego szkieletu arystotelizmu, okazywa\u0142y si\u0119 dla kolejnych obszar\u00f3w badawczych niewystarczaj\u0105ce. Pod koniec wieku XVII nowe koncepcje fizyki i kosmosu radykalnie zmieni\u0142y sytuacj\u0119. Kosmologia i fizyka Arystotelesa zosta\u0142y odrzucone. \u201eAle jego pogl\u0105dy dotycz\u0105ce innych aspekt\u00f3w przyrody, jak na przyk\u0142ad zmiany materialnej, zoologii i psychologii, nadal uwa\u017cano za u\u017cyteczne. W biologii wp\u0142yw Arystotelesa trwa\u0142 a\u017c do XIX wieku\u201d (Grant 253). Nale\u017cy przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce ju\u017c w wieku XIV arystotelesowska filozofia przyrody g\u0142\u0119bokiej uleg\u0142a transformacji, kt\u00f3ra odegra\u0142a wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w przysz\u0142ej rewolucji naukowej. Jej elementami by\u0142o mi\u0119dzy innymi coraz szersze stosowanie matematyki, wypracowanie hipotetycznego podej\u015bcia do badanych problem\u00f3w, odchodzenie od wyja\u015bnie\u0144 teleologicznych, akceptacja metody indukcyjnej, odrzucenie arystotelesowskiej idei o niemo\u017cno\u015bci istnienia pr\u00f3\u017cni. (Crombie C17 s.43) Te nowe elementy, zrywaj\u0105ce z wa\u017cnymi sk\u0142adnikami arystotelizmu powstawa\u0142y stopniowo, ich rozw\u00f3j cz\u0119sto nie by\u0142 konsekwentny, ale stanowi\u0142y istotn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u015bredniowiecznego dziedzictwa, kt\u00f3re zosta\u0142o przekazane wczesnonowo\u017cytnemu \u015bwiatu nauki.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Terminy_jezyka_nauki\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Terminy j\u0119zyka nauki<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eInnym legatem \u015bredniowiecza \u2013 pisze Grant \u2013 na rzecz wczesnonowo\u017cytnej nauki jest obszerny i drobiazgowo opracowany zesp\u00f3\u0142 termin\u00f3w, kt\u00f3re ukszta\u0142towa\u0142y podstawy j\u0119zyka nauki\u201d (Grant 258). Nowe terminy wywodzi\u0142y si\u0119 z terminologii arystotelesowskiej, ale by\u0142y na nowo definiowane, dodawano do nich nowe poj\u0119cia i definicje. Dotyczy to mi\u0119dzy innymi kilku podstawowych problem\u00f3w \u015bredniowiecznej filozofii przyrody a mianowicie ruchu, dynamiki i kinematyki. Te nowe poj\u0119cia, jak ruchu jednostajnego, jednostajnie przyspieszonego, pr\u0119dko\u015bci chwilowej, si\u0142y przy\u0142o\u017conej (impetu) odegra\u0142y istotn\u0105 rol\u0119 w tworzeniu podstaw nowo\u017cytnej fizyki i kosmologii<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Nowe_problemy_filozofii_sredniowiecznej\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Nowe problemy filozofii \u015bredniowiecznej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u015aredniowieczna filozofia przyrody sformu\u0142owa\u0142a szereg nowych problem\u00f3w, kt\u00f3re zosta\u0142y nast\u0119pnie przej\u0119te przez uczonych wczesnonowo\u017cytnych. Zaowocowa\u0142a te\u017c wieloma propozycjami ich rozwi\u0105za\u0144, kt\u00f3re by\u0142y znane i rozwijane w nast\u0119pnych wiekach. Jak pisze Grant, rewolucja w kosmologii i fizyce dokonana w wiekach XVI \u2013 XVIII nie by\u0142a efektem nowych pyta\u0144, ale &#8211; przynajmniej z pocz\u0105tku &#8211; pr\u00f3b\u0105 znalezienia nowych odpowiedzi na dawne pytania. Dotyczy\u0142o to mi\u0119dzy innymi problemu ruchu (Galileusz, Kartezjusz, Newton), budowy wszech\u015bwiata (Kopernik, Kepler, Newton), istnienia pr\u00f3\u017cni (Torricelli, Galileusz).<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Tradycja_wolnosci_badan_naukowych\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Tradycja wolno\u015bci bada\u0144 naukowych<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u015aredniowiecze przekaza\u0142o te\u017c epoce nowo\u017cytnej tradycj\u0119 wolno\u015bci bada\u0144 naukowych i zasad\u0119, \u017ce nale\u017cy si\u0119 w nich kierowa\u0107 wy\u0142\u0105cznie rozumem. Swoboda bada\u0144 nie by\u0142a bynajmniej czym\u015b oczywistym. Jednak generalnie pozytywny stosunek Ko\u015bcio\u0142a do procesu asymilowania spu\u015bcizny grecko-arabskiej, dwa wieki dyskusji pomi\u0119dzy reprezentantami tej spu\u015bcizny a teologami oraz zdecydowana walka filozof\u00f3w przyrody o zapewnienie sobie maksymalnych swob\u00f3d akademickich, ostatecznie zaowocowa\u0142a faktycznym uniezale\u017cnieniem wydzia\u0142\u00f3w sztuk od wydzia\u0142\u00f3w teologicznych. Od ko\u0144ca XIII wieku filozofia przyrody wy\u0142oni\u0142a si\u0119 na uniwersytetach jako niezale\u017cna dyscyplina. Za\u015b filozofowie przyrody uwa\u017cali za sw\u00f3j obowi\u0105zek pos\u0142ugiwanie si\u0119 w badaniach rozumem a nie wiar\u0105. Epoka wczesnonowo\u017cytna sta\u0142a si\u0119 w ten spos\u00f3b beneficjentem ducha wolnych bada\u0144 naukowych, ukszta\u0142towanego przez \u015bredniowiecznych filozof\u00f3w przyrody.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Grant w swojej koncepcji koncentruje si\u0119 na kilku elementach formowania w \u015bredniowieczu otoczenia sprzyjaj\u0105cego powstaniu nauki oraz na budowie infrastruktury naukowej. Zwraca szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na instytucjonalizacj\u0119 nauki, co nie mia\u0142o odpowiednika w innych cywilizacjach (Islam, Chiny), rol\u0119 uniwersytetu jako instytucjonalnego przeka\u017anika wiedzy i zinstytucjonalizowanej pami\u0119ci naukowej. Akcentuje rol\u0119 zorganizowanego procesu kszta\u0142cenia kadr i wypracowania zestawu problem\u00f3w i podstaw j\u0119zyka nauki. Nie zabiera natomiast autorytatywnie g\u0142osu nad wk\u0142adem merytorycznym \u015bredniowiecza w nauk\u0119 nowo\u017cytn\u0105 uznaj\u0105c, \u017ce aczkolwiek mia\u0142 on niew\u0105tpliwie miejsce to temat ten jest wci\u0105\u017c przedmiotem ostrej dyskusji i sporu.<\/span><\/p>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Zewnetrzne_determinanty_powstania_nauki_nowozytnej_i_rola_Kosciola_Analiza\"><\/span><span style=\"color: #000000;\"><strong>Zewn\u0119trzne determinanty powstania nauki nowo\u017cytnej i rola Ko\u015bcio\u0142a. Analiza<\/strong><\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Czynniki_historyczne\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Czynniki historyczne<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rola_wczesnego_Sredniowiecza\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rola wczesnego \u015aredniowiecza<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Powstanie nauki nowo\u017cytnej nie by\u0142o nag\u0142\u0105 eksplozj\u0105 bez zwi\u0105zku z przesz\u0142o\u015bci\u0105, ale efektem d\u0142ugiego procesu inkubacji. Nale\u017cy wi\u0119c, <strong>po pierwsze<\/strong>, doceni\u0107 rol\u0119 okresu mi\u0119dzy X a XIII wiekiem, cho\u0107 nie przes\u0105dzam jeszcze, czy polega\u0142a ona g\u0142\u00f3wnie na budowie infrastruktury organizacyjnej, kadrowej i materialnej, czy tak\u017ce na stworzeniu g\u0142\u0119bokich merytorycznych fundament\u00f3w nowo\u017cytno\u015bci. <strong>Po drugie<\/strong>, \u015bredniowieczna inkubacja nauki nowo\u017cytnej nie nast\u0105pi\u0142aby bez entuzjastycznej i tw\u00f3rczej asymilacji spu\u015bcizny grecko-arabskiej, w\u0142a\u015bnie wtedy szeroko udost\u0119pnionej Europie. <strong>Po trzecie<\/strong>, taka entuzjastyczna asymilacja nie by\u0142aby mo\u017cliwa bez wielowiekowej tradycji obcowania i szacunku dla poga\u0144skiego dziedzictwa klasycznego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To wi\u0119c, \u017ce Europa zacz\u0119\u0142a w wiekach XI-XII asymilowa\u0107 a potem rozwija\u0107 spu\u015bcizn\u0119 greck\u0105, arabsk\u0105 a po\u015bredni\u0105 i hindusk\u0105 nie by\u0142o ani oczywiste \u201esamo przez si\u0119\u201d ani nie by\u0142o \u017cadn\u0105 historyczn\u0105 nieuchronno\u015bci\u0105. Dowodz\u0105 tego mniej szcz\u0119\u015bliwe losy greckiego dziedzictwa w cywilizacji islamskiej i brak trwa\u0142ego zainteresowania intelektualist\u00f3w i decydent\u00f3w chi\u0144skich na pocz\u0105tku XVII wieku wobec prezentowanych im element\u00f3w wiedzy europejskiej, m.in. logiki, astronomii i fizyki. \u015aredniowieczna postawa Europy by\u0142a czym\u015b unikalnym. Wraz z post\u0119puj\u0105c\u0105 rekonkwist\u0105 Hiszpanii i Sycylii (X-XII wiek) zacz\u0105\u0142 si\u0119 run na tamtejsze o\u015brodki naukowe. Europejscy uczeni w\u0119drowali do Hiszpanii i na Sycyli\u0119, uczyli si\u0119 arabskiego, tworzyli grupy t\u0142umaczy, osiadali na wiele lat w tamtejszych o\u015brodkach naukowych, lokalni biskupi sponsorowali dzia\u0142alno\u015b\u0107 translatorsk\u0105 (Lindberg 216). Europ\u0119 zala\u0142a nied\u0142ugo potem fala t\u0142umacze\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie by\u0142oby tego wszystkiego, gdyby Europa nadal by\u0142a pogr\u0105\u017cona w stagnacji ekonomicznej, gdyby nie by\u0142a przygotowana organizacyjnie i kadrowo (uniwersytety) a tak\u017ce &#8211; i mo\u017ce przede wszystkim &#8211; gdyby nie istnia\u0142a o\u015bmiowiekowa tradycja obcowania z elementami grecko-rzymskiej spu\u015bcizny, uznawania jej po\u017cyteczno\u015bci i generalnego przekonania, \u017ce najwi\u0119ksze osi\u0105gni\u0119cia naukowe s\u0105 dzie\u0142em dalekiej i \u015bwietnej przesz\u0142o\u015bci i skoro zosta\u0142y w\u0142a\u015bnie odkryte nale\u017cy je bezwzgl\u0119dnie pozna\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nale\u017cy to wszystko mocno podkre\u015bli\u0107, bo nie mo\u017cna zapomina\u0107, \u017ce w okresie mi\u0119dzy VI a X wiekiem widzimy nie tylko zapa\u0142, aprobat\u0119 i entuzjazm wobec klasycznego dziedzictwa, ale tak\u017ce rezerw\u0119 i niech\u0119\u0107 cz\u0119\u015bci Ko\u015bcio\u0142a wobec tej spu\u015bcizny. Fakty o tym \u015bwiadcz\u0105ce nie mog\u0105 jednak przes\u0142oni\u0107 tego, \u017ce wieki te by\u0142y epok\u0105 przeniesienia w czasie tego dziedzictwa a nie jego wymazania z europejskiej pami\u0119ci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przeniesienie dziedzictwa nast\u0105pi\u0142o w efekcie zbudowania przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 systemu edukacyjnego, istnienia uczonych \u2013 kompilator\u00f3w, pracy kopist\u00f3w i renesansu karoli\u0144skiego prze\u0142omu VIII i IX wieku.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Nauczanie_we_wczesnym_Sredniowieczu\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Nauczanie we wczesnym \u015aredniowieczu<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nauczanie we wczesnym \u015bredniowieczu, po upadku systemu edukacji rzymskiej, prowadzone by\u0142o przez klasztory. Regu\u0142a benedykty\u0144ska (VI wiek) wymaga\u0142a od zakonnik\u00f3w m.in. znajomo\u015bci czytania, pisania oraz regularnej styczno\u015bci z ksi\u0105\u017ckami oraz przyborami pisarskimi. (Montalambert vol II ksiega IV \u015bw Benedykt) (Lindberg 154) Jej upowszechnienie doprowadzi\u0142o w ci\u0105gu kilku wiek\u00f3w do tego, \u017ce szybka rosn\u0105ca liczba klasztor\u00f3w (wiek VI \u2013 1193, wiek XII \u2013 20125) [48] uczyni\u0142a je centrami intelektualnymi \u015bredniowiecza. Do IX wieku klasztory nie prowadzi\u0142y w zasadzie szk\u00f3\u0142 zewn\u0119trznych i nauczanie skierowane by\u0142o na ich wewn\u0119trzne potrzeby. \u201eJe\u015bli osoby po edukacji zakonnej sprawowa\u0142y funkcje administracyjne w instytucjach Ko\u015bcio\u0142a lub pa\u0144stwa, nie by\u0142 to wynik kszta\u0142cenia ludzi \u015bwieckich w zewn\u0119trznych szko\u0142ach klasztornych. \u015awieccy studenci byli po prostu czasem dopuszczani do szk\u00f3\u0142 klasztornych, cho\u0107 cz\u0119\u015bciej by\u0142o tak, \u017ce klasztory posiada\u0142y grup\u0119 os\u00f3b wykszta\u0142conych, kt\u00f3re mog\u0142y by\u0107 wyznaczone do pracy poza klasztorem\u201d (Lindberg 154).<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Uczeni_%E2%80%93_kompilatorzy\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Uczeni &#8211; kompilatorzy<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Do wieku VIII-IX rdzeniem programu nauczania by\u0142o Pismo \u015awi\u0119te i pobo\u017cne komentarze a spu\u015bcizna klasyczna traktowana by\u0142a cz\u0119sto co najmniej z rezerw\u0105. Od tej postawy by\u0142y jednak liczne wyj\u0105tki. Literatura klasyczna cieszy\u0142a si\u0119 powa\u017caniem w klasztorach irlandzkich. Dzie\u0142a niekt\u00f3rych autor\u00f3w jak Wergiliusza (70 p.n.e \u2013 19 n.e.) i Owidiusza (43 p.n.e. &#8211; 18 n.e.), bez wzgl\u0119du na ich ocen\u0119 moraln\u0105, uznawano za niezb\u0119dne w nauce \u0142aciny. Oswajano je wi\u0119c, odpowiednio interpretuj\u0105c ich tre\u015b\u0107 &#8211; jako alegoryczn\u0105 lub profetyczn\u0105. Z kolei w poezji Lukana (39-65 n.e.) uznawano za cenny jej \u0142adunek dydaktyczny a poet\u0119 Juwenalisa (60\u2013127 n.e.) i stoik\u00f3w: Katona M\u0142odszego (95\u201346 p.n.e.) i Senek\u0119 M\u0142odszego (4 p.n.e. \u2013 65 n.e.) zaklasyfikowano jako moralist\u00f3w. (Savage s.16) Te zabiegi pozwala\u0142y na ich akceptacj\u0119, kopiowanie i wykorzystywanie. Znaczny wk\u0142ad w jej zachowanie odegrali te\u017c rozsiani po Europie i dzia\u0142aj\u0105cy w r\u00f3\u017cnych okresach uczeni kompilatorzy, m.in. w Dacji &#8211; Boecjusz (V-VI wiek), we W\u0142oszech &#8211; Kasjodor (VI wiek), w Hiszpanii &#8211; Izydor z Sewilli (VI-VII wiek), w Anglii &#8211; Beda Czcigodny (VII-VIII wiek). Inicjowali oni dzia\u0142alno\u015b\u0107 translatorsk\u0105 i tworzyli niezwykle popularne we wczesnym \u015bredniowieczu kompendia wiedzy staro\u017cytnej (Grant).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Owe kompendia, by\u0142y cz\u0119sto skr\u00f3tami obszernych dzie\u0142 encyklopedycznych autor\u00f3w rzymskich (na przyk\u0142ad trzydziesto siedmiotomowej Historii Naturalnej Pliniusza Starszego) \/Wikipedii\/), kt\u00f3rzy pragn\u0119li w popularnej formie przekaza\u0107 swoim wsp\u00f3\u0142czesnym dorobek wiedzy greckiej. Kompendia te, ze wzgl\u0119du na szacunek, jakim darzono kompilator\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich, posiada\u0142y swoiste <em>imprimatur,<\/em> by\u0142y \u0142atwiejsze w odbiorze i \u2013 co nie jest bez znaczenia \u2013 \u0142atwiejsze tak\u017ce w kopiowaniu ze wzgl\u0119du na mniejsz\u0105 obj\u0119to\u015b\u0107. Dzi\u0119ki nim \u015bredniowiecze pozna\u0142o i zachowa\u0142o dorobek my\u015bli greckiej, aczkolwiek w formie popularnej i nieraz zniekszta\u0142conej, w takich obszarach jak: opis \u015bwiata, astronomia, meteorologia, rolnictwo, botanika, medycyna, geografia i etnografia, mineralogia, zoologia i inne.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Praca_klasztornych_kopistow\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Praca klasztornych kopist\u00f3w<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Praca klasztornych kopist\u00f3w jest powszechnie uznawana za podstawow\u0105 metod\u0119 transferu wiedzy staro\u017cytnej przez ca\u0142y okres \u015bredniowiecza. Nale\u017cy jednak postrzega\u0107 t\u0119 aktywno\u015b\u0107 w szerszym kontek\u015bcie: jej skali i funkcji kulturowych. Ot\u00f3\u017c nawet najbogatsze biblioteki klasztorne nie posiada\u0142y jeszcze w XII wieku wi\u0119cej ni\u017c 600 tom\u00f3w tekst\u00f3w manuskrypt\u00f3w (Cluny, Durham, Bamberg) (Rietbrgen). Je\u015bli idzie o ich zawarto\u015b\u0107, do XI-XII wieku dominowa\u0142y ksi\u0119gi liturgiczne, egzemplarze Biblii, pobo\u017cne komentarze, \u017cywoty \u015bwi\u0119tych, prace wczesnych ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a \/Gottlieb\/. Fizyczne kopiowanie autor\u00f3w staro\u017cytnych by\u0142o jednocze\u015bnie kulturowym ob\u0142askawianiem podejrzanych, bo niechrze\u015bcija\u0144skich tre\u015bci. Wobec literatury przedchrze\u015bcija\u0144skiej, w tym niewielkim zakresie, w jakim by\u0142a ona dost\u0119pna przed epok\u0105 t\u0142umacze\u0144 (XI-XII wiek), stanowisko duchownych by\u0142o zr\u00f3\u017cnicowane i ambiwalentne. Przed renesansem karoli\u0144skim prze\u0142omu wieku VIII i IX cz\u0119ste by\u0142y rezerwa i nieufno\u015b\u0107. Ale r\u00f3wnocze\u015bnie literatura ta poci\u0105ga\u0142a i kusi\u0142a, bo zawiera\u0142a wiedz\u0119 o \u015bwiecie, kt\u00f3rej na pr\u00f3\u017cno by szuka\u0107 w pobo\u017cnych dzie\u0142ach. Zachowa\u0142o si\u0119 szereg relacji o duchownych, kt\u00f3rzy odrzucaj\u0105c niestosowne dzie\u0142a poga\u0144skie przyznawali zarazem, \u017ce za m\u0142odu je zg\u0142\u0119biali. \/Savage\/, \/Sandys\/ \/Kibre\/ \/Gottlieb w: Kibre\/<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Renesans_karolinski\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Renesans karoli\u0144ski<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Proces asymilowania dziedzictwa grecko-rzymskiego zosta\u0142 bardzo zintensyfikowany za panowania Karola Wielkiego (768 \u2013 814). Odnowione cesarstwo zachodnie zast\u0105pi\u0142o Bizancjum w roli g\u0142\u00f3wnego sojusznika Rzymu. Powi\u0119kszenie powierzchni cesarstwa o przesz\u0142o 40% (wliczaj\u0105c kraje zale\u017cne \u2013 o 70%) i chrystianizacja, cz\u0119sto or\u0119\u017cem, nowych obszar\u00f3w postawi\u0142y ostro na porz\u0105dku dziennym problem sprawnego zarz\u0105dzania. By\u0142 to jeden z wa\u017cnych motyw\u00f3w ca\u0142ej serii reform: wojskowej, administracyjnej, ekonomicznej (odej\u015bcie od waluty opartej na z\u0142ocie na rzecz srebra), ko\u015bcielnej a tak\u017ce, co nas szczeg\u00f3lnie interesuje, reformy systemu edukacji. Zarz\u0105dzenia Karola Wielkiego z lat 794 &#8211; 800 nakazywa\u0142y za\u0142o\u017cenie przy ka\u017cdej katedrze biskupiej szko\u0142y katedralnej a przy opactwie &#8211; szko\u0142y klasztornej. (\u017ar\u00f3d\u0142o) Mieli z nich korzysta\u0107 nie tylko duchowni, ale i osoby \u015bwieckie. Jako wzorzec programu edukacyjnego przywr\u00f3cono p\u00f3\u017anostaro\u017cytny zestaw siedmiu przedmiot\u00f3w: gramatyk\u0119, logik\u0119 i retoryk\u0119 czyli tak zwane trivium oraz geometri\u0119, arytmetyk\u0119, astronomi\u0119 i muzyk\u0119, czyli quadrivium. Cho\u0107 praktyczny zakres nauczania w ramach tych przedmiot\u00f3w by\u0142 ograniczony (Manteuffel), oznacza\u0142o to znacznie szersze, ni\u017c dot\u0105d, si\u0119gni\u0119cie do dziedzictwa my\u015bli greckiej i rzymskiej \/Montalambert t6 r4\/.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">R\u00f3wnolegle przeprowadzono reform\u0119 ujednolicenia \u0142aciny pisanej (minusku\u0142a karoli\u0144ska) i przywr\u00f3cenia jej pierwotnej, klasycznej postaci. Usprawni\u0142o to zdecydowanie prac\u0119 kancelaryjn\u0105 w redagowaniu dokument\u00f3w i list\u00f3w, stanowi\u0142o podstaw\u0119 j\u0119zykowej homogenizacji reformy liturgicznej a przy okazji, umo\u017cliwi\u0142o odt\u0105d \u0142atwe porozumiewanie si\u0119 uczonych z r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci Europy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zak\u0142adanie nowych szk\u00f3\u0142, ich otwarcie na edukacj\u0119 os\u00f3b \u015bwieckich oraz poszerzenie programu nauczania na trivium i quadrivium wymaga\u0142o wielokrotnego pomno\u017cenia liczby manuskrypt\u00f3w. Zak\u0142adano w tym celu nowe klasztory, zwi\u0119kszano liczb\u0119 kopist\u00f3w i iluminator\u00f3w, powi\u0119kszano skryptoria (pomieszczenia dla nich) i zespo\u0142y techniczne (m.in. do przygotowywania inkaust\u00f3w, farb, pergamin\u00f3w, prac introligatorskich) (Witkowski). Nowe zespo\u0142y kopist\u00f3w powstawa\u0142y tak\u017ce przy znaczniejszych szko\u0142ach klasztornych i katedralnych. Co do skali produkowanych manuskrypt\u00f3w, musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce dzienna wydajno\u015b\u0107 kopisty nie przekracza\u0142a kilku stron (Skryptorium Wikipedia) Niewielka wydajno\u015b\u0107 pojedynczego skryptorium kompensowana by\u0142a szybko rosn\u0105c\u0105 ich liczb\u0105 i mniejszym nak\u0142adem robocizny na pojedynczy manuskrypt przeznaczony na potrzeby edukacji (brak zdobie\u0144).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby oceni\u0107 skal\u0119 wzrostu, we\u017amy jako punkt odniesienia wiek VII \u2013 okres faktycznego upadku cywilizacyjnego Europy. 2 094 istniej\u0105ce w\u00f3wczas w Europie Zachodniej klasztory wyprodukowa\u0142y razem 10 639 manuskrypt\u00f3w. Wiek VIII, a wi\u0119c pocz\u0105tek czasu o\u017cywienia, to wzrost liczby klasztor\u00f3w o jedn\u0105 trzeci\u0105, do 3 168, i niemal czterokrotny wzrost wyprodukowanych manuskrypt\u00f3w \u2013 43 702 sztuk. Nast\u0119pny wiek IX &#8211; to ju\u017c niemal eksplozja. Wyprodukowano w\u00f3wczas 201 742 manuskrypty. Po trzydziesto trzy procentowym spadku produkcji w wieku X, nast\u0105pi\u0142 ponowny wzrost, teraz ju\u017c powodowany generalnym o\u017cywieniem gospodarczym, fal\u0105 t\u0142umacze\u0144, powstaniem uniwersytet\u00f3w i stopniowym w\u0142\u0105czaniem si\u0119 nowych, poza Ko\u015bcio\u0142em, promotor\u00f3w i sponsor\u00f3w nauki.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"><strong>Liczba klasztor\u00f3w w Europie w okresie od VI do XV wieku<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-937 size-full\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-1-liczba-klasztorow.png\" alt=\"Tabela 1 liczba klasztor\u00f3w\" width=\"992\" height=\"489\" srcset=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-1-liczba-klasztorow.png 992w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-1-liczba-klasztorow-300x148.png 300w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-1-liczba-klasztorow-768x379.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 992px) 100vw, 992px\" \/><em><br \/>\n\u0179r\u00f3d\u0142o: Eltjo Buringh i Jan Luiten Van Zanden, Charting the \u201cRise of the West\u201d<\/em><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"><strong>Produkcja manuskrypt\u00f3w w Europie w wiekach od VI do XV<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-938 size-full\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-2-produkcja-manuskryptow.png\" alt=\"Tabela 2 produkcja manuskrypt\u00f3w\" width=\"1024\" height=\"565\" srcset=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-2-produkcja-manuskryptow.png 1024w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-2-produkcja-manuskryptow-300x166.png 300w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-2-produkcja-manuskryptow-768x424.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><em><br \/>\n\u0179r\u00f3d\u0142o: Eltjo Buringh i Jan Luiten Van Zanden, Charting the \u201cRise of the West\u201d<\/em><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div><\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Podsumowanie\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Podsumowanie<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">S\u0105 dwa zasadnicze czynniki historyczne, kt\u00f3re trzeba uwzgl\u0119dni\u0107 i doceni\u0107 w analizie genezy nauki nowo\u017cytnej to grecko-rzymska spu\u015bcizna wiedzy racjonalnej wzmocniona osi\u0105gni\u0119ciami my\u015bli arabskiej a po\u015brednio tak\u017ce hinduskiej oraz asymilacja i transmisja tego dziedzictwa przez okres p\u00f3\u017anej staro\u017cytno\u015bci i wczesnego \u015bredniowiecza (VI &#8211; X wiek). Drugi z tych czynnik\u00f3w jest w ca\u0142o\u015bci efektem dzia\u0142ania Ko\u015bcio\u0142a, jak to stara\u0142em si\u0119 pokaza\u0107 i co nie budzi kontrowersji we wsp\u00f3\u0142czesnej nauce historii. Cho\u0107 zwykle wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 przywi\u0105zuje si\u0119 do staro\u017cytnego dziedzictwa, to bez kulturowego pasa transmisyjnego dzia\u0142aj\u0105cego przez wieki, dziedzictwo to przepad\u0142oby w pewnej cz\u0119\u015bci fizycznie, ale co wa\u017cniejsze, bez jego asymilacji w pierwszych wiekach a potem oswajania jego cz\u0105stki, jedynie dost\u0119pnej w chrze\u015bcija\u0144skim wczesnym \u015bredniowieczu i rosn\u0105cej akceptacji jego znaczenia dla wysi\u0142ku zrozumienia \u015bwiata, nie powsta\u0142by intelektualny klimat, kt\u00f3ry umo\u017cliwi\u0142 tak entuzjastyczne przyj\u0119cie ca\u0142o\u015bci staro\u017cytnej spu\u015bcizny w wiekach od XII do XV. Nie wystarczy co\u015b posiada\u0107, trzeba umie\u0107 to doceni\u0107. Je\u015bli zatem mamy zwa\u017cy\u0107 relatywne znaczenie obu czynnik\u00f3w, oba zdaj\u0105 si\u0119 by\u0107 r\u00f3wnowa\u017cne.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Czynniki_geopolityczne\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Czynniki geopolityczne<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wielocentrowosc\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wielocentrowo\u015b\u0107<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wielocentrowa natura Europy, geograficzna, topograficzna i polityczna, mocna akcentowana przez Erica Jonesa jako jeden z zasadniczych czynnik\u00f3w stymuluj\u0105cych jej rozw\u00f3j mia\u0142a te\u017c istotny wp\u0142yw na losy europejskiej nauki. W wieku XI powstaje pierwszy uniwersytet w Bolonii a pod koniec wieku XIV jest ich ju\u017c czterdzie\u015bci cztery, w tym siedemna\u015bcie we W\u0142oszech, dziesi\u0119\u0107 we Francji i siedem w Hiszpanii. W pi\u0119tnastym wieku ich liczba wzrasta o po\u0142ow\u0119 do sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu sze\u015bciu a w szesnastym stuleciu przybywa kolejnych czterna\u015bcie. R\u00f3\u017cne s\u0105 ich specjalizacje i znaczenie, r\u00f3\u017cni s\u0105 sponsorzy a tak\u017ce r\u00f3\u017cne s\u0105 ich losy. Mimo oficjalnych akt\u00f3w erygacyjnych niekt\u00f3re nigdy nie rozpoczynaj\u0105 dzia\u0142alno\u015bci, inne szybko wi\u0119dn\u0105 a w jeszcze innych musi min\u0105\u0107 ponad dwie\u015bcie lat od decyzji papieskiej do faktycznego startu dzia\u0142alno\u015bci. Dublin, Lucca (W\u0142ochy), Orvieto (W\u0142ochy), Gerona (Hiszpania) s\u0105 przyk\u0142adami takich powik\u0142anych los\u00f3w (Cobban s 118). Jednak\u017ce rosn\u0105ca liczba uniwersytet\u00f3w, coraz wi\u0119cej kraj\u00f3w, w kt\u00f3rych si\u0119 sadowi\u0105, r\u00f3\u017cni i konkuruj\u0105cy ze sob\u0105 mo\u017cni mecenasi, kt\u00f3rzy widzieli w uniwersytetach na swoich terenach \u017ar\u00f3d\u0142o dodatkowego presti\u017cu politycznego a tak\u017ce homogenizacja j\u0119zykowa i zasadniczo wsp\u00f3lny korpus przekazywanej wiedzy \u2013 wszystko to tworzy\u0142o paneuropejsk\u0105 uniwersyteck\u0105 sie\u0107, coraz bardziej odporn\u0105 na zawirowania polityczne, wojny religijne czy te\u017c zmieniaj\u0105ce si\u0119 nastawienie i mo\u017cliwo\u015bci finansowe poszczeg\u00f3lnych darczy\u0144c\u00f3w. Nie mo\u017cna wi\u0119c pomin\u0105\u0107 w analizie genezy nauki nowo\u017cytnej tego geopolitycznego czynnika jaki by\u0142a wielocentrowo\u015b\u0107 Europy, bowiem walnie si\u0119 ona przyczyni\u0142a do powstania bezpiecznej, bo odpornej na rozmaite ciosy infrastruktury naukowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wewn\u0105trzeuropejskie uwarunkowania geopolityczne nale\u017cy uzupe\u0142ni\u0107 spojrzeniem szerszym, bo Europ\u0119 wczesnego \u015bredniowiecza kszta\u0142towa\u0142y procesy zachodz\u0105ce w jej wn\u0119trzu, jak i poza jej granicami. Spojrzenie z szerszej perspektywy, obejmuj\u0105ce nie tylko obszary b\u0119d\u0105ce rdzeniem nowotworz\u0105cej si\u0119 kultury chrze\u015bcija\u0144skiej (W\u0142ochy oraz tereny wsp\u00f3\u0142czesnej Francji, Niemiec i Anglii) ukazuje istotne uwarunkowania zewn\u0119trzne, geopolityczne tego, co si\u0119 dzia\u0142o w Europie Zachodniej a si\u0119gaj\u0105ce Dalekiego i Bliskiego Wschodu. Ta perspektywa badawcza datuje si\u0119 od prac francuskiego historyka Henri Pirenne\u2019a (1862-1935) i jest obecnie powszechnie uznawana (Braudel, Davies, McNeill i in.) jako r\u00f3wnie wa\u017cna, co analizy uwarunkowa\u0144 wewn\u0119trznych.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rola_Bizancjum\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rola Bizancjum<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przez pierwsze sze\u015b\u0107set lat chrze\u015bcija\u0144stwo rozwija\u0142o si\u0119 koncentrycznie od swej kolebki w Palestynie aczkolwiek ekspansja w kierunku zachodnim by\u0142a bardziej dynamiczna ni\u017c na wsch\u00f3d. Powstanie i rozw\u00f3j islamu wszystko to zmieni\u0142o. W pierwszej po\u0142owie VII wieku chrze\u015bcija\u0144stwo (a tym samym Bizancjum) zosta\u0142o wyparte z Azji (poza nale\u017c\u0105c\u0105 do Bizancjum Anatoli\u0105) i afryka\u0144skich wybrze\u017cy Morza \u015ar\u00f3dziemnego a\u017c do granic dzisiejszej Tunezji. Przetrwa\u0142o w porozrzucanych na peryferiach islamu niewielkich terenach. Gdyby Konstantynopol uleg\u0142 id\u0105cym dalej naprz\u00f3d armiom muzu\u0142ma\u0144skim, co o ma\u0142o nie nast\u0105pi\u0142o w czasie jego blokady w latach 673-680 i ponownie w latach 717-718, chrze\u015bcija\u0144stwo europejskie m\u00f3g\u0142 spotka\u0107 podobny los. Odrzuceni od wybrze\u017cy Morza \u015ar\u00f3dziemnego chrze\u015bcijanie przetrwaliby tylko w puszczach i odleg\u0142ych zak\u0105tkach p\u00f3\u0142nocno zachodniej Europy. Jednak mury Konstantynopola \u2013 jak pisze McNeill \u2013 wytrzyma\u0142y, chrze\u015bcija\u0144stwo europejskie przetrwa\u0142o i sta\u0142o si\u0119 niebawem arcygro\u017anym rywalem islamu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Odparte ataki islamu na Bizancjum spowodowa\u0142y istotne zmiany gospodarcze, polityczne i militarne. Muzu\u0142manie poniechali ekspansji morskiej uznaj\u0105c przewag\u0119 Bizancjum, kt\u00f3re do ko\u0144ca VIII wieku skutecznie blokowa\u0142o morskie po\u0142\u0105czenia Syrii i Egiptu (pa\u0144stwa muzu\u0142ma\u0144skie) ze wschodni\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego. Stolica islamu przenios\u0142a si\u0119 z Damaszku w g\u0142\u0105b Azji do Bagdadu. Tu rozwin\u0119\u0142o si\u0119 centrum \u017cycia ekonomicznego. Ekspansja islamu trwa\u0142a jednak nadal, tym razem drog\u0105 l\u0105dow\u0105, p\u00f3\u0142nocnym wybrze\u017cem Afryki w kierunku zachodnim. Bizancjum utraci\u0142o swoje ostatnie terytoria afryka\u0144skie. Muzu\u0142manie przekroczyli Gibraltar, zaj\u0119li wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142wyspu Iberyjskiego a w wieku VIII tak\u017ce Galii Narbo\u0144skiej (po\u0142udniowe wybrze\u017ce dzisiejszej Francji).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po roku 750 \u015bwiat chrze\u015bcija\u0144ski, dzi\u0119ki wysi\u0142kom Bizancjum, odetchn\u0105\u0142 na pewien czas od atak\u00f3w i inwazji zewn\u0119trznych. Cesarstwo bizantyjskie rozwin\u0119\u0142o ekspansj\u0119 handlow\u0105 na p\u00f3\u0142noc, na zachodzie natomiast kolejni w\u0142adcy Frank\u00f3w, z Karolem Wielkim na czele, zanie\u015bli chrze\u015bcija\u0144stwo na wsch\u00f3d i po\u0142udnie do plemion germa\u0144skich i odbili z r\u0105k saracen\u00f3w po\u0142udniow\u0105 Francj\u0119 i p\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142wyspu Iberyjskiego. Sukcesy te zosta\u0142y nieco przy\u0107mione rosn\u0105cym napi\u0119ciem pomi\u0119dzy wschodnim i zachodnim chrze\u015bcija\u0144stwem. Papiestwo zmieni\u0142o g\u0142\u00f3wnego sojusznika z zaj\u0119tego walk\u0105 z islamem i wynios\u0142ego Bizancjum na bardziej spolegliwe i nie wynosz\u0105ce si\u0119 dynastie franko\u0144skie. Doszed\u0142 do tego gor\u0105cy, trwaj\u0105cy ponad wiek (726-843) religijny sp\u00f3r z Bizancjum, kt\u00f3re zakaza\u0142o przedstawia\u0107 wizerunek Chrystusa, Maryi i \u015bwi\u0119tych.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Nowe_centrum_Europy_a_islam\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Nowe centrum Europy a islam<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Spok\u00f3j na granicach imperium i na morzu nie trwa\u0142 d\u0142ugo. Wkr\u00f3tce po \u015bmierci Karola Wielkiego (814), Bizancjum utraci\u0142o kontrol\u0119 nad Morzem \u015ar\u00f3dziemnym. Muzu\u0142ma\u0144scy piraci zdobyli Kret\u0119 (824), a islamskie wojska rozpocz\u0119\u0142y inwazj\u0119 Sycylii z p\u00f3\u0142nocnej Afryki. Od p\u00f3\u0142nocy cesarstwo zosta\u0142o zaatakowane przez Rus\u00f3w. Muzu\u0142ma\u0144skie powodzenia na morzu oznacza\u0142y z\u0142amanie morskiej dominacji Bizancjum. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 okres gospodarczej i handlowej prosperity basenu \u015br\u00f3dziemnomorskiego, kontrolowanego teraz przez islam.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wymienione wy\u017cej fakty wp\u0142yn\u0119\u0142y zasadniczo na procesy wewn\u0105trz Europy Zachodniej. \u201eZapora wojowniczego islamu \u2013 pisze Norman Davies \u2013 zwr\u00f3ci\u0142a p\u00f3\u0142wysep europejski ku samemu sobie, przecinaj\u0105c wiele spo\u015br\u00f3d dotychczasowych powi\u0105za\u0144 handlowych, intelektualnych i politycznych. Cesarstwo bizantyjskie islam zmusi\u0142 do ci\u0105g\u0142ego zwracania uwagi na obron\u0119 wschodnich granic, a co za tym idzie \u2013 do zaniedbywania misji imperium na Zachodzie. Pozosta\u0142e, bardziej odleg\u0142e pa\u0144stwa europejskie musia\u0142y same sobie dawa\u0107 rad\u0119 i w coraz wi\u0119kszym stopniu przystosowywa\u0107 istniej\u0105ce \u015brodki do wymog\u00f3w lokalnej autonomii i samowystarczalno\u015bci gospodarczej. W tym sensie islam stanowi\u0142 pot\u0119\u017cny bodziec dla feudalizmu. Przede wszystkim jednak, obejmuj\u0105c panowanie nad basenem Morza \u015ar\u00f3dziemnego, islam zniweczy\u0142 dotychczasow\u0105 supremacj\u0119 teren\u00f3w nadmorskich nad reszt\u0105 p\u00f3\u0142wyspu europejskiego. Po nadej\u015bciu islamu inicjatywa polityczna przesz\u0142a od kraj\u00f3w \u015br\u00f3dziemnomorskich do kr\u00f3lestw powstaj\u0105cych na p\u00f3\u0142nocy, a przede wszystkim do najpot\u0119\u017cniejszego z nich kr\u00f3lestwa Frank\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pozbawiony poparcia Bizancjum biskup Rzymu musia\u0142 zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 do Frank\u00f3w oraz wda\u0107 ich w sprawy \u201epapiestwa\u201d. Frankowie dostrzegli okazj\u0119 do udzielenia pomocy papie\u017cowi. Po\u015brednio zatem Karol Wielki by\u0142 wytworem Mahometa. Wed\u0142ug Henri Pirenne\u2019a, kt\u00f3rego teza zdruzgota\u0142a wcze\u015bniejsze koncepcje z tak\u0105 sam\u0105 ostateczno\u015bci\u0105, z jak\u0105 islam zdruzgota\u0142 \u015bwiat staro\u017cytny, \u201eimperium Frank\u00f3w zapewne nigdy nie zaistnia\u0142oby bez islamu, a Karol Wielki bez Mahometa jest po prostu nie do pomy\u015blenia\u201d (Davies 291).<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Podsumowanie-2\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Podsumowanie<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przypadku wielocentrowo\u015bci europejskiej, czynnik ten sprzyja\u0142 rozwojowi nauki dzi\u0119ki temu, \u017ce konkuruj\u0105ce ze sob\u0105 centra polityczne funkcjonowa\u0142y w ramach jednolitego porz\u0105dku ideologiczno \u2013 kulturowego. Europ\u0119 spaja\u0142a ponad podzia\u0142ami wsp\u00f3lna religia, Ko\u015bci\u00f3\u0142, ideologia, kultura i j\u0119zyk elit. Dzi\u0119ki tej integracji mog\u0142a zaistnie\u0107 paneuropejska sie\u0107 naukowa, kt\u00f3rej poszczeg\u00f3lne ogniwa, czyli uniwersytety, by\u0142y zunifikowane we wszystkich podstawowych wymiarach: j\u0119zykowo a tak\u017ce pod wzgl\u0119dem organizacji, programu bada\u0144, zaplecza kadrowego i w du\u017cym stopniu \u017ar\u00f3de\u0142 finansowania. Dzi\u0119ki temu konkuruj\u0105c ze sob\u0105 mog\u0142y r\u00f3wnocze\u015bnie \u015bci\u015ble ze sob\u0105 wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107. Integruj\u0105c\u0105 rol\u0119 Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa mo\u017cemy uzna\u0107 w tym przypadku za r\u00f3wnie istotn\u0105 co sam fakt wielocentrowej natury Europy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie mo\u017cna tej opinii powt\u00f3rzy\u0107 w przypadku uwarunkowa\u0144 zewn\u0119trznych. S\u0105 one bardzo istotne dla budowy wczesno\u015bredniowiecznej Europy. Obrona przed atakuj\u0105cym islamem by\u0142a jednak w r\u00f3wnym stopniu motywowana politycznie co religijnie. Za\u015b wp\u0142yw tych proces\u00f3w na przysz\u0142e losy nauki nowo\u017cytnej jest tak dalece po\u015bredni, \u017ce mo\u017cemy ten element w naszej analizie pomin\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Czynniki_polityczne_pragmatyczne_i_spoleczne\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Czynniki polityczne, pragmatyczne i spo\u0142eczne<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Interesy_polityczne_a_los_nauki\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Interesy polityczne a los nauki<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nauka jest dzia\u0142alno\u015bci\u0105 zanurzon\u0105 w otaczaj\u0105cym j\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwie. Interesy elit politycznych, gospodarczych i religijnych mog\u0105 by\u0107 jej przyjazne, wrogie lub oboj\u0119tne. Ten stosunek mo\u017ce by\u0107 dyktowany pragmatyk\u0105, ideologi\u0105, mniejszym lub wi\u0119kszym jej rozumieniem. Jaki by nie by\u0142, nauka ponosi tego konsekwencje. Mo\u017ce rozkwita\u0107 lub marnie\u0107. Pewnymi drogami mo\u017ce pod\u0105\u017ca\u0107, inne s\u0105 jej zakazane. Jednym z warunk\u00f3w jej rozwoju jest jej u\u017cyteczno\u015b\u0107 w oczach tych, kt\u00f3rzy maj\u0105 w\u0142adz\u0119, sprawuj\u0105 rz\u0105d dusz, posiadaj\u0105 zasoby i decyduj\u0105, na co warto je wydawa\u0107. Innym jest odpowiednio wysoki presti\u017c ludzi zajmuj\u0105cych si\u0119 nauk\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nawet najbardziej korzystna konfiguracja tych wszystkich uwarunkowa\u0144 nie mog\u0142a zagwarantowa\u0107 sukcesu, czyli powstania korpusu wiedzy nowo\u017cytnej. Ale niekorzystna mog\u0142a ten sukces zablokowa\u0107 w zarodku. Taka w\u0142a\u015bnie niesprzyjaj\u0105ca konfiguracja wydarzy\u0142a si\u0119 w \u015bwiecie muzu\u0142ma\u0144skim, w Indiach i w Chinach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cho\u0107 nauka a zw\u0142aszcza edukacja \u015bredniowieczna dzia\u0142a\u0142y na wielu poziomach, najwa\u017cniejsze dla przysz\u0142ych los\u00f3w nauki by\u0142y oczywi\u015bcie uczelnie wy\u017csze, czyli uniwersytety. Sw\u00f3j szybki rozw\u00f3j zawdzi\u0119cza\u0142y mi\u0119dzy innymi temu, \u017ce \u017cadna z wa\u017cnych si\u0142 politycznych \u00f3wczesnego \u015bwiata nie by\u0142a im fundamentalnie z jakichkolwiek powod\u00f3w przeciwna.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Oczekiwania_wobec_nauki_papiezy_i_cesarzy\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Oczekiwania wobec nauki papie\u017cy i cesarzy<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Oczekiwania wobec nauki by\u0142y dwojakie. Sformu\u0142owa\u0142 je w roku 1158 cesarz Fryderyk I Barbarossa w konstytucji <em>Authentica Habita <\/em>dotycz\u0105cej przywilej\u00f3w akademickich: &#8220;Przez nauk\u0119 \u015bwiat jest o\u015bwiecany, by by\u0142 pos\u0142uszny Bogu, a nas, jego s\u0142ugi, by \u017cycie kszta\u0142towa\u0142o na Jego poddanych&#8221; <em>(Qu\u00f3rum scientia mundus illuminatur ad obediendum deo et nobis, eius ministris, vita subjectorum informator)<\/em>. S\u0142owem, nauka mia\u0142a wzbogaca\u0107 nasz\u0105 wiedz\u0119 i zapewnia\u0107 trwa\u0142o\u015b\u0107 porz\u0105dku spo\u0142ecznego. (Ruegg s14) (Cath. encycl s1)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Oczekiwania g\u0142\u00f3wnych si\u0142 politycznych, to znaczy papie\u017cy i cesarzy, wobec uniwersytet\u00f3w by\u0142y rozmaite i uczeni spe\u0142niali te oczekiwania jeszcze przed pojawianiem si\u0119 uniwersytet\u00f3w. Ale obj\u0119cie opiek\u0105 ju\u017c istniej\u0105cych uczelni, zak\u0142adanie nowych i nadawanie powstaj\u0105cym oddolnie uniwersyteckim korporacjom szeregu przywilej\u00f3w lepiej s\u0142u\u017cy\u0142o papieskim i monarszym interesom, ni\u017c w przypadku, gdy korporacje te by\u0142y pod kontrol\u0105 lokalnych biskup\u00f3w i r\u00f3\u017cnych regu\u0142 zakonnych (Ruegg s. \/.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Papie\u017ce byli zainteresowani uniwersytetami z kilku powod\u00f3w praktycznych, co oczywi\u015bcie nie wyczerpywa\u0142o ca\u0142o\u015bci ich motywacji. (Ruegg 15-16). Spo\u015br\u00f3d ca\u0142ego spektrum pogl\u0105d\u00f3w na temat doktryny chrze\u015bcija\u0144skiej, jakie mo\u017cna by\u0142o spotka\u0107 w pracach r\u00f3\u017cnych uczonych i w stanowiskach r\u00f3\u017cnych klasztor\u00f3w, papie\u017ce chcieli umocni\u0107 pozycj\u0119 racjonalnej wersji doktryny religijnej w\u015br\u00f3d rozmaitych pogl\u0105d\u00f3w na jej temat u r\u00f3\u017cnych uczonych i zakon\u00f3w. Jednolity, oparty na racjonalnej argumentacji korpus doktrynalny by\u0142 tak\u017ce potrzebny do skutecznej i skoordynowanej walki z szerz\u0105cymi si\u0119 herezjami. Nauka i uczeni mieli tak\u017ce wspiera\u0107 papiestwo wiedz\u0105, argumentami i kompetencj\u0105 wobec roszcze\u0144 i aspiracji w\u0142adz \u015bwieckich i interes\u00f3w feudalnych. Wreszcie, chcieli papie\u017ce sprawowa\u0107 piecz\u0119 na instytucjami edukacyjnymi, by mog\u0142y by\u0107 niezawodn\u0105 baz\u0105 rekrutacji dla personelu urz\u0119d\u00f3w ko\u015bcielnych (Ruegg 16). Tak te\u017c si\u0119 sta\u0142o, uczeni coraz cz\u0119\u015bciej albo wchodzili do grona purpurat\u00f3w albo otaczali papie\u017cy i najwy\u017cszych dostojnik\u00f3w ko\u015bcielnych. (Ruegg 16)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cesarze, kr\u00f3lowie i ksi\u0105\u017c\u0119ta (Ruegg 18) spodziewali si\u0119 po \u201eswoich\u201d uniwersytetach pomocy w tworzeniu instytucji rz\u0105dowych i administracji. Musia\u0142y one zosta\u0107 zbudowane w oparciu o standard wyznaczony przez prawo kanoniczne i sta\u0107 si\u0119 nie tylko r\u00f3wnorz\u0119dnym partnerem w relacjach z Ko\u015bcio\u0142em, ale i si\u0142\u0105 zdoln\u0105 przeciwstawi\u0107 si\u0119 si\u0142om od\u015brodkowym, kt\u00f3rymi by\u0142y interesy arystokracji feudalnej i miejskiej. Uczeni i uniwersytety mia\u0142y te\u017c wspomaga\u0107 w\u0142adc\u00f3w \u015bwieckich w ich w sporach z papiestwem o wytyczenie po\u017c\u0105danego zakresu \u015bwieckiej jurysdykcji.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Oczekiwania_mieszczanstwa\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Oczekiwania mieszcza\u0144stwa<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Do grona fundator\u00f3w uniwersyteckich stopniowo do\u0142\u0105cza\u0142a wschodz\u0105ca warstwa polityczna mieszcza\u0144stwa. Miasta z pocz\u0105tku nie odczuwa\u0142y potrzeby, jak pisze Ruegg, posiadania na swoim terenie uniwersytet\u00f3w, gdy\u017c wiedza potrzebna do wsparcia ich dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej by\u0142a do\u015b\u0107 elementarna i mo\u017cliwa do zdobycia bez zaplecza wy\u017cszej uczelni. (Ruegg 18) Ale tam, gdzie s\u0142ynni mistrzowie i ich szko\u0142y ju\u017c si\u0119 usadowili, okazywali si\u0119 z wielu wzgl\u0119d\u00f3w po\u017cyteczni dla miejskiej polityki i gospodarki. Prawnicy uniwersyteccy pomagali rozwi\u0105zywa\u0107 problemy nieznane prawu zwyczajowemu (Ruegg s 19), wykszta\u0142ceni w uniwersytecie urz\u0119dnicy s\u0142u\u017cby cywilnej lub mistrzowie uniwersyteccy wchodz\u0105cy do w\u0142adz miejskich (Cobban s52) stawali si\u0119 przeciwwag\u0105 kompetencyjn\u0105 dla w\u0142adz ksi\u0105\u017c\u0119cych, synowie obywateli, kt\u00f3rzy wybrali zawody intelektualne, studiuj\u0105c na lokalnym uniwersytecie \u0142atwiej mogli by\u0107 potem zwi\u0105zani ze swoim terenem (Ruegg 19) . I wreszcie wp\u0142ywy do kasy miejskiej. Obecno\u015b\u0107 uniwersytetu to wiele os\u00f3b, kt\u00f3re musia\u0142y wydawa\u0107 w mie\u015bcie pieni\u0105dze. W trakcie batalii o za\u0142o\u017cenie uniwersytetu w Bazylei (1458) liczono, \u017ce je\u015bli uniwersytet przyci\u0105gnie tysi\u0105c student\u00f3w wydadz\u0105 oni rocznie na terenie miasta dwadzie\u015bcia tysi\u0119cy gulden\u00f3w. By\u0142 to istotny argument w dyskusjach. (Ruegg 19-20)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wymienione oczekiwania istotnych aktor\u00f3w sceny politycznej wobec uniwersytet\u00f3w i uczonych by\u0142y niezwykle wa\u017cne dla trwa\u0142ego istnienia tej instytucji, gdy\u017c dzi\u0119ki ich realizacji by\u0142a ona postrzegana jako po\u017cyteczna w wa\u017cnych sprawach codziennych. To zapewnia\u0142o uniwersytetom uwag\u0119 mo\u017cnych i finansowanie.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Pragmatyka_a_amor_sciendi\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Pragmatyka a <em>amor sciendi<\/em><\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Znaczenia korzystnych dla uniwersytetu uwarunkowa\u0144 politycznych nie nale\u017cy jednak absolutyzowa\u0107. W powstaniu samej nauki nowo\u017cytnej praktyczne po\u017cytki jakie czerpali z uniwersytet\u00f3w \u015bredniowieczni papie\u017ce, ca\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142, monarchowie i miasta odegra\u0142y rol\u0119 co najwy\u017cej pomocnicz\u0105. Pomaga\u0142y tworzy\u0107 infrastruktur\u0119 nauki. Ale nie z tych praktycznych spraw czerpa\u0142 uniwersytet przede wszystkim sw\u00f3j presti\u017c. Funkcje praktyczne nie mog\u0105 przes\u0142oni\u0107 faktu, \u017ce poprzedza\u0142a je spo\u0142eczna afirmacja czystego poszukiwania wiedzy, <em>amor sciendi<\/em>. (Ruegg 22-23)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przekonaniu Ko\u015bcio\u0142a nauka i wiedza by\u0142y darem Boga (Ruegg 151). B\u00f3g stworzy\u0142 cz\u0142owieka na swoje podobie\u0144stwo jako istot\u0119 rozumn\u0105. Dzi\u0119ki rozumowi cz\u0142owiek poznaje Boga czytaj\u0105c dwie ksi\u0119gi: objawion\u0105, czyli Bibli\u0119 oraz ksi\u0119g\u0119 natury, czyli Bo\u017ce dzie\u0142o Stworzenia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Taka opinia o naturze wiedzy i nauki mia\u0142a szereg konsekwencji praktycznych. Po pierwsze, wiedza jako dar Boga zyska\u0142a nadzwyczaj wysoki status i presti\u017c . W XIII wieku znalaz\u0142o to wyraz w koncepcji trzech filar\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa: sacerdotium, imperium i studium, czyli w\u0142adzy duchowej Ko\u015bcio\u0142a, w\u0142adzy politycznej cesarstwa i w\u0142adzy intelektu, kt\u00f3ra d\u0105\u017cy do rozumowego obj\u0119cia dzie\u0142a Stworzenia. T\u0119 ostatni\u0105 reprezentowa\u0142 uniwersytet. Jego presti\u017c potwierdza\u0142a pozycja spo\u0142eczna mistrza uniwersyteckiego posiadaj\u0105cego tytu\u0142 doktora, kt\u00f3ry by\u0142 por\u00f3wnywalny z tytu\u0142em szlacheckim pod wzgl\u0119dem szacunku i statusu spo\u0142ecznego. (Ruegg 22)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie i jako konsekwencja pierwszego wniosku, Ko\u015bci\u00f3\u0142 uwa\u017ca\u0142, \u017ce wiedza nie jest na sprzeda\u017c. Dlatego z rezerw\u0105 spogl\u0105da\u0142 na bolo\u0144ski model uniwersytetu \u201estudenckiego\u201d, gdy\u017c kontrakty mi\u0119dzy mistrzami i studentami na op\u0142acanie tych pierwszych wygl\u0105da\u0142y na handel wiedz\u0105, co nie licowa\u0142o z jej natur\u0105. (Ruegg 151) Skutkowa\u0142o to preferowaniem przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 innego modelu finansowania nauki, o czym b\u0119dzie mowa dalej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po trzecie, uniwersytet jako instytucja doczesna, ale uduchowiona swoj\u0105 misj\u0105 sta\u0142 si\u0119 przedmiotem szczeg\u00f3lnej troski Ko\u015bcio\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 musia\u0142 decydowa\u0107, kt\u00f3ra konkretna instytucja zas\u0142uguje na miano uniwersytetu, ponosi\u0142 bowiem szczeg\u00f3ln\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za to, co w murach danej uczelni b\u0119dzie si\u0119 dzia\u0142o. Mia\u0142a przecie\u017c promieniowa\u0107 na ca\u0142y \u015bwiat chrze\u015bcija\u0144ski wiedz\u0105, kt\u00f3ra pomna\u017ca nasze rozumienie \u015bwiata a wi\u0119c Bo\u017cego dzie\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To uznanie dla zorganizowanej dzia\u0142alno\u015bci poszukuj\u0105cej wiedzy dla niej samej, maj\u0105ce religijn\u0105 sankcj\u0119 autorytetu Ko\u015bcio\u0142a by\u0142o podstaw\u0105 nadawania uniwersytetom autonomii i przywilej\u00f3w, finansowania w du\u017cej mierze, w pierwszym okresie, ze \u015brodk\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a i zapewni\u0142o trwa\u0142o\u015b\u0107 jego bada\u0144 i nauczania oderwanych od spraw praktycznych (jak prawo i medycyna) a skupionych na tym, co uznawano za fundamenty poznania, czyli teologii i filozofii przyrody i co faktycznie zawiod\u0142o nauk\u0119 europejsk\u0105 ku jej nowo\u017cytnym osi\u0105gni\u0119ciom.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Spo\u0142ecznie uznana ranga refleksji racjonalnej i przydatno\u015b\u0107 praktyczna uniwersytetu wzmacnia\u0142y si\u0119 wi\u0119c nawzajem. By\u0142a to niezwykle szcz\u0119\u015bliwa okoliczno\u015b\u0107 dla dalszych los\u00f3w nauki europejskiej.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Podsumowanie-3\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Podsumowanie<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Skoro w Europie \u015bredniowiecznej zaistnia\u0142a sprzyjaj\u0105ca nauce konfiguracja interes\u00f3w politycznych, nale\u017cy zapyta\u0107, jaki mia\u0142 na to wp\u0142yw Ko\u015bci\u00f3\u0142 i chrze\u015bcija\u0144stwo. Oczekiwania \u015bwieckich si\u0142 politycznych wobec instytucji uniwersytetu w du\u017cej mierze kr\u0105\u017cy\u0142y wok\u00f3\u0142 spraw kadrowych zwi\u0105zanych z tworzeniem zr\u0119b\u00f3w nowo\u017cytnego pa\u0144stwa i jego instytucji oraz wynika\u0142y z potrzeby posiadania kompetencji w negocjowaniu zakresu w\u0142asnej jurysdykcji wobec roszcze\u0144 Ko\u015bcio\u0142a. Pami\u0119tamy wszak\u017ce, \u017ce zapotrzebowanie to by\u0142o konsekwencj\u0105 fundamentalnej i autonomicznej decyzji papiestwa o rozdzieleniu Ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa. W tym sensie sytuacja generuj\u0105ca interesy sfery \u015bwieckiej wobec uniwersytet\u00f3w powsta\u0142a jako konsekwencja dzia\u0142a\u0144 Ko\u015bcio\u0142a. I cho\u0107 oczywi\u015bcie nowo\u017cytne pa\u0144stwo \u015bwieckie nie by\u0142o wy\u0142\u0105czn\u0105 konsekwencj\u0105 rewolucji gregoria\u0144skiej, to by\u0142a ona jedn\u0105 z kluczowych determinant tworzenia europejskiej nowo\u017cytno\u015bci. Z tego wzgl\u0119du, przy analizie czynnik\u00f3w politycznych, pragmatycznych i spo\u0142ecznych oddzia\u0142uj\u0105cych na powstanie nauki nowo\u017cytnej, mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce rola Ko\u015bcio\u0142a w stworzeniu tej szcz\u0119\u015bliwej konfiguracji interes\u00f3w i oczekiwa\u0144 mniej wi\u0119cej dor\u00f3wnuje roli sfery \u015bwieckiej.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Czynniki_organizacyjne\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Czynniki organizacyjne<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Uniwersytety_w_liczbach\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Uniwersytety w liczbach<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u017beby mog\u0142a powsta\u0107 nauka nowo\u017cytna musia\u0142y by\u0107 spe\u0142nione pewne warunki dotycz\u0105ce organizacji sfery nauki. Centra naukowe, czyli uniwersytety musia\u0142y by\u0107 odpowiednio liczne, dobrze wyposa\u017cone, pod wieloma wzgl\u0119dami zestandaryzowane, maj\u0105ce znaczny zakres autonomii i zapewnione trwa\u0142e finansowanie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Liczba uniwersytet\u00f3w ros\u0142a szybko, cho\u0107 ze wzgl\u0119du na precedensowy w skali \u015bwiata charakter tej instytucji nie mo\u017cna tego tempa z niczym por\u00f3wnywa\u0107. Pierwszy uniwersytet europejski powsta\u0142 w Bolonii w XI wieku. W wieku XII ukonstytuowa\u0142o si\u0119 pi\u0119\u0107 dalszych, w XIII wieku \u2013 kolejnych czterna\u015bcie. W XIV wieku powsta\u0142y dwadzie\u015bcia cztery nowe uniwersytety a w wieku XV \u2013 dwadzie\u015bcia dwa. Sie\u0107 uniwersytecka rozprzestrzenia\u0142a si\u0119 z centrum jakim by\u0142a Francja i W\u0142ochy na reszt\u0119 kontynentu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Liczba uniwersytet\u00f3w od XI do XVI wieku w Europie<\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-946\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-3-liczba-uniwersytetow.png\" alt=\"Tabela 3 liczba uniwersytet\u00f3w\" width=\"1000\" height=\"616\" srcset=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-3-liczba-uniwersytetow.png 1000w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-3-liczba-uniwersytetow-300x185.png 300w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-3-liczba-uniwersytetow-768x473.png 768w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-3-liczba-uniwersytetow-570x350.png 570w\" sizes=\"auto, (max-width: 1000px) 100vw, 1000px\" \/><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\"><em>\u0179r\u00f3d\u0142o: Eltjo Buringh i Jan Luiten Van Zanden, Charting the \u201cRise of the West\u201d<\/em><div class=\"gca-utility vertical-spacer\"><\/div><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u0141\u0105czna skala procesu edukacyjnego robi wra\u017cenie. Od XII wieku po rok 1400 utworzono sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery uniwersytety, w tym dziesi\u0119\u0107 \u015bwieckich. Oko\u0142o roku 1300 uczy\u0142o w nich oko\u0142o 20-30 tysi\u0119cy scholarzy (Kumor 2003, t. III). Mi\u0119dzy rokiem 1350 a 1500 na uniwersytetach europejskich studiowa\u0142o oko\u0142o siedemset pi\u0119\u0107dziesi\u0105t tysi\u0119cy os\u00f3b (Grant s. 58). Liczba studiuj\u0105cych podawana przez autor\u00f3w \u015bredniowiecznych by\u0142a niezwykle wysoka. Przyk\u0142adowo, w Bolonii mia\u0142o studiowa\u0107 jednorazowo 10000 student\u00f3w, w Oxfordzie \u2013 30000, w Pary\u017cu \u2013 mi\u0119dzy 20000 a 30000. Wsp\u00f3\u0142czesne szacunki zweryfikowa\u0142y te liczby w d\u00f3\u0142, do 6000 w Bolonii, 6000 w Pary\u017cu i 1500-3000 w Oxfordzie. Uniwersytety niemieckie i \u015brodkowoeuropejskie by\u0142y mniej liczne. W Lipsku jednorazowo studiowa\u0142o 662 student\u00f3w (1472), w Kolonii \u2013 852 (1450-1479), w Wiedniu 933 (druga po\u0142owa XVI wieku), w Pradze \u2013 1027 (1380-1389). (universities katol encycl).<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rola_papiezy_i_wladz_swieckich_w_organizacji_uniwersytetow\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rola papie\u017cy i w\u0142adz \u015bwieckich w organizacji uniwersytet\u00f3w<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pierwsze uniwersytety powstawa\u0142y do\u015b\u0107 spontanicznie. Uniwersytet bolo\u0144ski uznaje si\u0119 za model \u201estudencki\u201d, gdy\u017c to pragn\u0105cy studiowa\u0107 organizowali si\u0119 tu w korporacje (zwane uniwersytetami), kt\u00f3re wynajmowa\u0142y mistrz\u00f3w. Z kolei uniwersytet paryski powsta\u0142 ze szko\u0142y katedralnej Notre-Dame albo (nie ma tu pewno\u015bci) z po\u0142\u0105czenia trzech istniej\u0105cych wcze\u015bniej szk\u00f3\u0142: dw\u00f3ch przyko\u015bcielnych oraz wspomnianej szko\u0142y katedralnej (catholic encyclop).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Korporacyjny charakter uczelni tak\u017ce powstawa\u0142 oddolnie. Mistrzowie i studenci, cz\u0119sto przybysze z obcych stron, aby chroni\u0107 autonomi\u0119 procesu nauczania i broni\u0107 si\u0119 przed arbitralno\u015bci\u0105 urz\u0119dnik\u00f3w oraz wysokimi cenami, organizowali si\u0119 w korporacje, czyli samorz\u0105dy \u2013 instytucje znane prawnym regulacjom miejskim. Zbiorowa reprezentacja interes\u00f3w by\u0142a skuteczniejsza ni\u017c starania pojedynczego uczonego czy studenta, nawet je\u015bli otacza\u0142 ich taki czy inny przywilej odleg\u0142ego cesarza. Korporacja mog\u0142a taki przywilej wykorzysta\u0107 o wiele skuteczniej; negocjuj\u0105c dogodne dla siebie warunki lub nawet migruj\u0105c do innego miasta, co nie raz si\u0119 zreszt\u0105 zdarza\u0142o. Samorz\u0105dowy spos\u00f3b organizowania si\u0119 uczonych i student\u00f3w zosta\u0142 szybko zauwa\u017cony i wykorzystany, wpierw przez papie\u017cy, potem przez cesarzy. Z korzy\u015bci\u0105 dla obu stron. W\u0142adcy uroczy\u015bcie gwarantowali korporacjom rozmaite przywileje, korporacje ch\u0119tnie korzysta\u0142y z takiej protekcji, kt\u00f3ra znakomicie wzmacnia\u0142a ich pozycj\u0119 wobec samorz\u0105d\u00f3w miejskich, ksi\u0105\u017c\u0105t i lokalnych biskup\u00f3w. Przyk\u0142ad\u00f3w na to jest mn\u00f3stwo.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gdy biskup Pary\u017ca ekskomunikowa\u0142 uniwersytet za ustanowienie statutu bez jego wyra\u017anego przyzwolenia papie\u017ca, Honoriusz III wzi\u0105\u0142 scholarzy pod swoj\u0105 protekcj\u0119 jako \u201ewielce umi\u0142owanych syn\u00f3w\u201d (Ruegg 85) i nakaza\u0142 zdj\u0119cie ekskomuniki. Gdy w 1355 roku obywatele Oxfordu zabili w czasie zamieszek kilkudziesi\u0119ciu student\u00f3w, kr\u00f3l Edward III obj\u0105\u0142 uczelni\u0119 osobist\u0105 ochron\u0105, wyznaczony przez niego zesp\u00f3\u0142 s\u0119dzi\u00f3w aresztowa\u0142 burmistrza, radnych i zdymisjonowa\u0142 s\u0119dziego okr\u0119gowego. Do istniej\u0105cych przywilej\u00f3w uczelni dodano nowe, miasto skazano na wysokie odszkodowania i w\u0142adze miejskie upokorzono nakazuj\u0105c burmistrzowi oraz radzie miejskiej w ka\u017cd\u0105 rocznic\u0119 zamieszek przechodzi\u0107 ulicami z odkrytymi g\u0142owami i p\u0142aci\u0107 uniwersytetowi corocznie grzywn\u0119: jednego pensa za ka\u017cdego zabitego akademika. (Ruegg 99-100, oxford riot 1355.txt, wikipedia)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rola papie\u017cy i w\u0142adc\u00f3w \u015bwieckich nie ogranicza\u0142a si\u0119 do ochrony uczelnianych samorz\u0105d\u00f3w. Uniwersytety otrzymywa\u0142y od nich istotne przywileje. Do najwa\u017cniejszych nale\u017ca\u0142a szeroka autonomia dzia\u0142ania, zwolnienie cz\u0142onk\u00f3w korporacji z szeregu op\u0142at i podatk\u00f3w, wyj\u0119cie ich spod jurysdykcji miejskiej i kr\u00f3lewskiej a poddanie s\u0105dom ko\u015bcielnym. Niekt\u00f3re przywileje ustala\u0142y nawet maksymalne czynsze pobierane od cz\u0142onk\u00f3w uniwersytet\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wci\u0105gni\u0119cie w orbit\u0119 s\u0142u\u017cby papieskiej ca\u0142o\u015bci europejskiej struktury uniwersyteckiej dokonywa\u0142o si\u0119 nie poprzez zak\u0142adanie papieskich uczelni, bo te by\u0142y nieliczne (Ruegg 16), ale dzi\u0119ki opisanym wcze\u015bniej przywilejom, ochronie uniwersyteckiej autonomii, na kt\u00f3rej stra\u017cy sta\u0142 w danym mie\u015bcie legat papieski, finansowaniu dzia\u0142ania uczelni oraz przyznawaniu jej statusu <em>studium generale, <\/em>czyli uprawnie\u0144 do uczenia i nadawania stopni naukowych <em>(licentia ubique docendi)<\/em>, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 respektowane na terenie ca\u0142ego \u015bwiata chrze\u015bcija\u0144skiego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Prawo nadawania przez papie\u017ca statusu<em> studium generale<\/em> wynika\u0142o z przekonania Ko\u015bcio\u0142a, \u017ce uniwersytet realizuje misj\u0119 o sankcji religijnej, jest instytucj\u0105 powszechn\u0105 i jako taki podlega jurysdykcji Ko\u015bcio\u0142a powszechnego. Stanowisko to uzasadnia\u0142o prawo papie\u017ca a nast\u0119pnie cesarza, r\u00f3wnie\u017c maj\u0105cego piecz\u0119 nad \u015bwiatem chrze\u015bcija\u0144skim, do przyznawania uniwersytetowi statusu <em>studium generale<\/em>. Bez wynikaj\u0105cych st\u0105d uprawnie\u0144 szanse przetrwania szko\u0142y jako uczelni wy\u017cszej by\u0142y niewielkie, bo trudno jej by\u0142o przyci\u0105gn\u0105\u0107 warto\u015bciowych wyk\u0142adowc\u00f3w a jej absolwenci nie mogli uzyskiwa\u0107 uznanych stopni baka\u0142arza, licencjata czy doktora.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wymienione elementy (przywileje, autonomia, status <em>studium generale<\/em>) by\u0142y w spos\u00f3b oczywisty przydatne uniwersytetom i ich cz\u0142onkom. Za\u015b nadaj\u0105cy je papie\u017ce zyskiwali poparcie uczelni i r\u00f3wnocze\u015bnie pewn\u0105 kontrol\u0119 nad nimi. Posuni\u0119ciami tymi redukowali te\u017c istotnie zale\u017cno\u015bci lokalne uczelni, kt\u00f3re powi\u0119ksza\u0142y w ten spos\u00f3b swoj\u0105 autonomi\u0119, ograniczan\u0105 tylko odleg\u0142ym i \u201emerytorycznym\u201d nadzorem papieskim, kt\u00f3ry zwykle by\u0142 nierychliwy, od kt\u00f3rego mo\u017cna by\u0142o si\u0119 kilka razy odwo\u0142ywa\u0107 i kt\u00f3remu wreszcie mo\u017cna by\u0142o uj\u015b\u0107 przechodz\u0105c do innego uniwersytetu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rozw\u00f3j \u015bredniowiecznego europejskiego systemu uniwersyteckiego wiele zawdzi\u0119cza\u0142 rosn\u0105cej konkurencji pomi\u0119dzy w\u0142adzami zainteresowanymi posiadaniem wy\u017cszych uczelni na swoim terenie oraz konkurencji pomi\u0119dzy papiestwem i cesarstwem. Konkurencja zwi\u0119ksza\u0142a strumie\u0144 \u015brodk\u00f3w na finansowanie uniwersytet\u00f3w, zwi\u0119ksza\u0142a liczb\u0119 uczelni, eliminowa\u0142a s\u0142absze z nich i podnosi\u0142a jako\u015b\u0107 tych, kt\u00f3re by\u0142y zdolne przetrwa\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przyznawanie uczelni praw uniwersytetu, tzw. studium generale by\u0142o praktycznie do roku 1355 monopolem papie\u017cy, gdy\u017c od Fryderyka II (1220-1250) cesarze nie wykazywali wi\u0119kszego zainteresowania szkolnictwem wy\u017cszym. Sytuacja uleg\u0142a zmianie z koronacj\u0105 Karola IV (1355-1378). (Ruegg 97) Przeciwstawi\u0142 si\u0119 on z powodzeniem monopolowi papieskiemu przyznaj\u0105c szeregu miastom w\u0142oskim prawo zak\u0142adania uczelni z prawami <em>studium generale<\/em> (Arezzo, Perugia, Siena, Pawia, Florencja, Lucca). Akty nada\u0144 Karola nie zmienia\u0142y jednak dotychczasowego, wypracowanego przez papiestwo, modelu uniwersyteckiego. Powtarza\u0142y znane przywileje, w tym znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 biskupa w nadawaniu stopni naukowych. (Ruegg 97). Model uniwersytetu, nazwijmy go dla uproszczenia papieskim, by\u0142 w du\u017cym stopniu tak\u017ce powielany przez fundator\u00f3w \u015bwieckich, co dodatkowo sprzyja\u0142o unifikacji ca\u0142ego systemu, o czym b\u0119dziemy dalej m\u00f3wi\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W\u0142adze \u015bwieckie od wieku XIV coraz aktywniej w\u0142\u0105cza\u0142y si\u0119 w proces budowy europejskiej struktury uniwersyteckiej. Poza monarchami i ksi\u0105\u017c\u0119tami z r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci Europy za przyk\u0142ad mog\u0105 s\u0142u\u017cy\u0107 miasta w\u0142oskie, jak na przyk\u0142ad Perugia, Siena i Florencja. W pierwszej po\u0142owie wieku nie szcz\u0119dzi\u0142y wysi\u0142k\u00f3w i wydatk\u00f3w, aby skorzysta\u0107 z kryzysu s\u0142ynnego uniwersytetu bolo\u0144skiego i przyci\u0105ga\u0107 ze\u0144 mistrz\u00f3w i student\u00f3w, oferuj\u0105c bardzo dobre warunki materialne i buduj\u0105c zdrowe i trwa\u0142e podstawy finansowe dzia\u0142ania uczelni. R\u00f3wnocze\u015bnie czyni\u0142y wszelkie starania o uzyskanie papieskiej bulli nadaj\u0105cej ich uczelniom status <em>studium generale<\/em>. W 1321 roku uzyska\u0142a to jedynie Perugia. Inne miasta musia\u0142y czeka\u0107 na z\u0142amanie monopolu papieskiego przez cesarza Karola IV.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rosn\u0105ce zaanga\u017cowanie sfery \u015bwieckiej by\u0142o bardzo sprzyjaj\u0105c\u0105 okoliczno\u015bci\u0105 w obliczu schy\u0142ku papieskiej hegemonii politycznej datuj\u0105cej si\u0119 od wieku XIV i XV. Struktura uniwersytecka rozwija\u0142a si\u0119 nadal a nie musia\u0142a ju\u017c tak bardzo polega\u0107 na organizacyjnym, finansowym i politycznym wsparciu Ko\u015bcio\u0142a.<a style=\"color: #000000;\" name=\"_Toc364857028\"><\/a><\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Siec_uniwersytecka\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Sie\u0107 uniwersytecka<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z organizacyjnego punktu widzenia europejska sie\u0107 uniwersytecka, budowana w okresie \u015bredniowiecza cechowa\u0142a si\u0119 du\u017cym stopniem unifikacji (Hall R., s17-18). Struktura organizacyjna uniwersytet\u00f3w by\u0142a podobna w ca\u0142ej Europie, oparta na wydzia\u0142ach wyspecjalizowanych w kilku obszarach wiedzy: teologii, medycynie, prawie i sztukach wyzwolonych, z kt\u00f3rych wyodr\u0119bni\u0142a si\u0119 filozofia przyrody, prekursor wielu nowo\u017cytnych dziedzin nauki. Obszar filozofii przyrody podzielony by\u0142 na oko\u0142o sze\u015b\u0107set tak zwanych kwestii, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rych trwa\u0142a debata naukowa ca\u0142ego \u015brodowiska (Grant s 181). Toczy\u0142a si\u0119 ona w tym samym j\u0119zyku &#8211; \u0142acinie. Unifikacja j\u0119zykowa nie tylko umo\u017cliwia\u0142a mi\u0119dzyuczelnian\u0105 dyskusj\u0119, ale u\u0142atwia\u0142a te\u017c migracje uczonych pomi\u0119dzy uczelniami. Spos\u00f3b debaty naukowej by\u0142 r\u00f3wnie\u017c zestandaryzowany dzi\u0119ki powszechnie stosowanej metodzie scholastycznej. Podobnie standardowe by\u0142y stopnie naukowe przyznawane przez grono mistrz\u00f3w danej uczelni i og\u0142aszane przez kanclerza \/ rektora uniwersyteckiego lub przez lokalnego biskupa albo legata papieskiego. Status <em>studium generale<\/em> mia\u0142 w intencji czyni\u0107 owe stopnie uznawanymi na terenie ca\u0142ego chrze\u015bcija\u0144stwa, cho\u0107 w praktyce r\u00f3\u017cnie z tym bywa\u0142o. (Ruegg 17) Starsze i czcigodne uczelnie jak Pary\u017c czy Oxford nie respektowa\u0142y stopni nadawanych przez uniwersytety m\u0142ode i z obrze\u017cy Europy. Mistrzowie stamt\u0105d musieli je nostryfikowa\u0107. Unifikacja dotyczy\u0142a tak\u017ce spraw tak przyziemnych jak okres trwania roku akademickiego. Przerwa trwa\u0142a w okresie letnim. (Encykl katolicka) Wymienione wy\u017cej elementy unifikuj\u0105ce europejski system akademicki czyni\u0142y go wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105c\u0105 ca\u0142o\u015bci\u0105. Pomi\u0119dzy w\u0119z\u0142ami tej sieci mo\u017cliwa by\u0142a wymiana my\u015bli, prac i uczonych, ta za\u015b umo\u017cliwia\u0142a kumulacj\u0119 wiedzy. Wsp\u00f3\u0142praca nie eliminowa\u0142a, ale wr\u0119cz stymulowa\u0142a konkurencj\u0119 ze wszystkimi pozytywnymi dla ca\u0142o\u015bci efektami.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Podsumowanie-4\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Podsumowanie<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce europejska organizacja systemu nauki, powsta\u0142a w czasie \u015bredniowiecznego odrodzenia od wieku XI, bardzo pomog\u0142a narodzinom nauki europejskiej. Pytanie o rol\u0119 Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa w tym procesie zorganizowania nauki jest w zasadzie retoryczne, bo odpowied\u017a jest oczywista. Uniwersytety by\u0142y od samego pocz\u0105tku pod specjaln\u0105 opiek\u0105 i ochron\u0105 Ko\u015bcio\u0142a. W pocz\u0105tkowym okresie, to jest w wieku XI, XII i XIII swoj\u0105 autonomi\u0119, przywileje i finansowanie (o czym b\u0119dziemy zaraz m\u00f3wi\u0107) zawdzi\u0119cza\u0142y niemal w ca\u0142o\u015bci papiestwu i Ko\u015bcio\u0142owi. Sw\u00f3j rozw\u00f3j \u2013 asymilacji nowoodkrytej wiedzy, asymilacji jednoznacznie wspieranej przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 oraz korzystnej konfiguracji interes\u00f3w politycznych, kt\u00f3r\u0105 w du\u017cym stopniu wygenerowa\u0142y wcze\u015bniejsze decyzje papiestwa (rewolucja gregoria\u0144ska). Papiestwo w du\u017cym stopniu stworzy\u0142o model uniwersytetu europejskiego, powtarzany w zasadzie przez fundator\u00f3w \u015bwieckich, kt\u00f3rzy od XIV wieku coraz aktywniej uczestniczyli w budowie systemu edukacji wy\u017cszej. Mo\u017cna wi\u0119c uzna\u0107, \u017ce Ko\u015bcio\u0142owi i chrze\u015bcija\u0144stwu zawdzi\u0119czamy w pierwszym okresie prawie wszystko, je\u015bli idzie o organizacyjne aspekty tworzenia nauki nowo\u017cytnej. Ta rola ulega\u0142a stopniowej redukcji, gdy \u201epapieski\u201d model uniwersytecki zosta\u0142 powszechnie przyj\u0119ty w dobie renesansu a wi\u0119kszo\u015b\u0107 uniwersytet\u00f3w zacz\u0119\u0142a by\u0107 tworzona przez w\u0142adze \u015bwieckie. (Cobban Cyw. 21 s 52).<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Czynniki_ekonomiczne\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Czynniki ekonomiczne<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Odrodzenie_gospodarcze_urbanizacja_szkolnictwo_koscielne\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Odrodzenie gospodarcze, urbanizacja, szkolnictwo ko\u015bcielne<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nauka rodzi\u0142a si\u0119 w miastach a do jej rozwoju potrzebne by\u0142y znaczne nak\u0142ady finansowe oraz nieprzerwanie pozytywny stosunek do racjonalnej wiedzy i uczonych. Cywilizacja miejska musia\u0142a by\u0107 ponadto trwa\u0142ym elementem historycznego krajobrazu a finansowanie nauki \u2013 konsekwentne, szczodre i trwaj\u0105ce nieprzerwanie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Odbudowa od XI wieku sieci miast europejskich, stymuluj\u0105ce proces urbanizacji o\u017cywienie gospodarcze, rosn\u0105ce finansowanie nauki i coraz wi\u0119ksza liczba sytuowanych w miastach uniwersytet\u00f3w \u2013 by\u0142y to zjawiska nawzajem ze sob\u0105 powi\u0105zane. Uznaje si\u0119, \u017ce istnieje \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek pomi\u0119dzy urbanizacj\u0105 a aktywno\u015bci\u0105 edukacyjn\u0105 i naukow\u0105. Upadek szk\u00f3\u0142 staro\u017cytnych zwi\u0105zany by\u0142 ze schy\u0142kiem antycznych miast a edukacyjne o\u017cywienie nast\u0105pi\u0142o szybko w \u015blad za odbudow\u0105 europejskiej kultury miejskiej w XI i XII wieku (Lindberg 204).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Istotn\u0105 determinant\u0105 urbanizacji \u015bredniowiecznej by\u0142o odrodzenie gospodarcze. Od XI wieku ros\u0142a nadwy\u017cka gospodarcza, kt\u00f3ra katalizowa\u0142a rozw\u00f3j ekonomiczny i proces urbanizacji. Powstaj\u0105ca sie\u0107 miast by\u0142a efektem tego o\u017cywienia i zarazem jego nap\u0119dem. Efektem, albowiem nadwy\u017cki rolnicze dawa\u0142y asumpt do rozwoju wymiany a ta by\u0142a podstaw\u0105 rozwoju d\u0142ugodystansowego handlu, kt\u00f3rego organizowanie w mi\u0119dzynarodow\u0105 sie\u0107 pobudza\u0142o proces urbanizacji Europy (teza Henri Pirenne\u2019a, Pirenne\u00a0\u00a0 ). W miar\u0119 post\u0119pu urbanizacji, proces ten coraz bardziej nabiera\u0142 charakteru politycznego. Ros\u0142a si\u0142a ekonomiczna miast i usadowionych w nich grup spo\u0142ecznych, kt\u00f3re zajmowa\u0142y si\u0119 handlem i budowa\u0142y instytucje do jego obs\u0142ugi (protobanki, instytucje ubezpieczeniowe, organizacja jarmark\u00f3w itp.). Dalszy rozw\u00f3j wymaga\u0142 wywalczenia przez te grupy i miasta sporego zakresu autonomii wobec si\u0142 feudalnych i ko\u015bcielnych. By\u0142 to proces par excellence polityczny, w trakcie kt\u00f3rego wywalczona autonomia miast realizowa\u0142a si\u0119 od wewn\u0105trz w formie specyficznych instytucji korporacyjno-samorz\u0105dowych i administracyjno-biurokratycznych (teza Maxa Webera, Weber\u00a0\u00a0 ). Rozwijaj\u0105ce si\u0119 dzi\u0119ki handlowi miasta stawa\u0142y si\u0119 o\u015brodkami kumulacji kapita\u0142u (lindberg) a przez to inicjatorami wczesno kapitalistycznych form przedsi\u0119biorczo\u015bci (miejskie rzemios\u0142o, system nak\u0142adczy, przemys\u0142, na przyk\u0142ad stoczniowy, przetw\u00f3rczy) i gospodarki pieni\u0119\u017cnej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Odrodzeniu miast towarzyszy\u0142 wzrost liczby szk\u00f3\u0142 ro\u017cnego rodzaju. By\u0142y to szko\u0142y katedralne, parafialne i rozmaite szko\u0142y publiczne niekoniecznie zajmuj\u0105ce si\u0119 sprawami religijnymi. Tematyka nauczania w szko\u0142ach publicznych wsp\u00f3\u0142gra\u0142a z potrzebami praktycznymi. Obok nauki czytania i pisania, element\u00f3w logiki i prawa zacz\u0119to uczy\u0107 tam podstaw arytmetyki i rachunkowo\u015bci, zasad prowadzenia handlu i biznesu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ko\u015bci\u00f3\u0142, jeden z najbogatszych podmiot\u00f3w \u015bredniowiecznych, rozpocz\u0105\u0142 w tym czasie, w miastach b\u0119d\u0105cych siedzibami biskup\u00f3w diecezjalnych, budow\u0119 okaza\u0142ych katedr, stymuluj\u0105c przy okazji rozw\u00f3j technik budowlanych, my\u015bli architektonicznej i szeregu dziedzin rzemios\u0142a artystycznego. Stolice diecezjalne, od Soboru Latera\u0144skiego III (1179), zacz\u0119\u0142y by\u0107 r\u00f3wnie\u017c aktywnymi centrami edukacji dzi\u0119ki stworzeniu stabilnego systemu finansowania szk\u00f3\u0142 katedralnych. Uchwa\u0142y soborowe zobowi\u0105zywa\u0142y biskup\u00f3w, by \u201eprzy ka\u017cdej katedrze biskupiej by\u0142 magister, kt\u00f3ry by naucza\u0142 za darmo kleryk\u00f3w i uczni\u00f3w w zamian za przydzielone mu odpowiednie beneficjum\u201d (Kumor t3 s. 113). Rozwijaj\u0105ce si\u0119 w miastach szkolnictwo ko\u015bcielne sta\u0142o si\u0119 zal\u0105\u017ckiem XII i XIII wiecznych uniwersytet\u00f3w na p\u00f3\u0142nocy Europy.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Kosciol_%E2%80%93_bezposrednie_i_posrednie_finansowanie_szkolnictwa\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u2013 bezpo\u015brednie i po\u015brednie finansowanie szkolnictwa<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Uniwersytety te wy\u0142ania\u0142y si\u0119 jako samodzielne instytucje ze szk\u00f3\u0142 ko\u015bcielnych, zakonnych i katedralnych, gromadzi\u0142y w znakomitej wi\u0119kszo\u015bci osoby duchowne lub pragn\u0105ce nimi zosta\u0107. Nowe instytucje by\u0142y postrzegane jako kontynuacja i rozwini\u0119cie istniej\u0105cej dot\u0105d formu\u0142y szko\u0142y ko\u015bcielnej. Zachowanie, przynajmniej w cz\u0119\u015bci, dotychczasowego sposobu ich finansowania z dochod\u00f3w ko\u015bcielnych uwa\u017cano wi\u0119c za w\u0142a\u015bciwe i normalne. S\u0142owo kontynuacja pozwala dobrze uchwyci\u0107 genez\u0119 systemu finansowania europejskiego szkolnictwa wy\u017cszego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przypadku uniwersytet\u00f3w po\u0142udniowych, dla kt\u00f3rych modelem by\u0142 uniwersytet bolo\u0144ski, finansowanie wyk\u0142adowc\u00f3w nie pochodzi\u0142o bezpo\u015brednio ze \u015brodk\u00f3w ko\u015bcielnych (pomin\u0105wszy uniwersytety w Tuluzie i Rzymie) Ruegg s16), ale w pierwszym okresie z op\u0142at studenckich a nast\u0119pnie do ich finansowania w\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 konkuruj\u0105ce ze sob\u0105 miasta w\u0142oskie, arystokracja oraz ksi\u0105\u017c\u0119ta. Ten typ finansowania nie pomniejsza\u0142 \u015bcis\u0142ych zwi\u0105zk\u00f3w z Ko\u015bcio\u0142em. Po pierwsze wi\u0119kszo\u015b\u0107 studiuj\u0105cych stanowili duchowni i klerycy, kt\u00f3rzy utrzymywali si\u0119 oraz \u0142o\u017cyli na wyk\u0142adowc\u00f3w ze \u015brodk\u00f3w pochodz\u0105cych z przyznanych im beneficj\u00f3w i prebend. Po drugie, wi\u0119kszo\u015b\u0107 mistrz\u00f3w stanowili tak\u017ce duchowni. W Bolonii tworzy\u0142 Gracjan, kodyfikator prawa kanonicznego, w tym regionie ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 bardzo silna partia kanonist\u00f3w, czyli juryst\u00f3w wspieraj\u0105cych papiestwo, tu wreszcie rozegra\u0142y si\u0119 najostrzejsze starcia pomi\u0119dzy nimi a cywilistami imperialnymi. (rashdall vol 1 s 125-144)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na p\u00f3\u0142nocy, zanim w\u0142adcy \u015bwieccy i miejskie samorz\u0105dy w\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 na szersz\u0105 skal\u0119 w tworzenie i utrzymywanie uniwersytet\u00f3w, co nast\u0105pi\u0142o dopiero od wieku XIV (Cobban C21 s52, g\u0142\u00f3wny ci\u0119\u017car finansowania uczelni spocz\u0105\u0142 na barkach Ko\u015bcio\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 podj\u0105\u0142 si\u0119 tego zadania oczekuj\u0105c, nie bez podstaw, du\u017cych korzy\u015bci z bycia g\u0142\u00f3wnym fundatorem nauki. Mia\u0142 ponadto po temu mo\u017cliwo\u015bci, gdy\u017c by\u0142 jedn\u0105 z najbogatszych instytucji europejskich. Jego dochody ust\u0119powa\u0142y tylko nielicznym w\u0142adcom.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po koniec XIV wieku \u0142\u0105czny roczny doch\u00f3d papiestwa obu o\u015brodk\u00f3w, awinio\u0144skiego i rzymskiego, dochodzi\u0142 sumy czterystu tysi\u0119cy floren\u00f3w. Jedynie dochody kr\u00f3la Anglii i kr\u00f3la Francji by\u0142y wy\u017csze, odpowiednio siedem razy i dwa razy. (Chaunu 203-204). Musimy jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce dochody papiestwa, w odr\u00f3\u017cnieniu od kr\u00f3lewskich, by\u0142y w 85-90% dochodami netto, nieobci\u0105\u017conymi kosztami funkcjonowania podleg\u0142ej struktury administracyjnej ca\u0142ego Ko\u015bcio\u0142a. To powodowa\u0142o, \u017ce dochody netto kr\u00f3la Anglii i Francji, je\u015bli je pomniejszy\u0107 o koszty finansowania kr\u00f3lewskiej administracji terenowej, by\u0142y prawdopodobnie o 20-35% ni\u017csze. Zmniejsza to r\u00f3\u017cnic\u0119 z dochodami papiestwa, odpowiednio do pi\u0119ciu razy w przypadku Anglii i do 45% w przypadku Francji.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Struktura_dochodow_uniwersyteckich_Ewolucja\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Struktura dochod\u00f3w uniwersyteckich. Ewolucja<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Uniwersytety nie by\u0142y samowystarczalne finansowo. Nie oznacza to, \u017ce nie przynosi\u0142y dochod\u00f3w. Cz\u0119\u015bciowo by\u0142y to \u015brodki pozyskiwane od student\u00f3w, absolwent\u00f3w i os\u00f3b ubiegaj\u0105cych si\u0119 o stopnie naukowe: op\u0142aty immatrykulacyjne i dyplomowe, op\u0142aty za udzielane r\u00f3\u017cnego rodzaju dyspensy a tak\u017ce pieni\u0105dze zbierane od nacji (ziomkostw) i kolekty pobierane od student\u00f3w raz lub dwa razy do roku na pensje okre\u015blonych urz\u0119dnik\u00f3w uczelnianych. Szkatu\u0142\u0119 uniwersyteck\u0105 zasila\u0142y te\u017c kary pobierane za naruszanie statutu, regulaminu i lekcewa\u017cenie obowi\u0105zk\u00f3w. Wszystkie te pozycje zsumowane razem by\u0142y jednak niewystarczaj\u0105ce. (Gieysztor)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bardzo istotn\u0105 rol\u0119 w jego finansowaniu odgrywa\u0142y zatem dochody zewn\u0119trzne. Znacz\u0105c\u0105 pozycj\u0119 w kosztach dzia\u0142ania uniwersytet\u00f3w stanowi\u0142y wynagrodzenia wyk\u0142adowc\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich by\u0142a duchownymi. W uniwersytetach p\u00f3\u0142nocnych t\u0119 pozycj\u0119 bud\u017cetu uniwersyteckiego bra\u0142 na siebie Ko\u015bci\u00f3\u0142 przyznaj\u0105c uniwersyteckim mistrzom beneficja lub prebendy. (Ruegg s 17) Instytucja beneficjum, ustanowiona w Ko\u015bciele w X wieku, zwi\u0105zana by\u0142a z piastowaniem okre\u015blonego urz\u0119du ko\u015bcielnego. \u0141\u0105czy\u0142a si\u0119 cz\u0119sto z nadaniem ziemi podleg\u0142ej danemu urz\u0119dowi i dochodami z niej p\u0142yn\u0105cymi. Prebendy by\u0142y natomiast uposa\u017ceniem nie po\u0142\u0105czonym ze sprawowaniem obowi\u0105zk\u00f3w duszpasterskich. Ustanawiano je na dochodach ko\u015bcio\u0142a, w szczeg\u00f3lno\u015bci pochodz\u0105cych z dziesi\u0119cin. Stopniowo przekszta\u0142ci\u0142y si\u0119 w szczeg\u00f3lnego rodzaju fundacje, kt\u00f3rych dochody przypisane by\u0142y konkretnemu stanowisku czy urz\u0119dowi ko\u015bcielnemu<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Skal\u0119 zaanga\u017cowania Ko\u015bcio\u0142a w finansowaniu wynagrodze\u0144 uniwersyteckich mo\u017cna zobaczy\u0107 na przyk\u0142adzie uniwersytetu krakowskiego. W pierwszej po\u0142owie XV wieku, spo\u015br\u00f3d oko\u0142o osiemdziesi\u0119ciu nauczaj\u0105cych mistrz\u00f3w, sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu jeden by\u0142o op\u0142acanych z beneficj\u00f3w i prebend a siedmiu do dziewi\u0119ciu przez kr\u00f3la. (Gieysztor 134). Papieskie wsparcie finansowe przybra\u0142o w XIV wieku sta\u0142\u0105 form\u0119 instytucjonaln\u0105. Uniwersytety periodycznie sporz\u0105dza\u0142y dla Stolicy Apostolskiej listy student\u00f3w i absolwent\u00f3w wraz z pro\u015bbami o przyznanie okre\u015blonej liczby prebend i beneficj\u00f3w. W oparciu o te listy (Rotuli) Rzym decydowa\u0142 o przyznawanych prebendach (Ruegg 17,20).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Innymi dochodami zewn\u0119trznymi uniwersytet\u00f3w by\u0142y dary i spadki zapisywane na rzecz uczelni oraz regularne dotacje i darowizny wspomagaj\u0105ce ich finanse. Dochodem na po\u0142y wewn\u0119trznym, na po\u0142y zewn\u0119trznym by\u0142y czynsze i inne przychody z posiadanych nieruchomo\u015bci miejskich i maj\u0105tk\u00f3w, nadanych uczelniom przez ich fundator\u00f3w. Tak by\u0142o z krakowskim<em> Collegium Maius<\/em>. Budynek zakupiony dla uczelni przez kr\u00f3la Jagie\u0142\u0142\u0119 by\u0142 stopniowo rozbudowywany z jej \u015brodk\u00f3w w\u0142asnych. (Gieysztor)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli idzie o wynagrodzenie mistrz\u00f3w uniwersyteckich by\u0142o ono silnie zr\u00f3\u017cnicowane. Najwi\u0119cej zarabiali wyk\u0142adowcy teologii i prawa, najmniej &#8211; nauczyciele sztuk wyzwolonych. We w\u0142oskim uniwersytecie w Pawii w latach 1387-1499 rozpi\u0119to\u015b\u0107 ta wynosi\u0142a nawet 1 do 50. Mniej zr\u00f3\u017cnicowane by\u0142y uposa\u017cenia w portugalskim uniwersytecie w Coimbra (1 : 9) i na uczelni krakowskiej. W Krakowie, na pocz\u0105tku XV wieku, roczny doch\u00f3d mistrza teologii wynosi\u0142 sto grzywien (akademia krakowska s3, 5) i kwota ta niewiele ust\u0119powa\u0142a cenie stosunkowo niewielkiego domu w tym mie\u015bcie (akademia krakowska s5). Kr\u00f3l Jagie\u0142\u0142o finansowa\u0142 od siedmiu do dziewi\u0119ciu takich stanowisk profesorskich przeznaczaj\u0105c na to ok. 20% rocznych dochod\u00f3w celnych z czterech kom\u00f3r celnych Krakowa i Ma\u0142opolski (Wozniczko). Natomiast roczne wynagrodzenie mistrz\u00f3w sztuk wyzwolonych nie przekracza\u0142o dwunastu grzywien. Dla por\u00f3wnania, tr\u0119bacz z wie\u017cy mariackiej zarabia\u0142 rocznie dziewi\u0119\u0107 grzywien a celnik &#8211; trzydzie\u015bci sze\u015b\u0107 grzywien. Znacznie gorsza sytuacja materialna mistrz\u00f3w sztuk wyzwolonych by\u0142a w Europie powszechna. (orf fin z opactw, wlochy, paryz). Ich presti\u017c wzr\u00f3s\u0142 jednak niezmiernie wraz z rosn\u0105cym znaczeniem prac Arystotelesa wprowadzanych do uniwersyteckiego <em>curriculum<\/em>. Trivium i quadrivium, ze statusu wiedzy podrz\u0119dnej wobec teologii, wy\u0142oni\u0142y z siebie filozofi\u0119 przyrody, kt\u00f3ra szybko uzna\u0142a si\u0119 za r\u00f3wn\u0105 teologii co do mo\u017cliwo\u015bci poznania dzie\u0142a Stworzenia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aczkolwiek rola Ko\u015bcio\u0142a w finansowaniu uniwersytet\u00f3w by\u0142a istotna, ich funkcjonowanie musia\u0142o by\u0107 mocno wspierane przez w\u0142adze \u015bwieckie. Dotyczy to zw\u0142aszcza okresu, kiedy zako\u0144czy\u0142o si\u0119 spontaniczne wy\u0142anianie korporacji mistrz\u00f3w i student\u00f3w nie maj\u0105cych wi\u0119kszego lub nawet \u017cadnego maj\u0105tku nieruchomego i uniwersytety zacz\u0119\u0142y przybiera\u0107 formy bardziej rozwini\u0119te i trwa\u0142e. Przyk\u0142adami pozytywnymi wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania Ko\u015bcio\u0142a i w\u0142adz \u015bwieckich s\u0105 wspominane ju\u017c starania szeregu miast w\u0142oskich o uzyskanie bulli papieskiej nadaj\u0105cej tworzonym przez nich uczelniom statusu <em>studium generale<\/em>, opieka i szczodra pomoc kr\u00f3l\u00f3w angielskich w rozwijaniu tamtejszych uczelni oraz historia uczelni niemieckich (Rshdall vol 2 part I).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przyk\u0142adem negatywnym mo\u017ce by\u0107 uczelnia krakowska, kt\u00f3ra nie przetrwa\u0142a swojego za\u0142o\u017cyciela, Kazimierza Wielkiego. Po jego \u015bmierci uniwersytet przesta\u0142 dzia\u0142a\u0107 z braku jakiegokolwiek zainteresowania nim ze strony nast\u0119pcy, Ludwika W\u0119gierskiego. Dopiero szczodre nadania i sta\u0142a opieka, tak\u017ce finansowa, W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y oraz jego starania w Stolicy Apostolskiej sprawi\u0142y, \u017ce uniwersytet powsta\u0142 na nowo, maj\u0105c status wy\u017cszy ni\u017c uprzednio, bo z prawem do utworzenia nobilituj\u0105cego ka\u017cd\u0105 uczelni\u0119 wydzia\u0142u teologicznego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W miar\u0119, jak ros\u0142a rola w\u0142adz \u015bwieckich, zmienia\u0142y si\u0119 te\u017c zasady finansowania uniwersytet\u00f3w. Beneficja i prebendy stopniowo zast\u0119powano pensjami. P\u0142acone by\u0142y a kasy miejskiej, ksi\u0105\u017c\u0119cej lub kr\u00f3lewskiej, ale uniwersytety nie uwa\u017ca\u0142y tego rozwi\u0105zania za optymalne, bo zmieniaj\u0105cy si\u0119 stan finans\u00f3w mecenasa powodowa\u0142 znaczne fluktuacje w liczbie op\u0142acanych \u201eetat\u00f3w\u201d. (Ruegg 152, 153). W uniwersytecie w Pawii liczba pensji dla mistrz\u00f3w oscylowa\u0142a mi\u0119dzy dziewi\u0119cioma a siedemdziesi\u0119cioma w zale\u017cno\u015bci od sytuacji finansowej ksi\u0119cia Mediolanu (Ruegg 153). Uniwersytety wola\u0142y wi\u0119c dochody kapita\u0142owe z nadanych im i podlegaj\u0105cych ich zarz\u0105dowi maj\u0105tk\u00f3w. Sytuacja materialna wielu uczelni w\u0142oskich zmienia\u0142a si\u0119 te\u017c wraz z przyp\u0142ywami i odp\u0142ywami zainteresowania finansuj\u0105cych je w\u0142adz \u015bwieckich (Ruegg 99). W przypadkach drastycznego lekcewa\u017cenia potrzeb materialnych uczelni, nast\u0119powa\u0142 exodus mistrz\u00f3w i student\u00f3w do innych miast (Ruegg 99) a dostojnicy ko\u015bcielni sprawuj\u0105cy nadz\u00f3r nad podupadaj\u0105c\u0105 materialnie uczelni\u0105 grozili odebraniem jej statusu <em>studium generale<\/em> i przywilej\u00f3w z tym zwi\u0105zanych. W innych miastach finansowanie uczelni by\u0142o podzielone pomi\u0119dzy w\u0142adze ko\u015bcielne i \u015bwieckie (m.in. Louvain, Krak\u00f3w) (Ruegg 152, akademia krakowska).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Problemy te nie mog\u0105 przes\u0142oni\u0107 faktu, \u017ce liczba uniwersytet\u00f3w ros\u0142a. Zmienia\u0142a si\u0119 natomiast sytuacja uniwersytetu vis \u00e1 vis jego za\u0142o\u017cycieli i sponsor\u00f3w. Malej\u0105cy udzia\u0142 Ko\u015bcio\u0142a czyni\u0142 sytuacj\u0119 uniwersytet\u00f3w mniej stabiln\u0105 finansowo a rosn\u0105ce znaczenie w\u0142adz \u015bwieckich w ich finansowaniu zmniejsza\u0142o samodzielno\u015b\u0107 uczelni. Wchodzi\u0142y one coraz silniej w orbit\u0119 \u015bwieckiej polityki. Jednak istotne narz\u0119dzia eklezjalnej kontroli pozostawa\u0142y: znaczny udzia\u0142 duchownych we w\u0142adzach uczelni, w\u015br\u00f3d wyk\u0142adowc\u00f3w i student\u00f3w, prawo nadawania i cofania statusu <em>studium generale<\/em> oraz wci\u0105\u017c poka\u017ana skala zasilania finansowego.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify; padding-left: 30px;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Podsumowanie-5\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Podsumowanie<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rola Ko\u015bcio\u0142a w finansowaniu powstaj\u0105cego w Europie szkolnictwa wy\u017cszego by\u0142a znacz\u0105ca a w pierwszym okresie ich istnienia (XI-XIII wiek) \u2013 kluczowa. Bez ko\u015bcielnych zasob\u00f3w przeznaczanych na finansowanie szybko rozwijaj\u0105cego si\u0119 szkolnictwa wy\u017cszego i bez wyra\u017anie i trwale sprzyjaj\u0105cej temu procesowi postawy Ko\u015bcio\u0142a, uniwersytety, tak jak je widzimy w tamtym okresie, czyli samodzielne korporacje maj\u0105ce du\u017c\u0105 autonomi\u0119 i szereg przywilej\u00f3w gwarantowanych przez Ko\u015bci\u00f3\u0142, po prostu nie powsta\u0142yby. W fazie inkubacyjnej nie mog\u0142y Ko\u015bcio\u0142a zast\u0105pi\u0107 w\u0142adze \u015bwieckie, gdy\u017c nie by\u0142y na to przygotowane. To Ko\u015bci\u00f3\u0142 posiada\u0142 praktyczny monopol alfabetyzacji, tradycj\u0119 nauczania, to on zarz\u0105dza\u0142 historycznym korpusem wiedzy pisanej. To on postawi\u0142 nauk\u0119 na wysokim piedestale nadaj\u0105c jej sankcj\u0119 niemal religijn\u0105. To on zadecydowa\u0142 o znaczeniu, warto\u015bci i przydatno\u015bci zasob\u00f3w bibliotecznych zdobytych w czasie rekonkwisty. To on wreszcie w znacznym stopniu wygenerowa\u0142 sie\u0107 interes\u00f3w sekularnych, kt\u00f3re dostrzeg\u0142y p\u0142yn\u0105ce z uniwersytet\u00f3w korzy\u015bci praktyczne. Prze\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 to na warto\u015b\u0107 rynkow\u0105 tej instytucji, kt\u00f3ra \u2013 niezale\u017cnie od swej misji duchowej &#8211; sta\u0142a si\u0119 w ten spos\u00f3b towarem, przedmiotem zabieg\u00f3w, targ\u00f3w i konkurencji. Dzi\u0119ki temu, po kilku wiekach zosta\u0142a trwale w\u0142\u0105czona w krajobraz \u015bwieckiego \u017cycia publicznego. Mia\u0142a zapewnione istnienie i finansowanie. Ale na pocz\u0105tku tej drogi by\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst Uwaga wst\u0119pna Prezentuj\u0119 roboczy szkic fragmentu mojej ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra traktuje o roli Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa w powstaniu historycznego fenomenu europejskiego. Generalny plan ksi\u0105\u017cki przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co. Patrz\u0105c na wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 Zachodu uzna\u0142em, \u017ce trzy elementy: nowo\u017cytna nauka, nowo\u017cytna technologia i efektywna gospodarka rynkowa s\u0105 bez w\u0105tpienia istotne w definiowaniu naszej kulturowej [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":894,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-936","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-inne-teksty","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/936","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=936"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/936\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/894"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=936"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=936"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=936"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}