{"id":5529,"date":"2020-12-30T21:36:41","date_gmt":"2020-12-30T20:36:41","guid":{"rendered":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/?page_id=5529"},"modified":"2021-03-12T20:04:15","modified_gmt":"2021-03-12T19:04:15","slug":"milton-i-rose-friedman-wolny-wybor","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/milton-i-rose-friedman-wolny-wybor\/","title":{"rendered":"Milton i Rose Friedman, Wolny Wyb\u00f3r"},"content":{"rendered":"

grudzie\u0144 2020<\/span><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie ukaza\u0142o si\u0119 si\u00f3dme wydanie ksi\u0105\u017cki Miltona Friedmana (Nobel z ekonomii 1976) i Rose Friedman, Wolny Wyb\u00f3r.<\/strong> Przet\u0142umaczy\u0142em t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 w roku 1985, ju\u017c po wyrzuceniu mnie ze stanowiska nauczyciela akademickiego w Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim (uznano mnie za wroga partii, patrz  biogram<\/a>). I oto widz\u0119 moje t\u0142umaczenie, wydane po raz si\u00f3dmy w ci\u0105gu 35 lat!
\n<\/span><\/p>\n

Milton i Rose Friedman<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Pierwsze dwa wydania, 1985 i 1988, by\u0142y wydaniami podziemnymi (wydawnictwo Kurs i wydawnictwo X). Kolejne cztery ju\u017c w wolnej Polsce a ostatnie, 2020, znowu w ciemnym dla Polski okresie.<\/span><\/p>\n

Ostatnie trzy wydania zrobi\u0142o wydawnictwo Aspekt i s\u0105 one edytorsko najlepsze.
\nwydawnictwoaspekt.pl<\/a>
\n<\/span><\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Gor\u0105co zach\u0119cam do lektury. Od 35 lat Wolny Wyb\u00f3r<\/strong> znajduje wci\u0105\u017c nowych polskich czytelnik\u00f3w. A ja mam niema\u0142\u0105 satysfakcj\u0119, bo kiedy ta ksi\u0105\u017cka do mnie trafi\u0142a w stanie wojennym, natychmiast si\u0119 w niej zakocha\u0142em i  przekona\u0142em szefa podziemnego wydawnictwa Kurs do jej wydania. <\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka Friedman\u00f3w doczeka\u0142a si\u0119 kilkudziesi\u0119ciu t\u0142umacze\u0144, milion\u00f3w sprzedanych egzemplarzy, telewizyjnego serialu (tak\u017ce polskiej wersji, wydawnictwo Aspekt). Jest popularnym wyk\u0142adem ekonomii neoliberalnej.<\/span><\/p>\n

Mam nadziej\u0119, \u017ce obecny wydawca nie pogniewa si\u0119, je\u015bli zamieszcz\u0119 nieco d\u0142u\u017cszy cytat, \u015bwietnie oddaj\u0105cy filozofi\u0119 my\u015blenia Friedmana i szko\u0142y chicagowskiej (str. 128-129 aktualnego wydania)<\/span><\/p>\n

\n

“Dlaczego wszystkie programy [socjalne] s\u0105 tak nieskuteczne? Ich cele s\u0105 przecie\u017c humanitarne i szlachetne. Dlaczego wi\u0119c nie zosta\u0142y osi\u0105gni\u0119te? \u015awit nowej ery wydawa\u0142 si\u0119 wszystkim obiecuj\u0105cy. Ludzi, kt\u00f3rzy mieli korzysta\u0107 ze \u015bwiadcze\u0144 by\u0142o niewielu, podatnik\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli je finansowa\u0107 mn\u00f3stwo, tak wi\u0119c ka\u017cdy p\u0142aci\u0142 ma\u0142\u0105 sum\u0119 i zapewnia\u0142 owym nielicznym potrzebuj\u0105cym wysokie \u015bwiadczenia. Gdy jednak programy opieki spo\u0142ecznej zacz\u0119\u0142y si\u0119 rozrasta\u0107, proporcje si\u0119 odmieni\u0142y. Obecnie p\u0142acimy wszyscy, przek\u0142adaj\u0105c z jednej do drugiej kieszeni albo pieni\u0105dze, albo co\u015b, co mo\u017cna za nie kupi\u0107. Prosta kwalifikacja wydatk\u00f3w pokazuje, dlaczego ten proces doprowadzi\u0142 do tak niepo\u017c\u0105danych rezultat\u00f3w. Kiedy wydajemy pieni\u0105dze, mog\u0105 to by\u0107 nasze w\u0142asne pieni\u0105dze lub cudze; mo\u017cemy je wyda\u0107 z po\u017cytkiem dla siebie lub dla kogo\u015b innego. Po\u0142\u0105czenie tych dw\u00f3ch par alternatyw daje w sumie cztery warianty, przedstawione w skr\u00f3cie w nast\u0119puj\u0105cej tabeli:<\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Wariant 1 <\/em><\/strong>okre\u015bla sytuacj\u0119, gdy wydajemy na siebie nasze w\u0142asne pieni\u0105dze. Robimy na przyk\u0142ad zakupy w supersamie. Mamy zdecydowanie silny bodziec, aby oszcz\u0119dnie wydawa\u0107 i maksymalnie du\u017co otrzymywa\u0107 za ka\u017cdego wydanego dolara.<\/span><\/p>\n

Wariant 2 <\/em><\/strong>odpowiada sytuacji, gdy wydajemy w\u0142asne pieni\u0105dze na kogo\u015b innego. Robimy zakupy gwiazdkowe lub kupujemy prezenty urodzinowe. Mamy tak samo silny, jak w wariancie 1, bodziec, aby wydawa\u0107 oszcz\u0119dnie, ale ju\u017c nie tak silny, by otrzymywa\u0107 w zamian za wydane dolary ich pe\u0142n\u0105 r\u00f3wnowarto\u015b\u0107, przynajmniej wed\u0142ug os\u0105du osoby, kt\u00f3r\u0105 obdarowujemy. Chcemy oczywi\u015bcie dosta\u0107 co\u015b, co jej si\u0119 spodoba, pod warunkiem jednak, \u017ce sprawi to dobre wra\u017cenie i nie zajmie nam zbyt du\u017co czasu i wysi\u0142ku. (Gdyby faktycznie naszym g\u0142\u00f3wnym celem by\u0142o, aby obdarowany m\u00f3g\u0142 otrzyma\u0107 maksimum za ka\u017cdego dolara,  daliby\u015bmy mu got\u00f3wk\u0119 zamieniaj\u0105c wariant 2 na wariant 1).<\/span><\/p>\n

Wariant 3 <\/em><\/strong>dotyczy sytuacji, gdy wydajemy cudze pieni\u0105dze na siebie, na przyk\u0142ad jemy obiad na rachunek firmy. Nie mamy w\u00f3wczas silnego bod\u017aca, aby rachunek by\u0142 niski, ale mamy silny bodziec, aby otrzyma\u0107 za nasze pieni\u0105dze co\u015b, co jest ich warte.<\/span><\/p>\n

Wariant 4 <\/em><\/strong>m\u00f3wi o sytuacji, gdy wydajemy nie swoje pieni\u0105dze na kogo\u015b innego, np. p\u0142acimy z rachunku firmy za czyj\u015b obiad. Mamy w\u00f3wczas niewielk\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 zar\u00f3wno do oszcz\u0119dnego wydawania, jak i do tego, aby nasz go\u015b\u0107 zjad\u0142 mo\u017cliwie najlepszy wed\u0142ug niego obiad. Je\u015bli jednak jemy razem z nim, obiad staje si\u0119 po\u0142\u0105czeniem wariantu 3 i 4. Mamy wtedy silny bodziec, aby dogodzi\u0107 w\u0142asnym gustom, nawet kosztem naszego go\u015bcia.<\/span><\/p>\n

 *       *       *<\/span><\/p>\n

Wszystkie programy opieki spo\u0142ecznej stanowi\u0105 albo realizacj\u0119 wariantu 3 (na przyk\u0142ad ubezpieczenia spo\u0142eczne wyp\u0142acane s\u0105 w got\u00f3wce i otrzymuj\u0105cy j\u0105 mo\u017ce wyda\u0107 pieni\u0105dze na co chce), albo stanowi\u0105 realizacj\u0119 wariantu 4 (na przyk\u0142ad rz\u0105dowe budownictwo mieszkaniowe). Wyj\u0105tkiem s\u0105 programy z wariantu 4, kt\u00f3re maj\u0105 jedn\u0105 cech\u0119 wsp\u00f3ln\u0105 z wariantem 3. S\u0105 to mianowicie te przypadki, gdy biurokraci administruj\u0105cy programem bior\u0105 tak\u017ce udzia\u0142 w obiedzie. (Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, w przypadku wszystkich program\u00f3w z wariantu 3 biurokraci znajduj\u0105 si\u0119 zawsze w\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rzy korzystaj\u0105 na nich osobi\u015bcie).”<\/span><\/p>\n

\n

Teraz mamy rok 2020, ksi\u0105\u017cka Friedman\u00f3w by\u0142a pisana przesz\u0142o 40 lat temu. Neoliberalizm, monetaryzm, neokonserwatyzm wchodzi\u0142y g\u0142o\u015bno na scen\u0119 publiczn\u0105. Karier\u0119 zapewni\u0142a im rewolucja Reagana i Thatcher. <\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Idee radykalnego ukr\u00f3cenia interwencji pa\u0144stwa w sferze gospodarczej, w polityce bud\u017cetowej i mi\u0119dzynarodowych stosunkach ekonomicznych zderzy\u0142y si\u0119 jednak z twardymi realiami. Ma\u0142o kto kwestionuje dzi\u015b istnienie tak zwanych u\u0142omno\u015bci rynku<\/a> (patrz tak\u017ce m\u00f3j tekst nt. ksi\u0105\u017cki M. Taylora,<\/a> zw\u0142. ss. 8-13), kt\u00f3rych \u00f3wcze\u015bni neolibera\u0142owie nie widzieli lub im zaprzeczali albo je bagatelizowali. O zaletach rynku i niebezpiecze\u0144stwach rosn\u0105cego pa\u0144stwa trzeba pami\u0119ta\u0107. Lektura Friedman\u00f3w o tym przypomina. Ale nie nale\u017cy czyni\u0107 z tych radykalnych idei bitewnego zawo\u0142ania w programie reform gospodarczych. Rynek jest bardzo wa\u017cny, ale trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce nie jest recept\u0105 na wszystko.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

grudzie\u0144 2020 W\u0142a\u015bnie ukaza\u0142o si\u0119 si\u00f3dme wydanie ksi\u0105\u017cki Miltona Friedmana (Nobel z ekonomii 1976) i Rose Friedman, Wolny Wyb\u00f3r. Przet\u0142umaczy\u0142em t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 w roku 1985, ju\u017c po wyrzuceniu mnie ze stanowiska nauczyciela akademickiego w Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim (uznano mnie za wroga partii, patrz  biogram). I oto widz\u0119 moje t\u0142umaczenie, wydane po raz si\u00f3dmy w ci\u0105gu 35 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":894,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-5529","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-inne-teksty","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/5529","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5529"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/5529\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6043,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/5529\/revisions\/6043"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/894"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5529"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5529"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5529"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}