{"id":932,"date":"2015-07-16T12:07:36","date_gmt":"2015-07-16T10:07:36","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=932"},"modified":"2016-10-05T12:44:30","modified_gmt":"2016-10-05T10:44:30","slug":"rola-chrzescijanstwa-i-kosciola-w-europeizacji-europy","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/rola-chrzescijanstwa-i-kosciola-w-europeizacji-europy\/","title":{"rendered":"Rola chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a w europeizacji Europy"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2932\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/pdf2.jpg\" alt=\"pdf2\" width=\"21\" height=\"21\" \/>\u00a0 <a href=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/europeizacja.pdf\">pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n<hr \/>\n<div id=\"ez-toc-container\" class=\"ez-toc-v2_0_82_2 counter-hierarchy ez-toc-counter ez-toc-custom ez-toc-container-direction\">\n<div class=\"ez-toc-title-container\"><p class=\"ez-toc-title\" style=\"cursor:inherit\">Spis tre\u015bci  \/  Contents<\/p>\n<\/div><nav><ul class='ez-toc-list ez-toc-list-level-1 ' ><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-1\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/rola-chrzescijanstwa-i-kosciola-w-europeizacji-europy\/#Uwaga_wstepna\" >Uwaga wst\u0119pna<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-2\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/rola-chrzescijanstwa-i-kosciola-w-europeizacji-europy\/#Literatura_przedmiotu\" >Literatura przedmiotu<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-3\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/rola-chrzescijanstwa-i-kosciola-w-europeizacji-europy\/#Przeglad\" >Przegl\u0105d<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-4\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/rola-chrzescijanstwa-i-kosciola-w-europeizacji-europy\/#Thomas_Woods_o_roli_Kosciola\" >Thomas Woods o roli Ko\u015bcio\u0142a<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-5\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/rola-chrzescijanstwa-i-kosciola-w-europeizacji-europy\/#Rodney_Stark_o_roli_chrzescijanstwa\" >Rodney Stark o roli chrze\u015bcija\u0144stwa<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-6\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/rola-chrzescijanstwa-i-kosciola-w-europeizacji-europy\/#Chrzescijanstwo_a_powstanie_Europy_jako_jednolitego_obszaru_cywilizacyjnego\" >Chrze\u015bcija\u0144stwo a powstanie Europy jako jednolitego obszaru cywilizacyjnego<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-7\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/rola-chrzescijanstwa-i-kosciola-w-europeizacji-europy\/#Specyfika_kulturowa_Europy\" >Specyfika kulturowa Europy<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-8\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/rola-chrzescijanstwa-i-kosciola-w-europeizacji-europy\/#Dwa_etapy_integracji_kulturowej\" >Dwa etapy integracji kulturowej<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-9\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/rola-chrzescijanstwa-i-kosciola-w-europeizacji-europy\/#Rozdzielenie_sfery_sakralnej_i_swieckiej\" >Rozdzielenie sfery sakralnej i \u015bwieckiej<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-10\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/rola-chrzescijanstwa-i-kosciola-w-europeizacji-europy\/#Rewolucja_gregorianska\" >Rewolucja gregoria\u0144ska<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-11\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/rola-chrzescijanstwa-i-kosciola-w-europeizacji-europy\/#Podsumowanie\" >Podsumowanie<\/a><\/li><\/ul><\/nav><\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Uwaga_wstepna\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Uwaga wst\u0119pna<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Prezentuj\u0119 roboczy szkic fragmentu mojej ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra traktuje o roli Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa w powstaniu historycznego fenomenu europejskiego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Generalny plan ksi\u0105\u017cki przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co. Patrz\u0105c na wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 Zachodu uzna\u0142em, \u017ce trzy elementy: nowo\u017cytna nauka, nowo\u017cytna technologia i efektywna gospodarka rynkowa s\u0105 bez w\u0105tpienia istotne w definiowaniu naszej to\u017csamo\u015bci. Nie wyczerpuj\u0105 one listy element\u00f3w definiuj\u0105cych cywilizacj\u0119 zachodni\u0105, ale bez nich historyczny fenomen europejski, czyli przyspieszenie rozwoju Europy od wieku XI \u2013 XII, nie zaistnia\u0142by.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W mojej ksi\u0105\u017cce pokazuj\u0119 jak znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w powstaniu tych trzech fenomen\u00f3w historycznych odegra\u0142o chrze\u015bcija\u0144stwo i Ko\u015bci\u00f3\u0142 &#8211; jedne z najwa\u017cniejszych si\u0142 kulturotw\u00f3rczych Europy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zanim zostanie przedstawiona analiza oddzia\u0142ywania chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a na proces tworzenia historycznego fenomenu europejskiego a w szczeg\u00f3lno\u015bci nowo\u017cytnej nauki, technologii i gospodarki, nale\u017cy przypomnie\u0107 jak w og\u00f3le powsta\u0142 taki byt cywilizacyjny jak Europa. M\u00f3wi\u0119 tu o Europie, kt\u00f3r\u0105 znamy z obecnych map a wi\u0119c ca\u0142o\u015bci rozci\u0105gaj\u0105cej si\u0119 od Islandii po Sycyli\u0119 i od Portugalii po Litw\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niniejszy tekst zosta\u0142 nakre\u015blony kilku lat temu i jako szkic powinien by\u0107 traktowany. Dotyczy to zw\u0142aszcza przegl\u0105du literatury, kt\u00f3ry b\u0119dzie gruntownie przerobiony i znacznie uzupe\u0142niony.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przedstawiaj\u0105c ten roboczy tekst nie opatruj\u0119 go bibliografi\u0105, bo nie jest ona uko\u0144czona ani opracowana zgodnie z zasadami sztuki. Moim celem jest prezentacja pewnego toku rozumowania. Oczekuj\u0119 uwag pomocnych w opracowaniu wersji ko\u0144cowej.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Literatura_przedmiotu\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Literatura przedmiotu<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Przeglad\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Przegl\u0105d<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Analizuj\u0105c literatur\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 fenomenowi europejskiemu mo\u017cna wyodr\u0119bni\u0107 szereg sposob\u00f3w podej\u015bcia do problemu roli Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa. Pomijam tu w\u0105skie opracowania specjalistyczne i spogl\u0105dam raczej na te, kt\u00f3re ujmuj\u0105 temat europejskiego fenomenu w miar\u0119 szeroko lub zajmuj\u0105 si\u0119 w spos\u00f3b ca\u0142o\u015bciowy problemami, kt\u00f3re uzna\u0142em na wst\u0119pie za podstawowe elementy tego fenomenu (nauka, technologia, gospodarka). Nale\u017cy przy tym zaznaczy\u0107, \u017ce niekt\u00f3rzy autorzy badaj\u0105cy genez\u0119 fenomenu europejskiego wstawiaj\u0105 w miejsce Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa jako przyczyny sprawczej poj\u0119cie \u015bredniowiecza.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sposoby podej\u015bcia do problemu uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na osi od ca\u0142kowitej oboj\u0119tno\u015bci lub oceny negatywnej a\u017c do uznania chrze\u015bcija\u0144stwa za element zasadniczy w formowaniu cywilizacji zachodniej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na pierwszym biegunie znajdujemy wi\u0119c uczonych, kt\u00f3rzy albo \u015bwiadomie ca\u0142y ten problem pomijaj\u0105 albo oceniaj\u0105 ten wp\u0142yw negatywnie. Omawiany ju\u017c Eric Jones, pisz\u0105c \u201eCud europejski\u201d bardzo wyra\u017anie i wprost opowiedzia\u0142 si\u0119 za stanowiskiem materialistycznym, traktuj\u0105cym sfer\u0119 idei jako epifenomeny proces\u00f3w materialnych i uwarunkowa\u0144 \u015brodowiskowych (cho\u0107 \u0107wier\u0107 wieku p\u00f3\u017aniej znacznie zmieni\u0142 swoje stanowisko). Francuski historyk, George Minois napisa\u0142 dwutomowe dzie\u0142o \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 i nauka\u201d z jasnym przes\u0142aniem, \u017ce rola Ko\u015bcio\u0142a, poza okresem XI-XIII wieku polega\u0142a g\u0142\u00f3wnie na hamowaniu, powstrzymywaniu i represjonowaniu nauki i naukowc\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niedaleko plasuj\u0105 si\u0119 ci autorzy, kt\u00f3rzy maj\u0105c ambicje przedstawienia syntetycznego obrazu mechanizm\u00f3w cywilizacyjnych, pomijaj\u0105 ca\u0142kowitym milczeniem wp\u0142yw religii na bieg cywilizacji, ewentualnie wp\u0142yw Ko\u015bcio\u0142a oraz chrze\u015bcija\u0144stwa na powstanie Europy. Przyczyny takiej postawy s\u0105 r\u00f3\u017cne. Niekt\u00f3rzy, nie b\u0119d\u0105c historykami, przyjmuj\u0105 specyficzn\u0105 perspektyw\u0119 badawcz\u0105, kt\u00f3ra ju\u017c na wst\u0119pie eliminuje z pola widzenia problem religii. Dla Roberta Wrighta w jego sk\u0105din\u0105d ciekawej ksi\u0105\u017cce \u201eNon-zero\u201d zasadnicz\u0105 spraw\u0105 jest nieprzerwany od czas\u00f3w \u0142owc\u00f3w-zbieraczy wzrost z\u0142o\u017cono\u015bci organizacji spo\u0142ecznej. Nie ma w tym obrazie miejsca na religi\u0119, chyba \u017ce stanowi ona jakie\u015b ideologiczne odbicie tej z\u0142o\u017cono\u015bci. Dla Jareda Diamonda w nagrodzonej Pulitzerem ksi\u0105\u017cce \u201eStrzelby zarazki, maszyny\u201d podstawowym czynnikiem r\u00f3\u017cnicuj\u0105cym \u201edzieje ludzkich spo\u0142ecze\u0144stw\u201d (taki jest podtytu\u0142 ksi\u0105\u017cki) s\u0105 r\u00f3\u017cnice \u015brodowiskowe. Autor wi\u0119c skupia si\u0119 na biogeografii, genetyce, teorii ewolucji a nawet geologii i kwestia religii znika z horyzontu badawczego, bo nie jest problemem, kt\u00f3ry co\u015b wyja\u015bnia lub kt\u00f3ry nale\u017cy wyja\u015bni\u0107. Ale i w\u015br\u00f3d wsp\u00f3\u0142czesnych historyk\u00f3w znajdujemy czasem takich, kt\u00f3rzy tworz\u0105 ca\u0142o\u015bciow\u0105, w intencji, list\u0119 \u017ar\u00f3de\u0142 europejsko\u015bci, ale wymieniaj\u0105c w\u015br\u00f3d nich po\u0142o\u017cenie geograficzne, pot\u0119g\u0119 militarn\u0105, rozw\u00f3j handlu, nauk\u0119 i technik\u0119 zapominaj\u0105 cho\u0107by wspomnie\u0107 o Ko\u015bciele i chrze\u015bcija\u0144stwie (Brozi). Takie pomini\u0119cie stanowi jednak obecnie zupe\u0142ny ewenement w opracowaniach historycznych, kt\u00f3re w zamierzeniu maj\u0105 by\u0107 ca\u0142o\u015bciowym opisem tego fenomenu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ambiwalencja po\u0142\u0105czona z niech\u0119ci\u0105 jest dobr\u0105 charakterystyk\u0105 kolejnej grupy naukowc\u00f3w. Omawiany wcze\u015bniej Angus Maddison z jednej strony uznaje \u015bredniowiecze za epok\u0119 zabobon\u00f3w, przes\u0105d\u00f3w religijnych i trzymania ludzkiej my\u015bli w okowach religii. Nowo\u017cytno\u015b\u0107 jest wi\u0119c dla niego intelektualnym wyzwoleniem z tych ogranicze\u0144. Z drugiej strony docenia rol\u0119 Ko\u015bcio\u0142a w dynamizowaniu akumulacji kapita\u0142u i tworzenia postaw indywidualistycznych. Jednak za wa\u017cniejsze niew\u0105tpliwie uznaje oswobodzenie Europejczyk\u00f3w w wi\u0119z\u00f3w \u015bredniowiecza. Podobna ambiwalencja cechowa\u0142a te\u017c bardzo znanego francuskiego historyka nauki, Alexandra Koyr\u00e9, o kt\u00f3rym b\u0119dziemy nieco szerzej pisa\u0107 dalej. \u015awiadom dokona\u0144 my\u015bli scholastycznej stwierdza\u0142 r\u00f3wnocze\u015bnie, \u017ce nowo\u017cytno\u015b\u0107 by\u0142a czym\u015b zasadniczo innym, prze\u0142omem, mutacj\u0105, zerwaniem ci\u0105g\u0142o\u015bci. Trudno nie wspomnie\u0107 te\u017c o Bertrandzie Russelu, kt\u00f3ry w roku 1929 stwierdza\u0142, \u017ce religia jest chorob\u0105 zrodzon\u0105 ze strachu i \u017ar\u00f3d\u0142em \u201eniewypowiedzianego nieszcz\u0119\u015bcia rodzaju ludzkiego\u201d a jej wk\u0142ad do rozwoju cywilizacji ograniczy\u0142 si\u0119 do pomocy w ustaleniu kalendarza i przewidywania za\u0107mie\u0144. \u201eTe dwie zas\u0142ugi \u2013 pisa\u0142 &#8211; jestem got\u00f3w uzna\u0107, ale nie wiem nic o \u017cadnych innych\u201d (Russel 1929). Jednak trzy dekady p\u00f3\u017aniej Russell opublikowa\u0142 prac\u0119 \u201eDzieje filozofii Zachodu\u201d, w kt\u00f3rej bardzo interesuj\u0105cy opis my\u015bli scholastycznej a tak\u017ce Ko\u015bcio\u0142a i kultury \u015bredniowiecznej przeczy tezom jego wcze\u015bniejszego pamfletu, cho\u0107 krytyczny stosunek do chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a pozosta\u0142.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mniej wi\u0119cej po\u015brodku omawianego kontinuum s\u0105 badacze, kt\u00f3rzy uznaj\u0105, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo i Ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0105 elementami, kt\u00f3re koniecznie nale\u017cy uwzgl\u0119dni\u0107 przy opisie tworzenia cywilizacji europejskiej, ale s\u0105 to jedne z wielu zmiennych i nale\u017cy je traktowa\u0107 na r\u00f3wni z innymi. Jest to spos\u00f3b podej\u015bcia na przyk\u0142ad Williama McNeill\u2019a i Davida Landesa. Pierwszy jest autorem pracy \u201ePowstanie i rozkwit Zachodu\u201d, wielkiej panoramy historycznej obejmuj\u0105cej procesy cywilizacyjne na wszystkich kontynentach na przestrzeni od drugiego tysi\u0105clecia przed nasz\u0105 er\u0105 do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych. Ksi\u0105\u017cka ta jest klasyczn\u0105 realizacj\u0105 idei <em>World History<\/em>, cho\u0107 zosta\u0142a napisana d\u0142ugo przed pojawieniem si\u0119 tej dyscypliny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i chrze\u015bcija\u0144stwo s\u0105 tu male\u0144kim fragmentem wielkiego fresku, w kt\u00f3rym Europa sw\u00f3j historyczny awans w r\u00f3wnej o ile nie wi\u0119kszej mierze, co chrze\u015bcija\u0144stwu, mo\u017ce zawdzi\u0119cza\u0107 dziejowym burzom, kt\u00f3re si\u0119 toczy\u0142y poza jej obszarem. Takiej perspektywie badawczej McNeill pozostaje wierny do dnia dzisiejszego (McNeill, McNeill 2003). Bardzo podobne stanowisko zajmuje wobec Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa David Landes, autor bardzo g\u0142o\u015bnej pracy \u201eBogactwo i n\u0119dza narod\u00f3w\u201d. Opublikowana pod koniec lat 90. XX wieku, ksi\u0105\u017cka ta sta\u0142a si\u0119 szybko tarcz\u0105 strzelnicz\u0105 dla szko\u0142y rewizjonistycznej, kt\u00f3ra kwestionuje skal\u0119, znaczenie a czasem i sam fakt istnienia zjawiska fenomenu europejskiego. Krytyka Landesa przypomina niemal rytua\u0142 inicjacyjny w tym \u015brodowisku. Landes, gor\u0105cy piewca europejskiego fenomenu a zarazem zjadliwy demaskator s\u0142abo\u015bci innych historycznych cywilizacji docenia rol\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a, zw\u0142aszcza konsekwencje rozdzielenia sfery \u015bwieckiej i duchowej oraz dynamizuj\u0105cy wp\u0142yw idei czasu linearnego. Gdzie indziej jednak upatruje klucza do zrozumienia sukcesu Europy. Idzie tu tropami, kt\u00f3re ju\u017c om\u00f3wili\u015bmy w pierwszej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki. W\u015br\u00f3d innych historyk\u00f3w analizuj\u0105cych fenomen europejski i wskazuj\u0105cych na wa\u017cne miejsce chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a nale\u017cy wspomnie\u0107 Fernanda Braudela i jego \u201eGramatyk\u0119 cywilizacji\u201d, Davida Lindberga, autora ksi\u0105\u017cki \u201ePocz\u0105tki nauki zachodniej: Europejska tradycja naukowa w kontek\u015bcie filozoficznym, religijnym i instytucjonalnym w okresie od 600 r. p.n.e. do 1450 r. n.e.\u201d, czy Toby\u2019ego Huffa, autora ksi\u0105\u017cki \u201eRozw\u00f3j nauki wczesnonowo\u017cytnej: islam, Chiny i Zach\u00f3d\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">List\u0119 historyk\u00f3w, kt\u00f3rzy uznaj\u0105 wp\u0142yw chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a za decyduj\u0105cy dla rozwoju Europy zaczn\u0119 od Jana Kieniewicza. W pracy o historii cywilizacji \u015bwiatowych (Kieniewicz 2003) rozdzia\u0142 o Europie epoki przedkolonialnej w du\u017cej cz\u0119\u015bci po\u015bwi\u0119cony jest chrze\u015bcija\u0144stwu jako elementowi buduj\u0105cemu wsp\u00f3ln\u0105 identyfikacj\u0119 kulturow\u0105 spo\u0142ecze\u0144stw europejskich. Jako \u017ce ca\u0142a praca obejmuje okres od XIII do XX wieku i omawia wszystkie g\u0142\u00f3wne cywilizacje \u015bwiata, ten fragment stanowi zaledwie kilka procent tekstu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Do historyk\u00f3w, kt\u00f3rzy chrze\u015bcija\u0144stwu i Ko\u015bcio\u0142owi w budowie Europy przyznali poczesne miejsce w swoich pracach i r\u00f3wnocze\u015bnie ukazali te procesy cywilizacyjne na szerszym tle nale\u017c\u0105 mi\u0119dzy innymi Pierre Duhem, Edward Grant, Harold Berman, Jerzy K\u0142oczowski. Pierwsi dwaj to historycy nauki. Duhem jako pierwszy z historyk\u00f3w XX wieku przeciwstawi\u0142 si\u0119 zrodzonej w O\u015bwieceniu ocenie \u015aredniowiecza jako epoki przes\u0105d\u00f3w i obskurantyzmu. Badaj\u0105c genez\u0119 nauki statyki wykazywa\u0142, \u017ce \u015bredniowieczni scholastycy: filozofowie i matematycy, zbudowali fundamenty, z kt\u00f3rych czerpa\u0142 Galileusz opracowuj\u0105c swoj\u0105 fizyk\u0119 ruchu. Podobne \u015bredniowieczno &#8211; scholastyczne rodowody teorii nowo\u017cytnych analizowa\u0142 Duhem w astronomii i kosmologii. Najg\u0142o\u015bniejsza teza Duhema g\u0142osi, \u017ce s\u0142ynne pot\u0119pienie przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 wielu tez Arystotelesa w roku 1277, kt\u00f3re mia\u0142o podporz\u0105dkowa\u0107 Ko\u015bcio\u0142owi i teologii rozwijaj\u0105c\u0105 si\u0119 filozofi\u0119 przyrody, da\u0142o nieoczekiwane rezultaty, bo wyzwoli\u0142o my\u015bl chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 od bezkrytycznej akceptacji Arystotelesa i stanowi\u0142o punkt startu nowo\u017cytnej nauki. Z kolei Edward Grant, kt\u00f3rego koncepcje om\u00f3wimy dalej nieco szerzej, analizowa\u0142 rol\u0119 \u015bredniowiecza w formowaniu fundament\u00f3w nauki nowo\u017cytnej. Natomiast Harold Berman jest autorem jednej z najwa\u017cniejszych prac pokazuj\u0105cych chrze\u015bcija\u0144skie korzenie zachodniego prawa i wielorakie konsekwencje cywilizacyjne tego procesu. Wykorzystamy t\u0119 prac\u0119 przy omawianiu roli chrze\u015bcija\u0144stwa w powstaniu jednolitego europejskiego obszaru cywilizacyjnego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Osobne miejsce w naszym przegl\u0105dzie zajmuje Arnold Toynbee, kt\u00f3ry wielkie historyczne religie uznawa\u0142 za bardzo wa\u017cne czynniki w analizie proces\u00f3w cywilizacyjnych. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce jego koncepcja analizy cywilizacji polegaj\u0105ca na pr\u00f3bie wykrycia og\u00f3lnych, ponadhistorycznych prawid\u0142owo\u015bci ich dynamiki, cho\u0107 realizowana w XX wieku tak\u017ce przez innych (m.in. Philip Bagby, Rushton Coulborn, Alfred Kroeber, Matthew Melko, Carrol Quigley, Pitrim Sorokin), zosta\u0142a mniej wi\u0119cej z ko\u0144cem lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych zarzucona. Jej miejsce zaj\u0119\u0142a analizowana w tej ksi\u0105\u017cce dyscyplina <em>World History<\/em>, kt\u00f3ra pytanie Toynbee\u2019go (i innych tu wymienionych) o og\u00f3lne prawid\u0142owo\u015bci ewolucji cywilizacyjnej zast\u0105pi\u0142a pytaniem o wzajemne zale\u017cno\u015bci i oddzia\u0142ywania mi\u0119dzycywilizacyjne. To pytanie okaza\u0142o si\u0119 o wiele bardziej p\u0142odne heurystycznie. Ewokuje bez por\u00f3wnania wi\u0119cej pyta\u0144 szczeg\u00f3\u0142owych i jest otwarte na analizy faktograficzne nie kr\u0119powane gorsetami bardziej lub mniej arbitralnych \u201epraw dziejowych\u201d. Cho\u0107 pokusa wt\u0142oczenia bogatej rzeczywisto\u015bci historycznej w jednakowe schematy co jaki\u015b czas powraca. Na przyk\u0142ad w wersji \u201ezmatematyzowanej\u201d. Przyk\u0142adem jest niedawna praca Petera Turchina i Sergeya Nefedova (Turchin, Nefedov 2009, tak\u017ce Turchin 2009). Dynamika zmian w staro\u017cytnym Rzymie, \u015bredniowiecznej Anglii i Rosji carskiej podlega\u0107 ma identycznemu schematowi nast\u0119puj\u0105cych po sobie faz ekspansji, stagflacji i kryzysu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na biegunie ca\u0142kowicie przeciwnym do wymienionego na pocz\u0105tku naszego kontinuum umieszczam najbardziej zdeklarowanych zwolennik\u00f3w tezy o decyduj\u0105cej roli Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa w budowie cywilizacji europejskiej. Niekt\u00f3rzy z nich, historycy wysokich lot\u00f3w, nigdy niestety nie odegrali znacz\u0105cego wp\u0142ywu na bieg polskiej czy europejskiej my\u015bli historycznej. Przyk\u0142adem jest Feliks Koneczny (1862-1949). Z perspektywy ponad siedemdziesi\u0119ciu lat od wydania jednego z jego g\u0142\u00f3wnych dzie\u0142 \u201eO wielo\u015bci cywilizacyj\u201d na uwag\u0119 zas\u0142uguje nie tyle zawarta tam argumentacja za tez\u0105 o kluczowej roli chrze\u015bcija\u0144stwa, co jego rozwa\u017cania, antycypuj\u0105ce o kilkadziesi\u0105t lat wsp\u00f3\u0142czesne analizy antropologiczne, o unikalnym dla cywilizacji zachodniej podej\u015bciu do problemu czasu. Wielu autor\u00f3w znajduj\u0105cych si\u0119 na tym kra\u0144cu kontinuum specjalizuje si\u0119 w problematyce roli Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa. Przyk\u0142adem jest Jose Morales, autor ksi\u0105\u017cki \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 i nauka\u201d, b\u0119d\u0105cej opisem historycznego wk\u0142adu Ko\u015bcio\u0142a i duchownych w rozw\u00f3j nauki oraz om\u00f3wieniem dw\u00f3ch kontrowersyjnych wydarze\u0144 na styku nauka \u2013 Ko\u015bci\u00f3\u0142: procesu Galileusza oraz dyskusji wok\u00f3\u0142 teorii ewolucji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">By\u0107 mo\u017ce skala zagadnienia sprawia, \u017ce napisano stosunkowo niewiele prac maj\u0105cych ambicje uj\u0105\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 problematyki roli chrze\u015bcija\u0144stwa w powstaniu fenomenu europejskiego. W ci\u0105gu ostatnich kilku lat dwie takie prace odnios\u0142y znaczny sukces czytelniczy. Jest to ksi\u0105\u017cka Thomasa Woodsa \u201eJak Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki zbudowa\u0142 zachodni\u0105 cywilizacj\u0119\u201d (Woods 2005, wyd. polskie 2006) oraz praca Rodney\u2019a Starka \u201eZwyci\u0119stwo rozumu. Jak chrze\u015bcija\u0144stwo doprowadzi\u0142o do wolno\u015bci, kapitalizmu i sukcesu Zachodu\u201d (Stark 2005). Obie napisane przez Amerykan\u00f3w, z my\u015bl\u0105 o tamtejszym rynku, plasuj\u0105 si\u0119 pomi\u0119dzy apologetyk\u0105, popularyzatorstwem i nauk\u0105. S\u0105 te\u017c silnie uwik\u0142ane w polemik\u0119 z antykatolickimi stereotypami. Pierwsza reprezentuje podej\u015bcie historyczne, druga ma ambicje pokazania chrze\u015bcija\u0144stwa jako swego rodzaju klucza, kt\u00f3ry porz\u0105dkuje a wi\u0119c i wyja\u015bnia problem fenomenu europejskiego. Obie om\u00f3wi\u0119 szerzej w nast\u0119pnym punkcie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na koniec tego kr\u00f3tkiego om\u00f3wienia zostawi\u0142em uczonych, kt\u00f3rzy chrze\u015bcija\u0144stwu jako doktrynie przypisuj\u0105 absolutnie kluczow\u0105 rol\u0119 w powstaniu jednego z najwa\u017cniejszych sk\u0142adnik\u00f3w fenomenu europejskiego \u2013 nauki nowo\u017cytnej. Niew\u0105tpliwie g\u0142\u00f3wn\u0105 postaci\u0105 jest tu Stanley Jaki (1924-2009), poszukuj\u0105cy w \u015bredniowiecznej teologii katolickiej metafizycznych korzeni, kt\u00f3re uczyni\u0142y nauk\u0119 w og\u00f3le mo\u017cliw\u0105. Podobne idee, cho\u0107 w nierozwini\u0119tej formie, g\u0142osi\u0142 w latach dwudziestych XX wieku Alfred Whitehead, angielski filozof, matematyk i fizyk. Temat ontologicznych korzeni nauki rozwin\u0119 w dalszej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki, teraz wi\u0119c wspomn\u0119 jedynie, \u017ce problematyka ta jest analizowana nie tylko z perspektywy historycznej. Istnieje nurt wsp\u00f3\u0142czesnych bada\u0144 nad ukrytymi, milcz\u0105cymi za\u0142o\u017ceniami nauki, przede wszystkim nauk \u015bcis\u0142ych. Niestrudzonym propagatorem tego podej\u015bcia jest ameryka\u0144ski fizyk Paul Davies, ale bardzo interesuj\u0105ce prace nad t\u0105 problematyk\u0105 s\u0105 tak\u017ce autorstwa polskiego filozofa nauki, Micha\u0142a Hellera.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Poza pracami naukowymi wskazuj\u0105cymi na du\u017c\u0105 rol\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa w tworzeniu fenomenu europejskiego, istnieje wiele tekst\u00f3w o charakterze cz\u0119\u015bciowo naukowym, cz\u0119\u015bciowo apologetycznym (m.in. Bumbulis 1996, Kurth 2003, Snow 1999). Maj\u0105 one przybli\u017cy\u0107 wiernym t\u0119 problematyk\u0119 i udokumentowa\u0107 istotn\u0105 czy wr\u0119cz zasadnicz\u0105 rol\u0119 religii chrze\u015bcija\u0144skiej i Ko\u015bcio\u0142a w powstaniu zachodniej cywilizacji. S\u0105 to nieraz dobre prace popularyzatorskie, niepozbawione oryginalnych my\u015bli. Przeznaczone s\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci na specyficzny rynek p\u00f3\u0142nocnoameryka\u0144ski, gdzie antykatolicyzm jest szeroko obecny, pisane s\u0105 wi\u0119c z intencj\u0105 nie tylko prezentacji problemu ale tak\u017ce odk\u0142amania fa\u0142szywych mit\u00f3w na temat chrze\u015bcija\u0144stwa, katolicyzmu i Ko\u015bcio\u0142a.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Thomas_Woods_o_roli_Kosciola\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Thomas Woods o roli Ko\u015bcio\u0142a<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Thomas Woods jest historykiem, cz\u0142onkiem Instytutu von Misesa (USA) i autorem wielu publikacji z ekonomii i historii. Jest neokonserwatywnym obro\u0144c\u0105 zasad wolnego rynku i katolickim tradycjonalist\u0105. Ksi\u0105\u017cka \u201eJak Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki zbudowa\u0142 zachodni\u0105 cywilizacj\u0119\u201d to, przeznaczone dla szerokiego kr\u0119gu czytelnik\u00f3w, popularne zestawienie zagadnie\u0144, kt\u00f3re \u0142\u0105cznie daj\u0105 obraz wp\u0142ywu Ko\u015bcio\u0142a katolickiego na powstanie cywilizacji europejskiej. Jej podstawow\u0105 zalet\u0105 jest zebranie razem wielu w\u0105tk\u00f3w sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na to, co sygnalizuje tytu\u0142. Woods w du\u017cej mierze powtarza list\u0119 temat\u00f3w oraz spos\u00f3b podej\u015bcia, kt\u00f3re mo\u017cemy znale\u017a\u0107 w po\u015bwi\u0119conych temu samemu tematowi ksi\u0105\u017ckach Alvina Schmidta (Schmidt 2001, 2004). Ksi\u0105\u017cka Woods zyska\u0142a jednak znacznie szerszy od tamtych odd\u017awi\u0119k.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pomin\u0105wszy fragmenty \u015bci\u015ble polemiczne a odnosz\u0105ce si\u0119 do pokutuj\u0105cych w USA, ale chyba nie tylko tam, mit\u00f3w maluj\u0105cych chrze\u015bcija\u0144stwo i katolicyzm, jako ostoj\u0119 zabobonu i wstecznictwa, Woods koncentruje si\u0119 na szeregu tematach poczynaj\u0105c od roli klasztor\u00f3w \u015bredniowiecznych w zachowaniu staro\u017cytnej spu\u015bcizny intelektualnej, rozwijaniu technologii rolniczej i wielu dziedzin gospodarczych. Omawia tak\u017ce \u015bredniowieczny system uniwersytecki, stworzony i finansowany w przewa\u017caj\u0105cej mierze przez Ko\u015bci\u00f3\u0142. Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do idei Stanleya Jaki, prezentuje wp\u0142yw chrze\u015bcija\u0144stwa na powstanie nauki nowo\u017cytnej. Po om\u00f3wieniu wk\u0142adu Ko\u015bcio\u0142a w rozw\u00f3j sztuki, architektury i muzyki przechodzi Woods do prezentacji problematyki tworzenia prawa europejskiego. Pokazuje rol\u0119 Ko\u015bcio\u0142a w powstaniu zr\u0119b\u00f3w prawa mi\u0119dzynarodowego a za Haroldem Bermanem powtarza ugruntowan\u0105 ju\u017c opini\u0119, \u017ce nowo\u017cytny system prawa zachodniego ma bezpo\u015brednie \u017ar\u00f3d\u0142a w prawie kanonicznym, stworzonym w XII wieku w ramach rewolucji gregoria\u0144skiej (od imienia papie\u017ca Grzegorza VII). Wymienia te\u017c scholastyczne prace po\u015bwi\u0119cone zjawiskom gospodarczym, co przesuwa <em>de facto<\/em> genez\u0119 nauki ekonomii a\u017c do \u015bredniowiecza. Sporo miejsca po\u015bwi\u0119ca tematom, kt\u00f3re cz\u0119sto umykaj\u0105 uwadze studiuj\u0105cych fenomen \u015bredniowiecznej Europy a mianowicie zjawisku zorganizowanej na wielk\u0105 skal\u0119 pod patronatem Ko\u015bcio\u0142a dobroczynno\u015bci oraz ukszta\u0142towaniu pod wp\u0142ywem chrze\u015bcija\u0144stwa nowego systemu moralnego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Woodsa nie kusi teoretyzowanie, na przyk\u0142ad pr\u00f3ba wyja\u015bnienia tych wszystkich element\u00f3w przez ich odniesienie do jakiego\u015b wsp\u00f3lnego mianownika. Pokazuje jedynie jak wiele fakt\u00f3w historycznych z r\u00f3\u017cnych obszar\u00f3w \u017cycia spo\u0142ecznego zawdzi\u0119cza swoje istnienie Ko\u015bcio\u0142owi i podpiera swoje opinie i wnioski uznanymi autorytetami. Zdaje si\u0119 m\u00f3wi\u0107: fakt\u00f3w jest tyle, \u017ce m\u00f3wi\u0105 same za siebie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po cz\u0119\u015bci ma racj\u0119. Znacz\u0105ca rola Ko\u015bcio\u0142a w stworzeniu wsp\u00f3lnej, europejskiej przestrzeni kulturowej nie budzi obecnie wi\u0119kszych spor\u00f3w w g\u0142\u00f3wnym nurcie bada\u0144 historycznych. Brakuje jednak w tym opisie szerszego t\u0142a. Jakby\u015bmy nie cenili chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a w dziele budowy Europy i Zachodu nie wolno zapomina\u0107 o innych elementach, kt\u00f3re przyczyni\u0142y si\u0119 do powstania fenomenu europejskiego i kt\u00f3re s\u0105 prawie z regu\u0142y uwzgl\u0119dniane w analizach historycznych, ekonomicznych i socjologicznych. Mam tu na my\u015bli specyficzn\u0105 geografi\u0119 kontynentu, kt\u00f3ra razem z buforem lud\u00f3w jego wschodniej cz\u0119\u015bci chroni\u0142a Europ\u0119 przed nieskr\u0119powanym zalewem hord azjatyckich (Malleuish 2002), topografi\u0119 sprzyjaj\u0105c\u0105 powstaniu systemu wielocentrycznego, umiarkowany klimat, spu\u015bcizn\u0119 staro\u017cytno\u015bci, zmienne otoczenie geopolityczne, barbarzy\u0144skie korzenie, si\u0142\u0119 kulturow\u0105 chrze\u015bcija\u0144stwa i rzymskiej tradycji w zderzeniu z barbarzy\u0144cami naje\u017cd\u017caj\u0105cymi Europ\u0119 w wiekach od V do X itp. S\u0105 to elementy, kt\u00f3re stworzy\u0142y na naszym kontynencie sprzyjaj\u0105c\u0105 chrze\u015bcija\u0144stwu nisz\u0119. Zabrak\u0142o jej chrze\u015bcija\u0144stwu wschodniemu, czy to z obszaru Bizancjum czy Bliskiego Wschodu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie, pewn\u0105 s\u0142abo\u015bci\u0105 tej ksi\u0105\u017cki jest fakt, \u017ce nagromadzeniu fakt\u00f3w historycznych na poparcie jednej tezy zawsze mo\u017cna przeciwstawi\u0107 inny zbi\u00f3r fakt\u00f3w, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 uzasadnia\u0107 tez\u0119 przeciwn\u0105. W mojej bibliotece na jednej p\u00f3\u0142ce stoj\u0105 obok siebie dwie ksi\u0105\u017cki o takim samym tytule \u201eKo\u015bci\u00f3\u0142 i nauka\u201d. Autor pierwszej, znany i ceniony historyk francuski Georges Minois (Minois 1995, 1996), dowodzi na o\u015bmiuset stronach, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142, poza kr\u00f3tkimi okresami, by\u0142 jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych si\u0142 hamuj\u0105cych rozw\u00f3j nauki. Autor drugiej, jezuita, Jos\u00e9 Mar\u00eda Riaza Morales (Morales 2003), uzasadnia, tak\u017ce na bogatym materiale faktograficznym, tez\u0119 przeciwn\u0105. Ten cho\u0107by jeden przyk\u0142ad pokazuje, \u017ce problemu roli chrze\u015bcija\u0144stwa nie nale\u017cy sprowadza\u0107 do prezentacji fakt\u00f3w. Wa\u017cna jest towarzysz\u0105ca im refleksja teoretyczna. Musi to by\u0107 jednak refleksja powa\u017cna, kt\u00f3ra uwzgl\u0119dni wiele r\u00f3\u017cnych zjawisk i fakt\u00f3w.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rodney_Stark_o_roli_chrzescijanstwa\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rodney Stark o roli chrze\u015bcija\u0144stwa<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rodney Stark jest znanym ameryka\u0144skim socjologiem religii starszego pokolenia (ur. 1934). By\u0142 wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u0105 bada\u0144 nad religi\u0105 w oparciu o teori\u0119 wymiany spo\u0142ecznej i istotnie przyczyni\u0142 si\u0119 do stworzenia dziedziny zwanej ekonomik\u0105 religii. Od po\u0142owy lat 90. XX skoncentrowa\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na historii chrze\u015bcija\u0144stwa, opublikowa\u0142 w tym czasie na ten temat szereg ksi\u0105\u017cek, by\u0142 nominowany do nagrody Pulitzera i da\u0142 si\u0119 pozna\u0107 jako zdecydowany przeciwnik pomniejszania roli chrze\u015bcija\u0144stwa w powstaniu cywilizacji Zachodu. Wyra\u017anie te\u017c porzuci\u0142 neutralny stosunek do religii staj\u0105c si\u0119 gorliwym obro\u0144c\u0105 chrze\u015bcija\u0144skiej perspektywy ogl\u0105du dziej\u00f3w, aczkolwiek sam deklaruje si\u0119, jako \u201echrze\u015bcijanin niezale\u017cny\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W ksi\u0105\u017cce \u201eZwyci\u0119stwo rozumu\u201d od pierwszych stron wida\u0107 lata sp\u0119dzone przez Starka na pracy teoretycznej. W odr\u00f3\u017cnieniu od Woodsa, ju\u017c na samym wst\u0119pie formu\u0142uje generaln\u0105 tez\u0119, \u017ce u podstaw fenomenu europejskiego leg\u0142a wiara, wywodz\u0105ca si\u0119 z chrze\u015bcija\u0144stwa, \u017ce najlepsz\u0105 drog\u0105 ku zrozumienia \u015bwiata jest si\u0142a ludzkiego rozumu. Kartkuj\u0105c materia\u0142 historyczny znajduje Stark potwierdzenie tej tezy &#8211; chrze\u015bcija\u0144skie przekonanie o pot\u0119dze rozumu zrodzi\u0142o, jego zdaniem, wolno\u015b\u0107 polityczn\u0105, demokracj\u0119, nauk\u0119, kapitalizm i kreatywno\u015b\u0107 technologiczn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ksi\u0105\u017cka sk\u0142ada si\u0119 z kilku cz\u0119\u015bci. W pierwszej, Stark przedstawia genez\u0119 nowo\u017cytnej nauki, technologii i gospodarki kapitalistycznej. W drugiej, opisuje histori\u0119 kapitalizmu europejskiego, pocz\u0105wszy od wiek\u00f3w \u015brednich. W trzeciej polemizuje z tez\u0105, \u017ce zacofanie Hiszpanii i Francji od wieku XVII by\u0142o wywo\u0142ane dominuj\u0105c\u0105 tam religi\u0105 katolick\u0105. Rysuje odmienne drogi i dynamiki rozwoju Ameryki p\u00f3\u0142nocnej i po\u0142udniowej. W cz\u0119\u015bci ko\u0144cowej, nawi\u0105zuj\u0105c do teorii ekonomiki religii, stara si\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107 wysok\u0105 aktywno\u015b\u0107 religijn\u0105 Amerykan\u00f3w z p\u00f3\u0142nocy i bierno\u015b\u0107 religijn\u0105 katolickiej Ameryki po\u0142udniowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ksi\u0105\u017cka Starka jest swoist\u0105 i kr\u00f3tk\u0105 histori\u0105 zachodniej cywilizacji przeznaczon\u0105 dla masowego czytelnika, z tez\u0105 o absolutnie kluczowej roli chrze\u015bcija\u0144stwa. Napisana lekko, ze swad\u0105 i polemicznym talentem, odnios\u0142a du\u017cy sukces czytelniczy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zasadnicza teza wy\u0142o\u017cona na wst\u0119pie nie mo\u017ce by\u0107 jednak traktowana inaczej, ni\u017c marketingowe has\u0142o, kt\u00f3re ma przyci\u0105gn\u0105\u0107 uwag\u0119 swym radykalizmem. Ze stwierdzenia, \u017ce Europejczycy osi\u0105gn\u0119li sw\u00f3j historyczny sukces, bo kierowali si\u0119 rozumem (Stark 2005, str. x) wynika bowiem logicznie (zgodnie z regu\u0142\u0105 tollendo tollens), \u017ce ci kt\u00f3rzy przegrali z Europ\u0105 wy\u015bcig cywilizacyjny w drugim tysi\u0105cleciu, rozumem si\u0119 nie kierowali. Jako \u017ce w\u015br\u00f3d tych nierozumnych znajdujemy filozof\u00f3w arabskich, astronom\u00f3w chi\u0144skich, matematyk\u00f3w hinduskich oraz wielu innych, z kt\u00f3rych dorobku Europa przez wieki czerpa\u0142a, te kontrprzyk\u0142ady wystarczy\u0142yby, by uzna\u0107 tez\u0119 Starka za sfalsyfikowan\u0105, czyli fa\u0142szyw\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie b\u0105d\u017amy jednak zbyt pryncypialni i sp\u00f3jrzmy jak Stark dowodzi swej tezy odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do konkretnych fakt\u00f3w i proces\u00f3w historycznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">G\u0142\u00f3wna teza ksi\u0105\u017cki jest sformu\u0142owana niezwykle radykalnie: odkrycie przez Europejczyk\u00f3w, dzi\u0119ki chrze\u015bcija\u0144stwu, si\u0142y rozumu pozwoli\u0142o zastosowa\u0107 jego pot\u0119g\u0119 do stworzenia nauki, najlepszej technologii, demokracji i kapitalizmu (Stark 2005, str. xiii). Radykalizm tej tezy polega na tym, \u017ce Stark winduje chrze\u015bcija\u0144stwo do roli jedynej przyczyny i zarazem, wielokro\u0107 w ca\u0142ej ksi\u0105\u017cce, neguje lub zdecydowanie pomniejsza w powstaniu fenomenu europejskiego znaczenie innych czynnik\u00f3w: spu\u015bcizn\u0119 staro\u017cytnych Grek\u00f3w i Rzymian, wp\u0142ywy barbarzy\u0144skie na ukszta\u0142towanie kultury europejskiej, oddzia\u0142ywanie \u015bwiata arabskiego, mi\u0119dzycywilizacyjne dyfuzje technologiczne. Stark zanegowa\u0142 znaczenie tych innych czynnik\u00f3w albo pisz\u0105c o tym wprost albo pomijaj\u0105c je milczeniem. To podej\u015bcie, jak zauwa\u017ca nieco z\u0142o\u015bliwie w swojej recenzji Eric Jones, czyni ksi\u0105\u017ck\u0119 Starka \u201ebardzo sp\u00f3jn\u0105\u201d, ale jej autor nie zwraca uwagi na wiele istotnych spraw lub, co gorsza, nie jest ich \u015bwiadom (Jones E. 2006). Na niemal zupe\u0142ne pomini\u0119cie przez Starka globalnego kontekstu fenomenu europejskiego, kt\u00f3ry jest przedmiotem dziedziny <em>World History<\/em> zwr\u00f3ci\u0142 te\u017c uwag\u0119 Thomas Mounkhall (Mounkhall 2007).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pomi\u0144my reszt\u0119 argumentacj\u0119 Starka ze wst\u0119pu. Jest ona bardzo jednostronna, ale zamiast krytykowa\u0107 te wst\u0119pne i z konieczno\u015bci skr\u00f3towe uwagi, przyjrzyjmy si\u0119 g\u0142\u00f3wnej partii materia\u0142u. Prawie czterdzie\u015bci procent ca\u0142ego tekstu po\u015bwi\u0119ca autor opisowi narodzin europejskiego kapitalizmu poczynaj\u0105c od jego zakorzenienia si\u0119 w miastach w\u0142oskich a nast\u0119pnie rozprzestrzenieniu si\u0119 go na p\u00f3\u0142noc Europy. Stark nie jest tu oryginalny. Powtarza w formie popularnego wyk\u0142adu koncepcje m.in. Erica Jonesa i Fernanda Braudela. Bazuj\u0105c na tak znanych nazwiskach i maj\u0105c dobre pi\u00f3ro, kre\u015bli barwny i \u017cywy obraz, pe\u0142en ciekawostek i anegdot. Nie ma jednak \u017cadnego powi\u0105zania mi\u0119dzy tym opisem a tez\u0105 sformu\u0142owan\u0105 wcze\u015bniej. S\u0105 za to dobitnie formu\u0142owane i wstawiane co jaki\u015b czas og\u00f3lnikowe wtr\u0105cenia <em>ad hoc<\/em>, kt\u00f3re o tej tezie przypominaj\u0105. A wi\u0119c, chrze\u015bcija\u0144stwo odegra\u0142o kluczow\u0105 rol\u0119 w powstaniu kapitalizmu, bo da\u0142o moralne uzasadnienie demokracji (str. 71). Pisz\u0105c o respektowaniu w Europie praw w\u0142asno\u015bci Stark wskazuje jako przyczyn\u0119 wy\u0142\u0105cznie stanowisko natchnionych autor\u00f3w Biblii, g\u0142oszone i rozwijane przez \u015bredniowiecznych teolog\u00f3w (str. 78-79). W\u0142adza kr\u00f3l\u00f3w i pa\u0144stw by\u0142a ju\u017c w \u015bredniowieczu ograniczana, bo za rozdzia\u0142em w\u0142adzy opowiedzia\u0142 si\u0119 ju\u017c Chrystus (oddajcie co cesarskie\u2026) a teologowie t\u0119 nauk\u0119 rozwin\u0119li (str. 81). Kapitalizm zacz\u0105\u0142 si\u0119 od klasztor\u00f3w, bo da\u0142y one innym przyk\u0142ad jak organizowa\u0107 produkcj\u0119 towarow\u0105 (str. 105). Rozkwit wczesnego kapitalizmu w\u0142oskiego wiele zawdzi\u0119cza teologii chrze\u015bcija\u0144skiej, bo cechowa\u0142 j\u0105 optymizm co do przysz\u0142o\u015bci a ten zach\u0119ca\u0142 do d\u0142ugofalowych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 inwestycyjnych (str. 106).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">T\u0119 sam\u0105 metod\u0119 zastosowa\u0142 Stark do opisu rozwoju technologicznego Europy \u015bredniowiecznej. Korzystaj\u0105c szeroko z prac Jean Gimpela, opisa\u0142 na kilkunastu stronach kilkadziesi\u0105t innowacji wdro\u017conych w europejskim \u015bredniowieczu a nast\u0119pnie, bez zwi\u0105zku z tym opisem, stwierdzi\u0142, \u017ce owe niezwyk\u0142e osi\u0105gni\u0119cia maj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142o w unikalnym chrze\u015bcija\u0144skim prze\u015bwiadczeniu, \u017ce post\u0119p jest naszym zobowi\u0105zaniem wobec Boga w zamian za dar rozumu, kt\u00f3rym nas On obdarzy\u0142 (str. 48).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Te wtr\u0105cenia <em>ad hoc<\/em>, wybrane przeze mnie z r\u00f3\u017cnych miejsc ksi\u0105\u017cki ods\u0142aniaj\u0105 pomys\u0142 autora, jak dowodzi\u0107 roli chrze\u015bcija\u0144stwa. Polega on na tym, by niekt\u00f3re fakty wydzieli\u0107 z opisu i pokaza\u0107 jako konkluzje. Stark pisze wi\u0119c kr\u00f3tk\u0105 kompilacj\u0119 z prac znanych historyk\u00f3w i kolejne fragmenty tej kompilacji ko\u0144czy podsumowaniami cz\u0105stkowymi. Fragmentem ka\u017cdego takiego podsumowania jest do\u0142\u0105czona <em>ad hoc<\/em> informacja, \u017ce podstawowe idee le\u017c\u0105ce u podstaw analizowanych fenomen\u00f3w (kapitalizmu, demokracji itp.) by\u0142y ju\u017c zawarte w Biblii, sta\u0142y si\u0119 zaczynem o\u017cywionej \u015bredniowiecznej refleksji teologicznej i by\u0142y wcielane w \u017cycie przez zakonnik\u00f3w, pobo\u017cnych kupc\u00f3w, feuda\u0142\u00f3w a czasem i kr\u00f3l\u00f3w. Informacja ma charakter <em>ad hoc<\/em>, bo cho\u0107 jest pokazywana jako podsumowanie, nie wynika z wcze\u015bniejszego opisu. Albo jest jeszcze jednym faktem, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142o wcze\u015bniej doda\u0107 do opisu albo jest zwyczajnie b\u0142\u0119dna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Taki spos\u00f3b argumentowania tezy o kluczowej roli chrze\u015bcija\u0144stwa w zasadzie usuwa t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 z obszaru nauki. Je\u015bli bowiem zdejmiemy pokrywaj\u0105cy j\u0105 kamufla\u017c kilku element\u00f3w naukowego warsztatu, okazuje si\u0119 esejem propagandowym. Tak\u0105 te\u017c ocen\u0119 tej ksi\u0105\u017cki sformu\u0142owa\u0142 Alan Wolfe (2006) w swojej bardzo krytycznej recenzji.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Chrzescijanstwo_a_powstanie_Europy_jako_jednolitego_obszaru_cywilizacyjnego\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Chrze\u015bcija\u0144stwo a powstanie Europy jako jednolitego obszaru cywilizacyjnego<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Specyfika_kulturowa_Europy\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Specyfika kulturowa Europy<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Fenomen europejski nie powstawa\u0142 w pr\u00f3\u017cni, ale w specyficznym \u015brodowisku kulturowym, kt\u00f3re nie mog\u0142o nie oddzia\u0142ywa\u0107 na procesy, kt\u00f3re uznali\u015bmy za istotne dla europejskiej i zachodniej to\u017csamo\u015bci. Zanim wi\u0119c zbadamy wk\u0142ad chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a w powstanie nowo\u017cytnej nauki, nowo\u017cytnej technologii i dynamicznie rozwijaj\u0105cej si\u0119 prywatnej gospodarki rynkowej, zasadne jest na wst\u0119pie wskaza\u0107 cechy wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce to w\u0142a\u015bnie \u015brodowisko kulturowe od innych i rol\u0105, jak\u0105 w jego powstaniu odegra\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 i chrze\u015bcija\u0144stwo.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">R\u00f3\u017cni badacze r\u00f3\u017cnie ten problem postrzegaj\u0105. Na Ko\u015bci\u00f3\u0142 i doktryn\u0119 religijn\u0105, kt\u00f3rej by\u0142 depozytariuszem spogl\u0105da znaczna ich cz\u0119\u015b\u0107, cho\u0107 przypisuj\u0105 tym elementom rozmaite znaczenie i wag\u0119. Fernand Braudel pisa\u0142: \u201eW ca\u0142ych dziejach Zachodu chrze\u015bcija\u0144stwo jest rdzeniem cywilizacji, kt\u00f3r\u0105 o\u017cywia nawet wtedy, kiedy zmienia si\u0119 pod jej wp\u0142ywem i kt\u00f3r\u0105 jednoczy, nawet wtedy, kiedy ona sama pr\u00f3buje mu si\u0119 wymkn\u0105\u0107. Jako \u017ce przeciwstawiaj\u0105c si\u0119 komu\u015b intelektualnie wci\u0105\u017c pozostajemy w jego orbicie. Europejczyk, staj\u0105c si\u0119 ateist\u0105, nie przestaje by\u0107 wi\u0119\u017aniem pewnej moralno\u015bci, pewnych reakcji psychicznych silnie zakorzenionych w tradycji chrze\u015bcija\u0144skiej.\u201d (Braudel 2006, str. 359). Richard Tarnas w pracy o dziejach \u015bwiatopogl\u0105du zachodniego pisze: \u201e\/\u2026\/ chrze\u015bcija\u0144stwo dominowa\u0142o w kulturze zachodniej przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 jej istnienia, nie tylko odgrywaj\u0105c przez dwa tysi\u0105clecia rol\u0119 jej g\u0142\u00f3wnego impulsu duchowego, ale tak\u017ce wywieraj\u0105c decyduj\u0105cy wp\u0142yw na rozw\u00f3j filozofii i nauki a\u017c po renesans i o\u015bwiecenie. Nawet obecnie, w mniej bezpo\u015bredni, ale nie mniej istotny spos\u00f3b, chrze\u015bcija\u0144stwo nadal kszta\u0142tuje kultur\u0119 zachodni\u0105, mimo, \u017ce na poz\u00f3r uleg\u0142a ona g\u0142\u0119bokiej sekularyzacji.\u201d (Tarnas 2002, str. 115).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cytowani autorzy nie s\u0105 wszak\u017ce przyk\u0142adami jednobrzmi\u0105cego ch\u00f3ru. William McNeill w swojej pracy \u201ePowstanie i rozkwit Zachodu\u201d, kt\u00f3ra wytyczy\u0142a kierunek ca\u0142ej dziedzinie <em>World History<\/em>, aczkolwiek docenia rol\u0119 i miejsce chrze\u015bcija\u0144stwa oraz Ko\u015bcio\u0142a, za unikalne cechy cywilizacji europejskiej uznaje co innego: wyj\u0105tkow\u0105 zdolno\u015b\u0107 asymilowania r\u00f3\u017cnych obcych tradycji kulturowych i zdecydowanie szersze, ni\u017c w innych cywilizacjach, uczestnictwo w \u017cyciu gospodarczym, kulturalnym i politycznym r\u00f3\u017cnych warstw spo\u0142ecze\u0144stw europejskich (McNeill 1963, 1991).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ze znanych, prac, kt\u00f3re wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142y dziedzin\u0119 <em>World History<\/em>, przypomnijmy te\u017c, omawian\u0105 wcze\u015bniej, ksi\u0105\u017ck\u0119 Erica L. Jonesa \u201eCud europejski\u201d (Jones 1987). Pisz\u0105c j\u0105, Jones wprost odrzuci\u0142 pomys\u0142, by uwzgl\u0119dni\u0107 religi\u0119, jako samodzielny czynnik sprawczy fenomenu europejskiego. Jego koncepcj\u0119 powt\u00f3rzy\u0142 w swojej pracy \u201eMocarstwa \u015bwiata: narodziny, rozkwit, upadek\u201d Paul Kennedy (Kennedy, 1994). Religi\u0119 pomin\u0105\u0142 te\u017c zupe\u0142nie w swoich analizach cywilizacyjnych laureat nagrody Pulitzera, Jared Diamond (Diamond, 2000). Na naszym podw\u00f3rku, kulturotw\u00f3rczego znaczenia religii nie dostrzega\u0142 w swych opisach cywilizacji Krzysztof J. Brozi (Brozi, 1995).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Historycznie, silnym nurtem neguj\u0105cym znaczenie religii jako determinanty cywilizacyjnej by\u0142 marksizm, ale teoria ta umar\u0142a w swoich XX wiecznych epigonach. Nie znaczy to jednak, by ten typ my\u015blenia, cho\u0107 niekoniecznie nawi\u0105zuj\u0105cy do marksizmu, zanik\u0142. Znana jest pe\u0142na pasji antyreligijna publicystyka Bertranda Russela, kt\u00f3ry w religii widzia\u0142 mi\u0119dzy innymi jeden z g\u0142\u00f3wnych hamulc\u00f3w rozwoju historycznego. Teksty te ci\u0105gle mo\u017cna spotka\u0107 na portalach wojuj\u0105cych ateist\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kiedy jednak wracamy do g\u0142\u00f3wnego nurtu zajmuj\u0105cego si\u0119 powstaniem Europy jako obszaru cywilizacyjnego, rola chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a jest uznawana za wa\u017cn\u0105 lub decyduj\u0105c\u0105 przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 historyk\u00f3w (m.in. Braudel 2006, Davies P. 1998, Dawson 1958, 1987, Dumezil 2007, Hall 1985, K\u0142oczowski 2004, Landes 2000, Le Goff 1995, McNeill 1991, Southern 1967) a tak\u017ce przez wielu socjolog\u00f3w i prawnik\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 histori\u0105 naszego kontynentu (m.in. Berman 1995, Mann 1986).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wp\u0142yw chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a na powstanie w Europie jednolitego obszaru kulturowego analizowany jest w literaturze w r\u00f3\u017cnych aspektach i z r\u00f3\u017cnych punkt\u00f3w widzenia. Dwa z nich uwa\u017cam za szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105ce. Pierwszy analizuje fazy kulturowej integracji Europy w okresie od wieku V do XIII i rol\u0119, jak\u0105 odegra\u0142 tu Ko\u015bci\u00f3\u0142 oraz doktryna chrze\u015bcija\u0144ska. Drugi zwraca uwag\u0119 na wykszta\u0142cenie si\u0119 podczas tego procesu unikalnych, w por\u00f3wnaniu z innymi cywilizacjami, stosunk\u00f3w mi\u0119dzy sfer\u0105 sakraln\u0105 i \u015bwieck\u0105 i bada skutki tego uk\u0142adu.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Dwa_etapy_integracji_kulturowej\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Dwa etapy integracji kulturowej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Europeizacja Europy (Barlett 2003, Rosik 2008), czyli powstanie na tym obszarze jednolitej infrastruktury kulturowej, nast\u0105pi\u0142a mi\u0119dzy wiekiem V a XIII. Jak pisze Norman Davies, \u201eWi\u0119kszo\u015b\u0107 historyk\u00f3w zgodzi\u0142aby by si\u0119 zapewne co do tego, \u017ce elementem jednocz\u0105cym \u015bwiat \u015bredniowieczny by\u0142o zinstytucjonalizowane chrze\u015bcija\u0144stwo. I w tym punkcie byliby zgodni z mieszka\u0144cami \u015bredniowiecznej Europy, kt\u00f3rzy \u2013 gdyby ich o to zapytano \u2013 uznaliby siebie za chrze\u015bcijan \u017cyj\u0105cych w epoce chrze\u015bcija\u0144skiej i w chrze\u015bcija\u0144skiej cz\u0119\u015bci \u015bwiata\u201d (Davies N. 1998, str. 326).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Integracja kulturowa Europy dokona\u0142a si\u0119 dwuetapowo. Wpierw, w okresie mi\u0119dzy V a VIII wiekiem dokona\u0142a si\u0119 jej chrystianizacja, czyli homogenizacja religijna. Bazuj\u0105c na tym, rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 nast\u0119pnie, pocz\u0105wszy od wieku VIII a\u017c do wieku XIII, proces homogenizacji kulturowej. Zbudowano w\u00f3wczas i poszerzono granice Christianitas, jak \u00f3wcze\u015bni nazywali cywilizacj\u0119 europejsk\u0105, w kt\u00f3rej chrze\u015bcija\u0144stwo funkcjonowa\u0142o jako podstawowy punkt odniesienia w okre\u015blaniu w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gdy od mniej wi\u0119cej V-VI wieku n.e. instytucje cesarstwa rzymskiego przestawa\u0142y stopniowo dzia\u0142a\u0107 a na jego ziemie zacz\u0119\u0142y nap\u0142ywa\u0107 kolejne fale lud\u00f3w barbarzy\u0144skich, tworz\u0105c na wp\u00f3\u0142 koczownicze na wp\u00f3\u0142 osiad\u0142e kr\u00f3lestwa, Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymski podj\u0105\u0142 zadanie konwersji tych nowych mieszka\u0144c\u00f3w Europy na wiar\u0119 katolick\u0105. By\u0142a to pierwsza faza kulturowej integracji Europy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Konwersja barbarzy\u0144c\u00f3w by\u0142a procesem, w ramach kt\u00f3rego odbywa\u0142o si\u0119 zar\u00f3wno ich nawracanie na wiar\u0119 katolick\u0105 jak i asymilacja przez nich kultury podbitego imperium. Poza nieliczn\u0105 warstw\u0105 rzymskiej arystokracji, wszystkie te sk\u0142adniki reprezentowa\u0142 wobec barbarzy\u0144c\u00f3w Ko\u015bci\u00f3\u0142, jedyny zorganizowany i sprawnie dzia\u0142aj\u0105cy spadkobierca kultury Rzymu, ciesz\u0105cej si\u0119 niekwestionowanym szacunkiem i podziwem. Konwersja by\u0142a zatem szerokim i wielop\u0142aszczyznowym procesem globalnej akulturacji lud\u00f3w naje\u017ad\u017aczych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po zako\u0144czeniu tej fazy pojawi\u0142o si\u0119 na scenie historycznej po raz pierwszy poj\u0119cie Europy jako \u015bwiadomej siebie ca\u0142o\u015bci (Ry\u015b 2009). Wcze\u015bniejsze kultury, grecka i rzymska, by\u0142y kulturami Morza \u015ar\u00f3dziemnego. Teraz nast\u0105pi\u0142o przesuni\u0119cie na p\u00f3\u0142noc. Po zako\u0144czeniu proces\u00f3w konwersji, Europ\u0119 wczesnego \u015aredniowiecza, z centrum duchowym w Rzymie i politycznym na terenach zbli\u017conych do obecnej Francji, spaja\u0142a ju\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107 w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci, kt\u00f3rej rdzeniem by\u0142a wsp\u00f3lnie wyznawana religia katolicka. Elementem pomocnym w tym samookre\u015bleniu by\u0142o pojawienie si\u0119 na po\u0142udniu gro\u017anego i agresywnego konkurenta \u2013 islamu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Druga faza kulturowego integrowania Europy, budowana na fundamencie homogenizacji religijnej, trwa\u0142a mniej wi\u0119cej od VIII do XIII wieku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Stosuj\u0105c narz\u0119dzia badawcze pozwalaj\u0105ce na skwantyfikowan\u0105 analiz\u0119 tej fazy procesu europeizacji, bada si\u0119 takie zjawiska, jak daj\u0105ce si\u0119 policzy\u0107 stopniowe upowszechnianie na terenie Europy pewnych wsp\u00f3lnych element\u00f3w kultury j\u0119zykowej i religijnej, coraz cz\u0119stsze wyst\u0119powanie jednakowych artefakt\u00f3w w\u0142adzy i rozw\u00f3j nowych instytucjonalnych no\u015bnik\u00f3w kulturowej zmiany (Barlett 2003). Pierwsza grupa zjawisk obejmuje na przyk\u0142ad upowszechnianie si\u0119 na terenie Europy wsp\u00f3lnego korpusu imion oraz rosn\u0105c\u0105 popularno\u015b\u0107 kultu niekt\u00f3rych \u015bwi\u0119tych, okre\u015blanych mianem \u201euniwersalnych\u201d, druga &#8211; dyfuzj\u0119 kulturow\u0105 w formie stopniowej monetyzacji i rozprzestrzeniania si\u0119 dokumentacji pisanej a nast\u0119pnie dokumentacji kancelaryjnej. Monetyzacja Europy stworzy\u0142a wa\u017cny sk\u0142adnik jednolitej paneuropejskiej infrastruktury gospodarczej, za\u015b pisana dokumentacja \u2013 infrastruktury politycznej i prawnej. Do jednego z najwa\u017cniejszych instrument\u00f3w homogenizacji kulturowej zalicza si\u0119 instytucj\u0119 uniwersytetu. Podkre\u015blany jest tu fakt, \u017ce podstawowy korpus wiedzy nauczanej i studiowanej by\u0142 taki sam we wszystkich uniwersytetach europejskich (<em>trivium i quadrivium<\/em>) i w\u0119drowanie tak mistrz\u00f3w jak i student\u00f3w pomi\u0119dzy uniwersytetami w r\u00f3\u017cnych krajach by\u0142o zjawiskiem masowym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rola chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a w tych wszystkich procesach by\u0142a nie do przecenienia. M\u00f3g\u0142 powsta\u0107, sprzyjaj\u0105cy poczuciu wsp\u00f3lnej identyfikacji, europejski a nie tylko regionalny korpus imion i \u015bwi\u0119tych uniwersalnych ze wzgl\u0119du na uprzednie zbudowanie europejskiej wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skiej. Monetyzacja oparta na srebrze, rozprzestrzeniaj\u0105ca od centrum europejskiego (Francja, Niemcy na zach\u00f3d od \u0141aby i p\u00f3\u0142nocne W\u0142ochy), by\u0142a wa\u017cn\u0105 podstaw\u0105 paneuropejskiej wymiany rynkowej i jest wyra\u017anie skorelowana z datami chrystianizacji kolejnych obszar\u00f3w. Za\u015b homogenizuj\u0105ce kulturowo Europ\u0119 uniwersyteckie peregrynacje mog\u0142y mie\u0107 miejsce, bo Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wszechobecnym w Europie tw\u00f3rc\u0105 tej instytucji i jej najwa\u017cniejszym sponsorem finansowym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kiedy m\u00f3wi\u0119 o europeizacji, okre\u015blam tym mianem tworzenie infrastruktury kulturowej i ekonomicznej europejskiego fenomenu. Albowiem system wielocentryczny, odgrywaj\u0105cy bardzo wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w stymulowaniu rozwoju Europy (patrz Jones, North, Maddison i inni), by\u0142 w du\u017cej mierze mo\u017cliwy dzi\u0119ki temu, \u017ce Europa, podzielona na tysi\u0105ce feudalnych organizm\u00f3w politycznych, nieustannie ze sob\u0105 walcz\u0105cych i konkuruj\u0105cych, by\u0142a r\u00f3wnocze\u015bnie, na innym poziomie, wsp\u00f3lnot\u0105. Przez ludzi tamtej epoki wsp\u00f3lnota ta by\u0142a odczuwana jako wsp\u00f3lna religia. Ale dotyczy\u0142a ca\u0142ego szeregu innych spraw. \u0141acina, j\u0119zyk Ko\u015bcio\u0142a, by\u0142a \u015bredniowieczn\u0105<em> lingua franca<\/em>, zapewniaj\u0105c\u0105 \u0142atw\u0105 komunikacj\u0119 przynajmniej na poziomie elit. Jednolita \u0142acina by\u0142a wynalazkiem dopiero IX wieku, zapocz\u0105tkowana z inicjatywy Karola Wielkiego przez jego doradc\u0119, benedyktyna Alkuina. O roli standardowej \u0142aciny w przyspieszeniu gospodarczym p\u00f3\u017anego \u015aredniowiecza b\u0119dziemy m\u00f3wili szerzej przy omawianiu roli chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a w stymulowaniu wzrostu gospodarczego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jednolity europejski system edukacji, zbudowany wpierw przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 a potem tak\u017ce pod patronatem w\u0142adz \u015bwieckich (kr\u00f3l\u00f3w, ksi\u0105\u017c\u0105t oraz miast), budowa\u0142 europejsk\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 intelektualn\u0105 i jednolity korpus wiedzy. Mistrz m\u00f3g\u0142 r\u00f3wnie dobrze wyk\u0142ada\u0107 <em>trivium lub quadrivium<\/em> w Pary\u017cu, Oxfordzie, Krakowie czy Bolonii. R\u00f3wnie \u0142atwo m\u00f3g\u0142 uczestniczy\u0107 w dysputach naukowych w ka\u017cdym z tych o\u015brodk\u00f3w, gdy\u017c zestaw dyskutowanych problem\u00f3w, \u0142acina jako wsp\u00f3lny j\u0119zyk komunikacji oraz metodologia debaty scholastycznej by\u0142y wsp\u00f3lne dla ca\u0142ego systemu. Uniwersytety gromadzi\u0142y student\u00f3w i mistrz\u00f3w z wielu kraj\u00f3w, ksi\u0105\u017cki wydawane w jednym o\u015brodku w\u0119drowa\u0142y cz\u0119stokro\u0107 wraz z mistrzami. O skali procesu edukacyjnego i zarazem homogenizacyjnego \u015bwiadcz\u0105 liczby. Od XII wieku po rok 1400 utworzono sze\u015b\u0107dziesi\u0105t cztery uniwersytety, w tym dziesi\u0119\u0107 \u015bwieckich. Oko\u0142o roku 1300 uczy\u0142o w nich oko\u0142o 20-30 tysi\u0119cy scholarzy (Kumor 2003, t. III). Warto te\u017c przypomnie\u0107, o czym by\u0142a ju\u017c mowa wcze\u015bniej, \u017ce w okresie 1350-1500 studiowa\u0142o w ca\u0142ej Europie na uniwersytetach oko\u0142o 750\u00a0000 student\u00f3w (Grant b.d.). \/Lindberga 200 tys Niemcy\/ Dla por\u00f3wnania, Londyn nie przekracza\u0142 w\u00f3wczas trzydziestu tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w. Ta rzesza tworzy\u0142a paneuropejsk\u0105 intelektualn\u0105 elit\u0119, kt\u00f3r\u0105 przy wszystkich r\u00f3\u017cnicach (duchowni, \u015bwieccy, r\u00f3\u017cne stopnie edukacji, r\u00f3\u017cne identyfikacje pozanaukowe itd.) spaja\u0142 j\u0119zyk, wysokie kompetencje, scholastyczna metoda rozumowania i zdobyta wiedza. Na pewnym poziomie, wy\u017cszym ni\u017c codzienne afiliacje, stanowili wi\u0119c pierwsz\u0105 europejsk\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 klerk\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W efekcie tego wielow\u0105tkowego procesu kulturowej integracji, chrze\u015bcija\u0144stwo i Ko\u015bci\u00f3\u0142 odcisn\u0119\u0142y pi\u0119tno na \u00f3wczesnej rzeczywisto\u015bci w tak wielu wymiarach, \u017ce sta\u0142y si\u0119 wszechogarniaj\u0105cym cz\u0142owieka \u015brodowiskiem kulturowym. Religijnymi elementami przenikni\u0119ty by\u0142 j\u0119zyk, rachuba czasu, codzienne obyczaje, sztuka, pogl\u0105dy na sprawy ziemskie i ostateczne. Chrze\u015bcija\u0144stwo i Ko\u015bci\u00f3\u0142 zasadniczo zmieni\u0142y obowi\u0105zuj\u0105cy system pokrewie\u0144stwa, dziedziczenia, zasady funkcjonowania ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wszechobecny w sprawach wielkich, jak namaszczanie kr\u00f3l\u00f3w i tak na tym tle drobnych, jak kazania w wiejskiej parafii. Zasady chrze\u015bcija\u0144skie by\u0142y istotnym punktem odniesienia w \u017cyciu \u00f3wczesnych ludzi, bez wzgl\u0119du na ich pozycj\u0119 w hierarchii spo\u0142ecznej. \u015awiat by\u0142 opisywany, ogl\u0105dany i oceniany przy pomocy poj\u0119\u0107 i termin\u00f3w maj\u0105cych \u015bcis\u0142e odniesienia do religii. Jak pisze Boles\u0142aw Kumor, \u201ebieg roku wyznacza\u0142y ko\u015bcielne \u015bwi\u0119ta i okresy liturgiczne; bieg tygodnia zamyka\u0142a niedziela chrze\u015bcija\u0144ska, kt\u00f3ra gromadzi\u0142a wiernych w ko\u015bciele na s\u0142u\u017cb\u0119 Bo\u017c\u0105; g\u0142os dzwon\u00f3w dzieli\u0142 bieg dnia, wzywaj\u0105c wiernych do modlitwy. Krajobraz miast i wsi w\u0142\u0105czy\u0142 do swych istotnych cech ko\u015bci\u00f3\u0142, jego wie\u017c\u0119, klasztor, szpital, a nieco p\u00f3\u017aniej szko\u0142\u0119. Obrazy chrze\u015bcija\u0144skie ozdabia\u0142y domy mieszkalne, a literatura zosta\u0142a przesycona na wskro\u015b pierwiastkiem religijnym. S\u0105dy pa\u0144stwowe przyj\u0119\u0142y do swych przewod\u00f3w przysi\u0119g\u0119 ko\u015bcieln\u0105, a wyroki zacz\u0119to wydawa\u0107 w imi\u0119 Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej. Wszelkie dokumenty publiczne i prywatne rozpoczynano w imi\u0119 Bo\u017ce. Duch ko\u015bcielny opanowa\u0142 i kierowa\u0142 ca\u0142ym \u017cyciem \u00f3wczesnym \u2013 nauk\u0105, sztuk\u0105, rodzin\u0105, pa\u0144stwem, gospodark\u0105, ekonomi\u0105 i prac\u0105.\u201d (Kumor 2003, t. II, str. 9)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chrze\u015bcija\u0144stwo w przeci\u0105gu kilku wiek\u00f3w zbudowa\u0142o w ten spos\u00f3b europejski kod kulturowy, kt\u00f3ry by\u0142 ponadnarodowy, ponadpa\u0144stwowy i ponadklasowy. Pos\u0142ugiwanie si\u0119 tym kodem by\u0142o identyfikatorem przynale\u017cno\u015bci do \u015bwiata chrze\u015bcija\u0144skiego. Hipotetyczne rekonstrukcje poczucia przynale\u017cno\u015bci grupowej jednostek w \u015aredniowieczu, \u017cyj\u0105cych w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach Europy, maj\u0105cych r\u00f3\u017cny status i pozycj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 wskazuj\u0105, \u017ce najbardziej powszechn\u0105 i wsp\u00f3ln\u0105 identyfikacj\u0105 spo\u0142eczn\u0105 by\u0142a przynale\u017cno\u015b\u0107 do wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skiej (Mann 1986).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli powt\u00f3rzymy za Cliffordem Geertzem, \u017ce funkcj\u0105 kultury jest uczynienie \u015bwiata, kt\u00f3ry nas otacza zrozumia\u0142ym i posiadaj\u0105cym sens (Geertz 2005), chrze\u015bcija\u0144stwo w pe\u0142ni spe\u0142nia\u0142o ten postulat.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Efekty tego procesu s\u0105 r\u00f3wnie\u017c przedmiotem zainteresowania socjologii historycznej i historii gospodarczej. Michael Mann (Mann 1986) stwierdzaj\u0105c, \u017ce skala dzia\u0142ania Ko\u015bcio\u0142a \u015bredniowiecznego, pod wzgl\u0119dem kontrolowanej powierzchni (p\u00f3\u0142tora miliona kilometr\u00f3w kwadratowych) i liczby ludzi (Europa roku 1000 \u2013 ok. 25 milion\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w), dor\u00f3wnywa\u0142a najwi\u0119kszym imperiom staro\u017cytno\u015bci i akcentuj\u0105c unikaln\u0105 specyfik\u0119 stosowanych narz\u0119dzi (dzi\u015b powiedzieliby\u015bmy ideologicznych) w tym dziele budowy, wskazywa\u0142 trzy zasadnicze efekty, jakie zosta\u0142y osi\u0105gni\u0119te: pacyfikacja normatywna w miejsce u\u017cycia przemocy, pe\u0142nienie przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 funkcji stra\u017cnika i opiekuna cywilizacji oraz pobudzanie wzrostu gospodarczego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ca\u0142y opisany wy\u017cej proces mia\u0142 charakter historycznego precedensu. Badacze zwracaj\u0105 uwag\u0119 (Hall 1986, McNeill 1991), \u017ce w odr\u00f3\u017cnieniu od wielkich imperi\u00f3w epok wcze\u015bniejszych, \u015bredniowieczna integracja kulturowa, ideologiczna i ekonomiczna Europy obj\u0119\u0142a nie tylko w\u0105skie liczebnie elity (panowie feudalni, duchowie\u0144stwo, rycerstwo), ale znacznie szersze kr\u0119gi spo\u0142eczne: kupc\u00f3w, rzemie\u015blnik\u00f3w, finansist\u00f3w, mieszczan a nawet cz\u0119\u015b\u0107 ch\u0142opstwa w\u0142\u0105czon\u0105 w cyrkulacj\u0119 handlow\u0105 i towarowe przetwarzanie p\u0142od\u00f3w rolnych. Proces ten nie by\u0142 tak\u017ce historycznie nieunikniony. Plemiona barbarzy\u0144skie przyby\u0142e do Europy wyznawa\u0142y religie poga\u0144skie lub rozmaite wersje herezji aria\u0144skiej. Mo\u017cemy sobie wyobrazi\u0107 histori\u0119 alternatywn\u0105: Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie przyst\u0119puje do szeroko zakrojonej polityki konwersji lub doznaje niepowodzenia. W efekcie, Europa rozdrobniona politycznie, podzielona religijnie, n\u0119kana konfliktami wewn\u0119trznymi i um\u0119czona najazdami z zewn\u0105trz nie wykszta\u0142ca spoiwa kulturowego, kt\u00f3re by j\u0105 \u0142\u0105czy\u0142o ponad tymi podzia\u0142ami i tworzy\u0142o poczucie w\u0142asnej odr\u0119bno\u015bci wobec cz\u0119sto wrogich si\u0142 zewn\u0119trznych. Elity i w\u0142adcy konkuruj\u0105cych i walcz\u0105cych ze sob\u0105 kr\u00f3lestw i ksi\u0119stw nie posiadaj\u0105 zatem, ponad poziomem codziennych wzajemnych zmaga\u0144, \u017cadnego poczucia wsp\u00f3lnoty opartej na wsp\u00f3lnej religii, j\u0119zyku, strukturach politycznych, stylach artystycznych itd. Europa jako obszar geograficzny nie staje si\u0119 Europ\u0105 jednolitej kultury. Nie jest to wy\u0142\u0105cznie hipoteza z gatunku <em>historical fiction<\/em>. Istnia\u0142y w historii obszary, gdzie mnogie wsp\u00f3lnoty blisko ze sob\u0105 s\u0105siaduj\u0105ce nie wytworzy\u0142y wi\u0119kszej kulturowej ca\u0142o\u015bci. Ich nieustanne, wzajemne wojny i konflikty, wielkie zr\u00f3\u017cnicowanie j\u0119zykowe oraz brak wsp\u00f3lnie wyznawanych element\u00f3w kulturowych sta\u0142y si\u0119 skuteczn\u0105 barier\u0105 dla wsp\u00f3\u0142pracy i pojawienia si\u0119 wraz z ni\u0105 kulturowych, gospodarczych i militarnych efekt\u00f3w synergicznych. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 historia plemienna Nowej Gwinei. Diamond\/<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podsumowuj\u0105c, kulturowa integracja Europy osi\u0105gni\u0119ta w XIII wieku przejawia\u0142a si\u0119 w szeregu zjawiskach. By\u0142y to mi\u0119dzy innymi: wsp\u00f3lna religia i paneuropejska organizacja Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, wsp\u00f3lna identyfikacja przynale\u017cno\u015bci do chrze\u015bcija\u0144skiej wsp\u00f3lnoty europejskiej, wsp\u00f3lni wrogowie zewn\u0119trzni, wielkie europejskie przedsi\u0119wzi\u0119cia o religijnych korzeniach, na przyk\u0142ad krucjaty, jednolita waluta kruszcowa, te same pr\u0105dy artystyczne, jednolity europejski system wy\u017cszej edukacji, wsp\u00f3lny j\u0119zyk integruj\u0105cy europejskie elity, paneuropejskie organizacje, jak na przyk\u0142ad zakony i gildie kupieckie, zintegrowany rynek europejski, ten sam system organizacji politycznej \u2013 feudalizm.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzielenie_sfery_sakralnej_i_swieckiej\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzielenie sfery sakralnej i \u015bwieckiej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Znacz\u0105ca rola Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa w budowie jednolitego europejskiego obszaru kulturowego ka\u017ce zapyta\u0107, jak wygl\u0105da\u0142y relacje mi\u0119dzy Ko\u015bcio\u0142em jako tw\u00f3rc\u0105 porz\u0105dku ideologiczno-kulturowego a plejad\u0105 organizm\u00f3w feudalnych, kt\u00f3re sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na europejsk\u0105 mozaik\u0119 porz\u0105dku politycznego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Europa VI \u2013 XIII wieku by\u0142a bowiem miejscem spotkania tych dw\u00f3ch si\u0142. Pierwsz\u0105 tworzy\u0142 kalejdoskop o\u015brodk\u00f3w politycznej krystalizacji; wielkich jak cesarstwo Frank\u00f3w i ma\u0142ych, lokalnych ksi\u0119stw i ksi\u0105stewek. Drug\u0105 si\u0142\u0105 by\u0142 Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymski, starszy ani\u017celi tamte podmioty, patrz\u0105cy dalej, bo na skal\u0119 og\u00f3lnoeuropejsk\u0105, b\u0119d\u0105cy w \u015bcis\u0142ej czo\u0142\u00f3wce \u00f3wczesnych pot\u0119g gospodarczych (posiada\u0142 oko\u0142o jednej trzeciej ca\u0142ej ziemi uprawnej w Europie \u2013 podstawowej \u00f3wcze\u015bnie formy kapita\u0142u), wywodz\u0105cy sw\u00f3j w\u0142asny i autonomiczny autorytet z reprezentowania uniwersalnej idei religijnej a przez d\u0142u\u017cszy czas tak\u017ce z posiadania niemal monopolu kompetencji administracyjno-zarz\u0105dczych (w okresie od VII do X wieku alfabetyzacja obejmowa\u0142a w praktyce wy\u0142\u0105cznie kler a i to nie ca\u0142y, bo 10-50% w zale\u017cno\u015bci od regionu, patrz: Chaunu 1989, str. 80).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Obie te si\u0142y nawzajem si\u0119 potrzebowa\u0142y i r\u00f3wnocze\u015bnie przejawia\u0142y ambicje podporz\u0105dkowania jedna drugiej. Stworzy\u0142o to na przeci\u0105g tysi\u0105ca lat dynamiczny uk\u0142ad, w kt\u00f3rym przewaga przypada\u0142a raz jednej, raz drugiej stronie. Efekty tego mocowania s\u0105 r\u00f3wnie wa\u017cne dla europejskiej to\u017csamo\u015bci, co fakt zaistnienia na naszym kontynencie wsp\u00f3lnego i unikalnego obszaru kulturowego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zmieniaj\u0105ca si\u0119 pozycja oraz si\u0142a Ko\u015bcio\u0142a i papiestwa wzgl\u0119dem feudalnych podmiot\u00f3w politycznych uk\u0142ada\u0142a si\u0119 w tysi\u0105cleciu pomi\u0119dzy V a XV wiekiem w swoist\u0105 sinusoid\u0119. Jest to proces dobrze opisany w literaturze (m.in. Davies 1998, Kumor 2003-2005, Kwiatkowski 2007, Lal 2000, Manin 1997, Manteuffel 1995, Olszewski 1996, Szczaniecki 1979), przypomnijmy zatem tylko w najwi\u0119kszym skr\u00f3cie jego charakterystyczne fazy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od wieku V do VIII Ko\u015bci\u00f3\u0142 odgrywa\u0142 rol\u0119 politycznego akuszera rodz\u0105cego si\u0119 w Europie porz\u0105dku politycznego. Prowadzi\u0142 szeroko zakrojon\u0105 akcj\u0119 chrystianizacji kontynentu. Ludzie Ko\u015bcio\u0142a byli doradcami w\u0142adc\u00f3w, za\u015b papiestwo aktywnie ingerowa\u0142o w proces politycznej krystalizacji Europy, doprowadzaj\u0105c m.in. do sojuszu z kr\u00f3lestwem franko\u0144skim. Alians z rodz\u0105cym si\u0119 porz\u0105dkiem feudalnym owocowa\u0142 kontynuacj\u0105 szybkiej akumulacji bogactwa. Szczodre nadania ziemskie, czynione przez w\u0142adc\u00f3w, czyni\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 jedn\u0105 z najwi\u0119kszych i ci\u0105gle rosn\u0105cych pot\u0119g ekonomicznych (Chaunu 1989). W wiekach od VI do VIII Ko\u015bci\u00f3\u0142 dokona\u0142 zasadniczych zmian w zasadach zawierania ma\u0142\u017ce\u0144stw, dziedziczenia oraz w kwestiach konkubinatu i adopcji. Zmiany te radykalnie zrywa\u0142y z niemal odwieczn\u0105 tradycj\u0105 i ze wzgl\u0119du na ich olbrzymie konsekwencje, tak\u017ce ekonomiczne i spo\u0142eczne, zwane s\u0105 niekiedy pierwsz\u0105 rewolucj\u0105 papiesk\u0105 (Goody 1994, Lal 2000, 2001).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od wieku VIII do X Ko\u015bci\u00f3\u0142 pozostawa\u0142 w \u015bcis\u0142ym sojuszu z w\u0142adz\u0105 \u015bwieck\u0105. R\u00f3wnocze\u015bnie post\u0119powa\u0142 proces feudalizacji Ko\u015bcio\u0142a i cz\u0119\u015bci duchowie\u0144stwa. Staj\u0105c si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 feudalnego porz\u0105dku gospodarczego Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako organizacja traci\u0142 niezale\u017cno\u015b\u0107, na rzecz w\u0142adc\u00f3w feudalnych, zar\u00f3wno w sprawach zarz\u0105dzania swymi dobrami doczesnymi jak i w kwestiach religijnych. Proces ten uleg\u0142 wzmocnieniu w okresie post\u0119puj\u0105cego rozdrobnienia politycznego po upadku cesarstwa Karoling\u00f3w (Jones 1987, Van Zanden 2007). Integruj\u0105ca przedtem si\u0142a cesarstwa znikn\u0119\u0142a. Liczba autonomicznych jednostek politycznych wzros\u0142a mno\u017cnikowo, z oko\u0142o dziesi\u0119ciu w roku 800 do prawie 300 w wieku XIV (inne szacunki dla tego okresu wskazuj\u0105 na tysi\u0105c byt\u00f3w politycznych, w r\u00f3\u017cnym stopniu samodzielnych, patrz Jones 1987). Coraz silniejsze wi\u0119zy ekonomiczne i polityczne os\u00f3b duchownych i ko\u015bcio\u0142\u00f3w lokalnych z lokalnymi w\u0142adcami feudalnymi podmywa\u0142y paneuropejsk\u0105 spoisto\u015b\u0107 organizacyjn\u0105 Ko\u015bcio\u0142a i jego ponad-doczesn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od wieku X do XIII Ko\u015bci\u00f3\u0142 dokona\u0142 zasadniczych zmian wewn\u0105trz w\u0142asnej organizacji i w relacjach ze \u015bwieck\u0105 sfer\u0105 polityczn\u0105. Papie\u017c Grzegorz VII (1073-1085) by\u0142 jednym z pierwszych i wielkich animator\u00f3w tych przemian, kt\u00f3re &#8211; przez sw\u0105 szybko\u015b\u0107 i g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 &#8211; zyska\u0142y one nazw\u0119 rewolucji gregoria\u0144skiej lub drugiej rewolucji papieskiej. Ostry konflikt papiestwa z w\u0142adcami Rzeszy, zako\u0144czony wygran\u0105 Ko\u015bcio\u0142a wzmocni\u0142 politycznie papiestwo. Ko\u015bci\u00f3\u0142 odzyska\u0142 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 utraconej autonomii i przeprowadzi\u0142 reformy wewn\u0119trzne wzmacniaj\u0105ce znaczenie Rzymu. Powo\u0142a\u0142 nowe formacje zakonne do walki z herezjami i podniesienia jako\u015bci pracy duszpasterskiej na poziomie parafialnym. Apogeum dominacji przypada na pontyfikat Innocentego III (1198-1216), okres swoistej teokracji papieskiej w Europie. G\u0142osz\u0105c wy\u017cszo\u015b\u0107 w\u0142adzy papieskiej nad cesarsk\u0105 Ko\u015bci\u00f3\u0142 formu\u0142owa\u0142 w\u00f3wczas roszczenia do przyw\u00f3dztwa politycznego w Europie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od wieku XIV do XV papiestwo zaczyna traci\u0107 na znaczeniu politycznym, hierarchia ko\u015bcielna staje si\u0119 przedmiotem coraz silniejszej krytyki a Urz\u0105d Nauczycielski Ko\u015bcio\u0142a, czyli jego w\u0142adza autorytatywnego nauczania prawd wiary, zaczyna by\u0107 kontestowana. Na taki stan rzeczy mia\u0142a wp\u0142yw, wpierw przegrana walka papie\u017ca Bonifacego VIII z kr\u00f3lem Francji, Filipem IV (prze\u0142om wieku XIII i XIV), nast\u0119pnie przeniesienie na kilkadziesi\u0105t lat siedziby papie\u017cy do Awinionu oraz zdecydowana hegemonia francuska nad dworem papieskim i jego polityk\u0105. W dalszej kolejno\u015bci, os\u0142abienie pozycji Ko\u015bcio\u0142a by\u0142o efektem schizmy zachodniej, czyli trwaj\u0105cego prawie czterdzie\u015bci lat (1378-1417) podzia\u0142u Ko\u015bcio\u0142a zachodniego na dwa zwalczaj\u0105ce si\u0119 obozy: papie\u017cy awinio\u0144skich i rzymskich. Wszystkie te wydarzenia os\u0142abi\u0142y autorytet papiestwa i zrodzi\u0142y ide\u0119 wy\u017cszo\u015bci soboru nad w\u0142adz\u0105 papiesk\u0105. Walki wewn\u0119trzne w Ko\u015bciele odsun\u0119\u0142y na bok reformy. Znacznie obni\u017cy\u0142 si\u0119 poziom intelektualny duchowie\u0144stwa, podobnie jak pracy duszpasterskiej. Narasta\u0142a krytyka kleru i hierarchii i w konsekwencji narodzi\u0142y si\u0119, zapowiadaj\u0105ce Reformacj\u0119, koncepcje odej\u015bcia od po\u015brednik\u00f3w w kontakcie z sacrum (Wikliff, Hus).<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rewolucja_gregorianska\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rewolucja gregoria\u0144ska<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ka\u017cdy z wymienionych wy\u017cej okres\u00f3w odegra\u0142 istotn\u0105 i specyficzn\u0105 rol\u0119 w budowie europejskiej to\u017csamo\u015bci. Jednak szczeg\u00f3lne znaczenie przypada wiekom od X do XIII, zw\u0142aszcza w perspektywie maj\u0105cej niebawem nadej\u015b\u0107 Europy nowo\u017cytnej. Pocz\u0105wszy od wieku X-XI, Europa wystartowa\u0142a do mi\u0119dzycywilizacyjnego wy\u015bcigu a Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymski zainicjowa\u0142 dzia\u0142ania, kt\u00f3re &#8211; dla kszta\u0142tu Europy &#8211; mia\u0142y zdaniem wielu historyk\u00f3w, znaczenie prze\u0142omowe (kr\u00f3tka bibliografia prac na temat prze\u0142omu gregoria\u0144skiego, patrz, Berman 1986, str. 143-147. Tak\u017ce: Bloch 2002, Strayer 1970, Berman 1986, Olszewski 1996, Manin 1997).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Symboliczn\u0105 dat\u0105 jest tu rok 1075, kiedy papie\u017c Grzegorz VII og\u0142osi\u0142 dokument <em>Dictatus Papae <\/em>(Grzegorz VII 1075). Na zaledwie jednej stronie, w dwudziestu siedmiu punktach formu\u0142owa\u0142 on nowe zasady dzia\u0142ania Ko\u015bcio\u0142a (centralizacja, absolutna w\u0142adza papie\u017ca, pe\u0142na kontrola nad nominacjami duchownych) i jego relacji z w\u0142adcami (papieska w\u0142adza nad ich intronizacj\u0105 i detronizacj\u0105). Oznacza\u0142o to ustanowienie ca\u0142kowitej niezale\u017cno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a. W odpowiedzi Henryk IV, cesarz \u015awi\u0119tego Cesarstwa Rzymskiego, zdetronizowa\u0142 papie\u017ca a ten rzuci\u0142 na niego ekskomunik\u0119. Rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 trwaj\u0105ca kilkadziesi\u0105t lat walka, kt\u00f3rej najbardziej krwawe epizody zako\u0144czy\u0142a w roku 1122 ugoda w Wormacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie rozwa\u017camy teraz przyczyn, kt\u00f3re kierowa\u0142y reformatorami ko\u015bcielnymi. W literaturze istniej\u0105 przynajmniej trzy stanowiska w tej kwestii. Wedle pierwszego, dominuj\u0105ce znaczenie mia\u0142y wzgl\u0119dy ekonomiczne (Lal 2000, 2001). Post\u0119puj\u0105ca feudalizacja Ko\u015bcio\u0142a, pocz\u0105wszy od wiek\u00f3w VII-VIII, wraz z rozdrobnieniem politycznym epoki post-karoli\u0144skiej by\u0142a <em>de facto<\/em> procesem przejmowania maj\u0105tku ko\u015bcielnego przez warstw\u0119 feuda\u0142\u00f3w. Rewolucja papieska mia\u0142a w intencji przeciwdzia\u0142a\u0107 temu procesowi. Stanowisko przeciwstawne (Berman 1986, Kumor 2003-2005) wskazuje na czysto religijne motywy reformy papieskiej. Symonia, nikolaizm (handel stanowiskami ko\u015bcielnymi i \u0142amanie celibatu) oraz zwi\u0105zana z nimi korupcja by\u0142y postrzegane jako ra\u017c\u0105ce zaprzeczenie idei Ko\u015bcio\u0142a jako powiernika Ewangelii. Rewolucja papieska mia\u0142a przywr\u00f3ci\u0107 Go misji niesienia Prawdy. Istniej\u0105 tak\u017ce stanowiska po\u015brednie (Chaunu 1989), kt\u00f3re akcentuj\u0105c motywy religijne rewolucji papieskiej nie przecz\u0105 istnieniu racji ekonomicznych. Ale dla przysz\u0142o\u015bci Europy wa\u017cniejsze od przyczyn by\u0142y trzy konsekwencje tej rewolucji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po pierwsze, og\u0142oszenie niezale\u017cno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a od w\u0142adz \u015bwieckich zaowocowa\u0142o stosunkowo szybko powstaniem pierwszego w Europie, w istocie ju\u017c nowo\u017cytnego, systemu prawa \u2013 prawa kanonicznego ze wszystkimi dalekosi\u0119\u017cnymi tego konsekwencjami. Sta\u0142o si\u0119 tak, gdy\u017c og\u0142oszenie niezale\u017cno\u015bci stworzy\u0142o rozliczne problemy praktyczne wewn\u0105trz Ko\u015bcio\u0142a i w jego relacjach z w\u0142adzami \u015bwieckimi. Do tej pory kompetencje ustawodawcze, wykonawcze i s\u0105downicze Ko\u015bcio\u0142a i w\u0142adz \u015bwieckich nie by\u0142y \u015bci\u015ble rozgraniczone i krzy\u017cowa\u0142y si\u0119 ze sob\u0105. Ponadto, wewn\u0105trz Ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142o rozdzielenia spraw na rozpatrywane przez duchownego jako wy\u015bwi\u0119conego kap\u0142ana i osobno, na te, kt\u00f3rymi si\u0119 zajmowa\u0142 si\u0119 on jako ko\u015bcielny administrator. Wy\u015bwi\u0119cenie by\u0142o jedynym \u017ar\u00f3d\u0142em jego uprawnie\u0144, ale uprawnienia te w wielu przypadkach zale\u017ca\u0142y od kr\u00f3l\u00f3w i cesarzy, kt\u00f3rzy powo\u0142ywali i odwo\u0142ywali duchownych oraz ingerowali w merytoryczny przebieg synod\u00f3w i sobor\u00f3w. Uwolnienie kleru spod w\u0142adz \u015bwieckich i decyzja o rozdziale tego, co duchowe i tego, co doczesne zrodzi\u0142y piln\u0105 konieczno\u015b\u0107 wyznaczenia granic i usystematyzowania ko\u015bcielnej jurysdykcji a wi\u0119c terenu zastrze\u017conego dla kompetencji Ko\u015bcio\u0142a. Taka by\u0142a geneza powstania prawa kanonicznego &#8211; pierwszego europejskiego systemu prawnego. Ko\u015bcielni jury\u015bci wyznaczyli te granice wskazuj\u0105c osoby, kt\u00f3re mia\u0142y podlega\u0107 ko\u015bcielnemu prawu (duchowni, studenci, krzy\u017cowcy, kaleki, \u017bydzi w sprawach przeciw chrze\u015bcijanom, podr\u00f3\u017cuj\u0105cy, w tym tak\u017ce pielgrzymi, kupcy i \u017ceglarze) i sprawy mu podleg\u0142e (sakramenty, testamenty, beneficja, przysi\u0119gi, grzechy wymagaj\u0105ce kary ko\u015bcielnej). Najs\u0142ynniejsz\u0105 prac\u0105 systematyzuj\u0105c\u0105 te kwestie by\u0142 Dekret Gracjana z roku 1140. Aby jednak ten system prawny m\u00f3g\u0142 w praktyce dzia\u0142a\u0107, potrzebny by\u0142 nie tylko papiesko \u2013 cesarski konsensus polityczny. Musia\u0142y tak\u017ce powsta\u0107 zupe\u0142nie nowe instytucje przeznaczone do jego stosowania i egzekwowania na co dzie\u0144. Papiestwo stworzy\u0142o wi\u0119c hierarchiczn\u0105 administracj\u0119 zarz\u0105dcz\u0105, aparat s\u0105downiczy, skarbowy, kancelari\u0119. Zatem pierwsza decyzja, czyli og\u0142oszenie przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 swojej niezale\u017cno\u015bci, uruchomi\u0142a lawinowy proces zmian, w wyniku kt\u00f3rego zbudowano nie maj\u0105c\u0105 precedensu struktur\u0119, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 zal\u0105\u017ckowym modelem nowo\u017cytnego pa\u0144stwa. Jak pokazuj\u0105 liczne badania historyczne, struktura ta okaza\u0142a si\u0119 wzorem, z kt\u00f3rego korzysta\u0142y w wiekach XIII-XIV kr\u00f3lestwa i cesarstwa buduj\u0105c w\u0142asne systemy prawne i instytucje je obs\u0142uguj\u0105ce.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie, dokument <em>Dictatus Papae<\/em> wyzwoli\u0142 lawin\u0119 przemian w \u015bwieckich strukturach pa\u0144stwowych. Ambicje Ko\u015bcio\u0142a co do zakresu swojej jurysdykcji napotka\u0142y zdecydowany op\u00f3r w\u0142adz \u015bwieckich. Trudno si\u0119 temu dziwi\u0107. Bezpo\u015bredni przedmiot sporu &#8211; prawo cesarzy do mianowania biskup\u00f3w i obsadzania wysokich stanowisk ko\u015bcielnych, tak zwana inwestytura &#8211; by\u0142 kwesti\u0105 polityczn\u0105 <em>par excellence<\/em>. Niezliczone, praktyczne sprawy zwi\u0105zane z rz\u0105dzeniem i zarz\u0105dzaniem kr\u00f3lestwami i cesarstwem by\u0142y w codziennej gestii kleru z racji posiadania przez niego monopolu kompetencji. Sz\u0142o wi\u0119c o to, wobec kogo duchowie\u0144stwo b\u0119dzie przede wszystkim lojalne i pos\u0142uszne po nominacji (Berman 1986). <em>Dictatus Papae<\/em> tworzy\u0142 sytuacj\u0119 bez precedensu i potencjalnie dla \u015bwieckich w\u0142adc\u00f3w gro\u017an\u0105. Kluczowe decyzje personalne w odniesieniu do duchownych a wi\u0119c ludzi zajmuj\u0105cych si\u0119 administracj\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 i cesarsk\u0105 mia\u0142y by\u0107 odebrane kr\u00f3lom i cesarzom i przekazane do kompetencji papie\u017ca i Rzymu. Taka decyzja papieska musia\u0142a wyzwoli\u0107 gwa\u0142towne reakcje, dynamiczny rozw\u00f3j sytuacji i dalekosi\u0119\u017cne konsekwencje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gdy ucich\u0142y dzia\u0142ania zbrojne i inne gwa\u0142towne przejawy konfliktu papiesko \u2013 cesarskiego, w\u0142adze \u015bwieckie, po zawarciu z papiestwem kompromisu w Wormacji (1122 r. n.e.), zosta\u0142y w praktyce przymuszone do budowy, w oparciu o standard wyznaczony przez prawo kanoniczne, w\u0142asnych system\u00f3w prawnych, budowania w\u0142asnej, \u015bwieckiej administracji pa\u0144stwowej i \u015bwieckiego s\u0105downictwa. Szukaj\u0105c w sporach z papiestwem argument\u00f3w za po\u017c\u0105danym przez siebie zakresem kr\u00f3lewskiej i cesarskiej jurysdykcji przyczyni\u0142y si\u0119 walnie do powstania warstwy \u015bwieckich juryst\u00f3w oraz zorganizowanego studiowania i nauczania prawa (Ullmann 1985). W ten spos\u00f3b, decyzja papieska z roku 1075 nie tylko spowodowa\u0142a budow\u0119 precedensowych rozwi\u0105za\u0144 organizacyjnych w Ko\u015bciele, ale w konsekwencji, obok innych czynnik\u00f3w pa\u0144stwowotw\u00f3rczych, wywo\u0142a\u0142a tak\u017ce g\u0142\u0119bokie zmiany dostosowawcze w modelu pa\u0144stwa \u015bredniowiecznego. Zmierza\u0142y one do budowy pa\u0144stwa terytorialnego, narodowego, z nowo\u017cytnym systemem prawnym, obudowanym instytucjami przeznaczonymi do jego stosowania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po trzecie, Ko\u015bci\u00f3\u0142 pogregoria\u0144ski sta\u0142 si\u0119 wa\u017cnym katalizatorem powstania partycypacyjnego modelu rz\u0105dzenia w \u015bredniowiecznej Europie. Przej\u015bcie od monarchii patrymonialnej, gdzie w\u0142adca by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem kr\u00f3lestwa do monarchii stanowej, gdzie musia\u0142 negocjowa\u0107 z wa\u017cnymi grupami spo\u0142ecznymi niekt\u00f3re ze swych zamierze\u0144 zbieg\u0142o si\u0119 z rozwojem gospodarczym wiek\u00f3w X-XIII, rewolucj\u0105 papiesk\u0105 i pod\u0105\u017caj\u0105c\u0105 w \u015blad za ni\u0105 reform\u0105 struktur pa\u0144stwowo\u015bci \u015bwieckiej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od wieku X-XI zacz\u0119\u0142o si\u0119 w Europie generalne o\u017cywienie gospodarcze. Zako\u0144czenie w X wieku ery najazd\u00f3w na Europ\u0119 przynios\u0142o spok\u00f3j, kt\u00f3ry szybko wywo\u0142a\u0142 wzrost ludno\u015bci. Rosn\u0105ca liczba ludno\u015bci stymulowa\u0142a upowszechnianie bardziej wydajnych technologii. By\u0142y one w wi\u0119kszo\u015bci ju\u017c znane (np. wiatraki, ci\u0119\u017cki p\u0142ug, p\u0142odozmian), ale ich szersze upowszechnienie wymaga\u0142o presji rosn\u0105cego popytu, kt\u00f3ry si\u0119 teraz pojawi\u0142. Ros\u0142a wi\u0119c produkcja rolnicza, rzemios\u0142o a wraz z nimi nadwy\u017cka, kt\u00f3ra nap\u0119dza\u0142a rozw\u00f3j wymiany i handlu, dzi\u0119ki czemu powsta\u0142y liczne, nowe o\u015brodki miejskie. Efekty wzrostu gospodarczego rozk\u0142ada\u0142y si\u0119 jednak nier\u00f3wno na rozdrobnionej politycznie mapie Europy. Dawa\u0142o to asumpt silniejszym, by powi\u0119ksza\u0107 swoje domeny poch\u0142aniaj\u0105c, z regu\u0142y w drodze wojny, mniejsze i s\u0142absze organizmy polityczne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">R\u00f3wnocze\u015bnie, reforma Ko\u015bcio\u0142a w XI wieku skutkowa\u0142a podobnymi reformami strukturalnymi w sferze pa\u0144stwowo\u015bci \u015bwieckiej (systematyzacja prawa, powstanie instytucji do jego egzekwowania, centralizacja). Silniejsze, lepiej zorganizowane, bardziej scentralizowane kr\u00f3lestwa przejawia\u0142y wi\u0119ksze ambicje polityczne i terytorialne. Ich realizacja wymaga\u0142a rosn\u0105cych nak\u0142ad\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie na prowadzenie wojen. \u0179r\u00f3d\u0142em finansowania mog\u0142y by\u0107 daniny i podatki. Tu jednak w\u0142adcy napotykali przeszkod\u0119, bo w\u0142a\u015bcicielami odpowiednich \u015brodk\u00f3w byli mo\u017cnow\u0142adcy, szlachta, szybko rosn\u0105ce mieszcza\u0144stwo i Ko\u015bci\u00f3\u0142.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niemal wszyscy oni posiadali przywileje, zwane wolno\u015bciami <em>(liberties)<\/em>, kt\u00f3re ogranicza\u0142y swobod\u0119 monarchy. M\u00f3g\u0142 on je gwa\u0142ci\u0107, je\u015bli naprzeciwko stali indywidualni dysponenci tych swob\u00f3d, nie\u015bwiadomi jeszcze bycia okre\u015blon\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 interes\u00f3w i niezorganizowani do ich obrony. Trudno tak jednak by\u0142o post\u0119powa\u0107 wobec Ko\u015bcio\u0142a. Dzi\u0119ki rewolucji papieskiej by\u0142 on wcze\u015bniej ni\u017c jakakolwiek inna struktura europejska, wyodr\u0119bnion\u0105 organizacyjnie i dobrze skonsolidowan\u0105 si\u0142\u0105 spo\u0142eczn\u0105 o wyra\u017anie zdefiniowanych interesach, nieraz rozbie\u017cnych z tymi, kt\u00f3re artyku\u0142owa\u0142a od XII wieku korona. Pe\u0142ni\u0142 wi\u0119c, jak na przyk\u0142ad w Anglii i Francji, rol\u0119 katalizatora w tworzeniu zinstytucjonalizowanych reprezentacji stanowych a tak\u017ce by\u0142 do pewnego stopnia wyrazicielem i obro\u0144c\u0105 innych tworz\u0105cych si\u0119 stan\u00f3w spo\u0142ecznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Broni\u0105c si\u0119 przed pr\u00f3bami uszczuplenia swego maj\u0105tku Ko\u015bci\u00f3\u0142 dysponowa\u0142 silnym or\u0119\u017cem. Posiada\u0142 autorytet, kt\u00f3rego si\u0142a p\u0142yn\u0119\u0142a z niekwestionowanej przez nikogo roli po\u015brednika mi\u0119dzy Bogiem a \u015bwiatem doczesnym. Dysponowa\u0142 wielkim maj\u0105tkiem i by\u0142 jedyn\u0105 pot\u0119g\u0105 organizacyjn\u0105 o zasi\u0119gu og\u00f3lnoeuropejskim. Poddanymi jego w\u0142adzy duchowej byli wszyscy poza \u017bydami i heretykami. Maj\u0105c tak\u0105 si\u0142\u0119 by\u0142 w stanie wprowadzi\u0107, tym razem w odniesieniu do podatk\u00f3w, star\u0105 rzymsk\u0105 zasad\u0119, \u017ce co dotyczy wszystkich, musi by\u0107 przez wszystkich zaakceptowane. Zasada, \u017ce podatki nie mog\u0105 by\u0107 nak\u0142adane bez zgody tych, kt\u00f3rzy maj\u0105 je p\u0142aci\u0107 oznacza\u0142a wbudowanie do struktur pa\u0144stwa mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanych reprezentacji stanowych (Liggio 2007). W ten spos\u00f3b przywileje grupowe sta\u0142y si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em swob\u00f3d obywatelskich (Acton 1907, 1999). Rozwi\u0105zanie to by\u0142o szeroko znane i akceptowane przez w\u0142adc\u00f3w ju\u017c w XIII wieku (Manin 1997). Za\u015b od roku 1363 powtarzana rok rocznie bulla papieska <em>In Coena Domini<\/em> grozi\u0142a ekskomunik\u0105 tym, kt\u00f3rzy nak\u0142adali lub podnosili podatki wbrew istniej\u0105cemu prawu lub bez zgody Stolicy Apostolskiej (Raico 1994).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Respektowaniu zasady \u201enie ma podatk\u00f3w bez reprezentacji\u201d sprzyja\u0142a ponadto, wywiedziona z samej istoty prawa kanonicznego idea rz\u0105d\u00f3w prawa i praworz\u0105dno\u015bci. Ju\u017c w dokumencie <em>Dictatus Papae<\/em> (1075) ostatni punkt g\u0142osi\u0142, \u017ce papie\u017c \u201emo\u017ce poddanych zwalnia\u0107 od wierno\u015bci bezecnym\u201d. Prawo zacz\u0119\u0142o by\u0107 stopniowo postrzegane jako nadrz\u0119dne wobec w\u0142adcy, czy b\u0119dzie to monarcha, czy nawet sam papie\u017c. W\u0142adcy podlegali prawu a wi\u0119c byli przez nie ograniczeni. Skoro wi\u0119c prawa wi\u0105za\u0142y monarch\u0119, poddani mogli a nawet winni byli okaza\u0107 mu niepos\u0142usze\u0144stwo, gdy jego polecenia z prawem by\u0142y niezgodne. Idea ta zdobywa\u0142a od XIII wieku prawo obywatelstwa mi\u0119dzy innymi dzi\u0119ki bardzo wp\u0142ywowej pracy Jana z Salisbury, wpierw \u015brodowiskach naukowych i ko\u015bcielnych a nast\u0119pnie tak\u017ce w kr\u0119gach w\u0142adzy \u015bwieckiej.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Podsumowanie\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Podsumowanie<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zanim nast\u0105pi\u0142 w historii Europy okres, kt\u00f3ry zas\u0142u\u017cy\u0142 na okre\u015blenie fenomenu lub cudu musia\u0142y zosta\u0107 stworzone fundamenty, wspieraj\u0105c si\u0119 na kt\u00f3rych nasza cywilizacja mog\u0142a wystartowa\u0107 do lotu. Wielkie procesy historyczne nie rodz\u0105 si\u0119 z dnia na dzie\u0144. Wczoraj byli\u015bmy zacofani a nast\u0119pnego dnia wyprzedzamy najlepszych \u2013 tak si\u0119 w historii nie dzieje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pisz\u0105c o wk\u0142adzie chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a rzymskiego w powstanie tego fundamentu, czyli jednolitego obszaru cywilizacyjnego, chc\u0119 wyra\u017anie zastrzec, \u017ce skupienie na nich uwagi nie oznacza, \u017ce te elementy ca\u0142kowicie wyja\u015bniaj\u0105 kwesti\u0119, jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce w pierwszym tysi\u0105cleciu naszej ery narodzi\u0142a si\u0119 Europa jako odr\u0119bny tw\u00f3r cywilizacyjny. Sw\u00f3j kszta\u0142t Europa zawdzi\u0119cza tak\u017ce staro\u017cytnej Grecji, Rzymowi, Arabom, barbarzy\u0144com, geografii, klimatowi i wielu innym czynnikom. Nale\u017cy wszak\u017ce zaproponowa\u0107 jakie\u015b uporz\u0105dkowanie kierunku zale\u017cno\u015bci. I wbrew pozorom, nie jest to specjalnie trudne. Chrze\u015bcija\u0144stwo by\u0142o postrzegane jako element jednocz\u0105cy Europ\u0119 przez ludzi \u015bredniowiecza, ale i podobnie jest oceniane przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych historyk\u00f3w i socjolog\u00f3w. Pozw\u00f3lmy sobie w tym miejscu na metafor\u0119. Elementy naszyjnika nie s\u0105 naszyjnikiem bez ich nanizania na wsp\u00f3ln\u0105 ni\u0107. Ale s\u0105 niezb\u0119dne, by naszyjnik powsta\u0142. Podobnie by\u0142o z chrze\u015bcija\u0144stwem. Stanowi\u0142o religijn\u0105, kulturow\u0105 i ideologiczn\u0105 ni\u0107, kt\u00f3ra po\u0142\u0105czy\u0142a w sp\u00f3jn\u0105 i now\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 niezwykle zr\u00f3\u017cnicowane sk\u0142adniki, od dramat\u00f3w Ajschylosa do pirackich tradycji Wiking\u00f3w. Tym, co zadziwia jest si\u0142a tego spoiwa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli mamy zreasumowa\u0107, co zosta\u0142o dot\u0105d powiedziane na temat roli Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa, mo\u017cemy to uj\u0105\u0107 w czterech punktach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po pierwsze, Ko\u015bci\u00f3\u0142 schrystianizowa\u0142 Europ\u0119, po drugie, chrze\u015bcija\u0144stwo sta\u0142o si\u0119 czynnikiem integruj\u0105cym j\u0105 kulturowo i wyznacznikiem to\u017csamo\u015bci jej mieszka\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po trzecie, Ko\u015bci\u00f3\u0142, kieruj\u0105c si\u0119 pobudkami religijnymi, ale i ekonomicznymi stworzy\u0142 pierwszy europejski system prawa i struktury organizacyjne do jego stosowania. Rozwi\u0105zania te zosta\u0142y nast\u0119pnie powt\u00f3rzone przez w\u0142adze \u015bwieckie przyczyniaj\u0105c si\u0119 do powstania w Europie rz\u0105d\u00f3w prawa w nowo\u017cytnym rozumieniu tego poj\u0119cia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po czwarte, Ko\u015bci\u00f3\u0142 przyczyni\u0142 si\u0119 do powstania w Europie tradycji swob\u00f3d obywatelskich poprzez swoj\u0105 rol\u0119 w tworzeniu partycypacyjnego modelu rz\u0105dzenia.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst Uwaga wst\u0119pna Prezentuj\u0119 roboczy szkic fragmentu mojej ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra traktuje o roli Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa w powstaniu historycznego fenomenu europejskiego. Generalny plan ksi\u0105\u017cki przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co. Patrz\u0105c na wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 Zachodu uzna\u0142em, \u017ce trzy elementy: nowo\u017cytna nauka, nowo\u017cytna technologia i efektywna gospodarka rynkowa s\u0105 bez w\u0105tpienia istotne w definiowaniu naszej to\u017csamo\u015bci. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":894,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-932","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-inne-teksty","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/932","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=932"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/932\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/894"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=932"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=932"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=932"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}