{"id":2621,"date":"2015-11-22T22:02:10","date_gmt":"2015-11-22T21:02:10","guid":{"rendered":"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/?page_id=2621"},"modified":"2021-01-02T11:58:28","modified_gmt":"2021-01-02T10:58:28","slug":"i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/","title":{"rendered":"&#8220;Nie w\u00f3d\u017a na pokuszenie&#8221; czy &#8220;Odw\u00f3d\u017a od pokuszenia&#8221;?"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2932\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/pdf2.jpg\" alt=\"pdf2\" width=\"21\" height=\"21\" \/>\u00a0 <a href=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/pokuszenie12.pdf\">pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n<div id=\"ez-toc-container\" class=\"ez-toc-v2_0_80 counter-hierarchy ez-toc-counter ez-toc-custom ez-toc-container-direction\">\n<div class=\"ez-toc-title-container\"><p class=\"ez-toc-title\" style=\"cursor:inherit\">Spis tre\u015bci  \/  Contents<\/p>\n<\/div><nav><ul class='ez-toc-list ez-toc-list-level-1 ' ><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-1\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/#Wstep\" >Wst\u0119p<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-2\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/#%E2%80%9CWodzic_na_pokuszenie%E2%80%9D_jako_problem_i_historyczne_wersje_alternatywne\" >&#8220;Wodzi\u0107 na pokuszenie&#8221; jako problem i historyczne wersje alternatywne<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-3\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/#Szosta_prosba_Modlitwy_Panskiej_w_starych_tlumaczeniach_polskich\" >Sz\u00f3sta pro\u015bba Modlitwy Pa\u0144skiej w starych t\u0142umaczeniach polskich<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-4\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/#Polskie_tlumaczenia_od_roku_1965\" >Polskie t\u0142umaczenia od roku 1965<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-5\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/#Ocena_wersji_ewangelicznej_w_Biblii_Tysiaclecia\" >Ocena wersji ewangelicznej w Biblii Tysi\u0105clecia<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-6\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/#Klopot_tlumaczy_ze_slowem_pokusa\" >K\u0142opot t\u0142umaczy ze s\u0142owem pokusa<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-7\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/#Klopot_tlumaczy_z_wodzeniem_na_pokuszenie_%E2%80%93_uwaga_wstepna\" >K\u0142opot t\u0142umaczy z wodzeniem na pokuszenie &#8211; uwaga wst\u0119pna<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-8\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/#Hebrajskie_Ewangelie_synoptyczne_%E2%80%93_poszukiwania_Jeana_Carmignaca\" >Hebrajskie Ewangelie synoptyczne &#8211; poszukiwania Jeana Carmignaca<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-9\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/#Analiza_szostej_prosby_wersja_hebrajska_i_problematyczne_tlumaczenie_greckie\" >Analiza sz\u00f3stej pro\u015bby: wersja hebrajska i problematyczne t\u0142umaczenie greckie<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-10\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/#%E2%80%9ENie_dopusc_abysmy_ulegli_pokusie%E2%80%9D_%E2%80%93_argumenty_polskiego_tlumacza\" >\u201eNie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d &#8211; argumenty polskiego t\u0142umacza<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-11\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/#Nowe_rozwiazanie_francuskie\" >Nowe rozwi\u0105zanie francuskie<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-12\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/#Moja_propozycja\" >Moja propozycja<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-13\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/i-odwodz-nas-od-pokuszenia-3\/#Przypisy\" >Przypisy<\/a><\/li><\/ul><\/nav><\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wstep\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wst\u0119p<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Papie\u017c Franciszek proponuje odej\u015bcie od tradycyjnego zwrotu w Modlitwie Pa\u0144skiej \u201eNie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d i zast\u0105pienie go s\u0142owami, kt\u00f3re do liturgii wprowadzi\u0142 Episkopat francuski: \u201eNie pozw\u00f3l nam ulec pokusie\u201d. Jest to propozycja ze wszech miar zasadna. Powtarza w zasadzie wersj\u0119 sformu\u0142owan\u0105 w roku 1965 w polskiej Biblii Tysi\u0105clecia i propozycj\u0119, tak\u017ce z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, Jean Carmignaca (1914-1986).<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Sformu\u0142owanie \u201eNie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d by\u0142o wielkim problemem teologicznym, z kt\u00f3rym borykali si\u0119 ju\u017c ojcowie Ko\u015bcio\u0142a staro\u017cytnego, kt\u00f3rego wyja\u015bnieniu po\u015bwi\u0119cono tysi\u0105ce tekst\u00f3w na przestrzeni ponad tysi\u0105ca lat. T\u0142umacze polskiej Biblii Tysi\u0105clecia dokonali w roku 1965 takiej jego zmiany (\u201ei nie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d), \u017ce sta\u0142o si\u0119 ono forpoczt\u0105 nowoczesnej egzegezy biblijnej. Warto wi\u0119c pochyli\u0107 si\u0119 nad przedziwn\u0105 histori\u0105 tego zwrotu. <\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Kiedy pisz\u0119 o sensie jakiego\u015b wyra\u017cenia, mam na my\u015bli to, co rozumie filolog, gdy patrzy na jakie\u015b sformu\u0142owanie. W wersji z Biblii Tysi\u0105clecia i w obecnej wersji francuskiej zwracamy si\u0119 do Boga, by by\u0142 naszym pomocnikiem w zwalczaniu pokus, kt\u00f3re nas otaczaj\u0105. W tradycyjnej wersji \u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d B\u00f3g jawi si\u0119 jako autor a przynajmniej inspirator pokus i prosimy, aby tego nie robi\u0142. Ten filologiczny sens sformu\u0142owania \u201enie w\u00f3d\u017a na pokuszenie\u201d by\u0142 jednak zawsze stanowczo kwestionowany przez teologi\u0119, bo \u201eB\u00f3g nie kusi do z\u0142a\u201d. Patrz\u0105c na te same s\u0142owa, filolog widzi Boga zdolnego namawia\u0107 mnie do z\u0142a, czyli kusiciela, teolog stanowczo temu zaprzecza. To w\u0142a\u015bnie zderzenie sensu filologicznego i teologicznego nap\u0119dza\u0142o nieko\u0144cz\u0105c\u0105 si\u0119 dyskusj\u0119, jak nale\u017cy a jak nie nale\u017cy rozumie\u0107 s\u0142\u00f3w z wodzeniem na pokuszenie.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Bogaty w dyskusje na ten temat by\u0142 zw\u0142aszcza okres drugiej po\u0142owy XX wieku, gdy zaproponowano, najpierw w Polsce, w Biblii Tysi\u0105clecia, a kilka lat p\u00f3\u017aniej we Francji przez Jean Carmignaca, dobrze uargumentowan\u0105 alternatyw\u0119 dla tradycyjnej wersji z wodzeniem na pokuszenie. Okaza\u0142o si\u0119 bowiem, \u017ce prawid\u0142owe intuicje teologiczne ludzi wierz\u0105cych (\u017ce B\u00f3g nie kusi) \u015bciera\u0142y si\u0119 przez wieki z wielce niedoskona\u0142ym sformu\u0142owaniem, bo grecki tekst Ewangelii synoptycznych (a wi\u0119c i Modlitwy Pa\u0144skiej) najprawdopodobniej nie jest orygina\u0142em, ale t\u0142umaczeniem orygina\u0142u hebrajskiego. I \u017ce akurat w tym fragmencie greckie t\u0142umaczenie wyra\u017anie zmienia sens wersji hebrajskiej i staje si\u0119 co najmniej niejednoznaczne a t\u0142umaczenie \u0142aci\u0144skie ca\u0142y problem jeszcze pog\u0142\u0119bia. <\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Sformu\u0142owanie zawarte w Biblii Tysi\u0105clecia i zaproponowane przez Carmignaca zosta\u0142o tak\u017ce zaaprobowane przez autor\u00f3w Katechizmu Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego (punkt 2846).<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"%E2%80%9CWodzic_na_pokuszenie%E2%80%9D_jako_problem_i_historyczne_wersje_alternatywne\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">&#8220;Wodzi\u0107 na pokuszenie&#8221; jako problem i historyczne wersje alternatywne<br \/>\n<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Patrz\u0119 na s\u0142owa \u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d i zagl\u0105dam do s\u0142ownika j\u0119zyka polskiego PWN. Definiuje on s\u0142owa pokusa i pokuszenie jako sytuacj\u0119 budz\u0105c\u0105 w kim\u015b ch\u0119\u0107 zrobienia czego\u015b niew\u0142a\u015bciwego, pope\u0142nienia grzechu. S\u0142owo \u201ewodzi\u0107\u201d definiuje jako prowadzi\u0107, by\u0107 czyim\u015b przewodnikiem, by\u0107 na czele. <a class=\"simple-footnote\" title=\"S\u0142ownik j\u0119zyka polskiego PWN, Warszawa 1989 oraz wydania internetowe\" id=\"return-note-2621-1\" href=\"#note-2621-1\"><sup>1<\/sup><\/a> \u201eWodzi\u0107 na pokuszenie\u201d to zatem prowadzi\u0107, zach\u0119ca\u0107, narzuca\u0107 komu\u015b co\u015b niew\u0142a\u015bciwego. Kusi\u0107 do z\u0142ego. \u201eNie w\u00f3d\u017a na pokuszenie\u201d to pro\u015bba kierowana do Boga, aby mnie nie kusi\u0142 do z\u0142a. Tak wsp\u00f3\u0142czesny Polak mo\u017ce ten zwrot pojmowa\u0107. Nie tylko zreszt\u0105 on, bo w roku 2013 zmian\u0119 liturgicznej wersji francuskiej uzasadniono w\u0142a\u015bnie niebezpiecze\u0144stwem b\u0142\u0119dnego, wr\u0119cz blu\u017anierczego rozumienia s\u0142\u00f3w Chrystusa, jakie s\u0105 zawarte w wersji tradycyjnej (patrz dalej).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">S\u0142owa te wprawiaj\u0105 w zak\u0142opotanie nie tylko zwyk\u0142ych ludzi. Niemal od zarania chrze\u015bcija\u0144stwa by\u0142y istotnym problemem teologicznym. Musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce greckie teksty Ewangelii synoptycznych (Marka, Mateusza, \u0141ukasza), uznawane by\u0142y powszechnie w staro\u017cytnym Ko\u015bciele za t\u0142umaczenia orygina\u0142\u00f3w hebrajskich.<span style=\"color: #000000;\"> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Mo\u017cna tu wspomnie\u0107 Papiasza &#8211; biskupa Hierapolis (70 \u2013 ok. 135-155), \u015bw. Hegezypa (ok. 110-180), \u015bw. Ireneusza &#8211; biskupa Lionu (142 \u2013 ok. 202), Orygenesa (185 \u2013 254), Klemensa Aleksandryjskiego (150 \u2013 ok. 212) i \u015bw. Hieronima (ur. mi\u0119dzy 337-347, zm. 419-420). Pisze o tym m.in. Roman Bartnicki w artykule Autorstwo Ewangelii wed\u0142ug \u015bw. Mateusza w \u015bwietle \u015bwiadectw staro\u017cytnego Ko\u015bcio\u0142a i wsp\u00f3\u0142czesnych dyskusji, w: Warszawskie Studia Teologiczne, X\/1997, 37-42. Jean Carmignac wymienia w\u015br\u00f3d staro\u017cytnych, przekonanych o hebrajskim oryginale Ewangelii synoptycznych \u015bw. Paw\u0142a, Papiasza, Ireneusza, \u015bw. Pantena, Klemensa z Aleksandrii, Orygenesa i Euzebiusza z Cezarei. Patrz: Jean Carmignac, Pocz\u0105tki Ewangelii synoptycznych, Krak\u00f3w 2009, The Enigma Press, rozdzia\u0142 V: Wiadomo\u015bci ze starych \u017arode\u0142, str. 73-86. Dyskusja, czy Ewangelie synoptyczne by\u0142y sporz\u0105dzone wpierw w j\u0119zyku hebrajskim, toczy\u0142a si\u0119 przez wieki. Jej bardzo kr\u00f3tki przegl\u0105d zawarty jest w artykule Wikipedii pt. Hebrew Gospel Hypothesis, patrz: https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Hebrew_Gospel_hypothesis\" id=\"return-note-2621-2\" href=\"#note-2621-2\"><sup>2<\/sup><\/a> Poniewa\u017c jednak owe orygina\u0142y uznawano za zaginione, korzystano z konieczno\u015bci z wersji greckiej i sporz\u0105dzanych na jej podstawie rozmaitych t\u0142umacze\u0144 \u0142aci\u0144skich. <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wersja grecka sz\u00f3stej pro\u015bby to: \u039a\u03b1\u1f76 \u00b5\u1f74\u00a0 \u03b5\u1f30\u03c3\u03b5\u03bd\u03ad\u03b3\u03ba\u1fc3\u03c2\u00a0 \u1f21\u00b5\u1fb6\u03c2\u00a0 \u03b5\u1f30\u03c2 \u03c0\u03b5\u03b9\u03c1\u03b1\u03c3\u00b5\u03cc\u03bd. Jej transkrypcja fonetyczna: kai me ejsenenkes hemas ejs peirasmon. T\u0142umaczenie dos\u0142owne, kt\u00f3re uwzgl\u0119dnia wieloznaczno\u015b\u0107 s\u0142owa peirasmon, brzmi: i nie wprowadzi\u0142by\u015b nas w pokus\u0119 (do\u015bwiadczenie, pr\u00f3b\u0119).<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Por. przek\u0142ad interlinearny:\u00a0 http:\/\/biblia.oblubienica.eu\/interlinearny\/index\/book\/1\/chapter\/6\/verse\/13\" id=\"return-note-2621-3\" href=\"#note-2621-3\"><sup>3<\/sup><\/a> <span style=\"color: #000000;\">W\u0142a\u015bnie ta wersja niepokoi\u0142a swoj\u0105 teologiczn\u0105 wieloznaczno\u015bci\u0105. Bo jak\u017ce B\u00f3g, niesko\u0144czone dobro, mo\u017ce nas prowadzi\u0107 ku pokuszeniu, czyli kusi\u0107 do z\u0142a? Ca\u0142a nasza wiedza o Bogu przeczy takiej mo\u017cliwo\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dlatego w Ko\u015bciele staro\u017cytnym, gdy nie by\u0142o jeszcze standardowej, wzorcowej wersji \u0142aci\u0144skiego t\u0142umaczenia Biblii, a wi\u0119c i modlitwy Pa\u0144skiej, trwa\u0142y dyskusje, jakie \u0142aci\u0144skie s\u0142owa sz\u00f3stej pro\u015bby najlepiej oddadz\u0105 liter\u0119 i ducha tego greckiego fragmentu Ewangelii \u015bw. Mateusza i \u015bw. \u0141ukasza. Obok wersji ju\u017c znanej i uznanej p\u00f3\u017aniej za klasyczn\u0105, czyli\u00a0<em>et ne nos inducas in tentationem<\/em> (\u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d) rzucano inne pomys\u0142y. Tertulian (160-220) proponowa\u0142: \u201enie pozw\u00f3l, aby\u015bmy byli skuszeni przez Kusiciela\u201d. \u015aw. Cyprian z Kartaginy (200-258): \u201enie do\u015bwiadczaj nas, by\u015bmy byli wodzeni na pokuszenie\u201d. Cyryl Jerozolimski (313-386) podsun\u0105\u0142: \u201em\u00f3dlcie si\u0119, aby\u015bcie nie byli poch\u0142oni\u0119ci przez pokusy\u201d. Komentarze do Cyryla sugerowa\u0142y wersj\u0119: \u201espraw, aby\u015bmy nie byli poch\u0142oni\u0119ci przez pokusy\u201d. \u015aw. Hilary z Poitiers (315-367) przedstawi\u0142 pomys\u0142: \u201enie porzu\u0107 nas w pokusie\u201d. \u015aw. Ambro\u017cy z Mediolanu (339 \u2013 397) zg\u0142osi\u0142: \u201enie pozw\u00f3l, aby\u015bmy byli wodzeni na pokuszenie\u201d<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Wersje alternatywne sz\u00f3stej pro\u015bby za: No\u00ebl Tanazacq, Le Notre P\u00e8re: une pri\u00e8re divine pour l\u2019Homme, str. 19, w: materia\u0142y z konferencji Conf\u00e9rence sur la pri\u00e8re du Notre P\u00e8re, zorganizowanej przez parafi\u0119 Ko\u015bcio\u0142a prawos\u0142awnego Sainte Genevi\u00e8ve \u2013 Saint Martin w Pary\u017cu w dniach 26-27 marca 2012. Patrz: http:\/\/sainte-genevieve-paris.fr\/le-notre-pere-conference-des-26-et-27-mars-2012\" id=\"return-note-2621-4\" href=\"#note-2621-4\"><sup>4<\/sup><\/a>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W\u015br\u00f3d autor\u00f3w proponuj\u0105cych alternatywne wersje znajdujemy duchownych uznawanych w staro\u017cytno\u015bci za wielkich klasyk\u00f3w, jak Gaius Vettius Aquilinus Juvencus (III\/IV wiek)<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"na ten temat patrz Roy Hammerling, The Lord\u2019s Prayer In the Early Church. The Pearl of Great Price, Palgrave Macmillan, New York 2010, rozdzia\u0142 2, The Wondrous Origins of the Lord\u2019s Prayer. Patrz tak\u017ce A History of Prayer. The First to the Fifteenth Century, praca pod red. Roy Hammerling, Brill: Leyden, Boston, 2008\" id=\"return-note-2621-5\" href=\"#note-2621-5\"><sup>5<\/sup><\/a> <span style=\"color: #000000;\">a tak\u017ce Marcjona (100-160), duchownego ekskomunikowanego w roku 144 n.e., tw\u00f3rc\u0119 tak zwanej herezji marcjo\u0144skiej. Jego t\u0142umaczenie sz\u00f3stej pro\u015bby Ewangelii \u015bw. \u0141ukasza brzmia\u0142o: \u201enie dozw\u00f3l, by\u015bmy byli wodzeni na pokuszenie\u201d<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Joel D. Fredrich, The Lord\u2019s Prayer:Exegesis of Matthew 6:9-13 and Luke 11:2-4, str 23. Tekst w cyfrowej bibliotece Lutera\u0144skiej Biblioteki Cyfrowej w Wisconsin,\u00a0http:\/\/www.wlsessays.net\/bitstream\/handle\/123456789\/1648\/FredrichLordsPrayer.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y\" id=\"return-note-2621-6\" href=\"#note-2621-6\"><sup>6<\/sup><\/a><span style=\"color: #000000;\"> Roy Hammerling pisze, \u017ce motywy, kt\u00f3rymi kierowali si\u0119 autorzy wersji alternatywnych, na przyk\u0142ad \u015bw. Cyprian i \u015bw. Ambro\u017cy, by\u0142y najprawdopodobniej zwi\u0105zane z ch\u0119ci\u0105 stworzenia sformu\u0142owania, kt\u00f3re \u201eeliminuje niejednoznaczno\u015b\u0107 wersji \u2018i nie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u2019. Mo\u017ce ona bowiem sugerowa\u0107, \u017ce B\u00f3g zsy\u0142a na nas pokusy. Natomiast \u2018nie pozw\u00f3l nam ulec\u2019 sugeruje, \u017ce B\u00f3g, cho\u0107 dozwala, by ludzie byli kuszeni przez Szatana, to sam ich nie kusi. W ten spos\u00f3b unika si\u0119 k\u0142opotliwych dylemat\u00f3w natury teologicznej\u201d.<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Hammerling, op.cit., s.31\" id=\"return-note-2621-7\" href=\"#note-2621-7\"><sup>7<\/sup><\/a> <span style=\"color: #000000;\">Te same motywy kierowa\u0142y autorami pozosta\u0142ych wersji alternatywnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Standaryzacja \u0142aci\u0144skiego przek\u0142adu zacz\u0119\u0142a si\u0119 pod koniec IV wieku, wraz z prac\u0105 \u015bw. Hieronima, kt\u00f3ry podj\u0105\u0142 si\u0119 tego zadania na polecenie papie\u017ca Damazego I. \u017badna z wymienionych wy\u017cej propozycji nie znalaz\u0142a jednak jego uznania i nie zdo\u0142a\u0142a zast\u0105pi\u0107 staro\u0142aci\u0144skich t\u0142umacze\u0144 \u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dyskusja wok\u00f3\u0142 sz\u00f3stej pro\u015bby po tej swoistej kodyfikacji przez \u015bw. Hieronima zmieni\u0142a oblicze na kilkana\u015bcie wiek\u00f3w. Ciekawe jest jej prze\u015bledzenie w pismach \u015bw. Augustyna (354 \u2013 430), kt\u00f3ry tej pro\u015bbie Modlitwy Pa\u0144skiej po\u015bwi\u0119ci\u0142 sporo uwagi. Gor\u0105co i stanowczo przeciwstawia\u0142 si\u0119 jej rozumieniu jakoby sugeruj\u0105cej Boga \u2013 kusiciela, cho\u0107 broni\u0142 wersji, kt\u00f3ra w warstwie filologicznej takie rozumienie w\u0142a\u015bnie dopuszcza. Zapocz\u0105tkowana przez Augustyna tradycja interpretacji sz\u00f3stej pro\u015bby w oderwaniu warstwy teologicznej od j\u0119zykowej funkcjonowa\u0142a przez kilkana\u015bcie wiek\u00f3w i spowodowa\u0142a, \u017ce znaczna cz\u0119\u015b\u0107 dyskusji nad tym wersem skupia\u0142a si\u0119 nie na tym, co Chrystus powiedzia\u0142, ale na tym, jak nie nale\u017cy rozumie\u0107 tego, co powiedzia\u0142.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W\u0105tpliwo\u015bci wiernych jednak nie znikn\u0119\u0142y. Takie s\u0105 konsekwencje rozjechania si\u0119 sensu teologicznego i j\u0119zykowego.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Szosta_prosba_Modlitwy_Panskiej_w_starych_tlumaczeniach_polskich\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Sz\u00f3sta pro\u015bba Modlitwy Pa\u0144skiej w starych t\u0142umaczeniach polskich<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W t\u0142umaczeniach staropolskich spotykamy zwrot \u201enie ww\u00f3d\u017a nas w pokuszenie\u201d. W staropolszczy\u017anie \u201epokusa\u201d i \u201epokuszenie\u201d by\u0142y poj\u0119ciami maj\u0105cymi trzy znaczenia. Obok pokusy w naszym rozumieniu, rozumiano je tak\u017ce jako pr\u00f3b\u0119 lub do\u015bwiadczenie. <a class=\"simple-footnote\" title=\"W s\u0142owniku etymologicznym j\u0119zyka polskiego Aleksandra Br\u0171cknera z 1927 roku (Aleksander Br\u0171ckner, S\u0142ownik etymologiczny j\u0119zyka polskiego, Wiedza Powszechna Warszawa 1985, str. 284-285. Jest to przedruk pierwszego wydania nak\u0142adem Krakowskiej Sp\u00f3\u0142ki Wydawniczej, Krak\u00f3w 1927) czytamy, \u017ce pierwotny sens s\u0142owa kusi\u0107 to pr\u00f3bowa\u0107, do\u015bwiadcza\u0107, kosztowa\u0107, kusi\u0107 si\u0119 o co, ubiega\u0107, sili\u0107 si\u0119. Pierwotnie, czasownik ten odnosi\u0142 si\u0119 do sfery jedzenia. Jak pisze Br\u0171ckner, pradawny sens odnosz\u0105cy si\u0119 do jedzenia i smaku zatraci\u0142 zupe\u0142nie znaczenie. Ale niegdy\u015b istnia\u0142!\" id=\"return-note-2621-8\" href=\"#note-2621-8\"><sup>8<\/sup><\/a> Tak wi\u0119c Polacy z epoki \u015bredniowiecza (np. wersja Ojcze Nasz z kaza\u0144 Piotra z Mi\u0142os\u0142awia z XV wieku) i ksi\u0119dza Wujka (XVI wiek) czytaj\u0105c o wodzeniu na pokuszenie rozumieli przez to nie to samo, co my, ludzie XX i XXI wieku. Pokuszenie mog\u0142o by\u0107 pr\u00f3b\u0105, do\u015bwiadczeniem jak i uleganiem pokusie w naszym wsp\u00f3\u0142czesnym rozumieniu tego s\u0142owa (kosztowanie zakazanego owocu).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby si\u0119 upewni\u0107 co do szerszego ongi\u015b rozumienia w Polsce s\u0142owa \u201epokusa\u201d, przefiltrowa\u0142em wersje on-line XVI wiecznej Biblii Wujka <a class=\"simple-footnote\" title=\"http:\/\/rbiblia.toborek.info\" id=\"return-note-2621-9\" href=\"#note-2621-9\"><sup>9<\/sup><\/a>, Brzeskiej i Gda\u0144skiej <a class=\"simple-footnote\" title=\"Biblie Brzeska i Gda\u0144ska w: Biblie on-line, patrz: http:\/\/biblia-online.pl\" id=\"return-note-2621-10\" href=\"#note-2621-10\"><sup>10<\/sup><\/a> szukaj\u0105c w nich s\u0142\u00f3w kusi\u0107, pokusa, kuszenie, pokuszenie. W ka\u017cdej s\u0142owa te u\u017cyte zosta\u0142y kilkadziesi\u0105t razy w znaczeniu \u201epr\u00f3bowa\u0107\u201d, \u201ewypr\u00f3bowa\u0107\u201d, do\u015bwiadcza\u0107\u201d a tylko rzadko w znaczeniu \u201enamawia\u0107 do z\u0142ego\u201d. Jest to mocne potwierdzenie, \u017ce w Polsce dawnymi czasy s\u0142owa \u201ekusi\u0107\u201d i \u201epokuszenie\u201d znaczy\u0142o co\u015b wi\u0119cej ni\u017c to, co my teraz przez nie rozumiemy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dla jeszcze wi\u0119kszej pewno\u015bci, spojrza\u0142em na trzeci rozdzia\u0142 Ksi\u0119gi Rodzaju (Rdz 3,13), gdzie jest mowa o w\u0119\u017cu kusicielu. Zar\u00f3wno w starych t\u0142umaczeniach jak i w Biblii Tysi\u0105clecia Ewa t\u0142umaczy si\u0119 Bogu m\u00f3wi\u0105c: \u201ew\u0105\u017c mnie zwi\u00f3d\u0142\u201d. Czyli oszuka\u0142, zba\u0142amuci\u0142, omami\u0142, sko\u0142owa\u0142. Wsp\u00f3\u0142czesne \u201eskusi\u0142\u201d m\u00f3wi Ewa tylko w Nowej Biblii Gda\u0144skiej, wydanej w roku 2012. My\u015bl\u0119, \u017ce to s\u0142owo nie przysz\u0142oby na my\u015bl t\u0142umaczom XVI wiecznym, bo w ich g\u0142owach brzmia\u0142oby zbyt wieloznacznie. Mog\u0142oby przecie\u017c znaczy\u0107, \u017ce \u201ew\u0105\u017c mnie wypr\u00f3bowa\u0142\u201d lub \u201edo\u015bwiadczy\u0142\u201d. A w\u0105\u017c, jak wiadomo, nie chcia\u0142 wcale naszych pierwszych rodzic\u00f3w do\u015bwiadcza\u0107. Mia\u0142 niecne zamiary. Chcia\u0142 dokuczy\u0107 Panu Bogu. <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Takie zbiegni\u0119cie si\u0119 w staropolskiej \u201epokusie\u201d wielu znacze\u0144 (pr\u00f3ba, do\u015bwiadczenie, pokusa, kosztowanie) u\u0142atwia\u0142o akceptacj\u0119 zwrotu \u201enie w\u00f3d\u017a na pokuszenie\u201d, bo przyj\u0119te by\u0142o wyja\u015bnienie, \u017ce pokuszenie oznacza\u0107 mo\u017ce pr\u00f3b\u0119 lub do\u015bwiadczenie. My\u015bl\u0119, \u017ce akceptacja tradycyjnego zwrotu by\u0142a w dawnej Polsce \u0142atwiejsza i dlatego, \u017ce znacznie wi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107 przywi\u0105zywano do szacownych, starych autorytet\u00f3w a \u0142aci\u0144ski zwrot \u201enie w\u00f3d\u017a na pokuszenie\u201d w czasach ksi\u0119dza Wujka m\u00f3g\u0142 si\u0119 ju\u017c poszczyci\u0107 przesz\u0142o tysi\u0105cletni\u0105 tradycj\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Natomiast zaw\u0119\u017cenie sensu s\u0142owa \u201epokusa\u201d we wsp\u00f3\u0142czesnym j\u0119zyku polskim, utrudnia lub wr\u0119cz uniemo\u017cliwia zwyk\u0142emu cz\u0142owiekowi takie rozumienie, jakie by\u0142o mo\u017cliwe kilka wiek\u00f3w temu. Tym bardziej potrzebna by\u0142a rewizja starej wersji.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Polskie_tlumaczenia_od_roku_1965\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Polskie t\u0142umaczenia od roku 1965<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W po\u0142owie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku, ukazuje si\u0119 w Polsce Biblia Tysi\u0105clecia a w niej pojawia si\u0119 nowa wersja sz\u00f3stej pro\u015bby, kt\u00f3ra brzmi \u201ei nie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d. To sformu\u0142owanie sta\u0142o si\u0119 przez kilka dekad przedmiotem gor\u0105cych dysput w\u015br\u00f3d teolog\u00f3w i biblist\u00f3w polskich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zmiany dokona\u0142 o. Walenty Prokulski (1888-1968) <a class=\"simple-footnote\" title=\"Biogram ojca Walentego Prokulskiego, https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Walenty_Prokulski\" id=\"return-note-2621-11\" href=\"#note-2621-11\"><sup>11<\/sup><\/a><\/span>, <span style=\"color: #000000;\">polski jezuita i biblista, t\u0142umacz Ewangelii Mateusza i \u0141ukasza w zespole pod kierunkiem o. Augustyna Jankowskiego, benedyktyna z opactwa tynieckiego. Zesp\u00f3\u0142 ten zainicjowa\u0142 w roku 1958 prac\u0119 nad nowym t\u0142umaczeniem Biblii z j\u0119zyk\u00f3w oryginalnych. Efektem by\u0142a publikacja w roku 1965 pierwszego wydania Biblii Tysi\u0105clecia. W\u0142a\u015bnie Bibli\u0119 Tysi\u0105clecia przyjmuj\u0119 jako podstaw\u0119 moich dalszych rozwa\u017ca\u0144. To w niej znajdujemy nowe, a w\u0142a\u015bciwie nale\u017ca\u0142oby powiedzie\u0107 nowatorskie, t\u0142umaczenie sz\u00f3stej pro\u015bby Modlitwy Pa\u0144skiej: \u201enie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d. Porzucona zosta\u0142a stara, tradycyjna wersja, \u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d, datuj\u0105ca si\u0119 od \u015bredniowiecznych t\u0142umacze\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">U zwyk\u0142ego cz\u0142owieka nowa wersja nie budzi zastrze\u017ce\u0144 i usuwa w\u0105tpliwo\u015bci. Pokusy po prostu s\u0105 wok\u00f3\u0142 nas a my prosimy Boga, by nam pom\u00f3g\u0142 je przezwyci\u0119\u017cy\u0107. To sformu\u0142owanie nie daje jakichkolwiek podstaw do przypuszcze\u0144, \u017ce B\u00f3g nas kusi, wodzi na pokuszenie, namawia do z\u0142ego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od roku 1965 Biblia Tysi\u0105clecia doczeka\u0142a si\u0119 pi\u0119ciu wyda\u0144. Jest powszechnie u\u017cywana, zaakceptowana przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 i u\u017cywana powszechnie jako \u017ar\u00f3d\u0142o cytat\u00f3w. Jest przek\u0142adem przyj\u0119tym w czytaniach liturgicznych i nauczaniu Ko\u015bcio\u0142a. <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">T\u0142umaczenie sz\u00f3stej pro\u015bby Modlitwy Pa\u0144skiej w Biblii Tysi\u0105clecia wywo\u0142a\u0142o burzliw\u0105 dyskusj\u0119 i krytyk\u0119, bo zmienia\u0142o zasadniczo wielowiekow\u0105 tradycj\u0119. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Rajmund Pietkiewicz, Biblia Tysi\u0105clecia w tradycji polskiego edytorstwa biblijnego,\u00a0 Wroc\u0142aw 2004, str. 134-137. Chcia\u0142bym gor\u0105co poleci\u0107 t\u0119 niezwykle interesuj\u0105c\u0105 prac\u0119 doktorsk\u0105, kt\u00f3ra wyczerpuj\u0105co omawia histori\u0119 pracy nad Bibli\u0105 Tysi\u0105clecia od jej pocz\u0105tku w ko\u0144cu lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych do wydania V w roku 1996. http:\/\/digital.fides.org.pl\/Content\/730\/Pietkiewicz-BT.pdf \nKr\u00f3tka informacja o historii Biblii Tysi\u0105clecia, patrz: https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Biblia_Tysi\u0105clecia\" id=\"return-note-2621-12\" href=\"#note-2621-12\"><sup>12<\/sup><\/a>. Dyskusja toczy\u0142a si\u0119 wiele lat, bo od roku 1970 do 1985. Z perspektywy pi\u0119ciu dekad, jakie min\u0119\u0142y od pierwszego wydania, tamta decyzja t\u0142umacza, o. Walentego Prokulskiego, jawi si\u0119 jako w\u00f3wczas rewolucyjna, ale wida\u0107, \u017ce przetar\u0142a drog\u0119 ku zmianom. <a class=\"simple-footnote\" title=\"analizowany fragment Ewangelii \u015bw. Mateusza w r\u00f3\u017cnych wydaniach polskich (poza t\u0142umaczeniem Anny \u015awiderk\u00f3wny) cytuj\u0119 za portalem rBiblia &#8211; Biblia na komputer. Autorem portalu jest Rafa\u0142 Toborek. http:\/\/rbiblia.toborek.info\" id=\"return-note-2621-13\" href=\"#note-2621-13\"><sup>13<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tylko nieliczne polskie t\u0142umaczenia wydane po Biblii Tysi\u0105clecia (1965) zachowa\u0142y tradycyjne \u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d, na przyk\u0142ad protestancka Biblia Warszawska (1975). Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wybra\u0142a nowe sformu\u0142owania. Dwa t\u0142umaczenia niemal powt\u00f3rzy\u0142y wersj\u0119 z Biblii Tysi\u0105clecia. Protestancka Biblia Ewangeliczna, Przek\u0142ad dos\u0142owny (2012) t\u0142umaczy sz\u00f3st\u0105 pro\u015bb\u0119 \u201espraw, by\u015bmy nie ulegli w pr\u00f3bie\u201d. Anna \u015awiderk\u00f3wna w swoim t\u0142umaczeniu Ewangelii Mateusza (1995) wybra\u0142a zwrot \u201enie dozw\u00f3l, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d <a class=\"simple-footnote\" title=\"Anna \u015awiderk\u00f3wna, Ewangelia wed\u0142ug \u015bw. Mateusza. Cytat z portalu Bibliepolskie.pl,\u00a0 w: http:\/\/bibliepolskie.pl\/przeklady.php?tid=37\" id=\"return-note-2621-14\" href=\"#note-2621-14\"><sup>14<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie wszyscy byli tak odwa\u017cni i nowatorscy w swojej pracy translatorskiej. Dariusz Czekalski w Biblii Nowego Tysi\u0105clecia (2012, wyd. Magisterium Pisma) nie podj\u0105\u0142 trudu zrozumienia g\u0142\u0119bokiego sensu tej pro\u015bby i zaproponowa\u0142 ma\u0142o przejrzysty dla przeci\u0119tnego czytelnika zwrot \u201ei nie wprowadzaj nas w do\u015bwiadczenie\u201d. Jest to t\u0142umaczenie niemal literalne greckiego orygina\u0142u. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Dla wyja\u015bnienia, orygina\u0142 grecki wygl\u0105da nast\u0119puj\u0105co: \u201e\u03ba\u03b1\u03b9 \u03bc\u03b7 \u03b5\u03b9\u03c3\u03b5\u03bd\u03b5\u03b3\u03ba\u03b7\u03c2 \u03b7\u03bc\u03b1\u03c2 \u03b5\u03b9\u03c2 \u03c0\u03b5\u03b9\u03c1\u03b1\u03c3\u03bc\u03bf\u03bd\u201d a w transkrypcji \u0142aci\u0144skiej: \u201ekai me eisenenkes hemas eis peirasmon\u201d. T\u0142umaczenie literalne, automatyczne, nie wnikaj\u0105ce w sens, brzmi: \u201ei nie wprowadzi\u0142by\u015b nas w pokus\u0119 (lub \u2018w pr\u00f3b\u0119\u2019 albo jeszcze inaczej &#8211; \u2018w do\u015bwiadczenie\u2019)\u201d\" id=\"return-note-2621-15\" href=\"#note-2621-15\"><sup>15<\/sup><\/a> Ale nie jest prawid\u0142owe, bo dzi\u0119ki ostatnim kilkudziesi\u0119ciu latom pracy biblist\u00f3w, papirusolog\u00f3w i hebraist\u00f3w wiemy ju\u017c, \u017ce przy dociekaniu sensu tego wyra\u017cenia nie wolno poprzesta\u0107 na t\u0142umaczeniu literalnym, ale nale\u017cy si\u0119gn\u0105\u0107 g\u0142\u0119biej do gramatycznego rozbioru tego sformu\u0142owania, <a class=\"simple-footnote\" title=\"Przyk\u0142ady pog\u0142\u0119bionych analiz filologicznych greckiej wersji sz\u00f3stej pro\u015bby to m.in. teksty przywo\u0142ane w przypisach 21, 50, 51\" id=\"return-note-2621-16\" href=\"#note-2621-16\"><sup>16<\/sup><\/a> uwzgl\u0119dni\u0107 hebrajskie odpowiedniki u\u017cytych s\u0142\u00f3w greckich, zobaczy\u0107 u\u017cycie tych wyra\u017ce\u0144 hebrajskich w innych cz\u0119\u015bciach Biblii, aby zrozumie\u0107 ich sens w szerszym kontek\u015bcie oraz si\u0119gn\u0105\u0107 w tym samym celu do staro\u017cytnych modlitw \u017cydowskich. Nale\u017cy w ko\u0144cu obejrze\u0107, dla por\u00f3wnania, tak zwane t\u0142umaczenia retrowersyjne (patrz dalej).\u00a0<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niekt\u00f3re t\u0142umaczenia wykonane po opublikowaniu Biblii Tysi\u0105clecia, odesz\u0142y od tradycyjnego \u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d, ale tylko \u0142agodz\u0105c ton wypowiedzi. Zamieni\u0142y kategoryczne \u201enie w\u00f3d\u017a\u201d s\u0142owami brzmi\u0105cymi bardziej neutralnie: \u201enie zsy\u0142aj na nas do\u015bwiadcze\u0144\u201d, \u201enie wystawiaj nas na pr\u00f3b\u0119\u201d, \u201enie poddawaj nas pokusie\u201d. Te z\u0142agodzone sformu\u0142owania s\u0105 domen\u0105 nie tylko polskich t\u0142umaczy. Niekt\u00f3re t\u0142umaczenia angielskie id\u0105 t\u0105 sam\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Np. Craig A. Evans, Matthew, Cambridge University Press, 2012, str. 142, 145, 148: \u201cAnd do not bring us to the time of trial. Tak\u017ce: R.T. France, Gospel of Matthew, Wm. B. Eerdmans Publishing Co., 2007: \u201cAnd do not bring us into testing\u201d\" id=\"return-note-2621-17\" href=\"#note-2621-17\"><sup>17<\/sup><\/a> Takie zmiany \u015bwiadcz\u0105, moim zdaniem, o braku zdecydowania. Pokaza\u0142em wcze\u015bniej, \u017ce ju\u017c od czas\u00f3w staro\u017cytnych zmagano si\u0119 z istniej\u0105cym napi\u0119ciem mi\u0119dzy filologiczn\u0105 a teologiczn\u0105 interpretacj\u0105 sz\u00f3stej pro\u015bby w wersji \u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d. Od strony filologicznej sens tego sformu\u0142owania jest nast\u0119puj\u0105cy: pro\u015bba kierowana do Boga \u015bwiadczy, \u017ce prosz\u0105cy w Nim widzi autora a przynajmniej inspiratora zadawanych nam cios\u00f3w. Od strony teologicznej, taka interpretacja jest zakazana. Polskie t\u0142umaczenia, kt\u00f3re zaraz przedstawi\u0119, stary sens filologiczny zachowuj\u0105, zmniejszaj\u0105c tylko jego wyrazisto\u015b\u0107. Napi\u0119cie jednak pozostaje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">I tak, w Biblii Hosanna (2013, modernizacja wydania Trynitarian Bible Society, wyd. Szko\u0142a Biblijna Hosanna) czytamy: \u201ei nie zsy\u0142aj na nas [przykrych] do\u015bwiadcze\u0144\u201d. Zsy\u0142anie niemi\u0142ych do\u015bwiadcze\u0144 jest czym\u015b \u0142agodniejszym od wodzenia na pokuszenie, ale sens filologiczny starej wersji pozostaje (B\u00f3g inspiratorem cios\u00f3w) a od strony teologicznej jest to sformu\u0142owanie b\u0142\u0119dne, bo nakazuje prosi\u0107 Boga, by nie robi\u0142 tego, czego bardzo liczne przyk\u0142ady znajdujemy w Biblii &#8211; hartowania Przeze\u0144 cz\u0142owieka w ci\u0119\u017ckich pr\u00f3bach i do\u015bwiadczeniach. I na koniec, s\u0142owo \u201edo\u015bwiadczenie\u201d jest w tym przypadku niew\u0142a\u015bciwym t\u0142umaczeniem greckiego orygina\u0142u (peirasmon). O czym szerzej za chwil\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W Nowym Testamencie, Przek\u0142adzie na Wielki Jubileusz Roku 2000 (2000, wyd. Vacatio) t\u0142umacz, ks. Remigiusz Popowski, zaproponowa\u0142: \u201ei na pr\u00f3b\u0119 nas nie wystawiaj\u201d. Wystawianie na pr\u00f3b\u0119 jest form\u0105 jeszcze \u0142agodniejsz\u0105, bo nie tylko znika s\u0142owo \u201epokusa\u201d, ale nie ma ponadto niemi\u0142ych, cho\u0107by pod\u015bwiadomych skojarze\u0144 ze s\u0142owem \u201ezsy\u0142ka\u201d (i\u015b\u0107 na zsy\u0142k\u0119, skaza\u0107 na zsy\u0142k\u0119, zsy\u0142ka na Sybir), kt\u00f3re zosta\u0142o u\u017cyte w Biblii Hosanna. Ale tradycyjny sens pozostaje. B\u00f3g nadal jest inspiratorem zadawanych cios\u00f3w. Przy czym zamiana pokusy na pr\u00f3b\u0119 rodzi te same, co wspomniane poprzednio w\u0105tpliwo\u015bci natury teologicznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z kolei ks. Kazimierz Romaniuk w swoim t\u0142umaczeniu (1997, Biblia Warszawsko \u2013 praska) napisa\u0142: \u201ei nie poddawaj nas pokusie\u201d. Pokusa tutaj zostaje, cho\u0107 ca\u0142y zwrot nieco \u0142agodnieje dzi\u0119ki zast\u0105pieniu brutalnego \u201ewodzenia\u201d bardziej aluzyjnym \u201epoddawaniem\u201d, czyli podsuwaniem. Jednak tradycyjny sens filologiczny pozostaje niezmieniony &#8211; B\u00f3g jest inspiratorem pokus.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gdzie\u015b po\u015brodku mi\u0119dzy tradycj\u0105 o wodzeniu na pokuszenie a Bibli\u0105 Tysi\u0105clecia, uplasowa\u0142a si\u0119 Biblia Paulist\u00f3w (2008, Zgromadzenie zakonne ksi\u0119\u017cy i braci Paulist\u00f3w). Jej t\u0142umacze wybrali zwrot: \u201ei nie dopuszczaj do nas pokusy\u201d. Mamy tu istotn\u0105 i id\u0105c\u0105 w dobrym kierunku innowacj\u0119 interpretacyjn\u0105 w por\u00f3wnaniu z wersjami cytowanymi poprzednio. Warstwa filologiczna pozytywnie koresponduje z teologiczn\u0105. B\u00f3g przestaje by\u0107 aktywnym inicjatorem, autorem i egzekutorem pokus \/ pr\u00f3b \/ do\u015bwiadcze\u0144. Pokusy jakby bytuj\u0105 niezale\u017cnie a my prosimy Boga, by nas chroni\u0142 przed nimi. R\u00f3\u017cnica z Bibli\u0105 Tysi\u0105clecia jest wszak\u017ce istotna. Biblia Tysi\u0105clecia zak\u0142ada realistycznie, \u017ce pokusy z pewno\u015bci\u0105 pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej nas dopadn\u0105 i Boga nale\u017cy prosi\u0107, aby\u015bmy mieli do\u015b\u0107 si\u0142y, by im da\u0107 odp\u00f3r (\u201enie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d). Pauli\u015bci natomiast prosz\u0105c Boga: \u201enie dopuszczaj do nas pokusy\u201d jakby si\u0119 domagali, by\u015bmy mogli przej\u015b\u0107 przez \u017cycie \u201esuch\u0105 stop\u0105\u201d. B\u00f3g ma otoczy\u0107 nas swoim polem si\u0142owym, od kt\u00f3rego pokusy si\u0119 odbij\u0105 (\u201enie dopuszczaj\u201d). Ze wzgl\u0119du na pr\u00f3by i wyzwania, kt\u00f3rymi Najwy\u017cszy nas hartuje do wsp\u00f3lnej z Nim wyprawy ku doskona\u0142o\u015bci, wersja benedyktyn\u00f3w tynieckich w Biblii Tysi\u0105clecia jest, w moim przekonaniu, z teologicznego punktu widzenia bardziej poprawna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jeszcze dalej w kierunku Biblii Tysi\u0105clecia a w\u0142a\u015bciwie dalej ni\u017c ona sama, poszed\u0142 ks. Marian Wolniewicz, t\u0142umacz czterech Ewangelii w Biblii Pozna\u0144skiej (1975, wyd. Ksi\u0119garnia \u015bw. Wojciecha). Jego wersja brzmi: \u201enie dozw\u00f3l nam ulec pokusie\u201d. \u201eNie dozw\u00f3l\u201d to zaka\u017c, zabro\u0144, nie pozw\u00f3l. Taka stanowczo\u015b\u0107 kierowana do Boga brzmi dla mojego ucha jednak zbyt obcesowo. \u201eNie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli\u201d w Biblii Tysi\u0105clecia jest optymalnym wywa\u017ceniem gor\u0105cej pro\u015bby, kt\u00f3ra nie przechodzi jednak w ton niestosowny wobec Najwy\u017cszego, bo jakby bezceremonialny, nietaktowny, niemal arogancki.<br \/>\n<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Ocena_wersji_ewangelicznej_w_Biblii_Tysiaclecia\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Ocena wersji ewangelicznej w Biblii Tysi\u0105clecia<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wersja z Biblii Tysi\u0105clecia jest w odczuciu powszechnym zar\u00f3wno prawid\u0142owa jak i brzmi najlepiej. Jednoznacznie stwierdza, \u017ce B\u00f3g nie kusi do z\u0142a. Cho\u0107 wielu autor\u00f3w chce nas przekona\u0107, \u017ce s\u0142owa \u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d wcale nie znacz\u0105 \u201enie ku\u015b do z\u0142a\u201d, to we wsp\u00f3\u0142czesnym j\u0119zyku polskim istnieje zakorzeniony zwi\u0105zek frazeologiczny wi\u0105\u017c\u0105cy pokus\u0119 i kuszenie ze z\u0142em. Tak wi\u0119c s\u0142owa \u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d s\u0105 niemal automatycznie tak w\u0142a\u015bnie rozumiane. Zderzenie warstwy j\u0119zykowej z teologiczn\u0105 jest nieuniknione.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W wersji tradycyjnej (\u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d) zawarte jest niepokoj\u0105ce i niezrozumia\u0142e dla ucha wsp\u00f3\u0142czesnego Polaka domniemanie, \u017ce B\u00f3g nas kusi do z\u0142ego a my prosimy, by tego nie robi\u0142. Natomiast w Biblii Tysi\u0105clecia (\u201enie dopu\u015b\u0107, by\u015bmy ulegli pokusie\u201d) pokusy w nas tkwi\u0105 albo s\u0105 wok\u00f3\u0142 nas i prosimy Boga, by pom\u00f3g\u0142 nam je pokona\u0107. <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">G\u0142\u00f3wna zaleta wersji z Biblii Tysi\u0105clecia \u201ei nie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d polega wi\u0119c na pogodzeniu sensu filologicznego z teologicznym. Nowa wersja likwiduje jakiekolwiek przypuszczenie, domniemanie, czy podejrzenie, \u017ce B\u00f3g odgrywa aktywn\u0105 rol\u0119 w kuszeniu rozumianym, jako zach\u0119canie do z\u0142a. B\u00f3g nie kusi, ale jest naszym pomocnikiem w zwalczaniu przez nas pokus, kt\u00f3re nas otaczaj\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nowa wersja usuwa zatem datuj\u0105ce si\u0119 od staro\u017cytno\u015bci napi\u0119cie mi\u0119dzy warstw\u0105 filologiczn\u0105 i teologiczn\u0105 wersji tradycyjnej (\u201enie w\u00f3d\u017a na pokuszenie\u201d). Ten ostatni argument &#8211; by oddali\u0107 podejrzenie o Bogu kusicielu &#8211; leg\u0142 u podstaw zmiany brzmienia sz\u00f3stej pro\u015bby we francuskiej wersji liturgicznej \u201eOjcze Nasz\u201d, dokonanej w roku 2013 (patrz dalej).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak wi\u0119c nowa wersja sz\u00f3stej pro\u015bby odpowiada powszechnym intuicjom co do w\u0142a\u015bciwego teologicznego sensu s\u0142\u00f3w Chrystusa. Ponadto idzie szlakiem proponowanym przez wielu staro\u017cytnych ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a. Jest tak\u017ce akceptowana przez wsp\u00f3\u0142czesnych biblist\u00f3w i Katechizm Ko\u015bcio\u0142a Katolickiego (punkt 2846). Pozostaje tylko pytanie, czy zgoda z powszechn\u0105 intuicj\u0105 odpowiada tak\u017ce literze tekstu? Innymi s\u0142owy, czy buduj\u0105c nowe sformu\u0142owanie nie naci\u0105gamy przypadkiem oryginalnego tekstu do naszych oczekiwa\u0144. Czy nie kieruje nami zwyczajne chciejstwo?<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Klopot_tlumaczy_ze_slowem_pokusa\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">K\u0142opot t\u0142umaczy ze s\u0142owem pokusa<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wszystkie k\u0142opoty bior\u0105 si\u0119 z wieloznaczno\u015bci wersji greckiej. Przypomnijmy, \u017ce jej fonetyczna transkrypcja \u0142aci\u0144ska brzmi: \u201ekai me eisenenkes hemas eis peirasmon\u201d. K\u0142opot pierwszy to dylemat, jak nale\u017cy rozumie\u0107 i t\u0142umaczy\u0107 s\u0142owo peirasmon. Mo\u017ce to by\u0107 pokusa, ale te\u017c pr\u00f3ba lub do\u015bwiadczenie. K\u0142opot drugi to dylemat, jak nale\u017cy rozumie\u0107 i t\u0142umaczy\u0107 ca\u0142y zwrot me eisenenkes hemas eis peirasmon, bo &#8211; przedstawione wcze\u015bniej &#8211; jego dos\u0142owne t\u0142umaczenie budzi najwi\u0119cej kontrowersji. Czy rzeczywi\u015bcie powinno brzmie\u0107: nie wprowadzaj nas w pokus\u0119 (do\u015bwiadczenie, pr\u00f3b\u0119)? Czyli: nie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zacznijmy od k\u0142opotu numer jeden. Czy peirasmon to pokusa, pr\u00f3ba, czy do\u015bwiadczenie? Greka dopuszcza ka\u017cd\u0105 z tych mo\u017cliwo\u015bci. Widzieli\u015bmy, \u017ce niekt\u00f3rzy polscy t\u0142umacze rezygnuj\u0105 w t\u0142umaczeniu sz\u00f3stej pro\u015bby z \u201epokusy\u201d na rzecz tych innych znacze\u0144. Kt\u00f3re jest prawid\u0142owe? Po pierwsze, nale\u017cy przypomnie\u0107, \u017ce greckie peirasmon, peirasmos, peirazen i peirazo (formy rzeczownikowe i czasownikowe) znacz\u0105 co innego w Starym i w Nowym Testamencie. W przek\u0142adach Starego Testamentu (czyli z hebrajskiego na grecki) odnosz\u0105 si\u0119 nie do pokusy w naszym wsp\u00f3\u0142czesnym rozumieniu, ale \u201eposiadaj\u0105 zawsze znaczenie do\u015bwiadczenia i pr\u00f3by, a gdy Stary Testament m\u00f3wi o rzeczywistych pokusach w\u00f3wczas pos\u0142uguje si\u0119 innymi terminami\u201d.<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Jan Drozd, Ojcze Nasz \u2013 Modlitwa Pa\u0144ska wed\u0142ug egzegezy wsp\u00f3\u0142czesnej, Ksi\u0119garnia \u015bw. Jacka, Katowice 1983, str.168\" id=\"return-note-2621-18\" href=\"#note-2621-18\"><sup>18<\/sup><\/a> <span style=\"color: #000000;\">Jednak to samo s\u0142owo w Nowym Testamencie nabiera nowego znaczenia. S\u0142owa peirasmos, peirazen i peirazo wyst\u0119puj\u0105 tu dwadzie\u015bcia dziewi\u0119\u0107 razy, ale tylko sze\u015b\u0107 razy s\u0105 bliskie sensu starotestamentowemu, czyli pr\u00f3by i do\u015bwiadczenia. Osiemna\u015bcie razy oznaczaj\u0105 pokus\u0119 jako nak\u0142anianie do z\u0142ego czynu. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Wyliczenia na podstawie Jan Drozd, op.cit. str 170-172\" id=\"return-note-2621-19\" href=\"#note-2621-19\"><sup>19<\/sup><\/a><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">O takiej przemianie znaczenia s\u0142owa \u201epokusa\u201d w Nowym Testamencie trzeba pami\u0119ta\u0107, gdy analizujemy sz\u00f3st\u0105 pro\u015bb\u0119 Modlitwy Pa\u0144skiej. Bardziej jest bowiem prawdopodobne, \u017ce sens tego s\u0142owa oznacza w Nowym Testamencie pokus\u0119, tak jak my j\u0105 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie rozumiemy. A nie jako pr\u00f3b\u0119 lub do\u015bwiadczenie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wniosek taki wspiera analiza teologiczna powi\u0105za\u0144 sz\u00f3stej pro\u015bby z pi\u0105t\u0105 i si\u00f3dm\u0105. Przypomnijmy, pi\u0105ta to: \u201ei przebacz nam nasze winy\u201d, si\u00f3dma: \u201ei nas zachowaj od z\u0142ego\u201d). We wszystkich trzech mowa jest o winie, o grzechu, o z\u0142u. Ks. Jan Drozd szukaj\u0105c odpowiedzi na pytanie, czy w sz\u00f3stej pro\u015bbie chodzi o pr\u00f3b\u0119 czy pokus\u0119, pisze: \u201eOdpowiedzi mo\u017ce nam tu udzieli\u0107 kontekst \/\u2026\/ w pi\u0105tej pro\u015bbie modlimy si\u0119 do Boga, aby nam przebaczy\u0142 nasze \u2018winy\u2019 i \u2018grzechy\u2019, a wi\u0119c z\u0142o, kt\u00f3re w nas [ju\u017c] zamieszka\u0142o \/\u2026\/. W si\u00f3dmej za\u015b pro\u015bbie b\u0142agamy Boga, by nas i na przysz\u0142o\u015b\u0107 wyratowa\u0142 \/\u2026\/ od \u2018Z\u0142ego\u201d \/\u2026\/. A wi\u0119c wszystkie trzy pro\u015bby, nast\u0119puj\u0105ce kolejno po sobie, dotycz\u0105 tego samego tematu: uwolnienia od z\u0142a ju\u017c pope\u0142nionego, aktualnego przeszkodzenia w pope\u0142nieniu z\u0142a [nie dopu\u015b\u0107, by\u015bmy ulegli pokusie \u2013 przyp. JK] \/\u2026\/ i wybawienia od z\u0142a na przysz\u0142o\u015b\u0107\u201d. Wobec tego w sz\u00f3stej pro\u015bbie chodzi o rzeczywist\u0105 pokus\u0119, a nie o zwyk\u0142e poddanie nas pr\u00f3bie.\u201d<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Tam\u017ce str. 173-174\" id=\"return-note-2621-20\" href=\"#note-2621-20\"><sup>20<\/sup><\/a>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie nale\u017cy te\u017c zapomina\u0107 o argumencie, kt\u00f3ry podnios\u0142em przy omawianiu polskich t\u0142umacze\u0144 opublikowanych po wydaniu Biblii Tysi\u0105clecia, czyli po roku 1965. Je\u015bli wybraliby\u015bmy jako t\u0142umaczenie s\u0142owa peirasmon \u201edo\u015bwiadczenie\u201d lub \u201epr\u00f3b\u0119\u201d, umieszczenie przed nimi s\u0142\u00f3w: nie zsy\u0142aj \/ nie poddawaj \/ uchro\u0144 przed, by\u0142oby b\u0142\u0119dem, bo B\u00f3g wielokrotnie nas przecie\u017c do\u015bwiadcza i poddaje pr\u00f3bom.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Klopot_tlumaczy_z_wodzeniem_na_pokuszenie_%E2%80%93_uwaga_wstepna\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">K\u0142opot t\u0142umaczy z wodzeniem na pokuszenie &#8211; uwaga wst\u0119pna<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To jest k\u0142opot drugi i zasadniczy. Czy \u201cme eisenenkes hemas eis peirasmon\u201c rzeczywi\u015bcie oznacza \u201enie wprowadzaj nas w pokus\u0119 \/ pr\u00f3b\u0119 \/ do\u015bwiadczenie\u201d? Czyli: \u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na pierwszy rzut oka tak si\u0119 wydaje. Zw\u0142aszcza je\u015bli poprzestaniemy na niepog\u0142\u0119bionej analizie wersji greckiej.<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Pog\u0142\u0119bion\u0105 analiz\u0119 wersji greckiej przedstawi\u0142 J. Heller w roku 1901, ale jej warto\u015b\u0107 doceni\u0142 i zwr\u00f3ci\u0142 na ni\u0105 uwag\u0119 szerszemu gronu dopiero kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej J. Carmignac. J. Heller, Die sechste Bitte des Vaterunser, ZKTh 25 (1901). Za: J. Drozd, op.cit., str 177-179.\u00a0\u00a0\" id=\"return-note-2621-21\" href=\"#note-2621-21\"><sup>21<\/sup><\/a> <span style=\"color: #000000;\">Ale przedstawi\u0142em wcze\u015bniej w\u0105tpliwo\u015bci staro\u017cytnych i ich propozycje alternatywne. Nie zyska\u0142y one akceptacji i od V do XX wieku obowi\u0105zywa\u0142a w ca\u0142ym \u015bwiecie chrze\u015bcija\u0144skim wersja z wodzeniem na pokuszenie. Ale od lat 60. XX wieku powia\u0142 wiatr zmian. W roku 1965 pojawi\u0142a si\u0119 w Polsce Biblia Tysi\u0105clecia i jej wersja sz\u00f3stej pro\u015bby: \u201enie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d. Niemal identyczne lub podobne t\u0142umaczenia znajdujemy obecnie w pracach, kt\u00f3re prezentuj\u0105 aktualny paradygmat egzegezy, a wi\u0119c w \u201eKatolickim Komentarzu Biblijnym\u201d pod redakcj\u0105 Fitzmyera, Browna i Murphy\u2019go (1990, 2001),<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"R.E. Brown, J.A. Fitzmyer, R.E. Murphy (redaktorzy), Katolicki Komentarz biblijny, wyd. oryginalne 1990, wyd. polskie, 2001, Vocatio, str. 934\" id=\"return-note-2621-22\" href=\"#note-2621-22\"><sup>22<\/sup><\/a><span style=\"color: #000000;\"> czy \u201eKomentarzu historyczno-kulturowym do Nowego Testamentu\u201d autorstwa Keenera (1993, 2000).<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Craig S. Keener, Komentarz historyczno-kulturowy do Nowego Testamentu, Vacatio 2000, str. 22, orygina\u0142: The IVP Bible Background Commentary, New Testament, InterVarsity Press, 1993, 2014, str. 61\" id=\"return-note-2621-23\" href=\"#note-2621-23\"><sup>23<\/sup><\/a> <span style=\"color: #000000;\">Sk\u0105d ta zmiana? Pytanie jest zasadne, bo od strony filologicznej \u201enie w\u00f3d\u017a na pokuszenie\u201d i \u201dchro\u0144 przed pokus\u0105\u201d to zdania o bardzo odmiennych znaczeniach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce nowe podej\u015bcie do sformu\u0142owania sz\u00f3stej pro\u015bby zawdzi\u0119cza\u0107 nale\u017cy odej\u015bciu od rozwa\u017ca\u0144 wy\u0142\u0105cznie jej wersji greckiej i skierowanie uwagi na prawdopodobny hebrajski orygina\u0142 Ewangelii synoptycznych i\/lub tradycj\u0119 staro\u017cytnych tekst\u00f3w rabinicznych Ponadto odchodzi ju\u017c pokolenie egzeget\u00f3w zapatrzonych w tradycj\u0119 interpretacji sz\u00f3stej pro\u015bby ci\u0105gn\u0105cej si\u0119 od \u015bw. Augustyna. Przypomnijmy, by\u0142a to egzegeza, kt\u00f3ra stwierdza\u0142a, \u017ce \u201enie w\u00f3d\u017a na pokuszenie\u201d nie oznacza wcale \u201enie w\u00f3d\u017a na pokuszenie\u201d, ale \u201echro\u0144 przed pr\u00f3b\u0105\u201d, \u201epomagaj przezwyci\u0119\u017ca\u0107 pokus\u0119\u201d \u201edaj si\u0142\u0119, gdy b\u0119dziemy ci\u0119\u017cko do\u015bwiadczani\u201d czy \u201edaj si\u0142\u0119 w walce z Kusicielem\u201d. Egzegeci ze szko\u0142y \u015bw. Augustyna jakby nie widzieli oczywistego sensu filologicznego sz\u00f3stej pro\u015bby i t\u0142umaczyli j\u0105 tak, jak &#8211; ich zdaniem &#8211; Chrystus powinien by\u0142 powiedzie\u0107. Na pytanie, czemu w takim razie w Modlitwie Pa\u0144skiej jest wyra\u017anie napisane, \u017ce mamy prosi\u0107 Boga, aby nas nie kusi\u0142, odpowiadali, jakby nie s\u0142ysz\u0105c pytania, \u017ce B\u00f3g nie kusi i wspierali si\u0119 cytatami \u015bw. Jakuba, Orygenesa, \u015bw. Augustyna i innych. I czasem gro\u017anie dodawali, \u017ce sugerowanie, i\u017c B\u00f3g kusi jest blu\u017anierstwem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niekt\u00f3rzy z nich, \u015bwiadomi jednak niedobrze brzmi\u0105cego dla ucha zwrotu o wodzeniu na pokuszenie, t\u0142umaczyli, \u017ce pokusa i pokuszenie w tym przypadku oznaczaj\u0105 nie pokus\u0119, ale pr\u00f3b\u0119 lub do\u015bwiadczenie.<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Dotyczy to zar\u00f3wno t\u0142umaczy polskich, jak i zagranicznych. Je\u015bli spojrzymy na zbi\u00f3r angloj\u0119zycznych komentarzy odnosz\u0105cych si\u0119 do sz\u00f3stej pro\u015bby, zamieszczonych na portalu http:\/\/biblehub.com , zobaczymy \u017ce na czterna\u015bcie umieszczonych tam komentarzy sze\u015b\u0107 wyja\u015bnia s\u0142owo temptation (pokusa) jako pr\u00f3b\u0119, test, do\u015bwiadczenie.\" id=\"return-note-2621-24\" href=\"#note-2621-24\"><sup>24<\/sup><\/a> <span style=\"color: #000000;\">Pomi\u0144my w tej chwili krytyk\u0119 takiego odczytania wersji greckiej; m\u00f3wili\u015bmy o tym przed chwil\u0105. Ale gdyby nawet w sz\u00f3stej pro\u015bbie by\u0142a mowa o pr\u00f3bie lub do\u015bwiadczeniu, i tak napotykamy spory k\u0142opot teologiczny. Czy\u017cby Chrystus uczy\u0142, by\u015bmy Go prosili, by nas nie poddawa\u0142 pr\u00f3bom lub do\u015bwiadczeniom? B\u00f3g przecie\u017c czyni\u0142 to wiele razy, zawsze w zbo\u017cnym celu. \u017beby wybrn\u0105\u0107 z tego k\u0142opotu, wznoszone by\u0142y kolejne pi\u0119tra interpretacyjne, \u201eco B\u00f3g chcia\u0142 przez to powiedzie\u0107\u201d, rozwa\u017cane by\u0142y rodzaje, odmiany, gatunki i kategorie pokus i pr\u00f3b, a tak\u017ce kto, poza Bogiem, nas testuje lub kusi oraz czym si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105 pr\u00f3by i niby-pokusy zsy\u0142ane przez Boga od pokus diabelskich. Po wielokro\u0107 dyskutowano, czy s\u0142owo \u201enie w\u00f3d\u017a\u201d dobrze oddaje sens s\u0142\u00f3w u\u017cytych w wersji \u0142aci\u0144skiej (\u201ene inducas\u201d) i greckiej (\u201eme eisenenkes\u201d). S\u0142owem, wznoszony by\u0142 wielki gmach interpretacyjny, by zachowa\u0107 i usprawiedliwi\u0107 wyra\u017cenie \u201enie w\u00f3d\u017a na pokuszenie\u201d. Tymczasem wersja z Biblii Tysi\u0105clecia (\u201enie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d) jest zrozumia\u0142a sama przez si\u0119 i \u2013 jak zaraz poka\u017cemy \u2013 bardziej poprawna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zmian\u0119 w podej\u015bciu do sz\u00f3stej pro\u015bby zawdzi\u0119czamy nie tylko odchodzeniu pokolenia tradycjonalist\u00f3w, ale te\u017c wskazaniu dobrze uzasadnionej alternatywy. Jej zawo\u0142anym or\u0119downikiem by\u0142 w drugiej po\u0142owie XX wieku Jean Carmignac, francuski duchowny katolicki, jeden z najbardziej znanych i zas\u0142u\u017conych badaczy r\u0119kopis\u00f3w z Qumran.<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"R\u0119kopisy z Qumran to jedno z najwi\u0119kszych odkry\u0107 archeologicznych XX wieku. Kilka informacji w: https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/R%C4%99kopisy_z_Qumran , https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Qumran , http:\/\/www.deadseascrolls.org.il , https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Dead_Sea_Scrolls\" id=\"return-note-2621-25\" href=\"#note-2621-25\"><sup>25<\/sup><\/a> <span style=\"color: #000000;\">Nie mo\u017cna wyja\u015bni\u0107 stopniowego odchodzenia przez biblistyk\u0119 dwudziestowieczn\u0105 od sformu\u0142owania \u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d na \u201enie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d lub podobne bez cho\u0107by kr\u00f3tkiego opowiedzenia o jego pracy nad tak zwanymi t\u0142umaczeniami retrowersyjnym, czyli t\u0142umaczeniami zwrotnymi z greki na hebrajski. Aczkolwiek nale\u017cy doda\u0107, \u017ce polskie \u201enie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d wyprzedzi\u0142o dzie\u0142o Carmignaca o kilka lat.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Hebrajskie_Ewangelie_synoptyczne_%E2%80%93_poszukiwania_Jeana_Carmignaca\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Hebrajskie Ewangelie synoptyczne &#8211; poszukiwania Jeana Carmignaca<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jean Carmignac pracowa\u0142 w latach 60. XX wieku nad prac\u0105 pt. \u201eKomentarz Nowego Testamentu w \u015bwietle dokument\u00f3w znad Morza Martwego\u201d (inna nazwa r\u0119kopis\u00f3w z Qumran). Dokona\u0142 wtedy niespodziewanego odkrycia, nad kt\u00f3rym dalsza praca zaj\u0119\u0142a mu dwadzie\u015bcia kilka nast\u0119pnych lat \u017cycia. Tak opisa\u0142 swoje odkrycie: \u201eAby u\u0142atwi\u0107 por\u00f3wnanie naszych greckich Ewangelii z hebrajskimi tekstami qumra\u0144skimi, na w\u0142asny u\u017cytek chcia\u0142em zobaczy\u0107, co da\u0142by Marek [Ewangelia wg. \u015bw. Marka \u2013 przyp. JK] przet\u0142umaczony ponownie na hebrajski z Qumran. Wyobra\u017ca\u0142em sobie, \u017ce t\u0142umaczenie b\u0119dzie bardzo trudne z powodu znacznych r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy my\u015bl\u0105 semick\u0105 a my\u015bl\u0105 greck\u0105. Jak\u017ce by\u0142em zdziwiony widz\u0105c, \u017ce t\u0142umaczenie to by\u0142o, wr\u0119cz przeciwnie, wyj\u0105tkowo \u0142atwe. Po jednym tylko dniu pracy, a by\u0142o to oko\u0142o po\u0142owy kwietnia 1963 r., nabra\u0142em przekonania, \u017ce grecki tekst Marka nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 napisany bezpo\u015brednio w j\u0119zyku greckim i \u017ce w rzeczywisto\u015bci by\u0142 tylko greckim t\u0142umaczeniem hebrajskiego orygina\u0142u. Spodziewane przeze mnie ogromne trudno\u015bci zosta\u0142y wcze\u015bniej rozwi\u0105zane przez hebrajsko-greckiego t\u0142umacza, kt\u00f3ry dokona\u0142 t\u0142umaczenia dos\u0142ownego, a nawet zachowa\u0142 w greckim szyk s\u0142\u00f3w wymagany przez hebrajsk\u0105 gramatyk\u0119 \/\u2026\/.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jak wyt\u0142umaczy\u0107, \u017ce j. grecki Marka ulega\u0142 prawom hebrajskiej gramatyki? \/\u2026\/ Aby odpowiedzie\u0107 na to pytanie, nale\u017ca\u0142o dalej prowadzi\u0107 pr\u00f3b\u0119 z t\u0142umaczeniem retrowersyjnym [tj. z greki na hebrajski \u2013 przyp. JK]. Poniewa\u017c dzi\u0119ki manuskryptom znad Morza Martwego mo\u017cemy pozna\u0107 j. hebrajski u\u017cywany w Palestynie w czasach Jezusa i Ewangelist\u00f3w, nale\u017ca\u0142o pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 tym qumra\u0144skim hebrajskim, kt\u00f3ry jest nieco inny od biblijnego hebrajskiego \/\u2026\/\u201d.<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Jean Carmignac, Pocz\u0105tki Ewangelii Synoptycznych, The Enigma Press, Krak\u00f3w \u2013 Mogilany, 2009, str. 27-28. Kr\u00f3tkie om\u00f3wienie tezy J.Carmignaca o hebrajskim oryginale Ewangelii synoptycznych, patrz: Robert M. Rynkowski, Ewangelie synoptyczne \u2013 j\u0119zyk, autorzy, data powstania, w: http:\/\/teologia.deon.pl\/tag\/jean-carmignac\" id=\"return-note-2621-26\" href=\"#note-2621-26\"><sup>26<\/sup><\/a>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">I tak, niespodziewane odkrycie, \u017ce Ewangelie synoptyczne okazuj\u0105 si\u0119 kalk\u0105 tekst\u00f3w hebrajskich, je\u015bli je przet\u0142umaczymy na hebrajski dialekt qumra\u0144ski (pod wzgl\u0119dem stylistyki, struktur gramatycznych, s\u0142ownictwa, zwi\u0105zk\u00f3w frazeologicznych itp.) da\u0142o asumpt do wielkiej pracy. Carmignac odnalaz\u0142, w wi\u0119kszo\u015bci zapomniane, prace wielu biblist\u00f3w, kt\u00f3rzy &#8211; pocz\u0105wszy od XVI wieku &#8211; wykazywali nie tylko semickie korzenie Ewangelii synoptycznych, ale i stwierdzali, \u017ce przynajmniej ich fragmenty by\u0142y t\u0142umaczeniami z j\u0119zyk\u00f3w semickich. Odszuka\u0142 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t t\u0142umacze\u0144 retrowersyjnych wykonanych od XVI do XX wieku i sam wykona\u0142 nast\u0119pne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Teza o semickim, hebrajskim oryginale nie by\u0142a nowa. Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a pierwszych wiek\u00f3w byli o tym przekonani. By\u0142a to jednak teza sprzeczna ze wsp\u00f3\u0142czesnym Carmignacowi paradygmatem bada\u0144 biblijnych. Mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce kwestionowa\u0142a p\u00f3\u017ane datowanie powstania tych Ewangelii. Znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107 biblist\u00f3w nie przeczy\u0142a mo\u017cliwo\u015bci istnienia jakich\u015b hebrajskich czy aramejskich tekst\u00f3w, z kt\u00f3rych Ewangeli\u015bci korzystali, ale stwierdzano stanowczo, \u017ce same Ewangelie by\u0142y spisane po grecku, \u017ce greka by\u0142a ich j\u0119zykiem oryginalnym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dalsza praca Carmignaca nad t\u0142umaczeniem Ewangelii na hebrajski w dialekcie qumra\u0144skim sk\u0142oni\u0142a go do nast\u0119puj\u0105cej konkluzji: \u201eTak wi\u0119c j\u0119zyk Ewangelii jawi mi si\u0119 coraz bardziej jako j\u0119zyk niegrecki wyra\u017cony za pomoc\u0105 greckich s\u0142\u00f3w. \/\u2026\/<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">[Ewangelie synoptyczne] zosta\u0142y napisane przez ludzi, kt\u00f3rzy pisali dobrze, lecz zgodnie z zasadami semickimi, a zosta\u0142y przet\u0142umaczone na bardzo poprawny grecki przez innych ludzi, kt\u00f3rym zale\u017ca\u0142o na skopiowaniu s\u0142\u00f3w u\u017cywanych przez tych pierwszych. Wygl\u0105d jest doskonale grecki, zbyt grecki, by m\u00f3g\u0142 pochodzi\u0107 od ludzi, kt\u00f3rzy \u017ale znaj\u0105 ten j\u0119zyk. Rzeczywisto\u015b\u0107 jest natomiast doskonale semicka, na tyle semicka, \u017ce mog\u0142a pochodzi\u0107 tylko od ludzi, kt\u00f3rzy najnaturalniej w \u015bwiecie pos\u0142ugiwali si\u0119 w\u0142asnym j\u0119zykiem ojczystym. Czyli innymi s\u0142owy: grecki Ewangelii nie jest z\u0142ym czy niezr\u0119cznym greckim; jest to dobry grecki, kt\u00f3rym pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 t\u0142umacz staraj\u0105cy si\u0119 wiernie odda\u0107 orygina\u0142 semicki. I zachowa\u0142 tego orygina\u0142u smak i zapach.\u201d<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Jean Carmignac, op.cit., str. 28-29\" id=\"return-note-2621-27\" href=\"#note-2621-27\"><sup>27<\/sup><\/a>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wed\u0142ug Carmignaca s\u0105 cztery argumenty wspieraj\u0105ce tez\u0119 o hebrajskim oryginale Ewangelii synoptycznych: metoda odtwarzania hebrajskiego orygina\u0142u, jego j\u0119zyk, analiza semityzm\u00f3w i \u015bwiadectwa staro\u017cytnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Metoda<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">T\u0142umaczenia retrowersyjne tym bli\u017cej dochodz\u0105 do prawdopodobnego orygina\u0142u hebrajskiego im jest ich wi\u0119cej i im wi\u0119kszy nast\u0119puje konsensus mi\u0119dzy nimi, co do w\u0142a\u015bciwej, hebrajskiej postaci danego s\u0142owa czy wyra\u017cenia greckiego. Idzie mi\u0119dzy innymi o to, by semityzmy wyst\u0119puj\u0105ce w greckim tek\u015bcie Ewangelii znalaz\u0142y jak najlepsze wyja\u015bnienie w tek\u015bcie przet\u0142umaczonym na hebrajski. Carmignac odnalaz\u0142 sze\u015b\u0107dziesi\u0105t t\u0142umacze\u0144 retrowersyjnych, wykona\u0142 kolejne i pobudzi\u0142 do podobnej pracy innych specjalist\u00f3w. Praca pr\u00f3buj\u0105ca dotrze\u0107 do prawdopodobnego orygina\u0142u hebrajskiego by\u0142a nie tylko \u017cmudna, ale natrafia\u0142a przez wiele lat na zdecydowany sprzeciw wi\u0119kszo\u015bci biblist\u00f3w zajmuj\u0105cych si\u0119 Nowym Testamentem, gdy\u017c ca\u0142y sw\u00f3j dorobek opierali na za\u0142o\u017ceniu o greckim oryginale i p\u00f3\u017anym datowaniu Ewangelii. Nowatorska praca Carmignaca o hebrajskim oryginale przetar\u0142a jednak now\u0105 drog\u0119 i wbrew opinii, \u017ce do roku 2000 stanie si\u0119 zakurzon\u0105 i zapomnian\u0105 hipotez\u0105,<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Pierre Grelot, Evangiles et tradition apostolique, Paris 1984, str. 187. za\u00a0: Carmignac, op.cit, str. 121-122\" id=\"return-note-2621-28\" href=\"#note-2621-28\"><sup>28<\/sup><\/a> <span style=\"color: #000000;\">jest obecnie jedn\u0105 z wa\u017cniejszych metod analizy i interpretacji Ewangelii synoptycznych.<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Om\u00f3wienie dyskusji wok\u00f3\u0142 tezy Carmignaca o hebrajskim oryginale Ewangelii synoptycznych, patrz Pawe\u0142 M. Mucha, Kontrowersje wok\u00f3\u0142 hipotezy ks. Jeana Carmignaca, w: Carmignac, op.cit. str. 129-170. Patrz tak\u017ce przypis 2.\" id=\"return-note-2621-29\" href=\"#note-2621-29\"><sup>29<\/sup><\/a>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>J\u0119zyk<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Carmignac jako pierwszy skierowa\u0142 uwag\u0119 na hebrajski qumra\u0144ski jako j\u0119zyk orygina\u0142u. Jest to istotny element pracy nad odtwarzaniem prawdopodobnego orygina\u0142u, bo dopiero t\u0142umaczenie Ewangelii synoptycznych na dialekt qumra\u0144ski daje najlepsze, najdok\u0142adniejsze odwzorowanie tekstu greckiego. Ponadto okaza\u0142o si\u0119 p\u00f3\u017aniej, \u017ce dialekt ten jest mo\u017cliwym j\u0119zykiem orygina\u0142u, gdy\u017c za czas\u00f3w Jezusa by\u0142 j\u0119zykiem \u017cywym, u\u017cywanym w Palestynie. Tak wi\u0119c teza o oryginale hebrajskim zyska\u0142a nowe argumenty wraz z odkryciem manuskrypt\u00f3w z Qumran (1947-1956).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Semityzmy<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Maj\u0105c wersj\u0119 hebrajsk\u0105, kt\u00f3r\u0105 cechuje mo\u017cliwie najdalej posuni\u0119ty konsensus co do sformu\u0142owa\u0144 (s\u0142owa, zwroty, zwi\u0105zki frazeologiczne, idiomy, struktury gramatyczne itd.), osi\u0105gni\u0119ty dzi\u0119ki analizie por\u00f3wnawczej r\u00f3\u017cnych t\u0142umacze\u0144 retrowersyjnych, mo\u017cna przyst\u0105pi\u0107 do analizy semityzm\u00f3w wersji greckiej i skonfrontowa\u0107 je z wersj\u0105 hebrajsk\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Semityzmy to \u201esemickie wp\u0142ywy, kt\u00f3re dotykaj\u0105 i zmieniaj\u0105 czasami grek\u0119 Nowego Testamentu, a Ewangelii w szczeg\u00f3lno\u015bci\u201d. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Jean Carmignac, op.cit., str. 41.\" id=\"return-note-2621-30\" href=\"#note-2621-30\"><sup>30<\/sup><\/a> Carmignac wyr\u00f3\u017cni\u0142 dziewi\u0119\u0107 rodzaj\u00f3w semityzm\u00f3w i cho\u0107 du\u017ca ich liczba wykryta w Ewangeliach synoptycznych ju\u017c uprawdopodabnia\u0142a jego tez\u0119, uzna\u0142, \u017ce za dow\u00f3d mog\u0105 pos\u0142u\u017cy\u0107 trzy rodzaje. S\u0105 to semityzmy przekazowe, z\u0142o\u017cone i kompozycyjne. W przypadku dw\u00f3ch pierwszych, dopiero orygina\u0142 hebrajski w dialekcie qumra\u0144skim t\u0142umaczy niezrozumia\u0142e lub nie maj\u0105ce uzasadnienia r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy analogicznymi fragmentami Marka, Mateusza i \u0141ukasza. S\u0105 to b\u0142\u0119dy t\u0142umacza,<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Jeden z wielu przyk\u0142ad\u00f3w podanych przez Carmignaca: \u201eU Marka 8,31 Jezus zaczyna naucza\u0107 (LHWRWT = leh\u00f4ro\u00f4t), a u Mateusza 16,21 zaczyna otwarcie m\u00f3wi\u0107 (LHR\u2019WT = leha\u2019\u00f4t); oba s\u0142owa myl\u0105 si\u0119 tym \u0142atwiej, \u017ce wed\u0142ug ortografii qumra\u0144skiej pierwsze mo\u017ce straci\u0107 W i drugie \u2018, tak \u017ce oba daj\u0105 LHRWT\u201d, Carmignac, op.cit., str. 56\" id=\"return-note-2621-31\" href=\"#note-2621-31\"><sup>31<\/sup><\/a> <span style=\"color: #000000;\">wyb\u00f3r przez t\u0142umacza r\u00f3\u017cnych znacze\u0144 tego samego s\u0142owa hebrajskiego orygin\u0142ua,<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Jeden z przyk\u0142ad\u00f3w podanych przez Carmignaca: \u201eMarek 5,20 m\u00f3wi: \u017ar\u00f3d\u0142o (p\u0207g\u0207) jej krwi [w pol. t\u0142: jej krwotok], a \u0141ukasz 8,44: strumie\u0144 (rusis) jej krwi [w pol. t\u0142: krwotok]; w istocie to samo s\u0142owo m\u0203g\u020fr, kt\u00f3re znaczy i \u017ar\u00f3d\u0142o i strumie\u0144, t\u0142umaczone jest przez Septuagint\u0119, w jednym wersecie Ksi\u0119gi Kap\u0142a\u0144skiej 20,18, raz przez p\u0207g\u0207, drugi raz przez rusis [w pol. t\u0142. dwa razy: \u017ar\u00f3d\u0142o], Carmignac, op.cit., str. 58\u00a0\" id=\"return-note-2621-32\" href=\"#note-2621-32\"><sup>32<\/sup><\/a> <span style=\"color: #000000;\">zbiegni\u0119cie si\u0119 w t\u0142umaczeniu kilku semityzm\u00f3w na raz. Z kolei semityzmy kompozycyjne to \u201eprzypadki, w kt\u00f3rych jaki\u015b semityzm wp\u0142yn\u0105\u0142 na kompozycj\u0119 tekstu, to znaczy, \u017ce tekst nie istnia\u0142by w swojej obecnej [greckiej \u2013 przyp. JK] formie, gdyby nie zosta\u0142 napisany w j\u0119zyku semickim. \/\u2026\/ ka\u017cdy z takich przypadk\u00f3w stanowi rzetelny dow\u00f3d, \/\u2026\/ \u017ce orygina\u0142 zosta\u0142 napisany w j\u0119zyku semickim, a nast\u0119pnie przet\u0142umaczony na grecki\u201d.<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Carmignac, op.cit, str. 50. Kr\u00f3tkie om\u00f3wienie tezy J.Carmignaca o hebrajskim oryginale Ewangelii synoptycznych, patrz: Robert M. Rynkowski, Ewangelie synoptyczne \u2013 j\u0119zyk, autorzy, data powstania, w: http:\/\/teologia.deon.pl\/tag\/jean-carmignac\" id=\"return-note-2621-33\" href=\"#note-2621-33\"><sup>33<\/sup><\/a>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>\u015awiadectwa staro\u017cytnych<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie mo\u017cemy te\u017c zapomnie\u0107, \u017ce w Ko\u015bciele staro\u017cytnym panowa\u0142o powszechne przekonanie, \u017ce Ewangelie zosta\u0142y napisane w j\u0119zyku hebrajskim. Pewnych wskaz\u00f3wek na ten temat dostarcza ju\u017c \u015bw. Pawe\u0142. Pisali o tym: Papiasz &#8211; biskup Hierapolis (70 \u2013 ok. 135-155), \u015bw. Hegezyp (ok. 110-180), \u015bw. Panten z Aleksandrii (140-200) \u2013 ojciec Ko\u015bcio\u0142a wschodniego z Egiptu, \u015bw. Ireneusz &#8211; biskup Lionu (142 \u2013 ok. 202), Klemens Aleksandryjski (150 \u2013 ok. 212), Orygenes (185 \u2013 254), \u015bw. Hieronim (ur. mi\u0119dzy 337-347, zm. 419-420), Jan Chryzostom (350-407) \u2013 biskup Konstantynopola.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po dokonaniu przegl\u0105du tych tekst\u00f3w i wielu analiz krytycznych, polski biblista, Roman Bartnicki uzna\u0142, \u017ce istniej\u0105 \u201ebardzo powa\u017cne racje by przyj\u0105\u0107, \u017ce pierwotnie Ewangelia ta [Mateusza] napisana by\u0142a w j\u0119zyku semickim. Orygina\u0142 si\u0119 nie zachowa\u0142, jeste\u015bmy jedynie w posiadaniu kanonicznej Ewangelii w j\u0119zyku greckim.&#8221;<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Roman Bartnicki, Autorstwo Ewangelii wed\u0142ug \u015bw. \u0141ukasza w \u015bwietle \u015bwiadectw staro\u017cytnego Ko\u015bcio\u0142a i wsp\u00f3\u0142czesnych dyskusji, Warszawskie Studia teologiczne, nr X 1997, str. 50\u00a0\" id=\"return-note-2621-34\" href=\"#note-2621-34\"><sup>34<\/sup><\/a>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jean Carmignac po przebadaniu staro\u017cytnych \u015bwiadectw stwierdzi\u0142, \u017ce \u201ewiadomo\u015bci dostarczone przez \u015bw. Paw\u0142a i przez Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a zgadzaj\u0105 si\u0119 z hipotezami wysuni\u0119tymi w trakcie badania semityzm\u00f3w i por\u00f3wnania Ewangelii Synoptycznych. Ta zgodno\u015b\u0107, sama w sobie, nie stanowi decyduj\u0105cego argumentu. Niemniej ukazuje, \u017ce \u015bwiadectwa tradycji nie przecz\u0105 wyci\u0105gni\u0119tym w poprzednich rozdzia\u0142ach wnioskom [o hebrajskim oryginale Ewangelii synoptycznych \u2013 przyp. JK], \u017ce je raczej wspieraj\u0105.&#8221;<\/span> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Jean Carmignac, op.cit., str. 86\" id=\"return-note-2621-35\" href=\"#note-2621-35\"><sup>35<\/sup><\/a>\n<p style=\"text-align: center;\">&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8212;&#8211;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Argumenty Carmignaca, prezentowane od lat 60. do p\u00f3\u017anych 80., spotka\u0142y si\u0119 z bardzo \u017cywym odzewem, od aprobaty do zdecydowanej krytyki. Zosta\u0142 uhonorowany doktoratem honoris causa (Uniwersytet w Bonn, 1968), jego prace by\u0142y szeroko komentowane i dyskutowane a szereg naukowc\u00f3w pod\u0105\u017ca\u0142o t\u0105 sam\u0105 lub podobn\u0105 drog\u0105. Z drugiej strony, szerokie gremia biblist\u00f3w ca\u0142kowicie odrzuca\u0142y jego tezy. <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jego argumenty za j\u0119zykiem hebrajskim qumra\u0144skim jako j\u0119zykiem orygina\u0142u Ewangelii synoptycznych opiera\u0142y si\u0119 na analizie filologicznej tekst\u00f3w greckich i hebrajskich t\u0142umacze\u0144 retrowersyjnych. Ale wskazanie na hebrajski qumra\u0144ski nios\u0142o \u201eze sob\u0105 daleko id\u0105ce konsekwencje: pisanie Ewangelii musia\u0142o \/\u2026\/ mie\u0107 miejsce przed rokiem 50, poniewa\u017c po roku 50 nie by\u0142o potrzeby uk\u0142adania tekst\u00f3w w j\u0119zyku hebrajskim, gdy\u017c Ewangeli\u0119 g\u0142oszono w \u015bwiecie hellenistycznym. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Pawe\u0142 Mucha, Kontrowersje wok\u00f3\u0142 hipotezy ks. Jeana Carmignaca, Jean Carmignac, op.cit., str 153. Datowanie Carmignaca, patrz Jean Carmignac, op.cit., str. 107\" id=\"return-note-2621-36\" href=\"#note-2621-36\"><sup>36<\/sup><\/a> Dwa wa\u017cne argumenty wspieraj\u0105ce t\u0119 opini\u0119 Carmignaca o wczesnym powstaniu Ewangelii nadesz\u0142y z pokrewnych, ale innych dziedzin. Polak, Piotr Muchowski dowi\u00f3d\u0142, \u017ce hebrajski qumra\u0144ski by\u0142 j\u0119zykiem \u017cywym, m\u00f3wionym w Palestynie za czas\u00f3w Jezusa. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Patrz: Piotr Muchowski, Hebrajski qumra\u0144ski jako j\u0119zyk m\u00f3wiony, wyd. UAM, Pozna\u0144 2001 oraz Piotr Muchowski, J\u0119zyk codzienny Judei w I i II wieku w \u015bwietle r\u0119kopis\u00f3w znad Morza Martwego, Scripta Biblica et Orientalia, 2\/2010\" id=\"return-note-2621-37\" href=\"#note-2621-37\"><sup>37<\/sup><\/a> To oznacza, \u017ce by\u0142 u\u017cywany w ustnym przekazie uczni\u00f3w Chrystusa, kierowanym do \u017byd\u00f3w i \u017ce je\u015bli ta ustna tradycja zosta\u0142a spisana, a trudno w to w\u0105tpi\u0107, mo\u017cliwym j\u0119zykiem by\u0142 ten, w kt\u00f3rym j\u0105 ustnie g\u0142oszono, czyli hebrajski qumra\u0144ski. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Ciekawe rozwa\u017cania o hebrajskim oryginale na kanwie prac P. Muchowskiego, patrz: Pawe\u0142 M. Mucha, Kontrowersje wok\u00f3\u0142 hipotezy ks. Jeana Carmignaca, w: Jean Carmignac, op.cit., str.129-172 a zw\u0142aszcza str. 163-166\" id=\"return-note-2621-38\" href=\"#note-2621-38\"><sup>38<\/sup><\/a> Za wczesnym datowaniem Ewangelii przemawia te\u017c wyj\u0105tkowa praca hiszpa\u0144skiego jezuity Jose O\u2019Callaghana, badacza r\u0119kopis\u00f3w z Qumran. Odcyfrowa\u0142 on r\u0119kopis o nazwie 7Q5, kt\u00f3ry zosta\u0142 sporz\u0105dzony oko\u0142o roku 50 n.e. i kt\u00f3ry, jak si\u0119 okaza\u0142o, zawiera fragment greckiej wersji Ewangelii \u015bw. Marka. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Patrz\u00a0: Antonio Socci, Wojna przeciw Jezusowi, wyd. \u015bw. Stanis\u0142awa BM, 2012, str. 401-434. Informacja o datowaniu na podstawie 7Q5, tam\u017ce, str. 418-419\" id=\"return-note-2621-39\" href=\"#note-2621-39\"><sup>39<\/sup><\/a> Trwaj\u0105ce trzydzie\u015bci lat spory, g\u0142\u00f3wnie ambicjonalne a nie merytoryczne, wok\u00f3\u0142 tego odkrycia zako\u0144czy\u0142y si\u0119 pe\u0142nym uznaniem tak wczesnego datowania. Daje to argumentom Carmignaca dodatkow\u0105 si\u0142\u0119.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Analiza_szostej_prosby_wersja_hebrajska_i_problematyczne_tlumaczenie_greckie\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Analiza sz\u00f3stej pro\u015bby: wersja hebrajska i problematyczne t\u0142umaczenie greckie<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przypomnijmy, \u017ce sz\u00f3sta pro\u015bba brzmi po grecku: <em>\u201ekai me eisenenkes hemas eis peirasmon\u201d<\/em> i oznacza w t\u0142umaczeniu literalnym: \u201ei nie wprowadza\u0142by\u015b nas w pokus\u0119 \/ pr\u00f3b\u0119 \/ do\u015bwiadczenie\u201d. Praca Jeana Carmignaca nad retrowersyjnymi t\u0142umaczeniami Ewangelii synoptycznych, czyli z greki na hebrajski (tak\u017ce na dialekt qumra\u0144ski), ukaza\u0142a bardzo interesuj\u0105c\u0105 struktur\u0119 gramatyczn\u0105 tego wersu w j\u0119zyku hebrajskim. Zdanie hebrajskie (w transkrypcji fonetycznej) brzmia\u0142o przypuszczalnie <em>\u201ewe&#8217;al tebi&#8217;enu bemassah\u201d<\/em>. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Z t\u0142umaczenia greki na hebrajski \/ qumra\u0144ski Jeana Carmignaca, Recherches sur le Notre P\u00e8re, Paris 1969, Letouzey et An\u00e9, str 396. Za: Jan Drozd, op.cit., str. 48\" id=\"return-note-2621-40\" href=\"#note-2621-40\"><sup>40<\/sup><\/a> <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">U\u017cyta jest tutaj specyficzna dla j\u0119zyka hebrajskiego, a nie istniej\u0105ca w grece, koniugacja sprawcza <em>hifil<\/em>. <a class=\"simple-footnote\" title=\"O koniugacji sprawczej hifil w j\u0119zyku hebrajskim w odniesieniu do tekst\u00f3w Starego testamentu, patrz np. Krzysztof Bardski, 15-Hifil divinum, w: http:\/\/pracownicy.uksw.edu.pl\/KrzysztofBardski\/publikacje\/2010-2\/15-hifil-divinum\" id=\"return-note-2621-41\" href=\"#note-2621-41\"><sup>41<\/sup><\/a>\u00a0Prostym jej przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 czasownik \u201ewiedzie\u0107\u201d. W formie <em>hifil<\/em> b\u0119dzie znaczy\u0142: \u201esprawi\u0107, \u017ce kto\u015b b\u0119dzie wiedzia\u0142\u201d. W hebrajskim, przeczenie przed czasownikiem w formie <em>hifil<\/em> mo\u017ce si\u0119 odnosi\u0107 do przyczyny (w naszym przypadku: \u201enie sprawiaj, aby kto\u015b wiedzia\u0142\u201d) lub do skutku (\u201esprawiaj, aby kto\u015b nie wiedzia\u0142\u201d). <a class=\"simple-footnote\" title=\"O tym jak wygl\u0105da przeczenie w formie hifil, patrz Jan Drozd, op.cit., str 179 oraz No\u00ebl Tanazacq, op.cit., str. 20\" id=\"return-note-2621-42\" href=\"#note-2621-42\"><sup>42<\/sup><\/a>\u00a0<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 hebrajskim nie ma k\u0142opotu z rozpoznaniem, czy forma <em>hifil<\/em> zw\u0142aszcza z przeczeniem, odnosi si\u0119 w danym konkretnym przypadku do przyczyny, czy do skutku. Ale wiadomo, \u017ce sprawia\u0142o to wielokrotnie k\u0142opoty greckim t\u0142umaczom Starego Testamentu, kt\u00f3rzy wiele tekst\u00f3w t\u0142umaczyli dwuznacznie. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Jan Drozd, op.cit, str. 179. Szczeg\u00f3\u0142owa analiza zwrotu w former hifil za tym\u017ce autorem oraz z wykorzystaniem tekstu Krzysztofa Bardskiego, op.cit.\" id=\"return-note-2621-43\" href=\"#note-2621-43\"><sup>43<\/sup><\/a>\n<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przypadku sz\u00f3stej pro\u015bby Modlitwy Pa\u0144skiej, w zwrocie <em>\u201ewe&#8217;al tebi&#8217;enu bemassah\u201d<\/em> czasownik b\u00f4 (wprowadza\u0107, wej\u015b\u0107) w formie <em>hifil<\/em> (heb\u00ee\u2019) odnosi si\u0119 do skutku a nie do przyczyny. Zatem prawid\u0142owym t\u0142umaczeniem jest: \u201espraw, by\u015bmy nie weszli w pokus\u0119\u201d lub \u201espraw, by\u015bmy nie zgodzili si\u0119 na pokus\u0119\u201d lub \u201espraw, by\u015bmy nie ulegli pokusie\u201d lub \u201espraw, by\u015bmy nie weszli w r\u0119ce pokusy\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli za\u0142o\u017cymy, \u017ce orygina\u0142 Ewangelii by\u0142 hebrajski, t\u0142umacz tego zdania na grecki mia\u0142 kilka mo\u017cliwo\u015bci. M\u00f3g\u0142 doda\u0107 do t\u0142umaczonego s\u0142owa hebrajskiego kilka greckich (spraw, by\u015bmy \u2026). M\u00f3g\u0142 w og\u00f3le pomin\u0105\u0107 form\u0119 sprawcz\u0105. M\u00f3g\u0142 wreszcie i to w\u0142a\u015bnie zrobi\u0142, zachowa\u0107 czasownik i umie\u015bci\u0107 przed nim przeczenie. To, co zrobi\u0142, by\u0142o bliskie \u201ementalno\u015bci semickiej, kt\u00f3ra od razu potrafi\u0142a uchwyci\u0107 dok\u0142adn\u0105 tre\u015b\u0107 przeczenia i samej formy przyczynowej czasownika [tj. sprawczej, odnosz\u0105cej si\u0119 do skutku \u2013 JK] w j\u0119zyku hebrajskim. Dla niego bowiem [t\u0142umacza \u2013 JK] i dla czytelnik\u00f3w my\u015bl\u0105cych w tamtym okresie na terenie Palestyny i w diasporze po semicku nie sprawia\u0142o to \u017cadnej trudno\u015bci, jednak\u017ce wielu greckich czytelnik\u00f3w, zw\u0142aszcza w nast\u0119pnym pokoleniu, niestety tej znajomo\u015bci sk\u0142adni hebrajskiej nie posiada\u0142o. Nie zdawali sobie sprawy, \u017ce \/\u2026\/ odpowiednikiem ca\u0142ego tego zdania [<em>\u201ewe&#8217;al tebi&#8217;enu bemassah\u201d<\/em> \u2013 przyp. JK] w j\u0119zykach niesemickich jest tylko przek\u0142ad: \u201eI spraw, by\u015bmy nie zgodzili si\u0119 na pokus\u0119\u201d lub: \u201eby\u015bmy nie ulegli pokusie\u201d. <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przypuszczalnie ju\u017c t\u0142umacz \u0142aci\u0144ski w II w. nie rozumia\u0142 w\u0142a\u015bciwego sensu tego zdania o sk\u0142adni na wskro\u015b semickiej i przet\u0142umaczy\u0142 je dos\u0142ownie. \u015aw. Hieronim przy rewizji przek\u0142adu staro\u0142aci\u0144skiego (<em>Vetus Latina<\/em>) nie poprawi\u0142 tego zdania i w takim brzmieniu wprowadzi\u0142 je do swojej Wulgaty: <em>et ne nos inducas in tentationem<\/em>.\u201d <a class=\"simple-footnote\" title=\"Jan Drozd, op.cit., str. 179-180\" id=\"return-note-2621-44\" href=\"#note-2621-44\"><sup>44<\/sup><\/a> A starodawni polscy t\u0142umacze przet\u0142umaczyli je na \u201ei nie ww\u00f3d\u017a nas na\/w pokuszenie\u201d. <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak wi\u0119c, zamiast sformu\u0142owania \u201espraw, by\u015bmy nie weszli \/ nie zostali wprowadzeni \/ nie ulegli pokusie\u201d (forma <em>hifil<\/em> z przeczeniem odnosz\u0105cym si\u0119 do skutku), greckie t\u0142umaczenie form\u0119 <em>hifil<\/em> niemal zignorowa\u0142o, czyli pomin\u0119\u0142o niezb\u0119dne dla jej uwzgl\u0119dnienia w grece s\u0142owa \u201espraw, aby\u201d i zapisa\u0142o: \u201enie wprowadza\u0142by\u015b nas w pokus\u0119\u201d, czyli \u201enie ku\u015b do z\u0142ego\u201d. Dla ludzi bez znajomo\u015bci sk\u0142adni hebrajskiej sens takiego zwrotu uleg\u0142 zasadniczej zmianie. Poniewa\u017c ca\u0142a nasza wiedza o Bogu odrzuca\u0142a jako absurdalne przypuszczenie, \u017ce jest On kusicielem, zacz\u0119\u0142a si\u0119 kilkunastowiekowa gimnastyka egzegetyczna, jak pogodzi\u0107 sens filologiczny z teologicznym. A wszystko przez niezr\u0119czne, czy wr\u0119cz niepoprawne t\u0142umaczenie. <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Badany przez nas fragment Mateusza (Mt 6:13) w wersji hebrajskiej (dialekt qumra\u0144ski), odtworzony przez Carmignaca, w polskim przek\u0142adzie brzmi: \u201ei spraw, by\u015bmy nie wchodzili w pokus\u0119\u201d <a class=\"simple-footnote\" title=\"Jan Drozd, op.cit., str. 47-48\" id=\"return-note-2621-45\" href=\"#note-2621-45\"><sup>45<\/sup><\/a> (wersja hebrajska: <em>\u201ewe&#8217;al tebi&#8217;enu bemassah\u201d<\/em>). Jej t\u0142umaczenie francuskie to: <em>&#8220;fais que nous n\u2019entrions pas dans la tentation&#8221;.<\/em> Ta wersja wydawa\u0142a si\u0119 jednak Carmignacowi zbyt ci\u0119\u017cka lingwistyczne i znalaz\u0142 u Jean Lebourliera prostsz\u0105 posta\u0107: \u201echro\u0144 nas przed wej\u015bciem w pokus\u0119\u201d (<em>garde-nous d\u2019entrer dans la tentation<\/em>) lub \u201echro\u0144 nas przed ulegni\u0119ciem pokusie\u201d (<em>garde-nous de consentir \u00e0 la tentation).<\/em> <a class=\"simple-footnote\" title=\"Patrz No\u00ebl Tanazacq, op.cit., str., 20\" id=\"return-note-2621-46\" href=\"#note-2621-46\"><sup>46<\/sup><\/a> <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kiedy m\u00f3wimy o pracach Jeana Carmignaca, nale\u017cy wspomnie\u0107 o cytowanej ju\u017c kilka razy znakomitej ksi\u0105\u017cce polskiego biblisty, ks. Jana Drozda (1914-1996) \u201eOjcze Nasz &#8211; Modlitwa Pa\u0144ska wed\u0142ug wsp\u00f3\u0142czesnej egzegezy\u201d (1983). Id\u0105c szlakiem wytyczonym przez Carmignaca, dokona\u0142 on wnikliwej interpretacji, mi\u0119dzy innymi, sz\u00f3stej pro\u015bby Modlitwy Pa\u0144skiej odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do hebrajskich t\u0142umacze\u0144 retrowersyjnych i uzasadniaj\u0105c przy ich pomocy jej wersj\u0119 zaproponowan\u0105 przez Carmignaca. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Jan Drozd, op.cit, str. 38-51, 166-180\" id=\"return-note-2621-47\" href=\"#note-2621-47\"><sup>47<\/sup><\/a>\n<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"%E2%80%9ENie_dopusc_abysmy_ulegli_pokusie%E2%80%9D_%E2%80%93_argumenty_polskiego_tlumacza\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">\u201eNie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d &#8211; argumenty polskiego t\u0142umacza<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przedstawione wy\u017cej t\u0142umaczenie Carmignac wykona\u0142 w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych i opublikowa\u0142 w roku 1969 w ksi\u0105\u017cce na temat Ojcze Nasz. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Jean Carmignac, Recherches sur le Notre P\u00e8re, Paris 1969, Letouyez et An\u00e9\" id=\"return-note-2621-48\" href=\"#note-2621-48\"><sup>48<\/sup><\/a> Jest ono praktycznie takie samo jak to w Biblii Tysi\u0105clecia, kt\u00f3ra jednak wysz\u0142a drukiem kilka lat przed ukazaniem si\u0119 pracy Carmignaca. Nie ma podstaw do przypuszcze\u0144, by polski t\u0142umacz Ewangelii synoptycznych (a wi\u0119c i modlitwy Ojcze Nasz), o. Walenty Prokulski, zna\u0142 francuskiego biblist\u0119 lub by\u0142 z nim w kontakcie. Argumenty o. Prokulskiego na rzecz wersji \u201enie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d nie odwo\u0142ywa\u0142y si\u0119 do prawdopodobnego orygina\u0142u hebrajskiego. Zosta\u0142y przedstawione w roku 1970, a wi\u0119c dwa lata po \u015bmierci Prokulskiego, przez o. Augustyna Jankowskiego (1916-2005), redaktora naukowego Biblii Tysi\u0105clecia. Jego artyku\u0142 na ten temat <a class=\"simple-footnote\" title=\"Augustyn Jankowski, W sprawie przek\u0142adu \u201cOjcze Nasz\u201d. Tygodnik Powszechny, nr. 11\/1970\" id=\"return-note-2621-49\" href=\"#note-2621-49\"><sup>49<\/sup><\/a> by\u0142 odpowiedzi\u0105 na g\u0142osy krytyczne wobec zawartej w Biblii Tysi\u0105clecia wersji sz\u00f3stej pro\u015bby Modlitwy Pa\u0144skiej. <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">T\u0142umacz\u0105c sz\u00f3st\u0105 pro\u015bb\u0119 Walenty Prokulski wzi\u0105\u0142 pod uwag\u0119 \u2013 jak pisze Jankowski &#8211; racje filologiczne, historyczne i teologiczne. Te pierwsze sz\u0142y za analiz\u0105 greckiego tekstu Ewangelii, przeprowadzon\u0105 przez Franza Zorella, niemieckiego jezuit\u0119 i biblist\u0119 (1863 \u2013 1947) <a class=\"simple-footnote\" title=\"Franz Zorell, Novi Testamenti Lexicon Graecum, Paris 1931, wyd. P. Lethielleux, za\u00a0: A. Jankowski, op.cit.\" id=\"return-note-2621-50\" href=\"#note-2621-50\"><sup>50<\/sup><\/a> oraz Joachima Jeremiasa, niemieckiego teologa lutera\u0144skiego (1900 \u2013 1979). <a class=\"simple-footnote\" title=\"[1] Joachim Jeremias, Das Vater-Unser im Lichte der neueren Forschung, 1962, wyd. Calwer Verlag, za\u00a0: A. Jankowski, op.cit.\" id=\"return-note-2621-51\" href=\"#note-2621-51\"><sup>51<\/sup><\/a> Obaj tekst grecki sz\u00f3stej pro\u015bby interpretowali, jako pro\u015bb\u0119 \u201eo zachowanie od upadku w chwili pokusy\u201d (Jeremias) i proponowali wersj\u0119 \u201enie dopu\u015b\u0107 nas do pokusy\u201d lub \u201enie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy pokusie ulegli\u201d (Zorell). <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Racje historyczne, kt\u00f3re przemawiaj\u0105 za takim sformu\u0142owaniem to z kolei teksty rabinistyczne, kt\u00f3re zawieraj\u0105 \u201ewszystkie poszczeg\u00f3lne pro\u015bby Modlitwy Pa\u0144skiej, tylko nigdzie tam nie ma takiego ich zestawienia, tak uszeregowanego jak w Ewangeliach \/\u2026\/. Zestawienie tych pr\u00f3\u015bb [w tekstach rabinistycznych] unaocznia, \u017ce chodzi tu o niedopuszczenie do zapanowania nad cz\u0142owiekiem z\u0142a moralnego. \u201eJest to pro\u015bba o zachowanie od upadku w chwili pokusy i taki jest bez w\u0105tpienia sens ostatniej pro\u015bby Ojcze Nasz \u2013 pisze Joachim Jeremias\u201d \u201d. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Augustyn Jankowski, op.cit.\" id=\"return-note-2621-52\" href=\"#note-2621-52\"><sup>52<\/sup><\/a> <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od siebie dodam, \u017ce odwo\u0142ania do modlitewnych tekst\u00f3w \u017cydowskich na wsparcie wersji \u201enie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d lub podobnej znajdziemy w wielu p\u00f3\u017aniejszych opracowaniach. Przyk\u0142adowo, Craig S. Keener w \u201eKomentarzu historyczno-kulturowym do Nowego testamentu\u201d (1993, 2000) wskazuje \u201ena podobie\u0144stwo [sz\u00f3stej pro\u015bby] do staro\u017cytnych modlitw \u017cydowskich i aramejskie sformu\u0142owania, kryj\u0105ce si\u0119 by\u0107 mo\u017ce u pod\u0142o\u017ca tego wersetu, sugeruj\u0105 nast\u0119puj\u0105ce jego znaczenie: \u201eNie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy zgrzeszyli, gdy b\u0119dziemy poddawani pr\u00f3bie\u201d. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Craig S. Keener, op.cit. str. 22\" id=\"return-note-2621-53\" href=\"#note-2621-53\"><sup>53<\/sup><\/a> Podobne analogie dostrzegaj\u0105 autorzy \u201eKatolickiego Komentarza Biblijnego\u201d (1990, 2001). Liczne paralele z modlitwami \u017cydowskimi tamtego okresu, zawieraj\u0105cymi podobn\u0105 pro\u015bb\u0119 o ochron\u0119 w czasie pokusy podaj\u0105 w swojej pracy H.W. Basser i M.B. Cohen (2015). <a class=\"simple-footnote\" title=\"H.W. Basser, M.B. Cohen, The Gospel of Matthew and Judaic Tradition. A Revelance-Based Commentary, Leiden \/ Boston 2015, wyd. Brill, str. 188-190. Do tekst\u00f3w \u017cydowskich odwo\u0142uje si\u0119 tak\u017ce (nie rozwijaj\u0105c tematu) Craig A. Evans, Matthew, Ne York 2012, Cambridge University Press, str. 148.\" id=\"return-note-2621-54\" href=\"#note-2621-54\"><sup>54<\/sup><\/a><\/span> <span style=\"color: #000000;\">Warto te\u017c wskaza\u0107 prac\u0119 Miros\u0142awa Ruckiego (2012). <a class=\"simple-footnote\" title=\"Miros\u0142aw Rucki, Modlitwa Pa\u0144ska\u201d w kontek\u015bcie mentalno\u015bci \u017cydowskich adresat\u00f3w Ewangelii Mateusza, praca podyplomowa, Papieski Wydzia\u0142 Teologiczny we Wroc\u0142awiu, 2012, na str. 39-41\" id=\"return-note-2621-55\" href=\"#note-2621-55\"><sup>55<\/sup><\/a> <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Racje teologiczne, kt\u00f3re bra\u0142 pod uwag\u0119 Walenty Prokulski to sprawy, kt\u00f3re ju\u017c podnosi\u0142em przy omawianiu innych polskich t\u0142umacze\u0144. Tak samo jak trudno zaakceptowa\u0107 wersj\u0119, w kt\u00f3rej prosiliby\u015bmy Boga, by oddali\u0142 od nas wszelkie pr\u00f3by i niemi\u0142e do\u015bwiadczenia, tak samo trudno prosi\u0107 Go o oddalenie od nas wszelkich pokus. <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Krytycy sformu\u0142owania sz\u00f3stej pro\u015bby w wersji \u201ei nie dopu\u015b\u0107, aby\u015bmy ulegli pokusie\u201d, przewa\u017cnie krytyczni wobec ca\u0142o\u015bci Biblii Tysi\u0105clecia, podnosili tak\u017ce, nie bez k\u0105\u015bliwo\u015bci, \u017ce jest to kalka francuskiego t\u0142umaczenia \u201ene nous laissez pas succomber \u00e0 la tentation\u201d (<em>nie pozw\u00f3l nam ulec pokusie<\/em>), z kt\u00f3rego sami Francuzi ju\u017c si\u0119 pono\u0107 mieli wycofywa\u0107. <a class=\"simple-footnote\" title=\"Np. Eugeniusz D\u0105browski, Polska wersja \u201eModlitwy Pa\u0144skiej\u201d, \u017bycie katolickie 1984, nr. 6, str. 65-76 (tekst pochodzi z 1970 roku), w: http:\/\/krzyz.nazwa.pl\/forum\/index.php?topic=7853.0\" id=\"return-note-2621-56\" href=\"#note-2621-56\"><sup>56<\/sup><\/a> Przysz\u0142o\u015b\u0107 pokaza\u0142a, \u017ce sta\u0142o si\u0119 inaczej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zdolno\u015b\u0107 wydobycia takiego sensu sz\u00f3stej pro\u015bby z wersji greckiej, jak to uczyni\u0142 Walenty Prokulski (a przed nim kilku innych biblist\u00f3w i hebraist\u00f3w, m.in. Heller, Jeremias, Zorell) zadziwia. Dysponuj\u0105c niedoskona\u0142ym sformu\u0142owaniem greckim Prokulski nie poprzesta\u0142 wy\u0142\u0105cznie na jego wnikliwym rozbiorze gramatycznym, ale si\u0119gn\u0105\u0142 do analogii z hebrajskimi modlitwami rabinicznymi. Znakomicie to \u015bwiadczy o jego wiedzy, intuicji i dociekliwo\u015bci. A tak\u017ce o wielkiej odwadze, bo poszed\u0142 kursem ca\u0142kowicie kolizyjnym z norm\u0105 \u00f3wcze\u015bnie obowi\u0105zuj\u0105c\u0105. S\u0142owa uznania nale\u017c\u0105 si\u0119 tak\u017ce zespo\u0142owi redakcyjnemu Biblii Tysi\u0105clecia, kt\u00f3ry podejmowa\u0142 decyzje ostateczne i naszym w\u0142adzom ko\u015bcielnym, kt\u00f3ry da\u0142y swoj\u0105 zgod\u0119 na to t\u0142umaczenie. Polska w po\u0142owie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych znalaz\u0142a si\u0119 dzi\u0119ki temu w awangardzie teologicznej interpretacji najwa\u017cniejszej modlitwy chrze\u015bcija\u0144skiej.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Nowe_rozwiazanie_francuskie\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Nowe rozwi\u0105zanie francuskie<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W Polsce istniej\u0105 zatem dwie, funkcjonuj\u0105ce r\u00f3wnocze\u015bnie a zarazem znacznie si\u0119 od siebie r\u00f3\u017cni\u0105ce wersje sz\u00f3stej pro\u015bby: tradycyjna i nowsze. Ich wsp\u00f3\u0142istnienie w r\u00f3\u017cnych t\u0142umaczeniach Ewangelii \u015bw. Mateusza i \u015bw. \u0141ukasza nie jest powodem do szczeg\u00f3lnej zgryzoty. Problemem jest natomiast liturgiczna, tradycyjna wersja \u201eOjcze Nasz\u201d, odmawiana w ko\u015bcio\u0142ach i modlitwach prywatnych oraz zapisana w niezliczonych modlitewnikach. To ona budzi w\u0105tpliwo\u015bci, zastrze\u017cenia i obiekcje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Co stoi na przeszkodzie, by zmieni\u0107, odmawian\u0105 na mszy, modlitw\u0119 \u201eOjcze Nasz\u201d tak, by przenie\u015b\u0107 do niej sens zawarty w sz\u00f3stej pro\u015bbie z wersji Biblii Tysi\u0105clecia?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zaczn\u0119 od tego, \u017ce mszalny tekst Ojcze Nasz nie jest niewzruszon\u0105 ska\u0142\u0105. W roku 2013 ten akurat fragment liturgicznej i zawartej w modlitewnikach wersji Modlitwy Pa\u0144skiej zosta\u0142 we Francji zmieniony za aprobat\u0105 Watykanu <a class=\"simple-footnote\" title=\"Om\u00f3wienie debaty, kt\u00f3ra zako\u0144czy\u0142a si\u0119 zmian\u0105 tekstu sz\u00f3stej pro\u015bby patrz: Jo\u00ebl Spring, Une nouvelle traduction du &#8220;Notre P\u00e8re&#8221;: &#8220;Ne nous laisse pas entrer en tentation&#8221;, 15.10.2013, w: http:\/\/fr.aleteia.org\/2013\/10\/15\/une-nouvelle-traduction-du-notre-pere-ne-nous-laisse-pas-entrer-en-tentation\" id=\"return-note-2621-57\" href=\"#note-2621-57\"><sup>57<\/sup><\/a>. <span style=\"color: #000000;\">W miejsce starej wersji: \u201enie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d (ne nous soumets pas \u00e1 la tentation), wprowadzono now\u0105: \u201ene nous laisse pas entrer en tentation\u201d, co mo\u017cna przet\u0142umaczy\u0107 na: \u201enie dozw\u00f3l nam ulec pokusie\u201d lub &#8220;nie pozw\u00f3l, by\u015bmy weszli w pokuszenie&#8221; <a class=\"simple-footnote\" title=\"Patrz: Francuzi zmienili t\u0142umaczenie \u201eOjcze Nasz\u201d, Fronda, 25.10.2013, http:\/\/www.fronda.pl\/a\/francuzi-zmienili-tlumacznie-ojcze-nasz,31533.html Patrz tak\u017ce: ks. Adam B\u0142yszcz, Zmienili modlitw\u0119 Ojcze Nasz w: http:\/\/www.deon.pl\/religia\/kosciol-i-swiat\/komentarze\/art,1366,zmienili-modlitwe-ojcze-nasz.html\" id=\"return-note-2621-58\" href=\"#note-2621-58\"><sup>58<\/sup><\/a>. Zmiana by\u0142a efektem trwaj\u0105cej siedemna\u015bcie lat debaty <a class=\"simple-footnote\" title=\"Patrz: &#8216;Blasphemous&#8217; Lord&#8217;s Prayer corrected by France&#8217;s Catholic Church, The Telegraph, 15.10.2013, http:\/\/www.telegraph.co.uk\/news\/religion\/10379743\/Blasphemous-Lords-Prayer-corrected-by-Frances-Catholic-Church.html\" id=\"return-note-2621-59\" href=\"#note-2621-59\"><sup>59<\/sup><\/a>. Ostatecznie francuscy biskupi przychylili si\u0119 do zdania, \u017ce poprzednia wersja, wprowadzona w roku 1966 mo\u017ce niekt\u00f3rym sugerowa\u0107, \u017ce to B\u00f3g sprowadza nas na z\u0142\u0105 drog\u0119, co by\u0142oby przecie\u017c blu\u017anierstwem. Nowa wersja zosta\u0142a wprowadzona, jak wyja\u015bniali francuskoj\u0119zyczni biskupi kanadyjscy, \u201enie dlatego, \u017ce stara by\u0142a z\u0142a, ale dlatego, \u017ce mog\u0142a by\u0107 \u017ale rozumiana\u201d <a class=\"simple-footnote\" title=\"Jest to fragment o\u015bwiadczenia konferencji biskup\u00f3w kanadyjskich opublikowany 18.10.2013 roku. Canadian Bishops\u2019 Statement On French Translation of Our Father, http:\/\/www.zenit.org\/en\/articles\/canadian-bishops-statement-on-french-translation-of-our-father\" id=\"return-note-2621-60\" href=\"#note-2621-60\"><sup>60<\/sup><\/a>. Wprowadzenie do liturgii nowej wersji musia\u0142o jednak poczeka\u0107 a\u017c do jej zamieszczenia we francuskim mszale rzymskim <a class=\"simple-footnote\" title=\"Msza\u0142 rzymski to \u201enajwa\u017cniejsza ksi\u0119ga liturgiczna w Ko\u015bciele katolickim obrz\u0105dku rzymskiego, zawieraj\u0105ca teksty sta\u0142ych i zmiennych cz\u0119\u015bci mszy. Zawiera wskaz\u00f3wki potrzebne do sprawowania Naj\u015bwi\u0119tszej Ofiary oraz dotycz\u0105ce szczeg\u00f3lnych celebracji zwi\u0105zanych z poszczeg\u00f3lnymi obchodami i okresami roku liturgicznego\u201d, https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Msza\u0142_Rzymski\" id=\"return-note-2621-61\" href=\"#note-2621-61\"><sup>61<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przyk\u0142ad francuski dowodzi, \u017ce nietrafny jest argument, \u017ce \u201edop\u00f3ki \/\u2026\/ \u0142aci\u0144ska liturgia u\u017cywa\u0107 b\u0119dzie \u201eet ne nos inducas in tentationem\u201d, w\u0142a\u015bciwym przek\u0142adem polskim Modlitwy Pa\u0144skiej dla liturgii \/\u2026\/ b\u0119dzie przek\u0142ad aktualny [\u201enie wod\u017a nas na pokuszenie\u201d \u2013 JK]. Jest to wierny przek\u0142ad najstarszego tekstu greckiego\u201d <a class=\"simple-footnote\" title=\"Dominik Ostrowski, Modlitwa Pa\u0144ska: &#8220;nie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie&#8221; czy &#8220;nie dopu\u015b\u0107 aby\u015bmy ulegli pokusie&#8221;? w: http:\/\/www.liturgista.pl\/?menu_id=3&amp;&amp;display=sekcja&amp;&amp;sekcja=b&amp;&amp;view=post_details&amp;&amp;id=163\" id=\"return-note-2621-62\" href=\"#note-2621-62\"><sup>62<\/sup><\/a>. Ot\u00f3\u017c Francuzi pokazali, \u017ce zmiana jest jednak mo\u017cliwa, za\u015b fundamentem naszego my\u015blenia nie powinna by\u0107 \u0142acina a zdrowy rozs\u0105dek. A co do \u201ewiernego przek\u0142adu z greckiego\u201d, te\u017c mo\u017cna si\u0119 spiera\u0107 <a class=\"simple-footnote\" title=\"Przet\u0142umaczenie sz\u00f3stej pro\u015bby przez \u015bw. Hieronima na \u201eet ne nos inducas in tentationem\u201d nie by\u0142o najtrafniejsze, ale by\u0142o to zadanie niezwykle trudne, gdy\u017c w hipotetycznym hebrajskim oryginale (o kt\u00f3rego istnieniu Hieronim by\u0142 pewien, ale do kt\u00f3rego nie mia\u0142 chyba dost\u0119pu) znajduj\u0105 si\u0119 poj\u0119cia prawie nieprzet\u0142umaczalne na grek\u0119, za\u015b s\u0142owa u\u017cyte w grece, nie mia\u0142y swoich prostych odpowiednik\u00f3w w \u0142acinie epoki Hieronima (patrz: W. Chrostowski, przypis 35). \u015aw. Hieronim swoje t\u0142umaczenie Nowego Testamentu opar\u0142 nie na greckim tek\u015bcie, ale na t\u0142umaczeniach staro\u0142aci\u0144skich (Vetus Latina), kt\u00f3re s\u0105 zbiorczym okre\u015bleniem \u0142aci\u0144skich przek\u0142ad\u00f3w Pisma \u015awi\u0119tego, dokonanych przed ich opracowaniem, przez Hieronima. Tylko, kiedy uwa\u017ca\u0142 to za potrzebne, konsultowa\u0142 je z greckim orygina\u0142em (patrz: The Cambridge History of Bible, tom 2, pod red. G.W.H. Lampe, str. 84, 93-94.). Czy czyni\u0142 tak w przypadku sz\u00f3stej pro\u015bby Modlitwy Pa\u0144skiej, nie wiadomo. M\u00f3wi\u0105c o t\u0142umaczeniach Biblii, zach\u0119cam do spojrzenia na ksi\u0105\u017ck\u0119 Marcina Majewskiego, (2013), Jak przek\u0142ady zmieniaj\u0105 sens Biblii\u2026 O teorii i praktyce t\u0142umaczenia Biblii, w: https:\/\/upjp2.academia.edu\/MarcinMajewski Szczeg\u00f3lnie godny polecenia, w odniesieniu do spraw tu poruszanych, jest rozdzia\u0142 I \u2013 Kr\u00f3tka historia przek\u0142ad\u00f3w Biblii i rozdzia\u0142 V \u2013 Polskie przek\u0142ady Biblii \u2013 om\u00f3wienie.\" id=\"return-note-2621-63\" href=\"#note-2621-63\"><sup>63<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zgadzam si\u0119 natomiast z opini\u0105 znanego polskiego biblisty, Waldemara Chrostowskiego, \u017ce g\u0142\u00f3wnym czynnikiem hamuj\u0105cym zmian\u0119 jest zakorzenione w tradycji wielu pokole\u0144 przyzwyczajenie milion\u00f3w Polak\u00f3w. Jak m\u00f3wi\u0142 Chrostowski, \u201etrudno zmieni\u0107 tekst modlitwy tak codziennej, tak powszedniej, jak Ojcze Nasz, odmawianej przez miliony wiernych w ci\u0105gu tygodnia, miesi\u0105ca i lat, przez ca\u0142e \u017cycie miliony razy\u201d <a class=\"simple-footnote\" title=\"Waldemar Chrostowski, Nie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie \u2013 co to znaczy? w: Konferencje biblijne ksi\u0119dza profesora Waldemara Chrostowskiego, 2007-2008, str. 48-49,\nhttp:\/\/wch-biblijne.com\/akademia\/2007-2008\/ws_2007_2008_06.pdf\" id=\"return-note-2621-64\" href=\"#note-2621-64\"><sup>64<\/sup><\/a>.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Moja_propozycja\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Moja propozycja<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">I w tym miejscu sk\u0142adam propozycj\u0119. Zamie\u0144my w wersji liturgicznej zwrot \u201ei nie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d na \u201ei odw\u00f3d\u017a nas od pokuszenia\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">S\u0105 trzy zalety proponowanego przeze mnie rozwi\u0105zania. Jest zgodna z sensem zawartym w Biblii Tysi\u0105clecia, zachowuje tradycyjn\u0105 stylistyk\u0119, utrzymuje istniej\u0105c\u0105 rytmik\u0119 tego wersu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W nowym sformu\u0142owaniu zmieniam tylko jedno istotne s\u0142owo. Zamiast \u201enie w\u00f3d\u017a\u201d proponuj\u0119 \u201eodw\u00f3d\u017a\u201d. Moje \u201eodw\u00f3d\u017a\u201d wywodzi si\u0119 z czasownik\u00f3w \u201eodwie\u015b\u0107\u201d i \u201eodwodzi\u0107\u201d, kt\u00f3re oznaczaj\u0105 odci\u0105gn\u0105\u0107, powstrzyma\u0107, wyperswadowa\u0107, zniech\u0119ci\u0107, odstr\u0119czy\u0107, odradzi\u0107 zrazi\u0107. \u201eOdw\u00f3d\u017a od pokuszenia\u201d znaczy wi\u0119c: odci\u0105gnij mnie od pokusy, powstrzymaj, abym jej nie uleg\u0142, wyperswaduj, czyli spowoduj, abym zrozumia\u0142, \u017ce jest z\u0142em, zniech\u0119\u0107 mnie\/odstr\u0119cz mnie od spogl\u0105dania w jej stron\u0119 i ulegania jej. Ka\u017cde z tych znacze\u0144 sprowadza si\u0119 do tego, \u017ce prosz\u0119 Boga, aby tak mi pom\u00f3g\u0142, bym nie uleg\u0142 pokusie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sens wyra\u017cenia zaproponowanego przeze mnie jest wi\u0119c taki sam jak w Biblii Tysi\u0105clecia (\u201enie dopu\u015b\u0107, by\u015bmy ulegli pokusie\u201d) i w nowej wersji francuskiej (\u201enie dozw\u00f3l nam ulec pokusie\u201d). We wszystkich trzech (moja, Biblia Tysi\u0105clecia, francuska) pozostawione jest s\u0142owo pokusa (lub pokuszenie) w znaczeniu, jakie mu przypisujemy obecnie. Pokusa to ch\u0119\u0107 zrobienia czego\u015b niedobrego, zakazanego. We wszystkich prosimy Boga, aby pom\u00f3g\u0142 nam t\u0119 pokus\u0119 przezwyci\u0119\u017cy\u0107. Tak wi\u0119c sens sformu\u0142owania, kt\u00f3re proponuj\u0119, jest niekontrowersyjny. Zgadza si\u0119 z sensem sformu\u0142owania zawartym w Biblii Tysi\u0105clecia (zaakceptowanym przez Katechizm, punkt 2846) i w nowej wersji francuskiej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Moja wersja zachowuje nieco archaiczny styl, kt\u00f3ry korzysta ze s\u0142\u00f3w rzadko o ile w og\u00f3le jeszcze u\u017cywanych we wsp\u00f3\u0142czesnym polskim: \u201ewodzi\u0107\u201d, czyli prowadzi\u0107 i \u201epokuszenie\u201d, czyli pokusa. Ale ten w\u0142a\u015bnie styl jest g\u0142\u0119boko zakorzeniony w tradycji polskiego Ojcze Nasz i dobrze by\u0142oby go zachowa\u0107, aby zmiana mog\u0142a si\u0119 \u0142atwiej przyj\u0105\u0107. Archaizuj\u0105cy styl pozostaje, ale sens nowo wprowadzonego s\u0142owa jest klarowny i dla masowego odbiorcy bardziej akceptowalny, bo niekontrowersyjny. A do tego w pe\u0142ni zgodny z wersj\u0105 w Biblii Tysi\u0105clecia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Moja wersja w pe\u0142ni te\u017c zachowuje rytmik\u0119 starej, bo zawiera tyle samo sylab (dziewi\u0119\u0107), z kt\u00f3rych wszystkie, poza jedn\u0105, maj\u0105 t\u0119 sam\u0105 ilo\u015b\u0107 liter. Jest dziewi\u0119\u0107 sylab i dwadzie\u015bcia dwie litery a wersja tradycyjna zawiera te\u017c dziewi\u0119\u0107 sylab i dwadzie\u015bcia trzy litery.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Moja wersja: \u201ei &#8211; <strong>od<\/strong> &#8211; w\u00f3d\u017a &#8211; nas &#8211; od &#8211; po &#8211; ku &#8211; sze &#8211; nia\u201d\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 dziewi\u0119\u0107 sylab,\u00a0 22 litery<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Stara wersja: \u201ei &#8211; <strong>nie<\/strong> &#8211; w\u00f3d\u017a &#8211; nas &#8211; na &#8211; po &#8211; ku &#8211; sze &#8211; nie\u201d\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 dziewi\u0119\u0107 sylab,\u00a0 23 litery<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tylko druga sylaba ma inn\u0105 liczb\u0119 liter. U mnie jest \u201eod\u201d, w starej \u201enie\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zachowanie w nowej wersji tej samej d\u0142ugo\u015bci ca\u0142ego zwrotu i tej samej rytmiki ma istotn\u0105 zalet\u0119. Wprowadzaj\u0105c j\u0105 do liturgii, mo\u017cemy si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce jej akceptacja b\u0119dzie procesem. Nie wszyscy od razu si\u0119 przyzwyczaj\u0105, nie wszyscy j\u0105 od razu zaakceptuj\u0105, nie wszyscy od razu nabior\u0105 automatyzmu w jej odmawianiu. Jednak bez wzgl\u0119du na to, czy wierny odmawia wersj\u0119 now\u0105, czy \u2013 jeszcze z braku nawyku &#8211; star\u0105, rytm g\u0142o\u015bno odmawianej modlitwy nie zostanie zak\u0142\u00f3cony. W ten spos\u00f3b unikniemy zamieszania w czasie odmawiania \u201eOjcze Nasz\u201d podczas mszy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Akceptacja nowej wersji w moim g\u0142\u0119bokim przekonaniu b\u0119dzie stosunkowo szybka. Dla wiernego, nie zajmuj\u0105cego si\u0119 zawi\u0142o\u015bciami sensu w r\u00f3\u017cnych t\u0142umaczeniach tego wersu modlitwy Pa\u0144skiej (polska wsp\u00f3\u0142czesna, staropolska, \u0142aci\u0144ska, grecka, t\u0142umaczenia retrowersyjne), \u201eodw\u00f3d\u017a nas od pokuszenia\u201d jest klarowne, zrozumia\u0142e i akceptowalne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><span style=\"color: #000000;\">czerwiec 2005, maj 2015, listopad 2015, maj 2016, grudzie\u0144 2017<br \/>\n<\/span><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em><span style=\"color: #000000;\">dla mojego kochanego Przemka, czekaj\u0105c cierpliwie na jego opini\u0119<\/span><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\">w.30.5.16<\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Przypisy\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Przypisy<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p><span style=\"color: #000000;\"><!--more--><\/span><\/p>\n<div class=\"simple-footnotes\"><p class=\"notes\">Notes:<\/p><ol><li id=\"note-2621-1\">S\u0142ownik j\u0119zyka polskiego PWN, Warszawa 1989 oraz wydania internetowe <a href=\"#return-note-2621-1\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-2\">Mo\u017cna tu wspomnie\u0107 Papiasza &#8211; biskupa Hierapolis (70 \u2013 ok. 135-155), \u015bw. Hegezypa (ok. 110-180), \u015bw. Ireneusza &#8211; biskupa Lionu (142 \u2013 ok. 202), Orygenesa (185 \u2013 254), Klemensa Aleksandryjskiego (150 \u2013 ok. 212) i \u015bw. Hieronima (ur. mi\u0119dzy 337-347, zm. 419-420). Pisze o tym m.in. Roman Bartnicki w artykule Autorstwo Ewangelii wed\u0142ug \u015bw. Mateusza w \u015bwietle \u015bwiadectw staro\u017cytnego Ko\u015bcio\u0142a i wsp\u00f3\u0142czesnych dyskusji, w: Warszawskie Studia Teologiczne, X\/1997, 37-42. Jean Carmignac wymienia w\u015br\u00f3d staro\u017cytnych, przekonanych o hebrajskim oryginale Ewangelii synoptycznych \u015bw. Paw\u0142a, Papiasza, Ireneusza, \u015bw. Pantena, Klemensa z Aleksandrii, Orygenesa i Euzebiusza z Cezarei. Patrz: Jean Carmignac, Pocz\u0105tki Ewangelii synoptycznych, Krak\u00f3w 2009, The Enigma Press, rozdzia\u0142 V: Wiadomo\u015bci ze starych \u017arode\u0142, str. 73-86. Dyskusja, czy Ewangelie synoptyczne by\u0142y sporz\u0105dzone wpierw w j\u0119zyku hebrajskim, toczy\u0142a si\u0119 przez wieki. Jej bardzo kr\u00f3tki przegl\u0105d zawarty jest w artykule Wikipedii pt. Hebrew Gospel Hypothesis, patrz:<\/span> <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Hebrew_Gospel_hypothesis\">https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Hebrew_Gospel_hypothesis<\/a> <a href=\"#return-note-2621-2\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-3\">Por. przek\u0142ad interlinearny:\u00a0 <a href=\"http:\/\/biblia.oblubienica.eu\/interlinearny\/index\/book\/1\/chapter\/6\/verse\/13\">http:\/\/biblia.oblubienica.eu\/interlinearny\/index\/book\/1\/chapter\/6\/verse\/13<\/a>  <a href=\"#return-note-2621-3\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-4\">Wersje alternatywne sz\u00f3stej pro\u015bby za: No\u00ebl Tanazacq, Le Notre P\u00e8re: une pri\u00e8re divine pour l\u2019Homme, str. 19, w: materia\u0142y z konferencji Conf\u00e9rence sur la pri\u00e8re du Notre P\u00e8re, zorganizowanej przez parafi\u0119 Ko\u015bcio\u0142a prawos\u0142awnego Sainte Genevi\u00e8ve \u2013 Saint Martin w Pary\u017cu w dniach 26-27 marca 2012. Patrz: <a href=\"http:\/\/sainte-genevieve-paris.fr\/le-notre-pere-conference-des-26-et-27-mars-2012\">http:\/\/sainte-genevieve-paris.fr\/le-notre-pere-conference-des-26-et-27-mars-2012<\/a>  <a href=\"#return-note-2621-4\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-5\"> na ten temat patrz Roy Hammerling, The Lord\u2019s Prayer In the Early Church. The Pearl of Great Price, Palgrave Macmillan, New York 2010, rozdzia\u0142 2, The Wondrous Origins of the Lord\u2019s Prayer. Patrz tak\u017ce A History of Prayer. The First to the Fifteenth Century, praca pod red. Roy Hammerling, Brill: Leyden, Boston, 2008 <a href=\"#return-note-2621-5\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-6\">Joel D. Fredrich, The Lord\u2019s Prayer:Exegesis of Matthew 6:9-13 and Luke 11:2-4, str 23. Tekst w cyfrowej bibliotece Lutera\u0144skiej Biblioteki Cyfrowej w Wisconsin,\u00a0<a href=\"http:\/\/www.wlsessays.net\/bitstream\/handle\/123456789\/1648\/FredrichLordsPrayer.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y\">http:\/\/www.wlsessays.net\/bitstream\/handle\/123456789\/1648\/FredrichLordsPrayer.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y <\/a> <a href=\"#return-note-2621-6\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-7\">Hammerling, op.cit., s.31 <a href=\"#return-note-2621-7\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-8\">W s\u0142owniku etymologicznym j\u0119zyka polskiego Aleksandra Br\u0171cknera z 1927 roku (Aleksander Br\u0171ckner, S\u0142ownik etymologiczny j\u0119zyka polskiego, Wiedza Powszechna Warszawa 1985, str. 284-285. Jest to przedruk pierwszego wydania nak\u0142adem Krakowskiej Sp\u00f3\u0142ki Wydawniczej, Krak\u00f3w 1927) czytamy, \u017ce pierwotny sens s\u0142owa kusi\u0107 to pr\u00f3bowa\u0107, do\u015bwiadcza\u0107, kosztowa\u0107, kusi\u0107 si\u0119 o co, ubiega\u0107, sili\u0107 si\u0119. Pierwotnie, czasownik ten odnosi\u0142 si\u0119 do sfery jedzenia. Jak pisze Br\u0171ckner, pradawny sens odnosz\u0105cy si\u0119 do jedzenia i smaku zatraci\u0142 zupe\u0142nie znaczenie. Ale niegdy\u015b istnia\u0142! <a href=\"#return-note-2621-8\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-9\">http:\/\/rbiblia.toborek.info <a href=\"#return-note-2621-9\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-10\">Biblie Brzeska i Gda\u0144ska w: Biblie on-line, patrz: <a href=\"http:\/\/biblia-online.pl\/\">http:\/\/biblia-online.pl<\/a> <a href=\"#return-note-2621-10\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-11\">Biogram ojca Walentego Prokulskiego, <\/span><a href=\"https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Walenty_Prokulski\">https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Walenty_Prokulski<\/a><span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-11\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-12\">Rajmund Pietkiewicz, Biblia Tysi\u0105clecia w tradycji polskiego edytorstwa biblijnego,\u00a0 Wroc\u0142aw 2004, str. 134-137. Chcia\u0142bym gor\u0105co poleci\u0107 t\u0119 niezwykle interesuj\u0105c\u0105 prac\u0119 doktorsk\u0105, kt\u00f3ra wyczerpuj\u0105co omawia histori\u0119 pracy nad Bibli\u0105 Tysi\u0105clecia od jej pocz\u0105tku w ko\u0144cu lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych do wydania V w roku 1996. <\/span><a href=\"http:\/\/digital.fides.org.pl\/Content\/730\/Pietkiewicz-BT.pdf\">http:\/\/digital.fides.org.pl\/Content\/730\/Pietkiewicz-BT.pdf <\/a><span style=\"color: #000000;\"><br \/>\n<\/span>Kr\u00f3tka informacja o historii Biblii Tysi\u0105clecia, patrz: <a href=\"https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Biblia_Tysi\u0105clecia\">https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Biblia_Tysi\u0105clecia<\/a><span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-12\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-13\"><\/span>analizowany fragment Ewangelii \u015bw. Mateusza w r\u00f3\u017cnych wydaniach polskich (poza t\u0142umaczeniem Anny \u015awiderk\u00f3wny) cytuj\u0119 za portalem rBiblia &#8211; Biblia na komputer. Autorem portalu jest Rafa\u0142 Toborek. <a href=\"http:\/\/rbiblia.toborek.info\">http:\/\/rbiblia.toborek.info<\/a><span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-13\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-14\">Anna \u015awiderk\u00f3wna, Ewangelia wed\u0142ug \u015bw. Mateusza. Cytat z portalu <\/span><a href=\"http:\/\/Bibliepolskie.pl\">Bibliepolskie.pl<\/a>,\u00a0 w: <a href=\"http:\/\/bibliepolskie.pl\/przeklady.php?tid=37\">http:\/\/bibliepolskie.pl\/przeklady.php?tid=37<\/a><span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-14\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-15\">Dla wyja\u015bnienia, orygina\u0142 grecki wygl\u0105da nast\u0119puj\u0105co: \u201e\u03ba\u03b1\u03b9 \u03bc\u03b7 \u03b5\u03b9\u03c3\u03b5\u03bd\u03b5\u03b3\u03ba\u03b7\u03c2 \u03b7\u03bc\u03b1\u03c2 \u03b5\u03b9\u03c2 \u03c0\u03b5\u03b9\u03c1\u03b1\u03c3\u03bc\u03bf\u03bd\u201d a w transkrypcji \u0142aci\u0144skiej: \u201ekai me eisenenkes hemas eis peirasmon\u201d. T\u0142umaczenie literalne, automatyczne, nie wnikaj\u0105ce w sens, brzmi: \u201ei nie wprowadzi\u0142by\u015b nas w pokus\u0119 (lub \u2018w pr\u00f3b\u0119\u2019 albo jeszcze inaczej &#8211; \u2018w do\u015bwiadczenie\u2019)\u201d <a href=\"#return-note-2621-15\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-16\">Przyk\u0142ady pog\u0142\u0119bionych analiz filologicznych greckiej wersji sz\u00f3stej pro\u015bby to m.in. teksty przywo\u0142ane w przypisach 21, 50, 51 <a href=\"#return-note-2621-16\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-17\"><\/span>Np. Craig A. Evans, Matthew, Cambridge University Press, 2012, str. 142, 145, 148: \u201cAnd do not bring us to the time of trial. Tak\u017ce: R.T. France, Gospel of Matthew, Wm. B. Eerdmans Publishing Co., 2007: \u201cAnd do not bring us into testing\u201d<span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-17\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-18\">Jan Drozd, Ojcze Nasz \u2013 Modlitwa Pa\u0144ska wed\u0142ug egzegezy wsp\u00f3\u0142czesnej, Ksi\u0119garnia \u015bw. Jacka, Katowice 1983, str.168 <a href=\"#return-note-2621-18\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-19\">Wyliczenia na podstawie Jan Drozd, op.cit. str 170-172 <a href=\"#return-note-2621-19\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-20\">Tam\u017ce str. 173-174 <a href=\"#return-note-2621-20\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-21\">Pog\u0142\u0119bion\u0105 analiz\u0119 wersji greckiej przedstawi\u0142 J. Heller w roku 1901, ale jej warto\u015b\u0107 doceni\u0142 i zwr\u00f3ci\u0142 na ni\u0105 uwag\u0119 szerszemu gronu dopiero kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej J. Carmignac. J. Heller, Die sechste Bitte des Vaterunser, ZKTh 25 (1901). Za: J. Drozd, op.cit., str 177-179.\u00a0\u00a0  <a href=\"#return-note-2621-21\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-22\">R.E. Brown, J.A. Fitzmyer, R.E. Murphy (redaktorzy), Katolicki Komentarz biblijny, wyd. oryginalne 1990, wyd. polskie, 2001, Vocatio, str. 934 <a href=\"#return-note-2621-22\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-23\">Craig S. Keener, Komentarz historyczno-kulturowy do Nowego Testamentu, Vacatio 2000, str. 22, orygina\u0142: The IVP Bible Background Commentary, New Testament, InterVarsity Press, 1993, 2014, str. 61 <a href=\"#return-note-2621-23\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-24\">Dotyczy to zar\u00f3wno t\u0142umaczy polskich, jak i zagranicznych. Je\u015bli spojrzymy na zbi\u00f3r angloj\u0119zycznych komentarzy odnosz\u0105cych si\u0119 do sz\u00f3stej pro\u015bby, zamieszczonych na portalu <a href=\"http:\/\/biblehub.com\/\">http:\/\/biblehub.com<\/a> , zobaczymy \u017ce na czterna\u015bcie umieszczonych tam komentarzy sze\u015b\u0107 wyja\u015bnia s\u0142owo temptation (pokusa) jako pr\u00f3b\u0119, test, do\u015bwiadczenie. <a href=\"#return-note-2621-24\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-25\">R\u0119kopisy z Qumran to jedno z najwi\u0119kszych odkry\u0107 archeologicznych XX wieku. Kilka informacji w: <a href=\"https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/R%C4%99kopisy_z_Qumran\">https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/R%C4%99kopisy_z_Qumran<\/a> , <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Qumran\">https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Qumran<\/a> , <a href=\"http:\/\/www.deadseascrolls.org.il\/\">http:\/\/www.deadseascrolls.org.il<\/a> , <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Dead_Sea_Scrolls\">https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Dead_Sea_Scrolls<\/a> <a href=\"#return-note-2621-25\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-26\">Jean Carmignac, Pocz\u0105tki Ewangelii Synoptycznych, The Enigma Press, Krak\u00f3w \u2013 Mogilany, 2009, str. 27-28. Kr\u00f3tkie om\u00f3wienie tezy J.Carmignaca o hebrajskim oryginale Ewangelii synoptycznych, patrz: Robert M. Rynkowski, Ewangelie synoptyczne \u2013 j\u0119zyk, autorzy, data powstania, w: <a href=\"http:\/\/teologia.deon.pl\/tag\/jean-carmignac\">http:\/\/teologia.deon.pl\/tag\/jean-carmignac<\/a> <a href=\"#return-note-2621-26\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-27\">Jean Carmignac, op.cit., str. 28-29 <a href=\"#return-note-2621-27\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-28\">Pierre Grelot, Evangiles et tradition apostolique, Paris 1984, str. 187. za\u00a0: Carmignac, op.cit, str. 121-122 <a href=\"#return-note-2621-28\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-29\">Om\u00f3wienie dyskusji wok\u00f3\u0142 tezy Carmignaca o hebrajskim oryginale Ewangelii synoptycznych, patrz Pawe\u0142 M. Mucha, Kontrowersje wok\u00f3\u0142 hipotezy ks. Jeana Carmignaca, w: Carmignac, op.cit. str. 129-170. Patrz tak\u017ce przypis 2. <a href=\"#return-note-2621-29\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-30\">Jean Carmignac, op.cit., str. 41. <a href=\"#return-note-2621-30\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-31\">Jeden z wielu przyk\u0142ad\u00f3w podanych przez Carmignaca: \u201eU Marka 8,31 Jezus zaczyna naucza\u0107 (LHWRWT = leh\u00f4ro\u00f4t), a u Mateusza 16,21 zaczyna otwarcie m\u00f3wi\u0107 (LHR\u2019WT = leha\u2019\u00f4t); oba s\u0142owa myl\u0105 si\u0119 tym \u0142atwiej, \u017ce wed\u0142ug ortografii qumra\u0144skiej pierwsze mo\u017ce straci\u0107 W i drugie \u2018, tak \u017ce oba daj\u0105 LHRWT\u201d, Carmignac, op.cit., str. 56 <a href=\"#return-note-2621-31\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-32\">Jeden z przyk\u0142ad\u00f3w podanych przez Carmignaca: \u201eMarek 5,20 m\u00f3wi: \u017ar\u00f3d\u0142o (<em>p\u0207g\u0207<\/em>) jej krwi [w pol. t\u0142: jej krwotok], a \u0141ukasz 8,44: strumie\u0144 (<em>rusis<\/em>) jej krwi [w pol. t\u0142: krwotok]; w istocie to samo s\u0142owo <em>m\u0203g\u020fr<\/em>, kt\u00f3re znaczy i \u017ar\u00f3d\u0142o i strumie\u0144, t\u0142umaczone jest przez Septuagint\u0119, w jednym wersecie Ksi\u0119gi Kap\u0142a\u0144skiej 20,18, raz przez <em>p\u0207g\u0207<\/em>, drugi raz przez <em>rusis<\/em> [w pol. t\u0142. dwa razy: \u017ar\u00f3d\u0142o], Carmignac, op.cit., str. 58\u00a0  <a href=\"#return-note-2621-32\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-33\">Carmignac, op.cit, str. 50. Kr\u00f3tkie om\u00f3wienie tezy J.Carmignaca o hebrajskim oryginale Ewangelii synoptycznych, patrz: Robert M. Rynkowski, Ewangelie synoptyczne \u2013 j\u0119zyk, autorzy, data powstania, w: <a href=\"http:\/\/teologia.deon.pl\/tag\/jean-carmignac\">http:\/\/teologia.deon.pl\/tag\/jean-carmignac<\/a> <a href=\"#return-note-2621-33\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-34\">Roman Bartnicki, Autorstwo Ewangelii wed\u0142ug \u015bw. \u0141ukasza w \u015bwietle \u015bwiadectw staro\u017cytnego Ko\u015bcio\u0142a i wsp\u00f3\u0142czesnych dyskusji, Warszawskie Studia teologiczne, nr X 1997, str. 50\u00a0  <a href=\"#return-note-2621-34\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-35\">Jean Carmignac, op.cit., str. 86 <a href=\"#return-note-2621-35\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-36\"><\/span>Pawe\u0142 Mucha, Kontrowersje wok\u00f3\u0142 hipotezy ks. Jeana Carmignaca, Jean Carmignac, op.cit., str 153. Datowanie Carmignaca, patrz Jean Carmignac, op.cit., str. 107<span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-36\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-37\"><\/span>Patrz: Piotr Muchowski, Hebrajski qumra\u0144ski jako j\u0119zyk m\u00f3wiony, wyd. UAM, Pozna\u0144 2001 oraz Piotr Muchowski, J\u0119zyk codzienny Judei w I i II wieku w \u015bwietle r\u0119kopis\u00f3w znad Morza Martwego, Scripta Biblica et Orientalia, 2\/2010<span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-37\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-38\"><\/span>Ciekawe rozwa\u017cania o hebrajskim oryginale na kanwie prac P. Muchowskiego, patrz: Pawe\u0142 M. Mucha, Kontrowersje wok\u00f3\u0142 hipotezy ks. Jeana Carmignaca, w: Jean Carmignac, op.cit., str.129-172 a zw\u0142aszcza str. 163-166<span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-38\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-39\"><\/span>Patrz\u00a0: Antonio Socci, Wojna przeciw Jezusowi, wyd. \u015bw. Stanis\u0142awa BM, 2012, str. 401-434. Informacja o datowaniu na podstawie 7Q5, tam\u017ce, str. 418-419<span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-39\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-40\"><\/span>Z t\u0142umaczenia greki na hebrajski \/ qumra\u0144ski Jeana Carmignaca, Recherches sur le Notre P\u00e8re, Paris 1969, Letouzey et An\u00e9, str 396. Za: Jan Drozd, op.cit., str. 48<span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-40\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-41\">O koniugacji sprawczej <em>hifil<\/em> w j\u0119zyku hebrajskim w odniesieniu do tekst\u00f3w Starego testamentu, patrz np. Krzysztof Bardski, 15-Hifil divinum, w: http:\/\/pracownicy.uksw.edu.pl\/KrzysztofBardski\/publikacje\/2010-2\/15-hifil-divinum <a href=\"#return-note-2621-41\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-42\">O tym jak wygl\u0105da przeczenie w formie <em>hifil<\/em>, patrz Jan Drozd, op.cit., str 179 oraz No\u00ebl Tanazacq, op.cit., str. 20 <a href=\"#return-note-2621-42\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-43\"><\/span>Jan Drozd, op.cit, str. 179. Szczeg\u00f3\u0142owa analiza zwrotu w former <em>hifil<\/em> za tym\u017ce autorem oraz z wykorzystaniem tekstu Krzysztofa Bardskiego, op.cit.<span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-43\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-44\">Jan Drozd, op.cit., str. 179-180 <a href=\"#return-note-2621-44\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-45\">Jan Drozd, op.cit., str. 47-48 <a href=\"#return-note-2621-45\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-46\">Patrz No\u00ebl Tanazacq, op.cit., str., 20 <a href=\"#return-note-2621-46\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-47\">Jan Drozd, op.cit, str. 38-51, 166-180 <a href=\"#return-note-2621-47\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-48\"><\/span>Jean Carmignac, Recherches sur le Notre P\u00e8re, Paris 1969, Letouyez et An\u00e9<span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-48\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-49\">Augustyn Jankowski, W sprawie przek\u0142adu \u201cOjcze Nasz\u201d. Tygodnik Powszechny, nr. 11\/1970 <a href=\"#return-note-2621-49\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-50\">Franz Zorell, Novi Testamenti Lexicon Graecum, Paris 1931, wyd. P. Lethielleux, za\u00a0: A. Jankowski, op.cit. <a href=\"#return-note-2621-50\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-51\">[1] Joachim Jeremias, Das Vater-Unser im Lichte der neueren Forschung, 1962, wyd. Calwer Verlag, za\u00a0: A. Jankowski, op.cit. <a href=\"#return-note-2621-51\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-52\">Augustyn Jankowski, op.cit. <a href=\"#return-note-2621-52\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-53\"><\/span>Craig S. Keener, op.cit. str. 22<span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-53\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-54\"><\/span>H.W. Basser, M.B. Cohen, The Gospel of Matthew and Judaic Tradition. A Revelance-Based Commentary, Leiden \/ Boston 2015, wyd. Brill, str. 188-190. <span style=\"color: #000000;\">Do tekst\u00f3w \u017cydowskich odwo\u0142uje si\u0119 tak\u017ce (nie rozwijaj\u0105c tematu) Craig A. Evans, Matthew, Ne York 2012, Cambridge University Press, str. 148. <a href=\"#return-note-2621-54\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-55\"><\/span>Miros\u0142aw Rucki, Modlitwa Pa\u0144ska\u201d w kontek\u015bcie mentalno\u015bci \u017cydowskich adresat\u00f3w Ewangelii Mateusza, praca podyplomowa, Papieski Wydzia\u0142 Teologiczny we Wroc\u0142awiu, 2012, na str. 39-41<span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-55\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-56\"><\/span>Np. Eugeniusz D\u0105browski, Polska wersja \u201eModlitwy Pa\u0144skiej\u201d, \u017bycie katolickie 1984, nr. 6, str. 65-76 (tekst pochodzi z 1970 roku), w: <a href=\"http:\/\/krzyz.nazwa.pl\/forum\/index.php?topic=7853.0\">http:\/\/krzyz.nazwa.pl\/forum\/index.php?topic=7853.0<\/a><span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-56\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-57\">Om\u00f3wienie debaty, kt\u00f3ra zako\u0144czy\u0142a si\u0119 zmian\u0105 tekstu sz\u00f3stej pro\u015bby patrz: Jo\u00ebl Spring, Une nouvelle traduction du &#8220;Notre P\u00e8re&#8221;: &#8220;Ne nous laisse pas entrer en tentation&#8221;, 15.10.2013, w:<\/span> <a href=\"http:\/\/fr.aleteia.org\/2013\/10\/15\/une-nouvelle-traduction-du-notre-pere-ne-nous-laisse-pas-entrer-en-tentation\">http:\/\/fr.aleteia.org\/2013\/10\/15\/une-nouvelle-traduction-du-notre-pere-ne-nous-laisse-pas-entrer-en-tentation<\/a> <a href=\"#return-note-2621-57\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-58\">Patrz: Francuzi zmienili t\u0142umaczenie \u201eOjcze Nasz\u201d, Fronda, 25.10.2013, <\/span><a href=\"http:\/\/www.fronda.pl\/a\/francuzi-zmienili-tlumacznie-ojcze-nasz,31533.html\">http:\/\/www.fronda.pl\/a\/francuzi-zmienili-tlumacznie-ojcze-nasz,31533.html<\/a> Patrz tak\u017ce: ks. Adam B\u0142yszcz, Zmienili modlitw\u0119 Ojcze Nasz w: <a href=\"http:\/\/www.deon.pl\/religia\/kosciol-i-swiat\/komentarze\/art,1366,zmienili-modlitwe-ojcze-nasz.html\">http:\/\/www.deon.pl\/religia\/kosciol-i-swiat\/komentarze\/art,1366,zmienili-modlitwe-ojcze-nasz.html<\/a><span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-58\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-59\">Patrz: &#8216;Blasphemous&#8217; Lord&#8217;s Prayer corrected by France&#8217;s Catholic Church, The Telegraph, 15.10.2013, <\/span><a href=\"http:\/\/www.telegraph.co.uk\/news\/religion\/10379743\/Blasphemous-Lords-Prayer-corrected-by-Frances-Catholic-Church.html\">http:\/\/www.telegraph.co.uk\/news\/religion\/10379743\/Blasphemous-Lords-Prayer-corrected-by-Frances-Catholic-Church.html<\/a><span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-59\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-60\">Jest to fragment o\u015bwiadczenia konferencji biskup\u00f3w kanadyjskich opublikowany 18.10.2013 roku. Canadian Bishops\u2019 Statement On French Translation of Our Father, <\/span><a href=\"http:\/\/www.zenit.org\/en\/articles\/canadian-bishops-statement-on-french-translation-of-our-father\">http:\/\/www.zenit.org\/en\/articles\/canadian-bishops-statement-on-french-translation-of-our-father<\/a><span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-60\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-61\">Msza\u0142 rzymski to \u201enajwa\u017cniejsza ksi\u0119ga liturgiczna w Ko\u015bciele katolickim obrz\u0105dku rzymskiego, zawieraj\u0105ca teksty sta\u0142ych i zmiennych cz\u0119\u015bci mszy. Zawiera wskaz\u00f3wki potrzebne do sprawowania Naj\u015bwi\u0119tszej Ofiary oraz dotycz\u0105ce szczeg\u00f3lnych celebracji zwi\u0105zanych z poszczeg\u00f3lnymi obchodami i okresami roku liturgicznego\u201d, <\/span><a href=\"https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Msza\u0142_Rzymski\">https:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Msza\u0142_Rzymski<\/a><span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-61\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-62\">Dominik Ostrowski, Modlitwa Pa\u0144ska: &#8220;nie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie&#8221; czy &#8220;nie dopu\u015b\u0107 aby\u015bmy ulegli pokusie&#8221;? w: <\/span><a href=\"http:\/\/www.liturgista.pl\/?menu_id=3&amp;&amp;display=sekcja&amp;&amp;sekcja=b&amp;&amp;view=post_details&amp;&amp;id=163\">http:\/\/www.liturgista.pl\/?menu_id=3&amp;&amp;display=sekcja&amp;&amp;sekcja=b&amp;&amp;view=post_details&amp;&amp;id=163<\/a><span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"#return-note-2621-62\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-63\"><\/span>Przet\u0142umaczenie sz\u00f3stej pro\u015bby przez \u015bw. Hieronima na \u201eet ne nos inducas in tentationem\u201d nie by\u0142o najtrafniejsze, ale by\u0142o to zadanie niezwykle trudne, gdy\u017c w hipotetycznym hebrajskim oryginale (o kt\u00f3rego istnieniu Hieronim by\u0142 pewien, ale do kt\u00f3rego nie mia\u0142 chyba dost\u0119pu) znajduj\u0105 si\u0119 poj\u0119cia prawie nieprzet\u0142umaczalne na grek\u0119, za\u015b s\u0142owa u\u017cyte w grece, nie mia\u0142y swoich prostych odpowiednik\u00f3w w \u0142acinie epoki Hieronima (patrz: W. Chrostowski, przypis 35). \u015aw. Hieronim swoje t\u0142umaczenie Nowego Testamentu opar\u0142 nie na greckim tek\u015bcie, ale na t\u0142umaczeniach staro\u0142aci\u0144skich (Vetus Latina), kt\u00f3re s\u0105 zbiorczym okre\u015bleniem \u0142aci\u0144skich przek\u0142ad\u00f3w Pisma \u015awi\u0119tego, dokonanych przed ich opracowaniem, przez Hieronima. Tylko, kiedy uwa\u017ca\u0142 to za potrzebne, konsultowa\u0142 je z greckim orygina\u0142em (patrz: The Cambridge History of Bible, tom 2, pod red. G.W.H. Lampe, str. 84, 93-94.). Czy czyni\u0142 tak w przypadku sz\u00f3stej pro\u015bby Modlitwy Pa\u0144skiej, nie wiadomo. M\u00f3wi\u0105c o t\u0142umaczeniach Biblii, zach\u0119cam do spojrzenia na ksi\u0105\u017ck\u0119 Marcina Majewskiego, (2013), Jak przek\u0142ady zmieniaj\u0105 sens Biblii\u2026 O teorii i praktyce t\u0142umaczenia Biblii, w:<span style=\"color: #000000;\"> <a href=\"https:\/\/upjp2.academia.edu\/MarcinMajewski\">https:\/\/upjp2.academia.edu\/MarcinMajewski<\/a> <\/span>Szczeg\u00f3lnie godny polecenia, w odniesieniu do spraw tu poruszanych, jest rozdzia\u0142 I \u2013 Kr\u00f3tka historia przek\u0142ad\u00f3w Biblii i rozdzia\u0142 V \u2013 Polskie przek\u0142ady Biblii \u2013 om\u00f3wienie<span style=\"color: #000000;\">. <a href=\"#return-note-2621-63\">&#8617;<\/a><\/li><li id=\"note-2621-64\">Waldemar Chrostowski, Nie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie \u2013 co to znaczy? w: Konferencje biblijne ksi\u0119dza profesora Waldemara Chrostowskiego, 2007-2008, str. 48-49,<br \/>\n<\/span><a href=\"http:\/\/wch-biblijne.com\/akademia\/2007-2008\/ws_2007_2008_06.pdf\">http:\/\/wch-biblijne.com\/akademia\/2007-2008\/ws_2007_2008_06.pdf<\/a><span style=\"color: #000000;\">  <a href=\"#return-note-2621-64\">&#8617;<\/a><\/li><\/ol><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst Wst\u0119p Papie\u017c Franciszek proponuje odej\u015bcie od tradycyjnego zwrotu w Modlitwie Pa\u0144skiej \u201eNie w\u00f3d\u017a nas na pokuszenie\u201d i zast\u0105pienie go s\u0142owami, kt\u00f3re do liturgii wprowadzi\u0142 Episkopat francuski: \u201eNie pozw\u00f3l nam ulec pokusie\u201d. Jest to propozycja ze wszech miar zasadna. Powtarza w zasadzie wersj\u0119 sformu\u0142owan\u0105 w roku 1965 w polskiej Biblii Tysi\u0105clecia [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":894,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-2621","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-inne-teksty","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2621","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2621"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2621\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5619,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2621\/revisions\/5619"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/894"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2621"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2621"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2621"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}