{"id":1652,"date":"2015-08-20T20:22:29","date_gmt":"2015-08-20T18:22:29","guid":{"rendered":"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/?page_id=1652"},"modified":"2018-12-22T04:43:49","modified_gmt":"2018-12-22T03:43:49","slug":"sredniowieczna-rewolucja-rolnicza","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/sredniowieczna-rewolucja-rolnicza\/","title":{"rendered":"\u015aredniowieczna Rewolucja Rolnicza"},"content":{"rendered":"

\"pdf2\"\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n

\n

\u015aredniowieczna rewolucja rolnicza, czyli o pochodzeniu \u015brodk\u00f3w, dzi\u0119ki kt\u00f3rym Europa zacz\u0119\u0142a po\u015bcig za \u00f3wczesnymi pot\u0119gami<\/strong><\/span><\/h3>\n

W VII wieku Europa by\u0142a zacofanym zak\u0105tkiem Eurazji. W por\u00f3wnaniu z okresem klasycznym nast\u0105pi\u0142 g\u0142\u0119boki regres w kulturze i gospodarce. Handel i komunikacja prawie zamar\u0142y. Drogi, mosty, akwedukty, porty, pa\u0142ace, miasta popad\u0142y w ruin\u0119. Klasy wy\u017csze przejawia\u0142y wobec siebie zaciek\u0142\u0105 agresj\u0119. Bezpiecze\u0144stwo \u017cycia codziennego i egzekwowanie prawa by\u0142y bardzo s\u0142abe. (Mokyr, rozdzia\u0142 3). \u00a0Nie min\u0119\u0142o jednak tysi\u0105c lat a Europa mia\u0142a najlepsz\u0105 nauk\u0119, najlepsze statki, najlepsze dzia\u0142a, najwi\u0119cej miast i najwi\u0119ksz\u0105 ciekawo\u015b\u0107 \u015bwiata. Rozpycha\u0142a si\u0119 agresywnie w\u015br\u00f3d innych pot\u0119g. A po nast\u0119pnych stu – dwustu latach to ona ju\u017c dyktowa\u0142a wszystkim warunki. Dawne pot\u0119gi le\u017ca\u0142y u jej st\u00f3p.<\/span><\/p>\n

Jak do tego dosz\u0142o? Ma\u0142ym przyczynkiem do wyja\u015bnienia tego fenomenu jest wskazanie \u017ar\u00f3de\u0142 finansowania, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142y Europie jeszcze nie po\u015bcig za liderami, ale w og\u00f3le start w tym wy\u015bcigu.<\/span><\/p>\n

Nie b\u0119dzie to odpowied\u017a na pytanie, jak biedna Europa sta\u0142a si\u0119 bogata. Raczej, jak przesta\u0142a by\u0107 biedna. M\u00f3j tekst pokazuje okres od VII do XV wieku. Pod koniec tego okresu Europa zr\u00f3wna\u0142a doch\u00f3d na g\u0142ow\u0119 z najwi\u0119ksz\u0105 \u00f3wczesn\u0105 pot\u0119g\u0105, czyli z Chinami i od tej pory jeszcze bardziej przyspieszy\u0142a (Maddison, str. 44)<\/span><\/p>\n

Ograniczam spojrzenie do europejskiej rewolucji rolniczej. To dzi\u0119ki niej Europa w du\u017cym stopniu wydoby\u0142a si\u0119 z zacofania, potroi\u0142a liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w i zacz\u0119\u0142a generowa\u0107 nadwy\u017ck\u0119, kt\u00f3ra sfinansowa\u0142a\u00a0 urbanizacj\u0119, system nauki i edukacji, \u00a0wielkie inwestycje budowlane, stoczniowe, militarne. Ale rewolucja rolnicza bynajmniej nie wyczerpuje eksplozji technologicznej \u015aredniowiecza. By\u0142a jej wa\u017cnym, ale tylko elementem. O innych powiem w kolejnych tekstach.<\/span><\/p>\n

Na koniec wst\u0119pu kilka uwag.<\/span><\/p>\n

Po pierwsze, skupiam si\u0119 na mierzalnych efektach rolniczych innowacji. Pokazuj\u0105c te innowacje przedstawiam zarazem wyliczenia, kt\u00f3re wyja\u015bniaj\u0105 przesz\u0142o trzykrotny wzrost ro\u015blinnej produkcji rolniczej mi\u0119dzy VIII i XIII wiekiem (pomijam wyliczenia dotycz\u0105ce istotnego wzrostu produkcji zwierz\u0119cej). Ten wzrost stworzy\u0142 nadwy\u017ck\u0119 finansuj\u0105c\u0105 start Europy do cywilizacyjnego wy\u015bcigu z \u00f3wczesnymi pot\u0119gami: Chinami, islamem i Indiami. <\/span><\/p>\n

Po drugie, rozw\u00f3j Europy by\u0142 finansowany tak\u017ce bogactwami zebranymi wcze\u015bniej i ujawnionymi w wiekach XII-XIV, gdy ich posiadacze (Ko\u015bci\u00f3\u0142 i feuda\u0142owie) uznali, \u017ce mo\u017cna za nie kupi\u0107 i zrobi\u0107 co\u015b atrakcyjnego. Nie s\u0105dz\u0119 jednak, by udzia\u0142 wcze\u015bniejszej tezauryzacji w ca\u0142o\u015bci finansowania rozwoju przekracza\u0142 5-10%. A w miar\u0119 jak ros\u0142a nadwy\u017cka produkowana przez rolnictwo, do finansowania rozwoju Europy w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 przemys\u0142 i handel. W roku 1500 oba te sektory mia\u0142y ju\u017c 40 procentowy udzia\u0142 w PKB Europy zachodniej (Malanina, str. 16).<\/span><\/p>\n

Po trzecie, m\u00f3wi\u0105c o technologicznej rewolucji rolniczej, trzeba koniecznie powiedzie\u0107, \u017ce nie by\u0142o w tym procesie \u017cadnego determinizmu. Wszystko mog\u0142o si\u0119 wydarzy\u0107 inaczej a rewolucja mog\u0142a nie nast\u0105pi\u0107. W historii wiele jest przyk\u0142ad\u00f3w, jak ciekawe pomys\u0142y techniczne by\u0142y realizowane a potem zanika\u0142y (zegar w Chinach, cement w Europie), jak nigdy nie rozpoznano ich warto\u015bci (ko\u0142o u Maj\u00f3w), jak niszczy\u0142y je decyzje polityczne (dalekomorskie statki w Chinach XV wieku), jak interesy w\u0142adc\u00f3w zablokowa\u0142y ich rozw\u00f3j (druk w imperium osma\u0144skim), jak wyprzedzi\u0142y sw\u00f3j czas nie znajduj\u0105c zastosowania (maszyna parowa Herona), jak konserwatyzm potencjalnych u\u017cytkownik\u00f3w zapobieg\u0142 ich wdro\u017ceniu (awersja do p\u0142ywania pod wiatr \u017ceglarzy muzu\u0142ma\u0144skich mimo posiadania odpowiedniego o\u017caglowania). To czy innowacja zadzia\u0142a i przyniesie efekty zale\u017cy w r\u00f3wnym stopniu od niej samej jak od kulturowego otoczenia, w kt\u00f3rym si\u0119 pojawi\u0142a. O tym tu nie pisz\u0119, ale podczas lektury trzeba o tym pami\u0119ta\u0107.<\/span><\/p>\n

Po czwarte, ten tekst jest opisem tylko podstawowych rolniczych innowacji \u015aredniowiecza. Do pe\u0142nego obrazu nale\u017ca\u0142oby doda\u0107 wiele innych oraz pokaza\u0107 wielkie zr\u00f3\u017cnicowanie w ich wdra\u017caniu, w podziale na r\u00f3\u017cne regiony Europy i tempo w jakim si\u0119 zmiany dokonywa\u0142y. Ale to by\u0142aby ju\u017c ksi\u0105\u017cka a nie kr\u00f3tki artyku\u0142. <\/span><\/p>\n

I wreszcie po pi\u0105te, tekst jest fragmentem znacznie wi\u0119kszego projektu badawczego. Jego miejsce w ca\u0142o\u015bci realizowanego przeze mnie przedsi\u0119wzi\u0119cia przedstawia poni\u017cszy diagram.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/span><\/p>\n

*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n

W\u015br\u00f3d najwa\u017cniejszych zmian technologicznych, kt\u00f3re zmieni\u0142y Europ\u0119 \u015aredniowiecza by\u0142a seria innowacji rolniczych: ci\u0119\u017cki p\u0142ug, tr\u00f3jpol\u00f3wka, zastosowanie konia jako zwierz\u0119cia poci\u0105gowego i wiele towarzysz\u0105cych tym innowacjom innych usprawnie\u0144, na przyk\u0142ad podkowa, chom\u0105to, kosa, wynalazek brony, intensywne nawo\u017cenie oraz zmiany organizacji produkcji rolnej. Wszystko to zwi\u0119kszy\u0142o warto\u015b\u0107 produkcji rolnej w przeliczeniu na jednego rolnika i wydajno\u015b\u0107 z hektara o ponad 100-200% w okresie od VIII do XIII wieku. Trzeba do tego doda\u0107 znacznie zwi\u0119kszony area\u0142 zasiewu.<\/span><\/p>\n

Zostawmy na boku dyskusj\u0119 o kierunku zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy wzrostem populacji a zmianami technologicznymi, kt\u00f3re zwi\u0119kszaj\u0105 produkcj\u0119. Nale\u017cy tylko wspomnie\u0107, \u017ce seria innowacji, zwana \u015bredniowieczn\u0105 rewolucj\u0105 rolnicz\u0105, by\u0142a skorelowana w czasie ze wzrostem liczby mieszka\u0144c\u00f3w naszego kontynentu, przesuni\u0119ciem politycznego i gospodarczego centrum Europy ze \u015br\u00f3dziemnomorskiego po\u0142udnia bardziej na p\u00f3\u0142noc, co by\u0142o wywo\u0142ane mi\u0119dzy innymi ekspansj\u0105 islamu w basenie Morza \u015ar\u00f3dziemnego oraz ociepleniem klimatu Europy.<\/span><\/p>\n

\u015aredniowieczne ocieplenie klimatu Europy datuje si\u0119 od oko\u0142o roku 750 \u2013 800. Trwa\u0142o do oko\u0142o roku 1200 \u2013 1300. \u015arednia temperatura by\u0142a wy\u017csza ni\u017c obecnie o 1-3 stopnie, w zale\u017cno\u015bci od regionu. Na Grenlandii mo\u017cliwa by\u0142a uprawa ziemi, w Polsce ros\u0142a brzoskwinia (nie obecne krzy\u017c\u00f3wki odporne na niskie temperatury) i winoro\u015bl szlachetna. Te warunki klimatyczne bardzo wspomog\u0142y wewn\u0119trzn\u0105 kolonizacj\u0119 Europy, czyli rolnicz\u0105 ekspansj\u0119 na tereny na p\u00f3\u0142noc od pasa \u015br\u00f3dziemnomorskiego (Gimpel, str. 29-31; Williams, str. 92; Lamb, rozdzia\u0142 X).<\/span><\/p>\n

Przesuwanie centrum politycznego Europy w kierunku p\u00f3\u0142nocnym by\u0142o spowodowane szeregiem czynnik\u00f3w. Istotn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142o wypieranie przez islam Europy z jej historycznych teren\u00f3w w Afryce p\u00f3\u0142nocnej. Tradycyjny afryka\u0144sko azjatycki kierunek europejskiej aktywno\u015bci ekonomicznej uleg\u0142 znacz\u0105cemu os\u0142abieniu. Wp\u0142yw mia\u0142a tak\u017ce zmiana sojuszy papiestwa w jego z konfliktach z Longobardami w VIII wieku. Zwr\u00f3cenie si\u0119 o pomoc do Frank\u00f3w ustanowi\u0142o d\u0142ugofalowy, p\u00f3\u0142nocny kierunek sojuszy wojskowych.\u00a0 <\/span><\/p>\n

Co do liczby mieszka\u0144c\u00f3w Europy w okresie \u015aredniowiecza, istnieje generalny consensus w sprawie d\u0142ugookresowych trend\u00f3w i znaczna rozbie\u017cno\u015b\u0107 co do konkretnych liczb (Kwiatkowski, str. 109-114; Livi-Bacci, str. 31;\u00a0 Maddison, str. 34, 241). Demografowie zgadzaj\u0105 si\u0119, \u017ce prze\u0142om drugiego i trzeciego stulecia naszej ery wyznacza maksimum wielko\u015bci populacji europejskiej (28-44 mln.). Potem nast\u0119puje kilkuwiekowy spadek liczby ludno\u015bci i minimum przypada na wiek VII (19-26 mln.). Od tej pory liczba mieszka\u0144c\u00f3w Europy znowu ro\u015bnie i to nieprzerwanie a\u017c do wybuchu wielkiej epidemii Czarnej \u015amierci w roku 1348. Maksimum sprzed tej epidemii to 61-80 mln. mieszka\u0144c\u00f3w. Czarna \u015amier\u0107 poch\u0142on\u0119\u0142a, w zale\u017cno\u015bci od szacunku i badanego obszaru, od 25% do 32% europejskiej populacji. Cho\u0107 by\u0142y regiony ze stratami si\u0119gaj\u0105cymi tylko 15-20% (Europa wschodnia i \u015brodkowa) ale i takie, gdzie spadek liczby mieszka\u0144c\u00f3w si\u0119gn\u0105\u0142 60-70% (regiony portowe W\u0142och). Straty zosta\u0142y odrobione w ci\u0105gu 150-200 lat.<\/span><\/p>\n

Ponad trzykrotny wzrost liczby mieszka\u0144c\u00f3w Europy w okresie mi\u0119dzy rokiem 600 a 1340 nie by\u0142by mo\u017cliwy bez bardzo du\u017cego wzrostu produkcji rolnej (Andersen). Produkcja za\u015b ros\u0142a, bo zwi\u0119ksza\u0142 si\u0119 area\u0142 upraw, zwi\u0119ksza\u0142y si\u0119 plony z hektara, wprowadzano bardziej wydajne odmiany zb\u00f3\u017c (wi\u0119cej ziaren zebranych z jednego zasianego) oraz nowe ro\u015bliny, bogate w sk\u0142adniki od\u017cywcze. Area\u0142 r\u00f3s\u0142 dzi\u0119ki zagospodarowaniu nowych teren\u00f3w, co by\u0142o mo\u017cliwe po wprowadzeniu nowego typu maszyn rolniczych. Plony z hektara ros\u0142y dzi\u0119ki zastosowaniu nowego typu p\u0142odozmianu i dbaniu o \u017cyzno\u015b\u0107 gleby poprzez jej coraz lepsze nawo\u017cenie. <\/span><\/p>\n

O wzro\u015bcie powierzchni u\u017cywanej przez rolnictwo dobrze \u015bwiadczy skala karczownictwa las\u00f3w a tak\u017ce osuszania bagien, kultywacji wrzosowisk. Francja w wieku XIII mia\u0142a o po\u0142ow\u0119 mniejsz\u0105 powierzchni\u0119 pokryt\u0105 lasami ni\u017c w wieku VIII. W Anglii w wieku XIII powierzchnia zalesiona by\u0142a o jedn\u0105 trzeci\u0105 mniejsza ni\u017c pod koniec XI wieku. (Gies, str. 171). Przewa\u017caj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 karczunk\u00f3w by\u0142a zagospodarowywana rolniczo. Powstawa\u0142y nowe pola orne, pastwiska i \u0142\u0105ki. <\/span><\/p>\n

Zwi\u0119kszenie obszaru ziem rolniczych i\u00a0 stopniowy wzrost populacji od VII-VIII wieku powi\u0105zany by\u0142 z tak zwan\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 kolonizacj\u0105 Europy, czyli rolniczym zagospodarowywaniem ziem w p\u00f3\u0142nocnych W\u0142oszech, Francji, zachodnich Niemczech, Holandii i po\u0142udniowo wschodniej Anglii (Williams). Obszary te cechowa\u0142y si\u0119 odmiennym typem gleb ni\u017c\u00a0 gleby po\u0142udniowe, w basenie Morza \u015ar\u00f3dziemnego. Te ostatnie by\u0142y glebami lekkimi i stosunkowo prymitywna technika uprawy (motyka, rad\u0142o, socha) by\u0142a na nich z powodzeniem stosowana od czas\u00f3w antycznych. Ziemie p\u00f3\u0142nocne by\u0142y glebami wilgotnymi i ci\u0119\u017ckimi. Lekkie, drewniane narz\u0119dzia z po\u0142udnia Europy nie by\u0142y w stanie\u00a0 si\u0119 z nimi upora\u0107.<\/span><\/p>\n

Rozwi\u0105zaniem by\u0142 ci\u0119\u017cki p\u0142ug, kt\u00f3ry by\u0142 ca\u0142kowicie inn\u0105 konstrukcj\u0105, cho\u0107 s\u0142u\u017cy\u0142 temu samemu celowi, co motyka, rad\u0142o i socha \u2013 przygotowaniu gruntu do siewu poprzez odwr\u00f3cenie i pokruszenie uprawianej warstwy gleby oraz wyrwanie chwast\u00f3w (Fraioli, Johnstone, Gies, Headrick, McClellan, MacLachlan, Mokyr). Ci\u0119\u017cki p\u0142ug nie tylko ci\u0105\u0142 ziemi\u0119 (lemieszem), ale odci\u0119ty pas ziemi (skib\u0119) dok\u0142adnie odwraca\u0142 przy pomocy odk\u0142adnicy. Ci\u0119\u017cki p\u0142ug by\u0142 narz\u0119dziem kilku \u2013 kilkunastokrotnie ci\u0119\u017cszym od rad\u0142a czy sochy. Aby mo\u017cna nim by\u0142o efektywnie operowa\u0107, cz\u0119sto posiada\u0142 umieszczone z przodu ko\u0142o, tak zwan\u0105 kole\u015bnic\u0119 albo nawet dwuko\u0142owy w\u00f3zek. Kole\u015bnica lub w\u00f3zek nie tylko u\u0142atwia\u0142y ci\u0105gni\u0119cie p\u0142uga przez zwierz\u0119ta poci\u0105gowe, ale posiada\u0142y regulacj\u0119, dzi\u0119ki kt\u00f3rej mo\u017cna by\u0142o ustawia\u0107 uniesienie p\u0142uga nad gleb\u0105 a przez to g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 orki. G\u0142\u0119boko\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnicowano w zale\u017cno\u015bci od tego, czy by\u0142a to orka zaraz po zbiorach (podorywka, p\u0142ytka), na zim\u0119 pod ro\u015bliny ozime (zbo\u017ca, orka najg\u0142\u0119bsza) czy na wiosn\u0119 pod ro\u015bliny jare (warzywa, ro\u015bliny str\u0105czkowe, \u015brednia g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 orki). Wymienione wy\u017cej cechy ci\u0119\u017ckiego p\u0142uga dawa\u0142y zupe\u0142nie nowe mo\u017cliwo\u015bci. Ziemia by\u0142a nie tylko znacznie lepiej przygotowana do siewu, ale przygotowanie gleby mo\u017cna by\u0142o teraz r\u00f3\u017cnicowa\u0107 w zale\u017cno\u015bci od potrzeb. Efektywno\u015b\u0107 orki przy pomocy ci\u0119\u017ckiego p\u0142uga eliminowa\u0142a potrzeb\u0119 dwukrotnej orki jednego pola, na krzy\u017c, co by\u0142o powszechnie praktykowane przy orce rad\u0142em i soch\u0105. Ponadto, sbiba odk\u0142adana ci\u0119\u017ckim p\u0142ugiem by\u0142a niemal dwukrotnie szersza ni\u017c skiba odk\u0142adana rad\u0142em czy soch\u0105 (Dybe\u0142). Skraca\u0142o to czas orki. Zamiast drugiego orania na krzy\u017c, pole jedynie bronowano w celu wi\u0119kszego rozdrobnienia przeoranej gleby. Brona zosta\u0142a wynaleziona i stosowana jeszcze przed upowszechnieniem ci\u0119\u017ckiego p\u0142uga.<\/span><\/p>\n

Ci\u0119\u017cki p\u0142ug umo\u017cliwia\u0142 ekspansj\u0119 na nowe tereny, bo stwarza\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 ich zagospodarowania, gdy zosta\u0142y ju\u017c wyr\u0105bane karczunkiem. Ale wymaga\u0142 stworzenia ca\u0142kowicie nowego \u015brodowiska pracy i organizacji produkcji. Po pierwsze, ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j ci\u0119\u017car oraz opory stawiane orce przez ci\u0119\u017ckie gleby lessowe, musia\u0142 by\u0142 ci\u0105gni\u0119ty przez znacznie wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 zwierz\u0105t. Jeden ani dwa wo\u0142y nie wystarcza\u0142y. Trzeba by\u0142o zaprz\u0105c od czterech do o\u015bmiu wo\u0142\u00f3w lub dwa do czterech koni. Po drugie, nawracanie d\u0142ugim zaprz\u0119giem z\u0142o\u017conym z p\u0142uga (niekiedy podw\u00f3jnego) i wielu zwierz\u0105t by\u0142o trudne i motywowa\u0142o do zmiany kszta\u0142tu p\u00f3l uprawnych na bardziej wyd\u0142u\u017cone. Oba te wymogi (wiele zwierz\u0105t poci\u0105gowych, wyd\u0142u\u017cone pola) stworzy\u0142y konieczno\u015b\u0107 nowych form wsp\u00f3\u0142pracy rolnik\u00f3w. Powsta\u0142 niwowy system p\u00f3l (open-field system). Pola uprawne by\u0142y maksymalnie wyd\u0142u\u017cane i dzielone na w\u0105skie pasy\u00a0 (tzw. role), za kt\u00f3rych upraw\u0119 by\u0142 odpowiedzialny okre\u015blony gospodarz.\u00a0 Nie by\u0142o grodze\u0144 mi\u0119dzy rolami, st\u0105d nazwa \u201eopen-field system\u201d. Poniewa\u017c \u017caden w praktyce gospodarz nie posiada\u0142 wystarczaj\u0105cego zaprz\u0119gu do orania ci\u0119\u017ckim p\u0142ugiem, czyni\u0142o to koniecznym powstanie r\u00f3\u017cnego rodzaju kooperatyw zawiaduj\u0105cych wioskowym zasobem zwierz\u0105t poci\u0105gowych.<\/span><\/p>\n

Ci\u0119\u017cki p\u0142ug zdawa\u0142 egzamin, je\u015bli jego dwa elementy tn\u0105ce: lemiesz i kole\u015bnica by\u0142y wykonane z \u017celaza albo w ca\u0142o\u015bci albo przynajmniej ich ostrza. To jednak znacznie podra\u017ca\u0142o ca\u0142e urz\u0105dzenie.<\/span><\/p>\n

Ci\u0119\u017cki p\u0142ug pojawi\u0142 si\u0119 w Europie zachodniej oko\u0142o VII-VIII wieku, ale jego upowszechnienie zaj\u0119\u0142o nast\u0119pne kilkaset lat, bo – po pierwsze – by\u0142 drogi a ponadto wymaga\u0142 nowych form organizacji spo\u0142eczno\u015bci wioskowej, za\u015b jego efektywno\u015b\u0107 i zalety da\u0142y o sobie w pe\u0142ni zna\u0107 dopiero, gdy wynaleziono sposoby zwi\u0119kszenia si\u0142y poci\u0105gowej\u00a0 koni. <\/span><\/p>\n

Orka na ci\u0119\u017ckich ziemiach wymaga\u0142a bowiem znacznie wi\u0119kszej energii. Liczba potrzebnych zwierz\u0105t by\u0142a funkcj\u0105 ich mocy. Do XI-XII wieku ci\u0119\u017ckie p\u0142ugi ci\u0105gn\u0119\u0142y wo\u0142y. Ko\u0144 by\u0142 rolniczo bezu\u017cyteczny, bo jego si\u0142a poci\u0105gowa by\u0142a we wczesnym \u015aredniowieczu znacznie ograniczona stosowaniem antycznych form zaprz\u0119gu, kt\u00f3re naciska\u0142y tchawic\u0119 i d\u0142awi\u0142y oddech zwierz\u0119cia, je\u015bli ci\u0105gni\u0119ty ci\u0119\u017car by\u0142 za du\u017cy. Ko\u0144 traci\u0142 przez to 80% swojej mocy. (Mokyr, rozdzia\u0142 3) Rozwi\u0105zaniem okaza\u0142y si\u0119 dwie kolejne, wa\u017cne innowacje: nowy spos\u00f3b zaprz\u0119gania oraz podkowy. Asymilacja w Europie chom\u0105ta (chi\u0144ski wynalazek z I wieku, do Europy zachodniej dotar\u0142 od S\u0142owian oko\u0142o wieku IX), kt\u00f3re przenosi\u0142o ci\u0105gni\u0119ty ci\u0119\u017car z szyi na barki uczyni\u0142o z konia zwierz\u0119 wielokrotnie silniejsze (Gans, The Horse Collar, Weller). Przyrost mocy poci\u0105gowej jest a\u017c trudny do uwierzenia. W czasach rzymskich istnia\u0142 zakaz obci\u0105\u017cania pary koni ci\u0119\u017carem powy\u017cej 500 kilogram\u00f3w (kodeks Teodozjusza, rok 438 ne). Natomiast rozbudowuj\u0105c w XIII wieku katedr\u0119 w Troyes para koni wyposa\u017conych w chom\u0105ta ci\u0105gn\u0119\u0142a z kamienio\u0142omu, na odleg\u0142o\u015b\u0107 50 kilometr\u00f3w, w\u00f3z z kamieniami wa\u017c\u0105cy \u0142\u0105cznie 5000 kilogram\u00f3w a czasem nawet 6500 kilogram\u00f3w. Przyrost mocy poci\u0105gowej by\u0142 dziesi\u0119ciokrotny (Gimpel, str. 32).<\/span><\/p>\n

Z kolei podkowa zapobiega\u0142a zmi\u0119kczeniu i \u015bcieraniu kopyt i racic, co na ci\u0119\u017ckich i wilgotnych glebach Europy zachodniej nast\u0119powa\u0142o szybko (kilka miesi\u0119cy) i czyni\u0142o zwierz\u0119 niezdatne do pracy na d\u0142ugi czas. Stosowane w czasach antycznych sk\u00f3rzane worki nak\u0142adane na kopyta i racice nie zdawa\u0142y na nowych terenach egzaminu. Niszczy\u0142y si\u0119 za szybko. Podkowa pojawi\u0142a si\u0119 w Europie oko\u0142o wieku IX a sta\u0142a si\u0119 powszechnie u\u017cywana w wieku XII, wraz z rozwojem hutnictwa, wi\u0119ksz\u0105 produkcj\u0105 \u017celaza i upowszechnieniem w nast\u0119pstwie zawodu kowala. <\/span><\/p>\n

Wszystkie wymienione wy\u017cej elementy (karczunek, ci\u0119\u017cki p\u0142ug, ko\u0144, chom\u0105to, podkowa, kooperacja wioskowej spo\u0142eczno\u015bci) by\u0142y ze sob\u0105 sprz\u0119\u017cone. Karczunek i zwi\u0119kszenie powierzchni ziemi rolniczej by\u0142yby bez por\u00f3wnania wolniejsze bez ci\u0119\u017ckiego p\u0142uga. To ci\u0119\u017cki p\u0142ug stymulowa\u0142 karczunek, bo umo\u017cliwia\u0142 efektywne rolnicze zagospodarowanie wykarczowanych teren\u00f3w. Ale bez chom\u0105ta, podkowy i pozosta\u0142ych element\u00f3w ci\u0119\u017cki p\u0142ug traci\u0142 wiele na swej u\u017cyteczno\u015bci a wi\u0119c i na sile stymulowania karczunku.<\/span><\/p>\n

Kolejn\u0105, niezwykle wa\u017cn\u0105 innowacj\u0105 techniczn\u0105 by\u0142 nowy system rotacyjnej uprawy p\u00f3l, zwany tr\u00f3jpol\u00f3wk\u0105 (Tr\u00f3jpol\u00f3wka, Three Field System). Kolonizacja teren\u00f3w po\u0142o\u017conych na p\u00f3\u0142noc od obszar\u00f3w \u015br\u00f3dziemnomorskich, rozpocz\u0119ta w VII-VIII wieku, powiela\u0142a pierwotnie dwupolow\u0105 rotacj\u0119, kt\u00f3ra dobrze si\u0119 sprawdza\u0142a na lekkich glebach z klimatem cechuj\u0105cym si\u0119 bardzo upalnym okresem letnim i jednym okresem wegetacji w czasie ch\u0142odniejszej, wilgotnej zimy. Dwupol\u00f3wka to sianie na po\u0142owie tego co mamy i ugorowanie drugiej po\u0142owy. W nast\u0119pnym roku siejemy na drugiej po\u0142owie a ugorem le\u017cy pierwsza. Na tym, co le\u017cy ugorem pasie si\u0119\u00a0 inwentarz \u017cywy, przy okazji nawo\u017c\u0105c t\u0119 ziemi\u0119. Ziemia w ugorze tak\u017ce podlega orce, najlepiej dwukrotnej, aby powyrywa\u0107 chwasty, zmiesza\u0107 z nawozem, wzruszy\u0107 gleb\u0119. <\/span><\/p>\n

Jednak bardziej na p\u00f3\u0142noc, w umiarkowanym, wilgotnym i ch\u0142odniejszym klimacie ziem kolonizowanych, okres wegetacji by\u0142 znacznie d\u0142u\u017cszy, co umo\u017cliwia\u0142o dwukrotne zbiory w ci\u0105gu roku. Dwukrotny siew, wiosenny i p\u00f3\u017ano jesienny szybciej jednak wyja\u0142awia\u0142 gleb\u0119 i dla odzyskania w niej substancji od\u017cywczych potrzebna by\u0142a nie tylko orka, ale i bardziej intensywne nawo\u017cenie oraz d\u0142u\u017csze ugorowanie. Wykorzystanie potencja\u0142u tych ziem uzyskano zamieniaj\u0105c dwupolowy system rotacji upraw na trzypolowy. Jedn\u0105 trzeci\u0105 ziemi przeznaczano na siew jesienny zb\u00f3\u017c ozimych (pszenica, \u017cyto, orkisz, rzepak), jedn\u0105 trzeci\u0105 na wiosenny siew ro\u015blin jarych (gryka, \u0142ubin, owies, groch, ciecierzyca, soczewica, s\u0142onecznik gorczyca, warzywa) a jedn\u0105 trzeci\u0105 grunt\u00f3w ugorowano. W kolejnych latach nast\u0119powa\u0142a rotacja terenu ozimego, jarego i ugoru.\u00a0 Ziemia pod ug\u00f3r odpoczywa\u0142a dwa lata a nie jeden rok. <\/span><\/p>\n

Schemat organizacji pracy rolniczej w systemie tr\u00f3jpolowym<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: na podstawie White, str. 71<\/span><\/p>\n

W tradycyjnej rotacji dwupolowej, przeniesionej jeszcze z czas\u00f3w rzymskich, znano co prawda ro\u015bliny jare i na niekt\u00f3rych obszarach obsadzano nimi na wiosn\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 pola nieugorowanego, ale znaczenie tych upraw by\u0142o marginalne. Ro\u015bliny jare, takie jak sza\u0142wia, rze\u017cucha, sezam czy proso r\u00f3zgowe s\u0142u\u017cy\u0142y g\u0142\u00f3wnie do wzbogacania gleby. W systemie rotacji tr\u00f3jpolowej, na terenach po\u0142o\u017conych bardziej na p\u00f3\u0142noc, zbiory jare by\u0142y natomiast istotnym sk\u0142adnikiem diety.<\/span><\/p>\n

Tr\u00f3jpol\u00f3wka zwi\u0119ksza\u0142a procent ziemi uprawianej o jedn\u0105 trzeci\u0105, gdy\u017c siano teraz corocznie dwie trzecie a nie po\u0142ow\u0119 ziemi uprawnej. Nie zwi\u0119kszaj\u0105c nawet wielko\u015bci plonu z jednostki ziemi oznacza\u0142o to \u0142\u0105czne zwi\u0119kszenie plon\u00f3w o 33%. R\u00f3wnocze\u015bnie szybka kalkulacja pokazuje, \u017ce na ork\u0119 po\u015bwi\u0119cano teraz mniej czasu, bo orano o przesz\u0142o 10% mniej powierzchni. Ta oszcz\u0119dno\u015b\u0107 dawa\u0142a kolejne korzy\u015bci.<\/span><\/p>\n

Oto przyk\u0142ad: maj\u0105c 600 akr\u00f3w, w dwupol\u00f3wce \u0142\u0105cznie nale\u017cy przeora\u0107 900 akr\u00f3w, bo ug\u00f3r (300 akr\u00f3w) orze si\u0119 dwa razy (czyli 300 akr\u00f3w pod zbo\u017ce + 2 x 300 akr\u00f3w ugoru = 900). Je\u015bli 600 akr\u00f3w podlega rotacji tr\u00f3jpolowej, nale\u017cy przeora\u0107 800 akr\u00f3w (ozime 200 + jare 200 + ug\u00f3r 200 akr\u00f3w x 2 = 800). Ta oszcz\u0119dno\u015b\u0107 na orce 100 akr\u00f3w pozwala zaora\u0107 w tym samym czasie, co przy dwupol\u00f3wce dodatkowe 75 akr\u00f3w (ozime 25 + jare 25 + ug\u00f3r 25 x 2 = 100 akr\u00f3w).\u00a0 A zatem, maj\u0105c 600 akr\u00f3w i stosuj\u0105c dwupol\u00f3wk\u0119 zbiera si\u0119 plony z 300 akr\u00f3w a stosuj\u0105c tr\u00f3jpol\u00f3wk\u0119 \u2013 t\u0105 sam\u0105 liczb\u0105 dni\u00f3wek mo\u017cna zebra\u0107 plony z 450 akr\u00f3w (400 + 50). A zatem, przechodz\u0105c z dwupol\u00f3wki na tr\u00f3jpol\u00f3wk\u0119 i zwi\u0119kszaj\u0105c area\u0142 rolny o 1\/8 (z 600 na 675) zwi\u0119kszamy area\u0142 orny a wi\u0119c i plony o 50% (por\u00f3wnaj tabela str. 7). I to bez zwi\u0119kszenia pracoch\u0142onno\u015bci i poprawy \u017cyzno\u015bci gleby.<\/span><\/p>\n

Zwi\u0119kszenie plon\u00f3w w systemie tr\u00f3jpolowym w por\u00f3wnaniu z dwupolowym<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: opracowanie w\u0142asne<\/span><\/p>\n

Przedstawiony rachunek dowodzi, \u017ce przej\u015bcie na system rotacji tr\u00f3jpolowej stanowi\u0142o zarazem siln\u0105 zach\u0119t\u0119 do zwi\u0119kszania u\u017cytkowanego area\u0142u. W tym samym czasie, co w rotacji dwupolowej, mo\u017cna by\u0142o obrobi\u0107 wi\u0119cej powierzchni zyskuj\u0105c znacznie wi\u0119cej plon\u00f3w. Tr\u00f3jpol\u00f3wka stymulowa\u0142a zatem karczunek i inne sposoby pozyskiwania nowych grunt\u00f3w rolniczych, jak osuszanie bagien, kultywacja wrzosowisk i innych nieu\u017cytk\u00f3w (White, str. 71-72).<\/span><\/p>\n

Zalety rotacji tr\u00f3jpolowej na tym si\u0119 nie ko\u0144czy\u0142y. Praca rolnik\u00f3w by\u0142a roz\u0142o\u017cona w roku bardziej r\u00f3wnomiernie. Zmniejsza\u0142o si\u0119 ryzyko g\u0142odu dzi\u0119ki dywersyfikacji upraw, gdy\u017c ro\u015bliny siane wiosn\u0105 mog\u0142y \u0142agodzi\u0107 nieurodzaj zb\u00f3\u017c sianych jesieni\u0105. Zbiory jare poprawia\u0142y ponadto jako\u015b\u0107 diety (bia\u0142ko ro\u015blinne, witaminy). Wreszcie, jedn\u0105 z ro\u015blin jarych by\u0142 owies, kt\u00f3rego zbiory umo\u017cliwi\u0142y szerokie zastosowanie konia jako zwierz\u0119cia poci\u0105gowego.<\/span><\/p>\n

W\u00f3\u0142 jest silnikiem nap\u0119dzanym sianem, ko\u0144 \u2013 g\u0142\u00f3wnie owsem. Dop\u00f3ki rotacja tr\u00f3jpolowa nie by\u0142a szeroko stosowana, owsa nie siano w og\u00f3le lub bardzo ma\u0142o i czyni\u0142o to konia zwierz\u0119ciem zupe\u0142nie nieop\u0142acalnym w rolnictwie. Owsa nie siano, bo we wczesnym \u015aredniowieczu (VI \u2013 VIII wiek) ko\u0144 nie by\u0142 efektywnym nap\u0119dem (brak chom\u0105ta) a ubogie plony daj\u0105ce z miary zbo\u017ca zasianego od p\u00f3\u0142torej (wielki nieurodzaj) do dw\u00f3ch i p\u00f3\u0142 miary (dobry urodzaj) zbo\u017ca zebranego (Bavel, str. 131; Mazoyer, str. 243) zupe\u0142nie uniemo\u017cliwia\u0142y jego utrzymanie do prac rolnych.<\/span><\/p>\n

Atrakcyjno\u015b\u0107 konia, jego konkurencyjno\u015b\u0107 g\u0142\u00f3wnie wobec wo\u0142u, pojawi\u0142a si\u0119 dopiero wraz z tr\u00f3jpol\u00f3wk\u0105, chom\u0105tem i podkow\u0105. Nowy, tr\u00f3jpolowy system p\u0142odozmianu zwi\u0119ksza\u0142 produktywno\u015b\u0107 ca\u0142kowit\u0105 oraz z hektara i stopniowo umo\u017cliwia\u0142 coraz wi\u0119ksze sianie wiosn\u0105 owsa bez szkody dla dziennego zapotrzebowania kalorycznego rolnik\u00f3w. Wzrost produktywno\u015bci obszar\u00f3w uprawnych wynika\u0142\u00a0 ze zwi\u0119kszenia obsiewanego area\u0142u (2\/3 zamiast po\u0142owy obszaru upraw) a wzrost produkcji z hektara ze zwi\u0119kszonej \u017cyzno\u015bci gleby.<\/span><\/p>\n

W celach militarnych ko\u0144 u\u017cywany by\u0142 w Europie ju\u017c w epoce Karoling\u00f3w (VIII-IX wiek). (Halsal, str. 175; Verbruggen, str. 23; Rogers, str. 330-333; List of price, Medieval Sourcebook) W\u00f3wczas jego cena wynosi\u0142a ok. 12 solid\u00f3w (solid \u2013 4,5 grama z\u0142ota) i r\u00f3wna\u0142a si\u0119 cenie 6 wo\u0142\u00f3w. Ko\u0144 by\u0142 wi\u0119c nies\u0142ychanie drogi i r\u00f3wnocze\u015bnie nieprzydatny do cel\u00f3w rolniczych i transportowych, bo zwi\u0119kszaj\u0105ce wielokrotnie jego si\u0142\u0119 poci\u0105gow\u0105 chom\u0105to i podkowa nie by\u0142y w\u00f3wczas znane a powszechnie stosowany p\u0142odozmian dwupolowy nie produkowa\u0142 owsa \u2013 podstawowego pokarmu konia. Zalety konia, czyli si\u0142a poci\u0105gowa r\u00f3wna wo\u0142u przy szybko\u015bci o 50% wi\u0119kszej i pracy o kilka godzin d\u0142u\u017cszej (White, str. 62) ujawni\u0142y si\u0119 dopiero w wieku XI-XII wraz z chom\u0105tem, podkow\u0105 i stopniowym wprowadzaniem tr\u00f3jpol\u00f3wki. Zw\u0142aszcza ta ostatnia innowacja spowodowa\u0142a spadek ceny konia. W drugiej po\u0142owie XIII wieku cena zakupu konia poci\u0105gowego by\u0142a por\u00f3wnywalna z cen\u0105 wo\u0142u, cho\u0107 przy kosztach operacyjnych konia o 40% wy\u017cszych. (Langdon, str. 37) Wy\u017csze koszty operacyjne by\u0142y jednak z nawi\u0105zk\u0105 rekompensowane jego wszechstronno\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Ko\u0144 by\u0142 szybszy o 50% i pracowa\u0142 dziennie 1-3 godziny d\u0142u\u017cej ni\u017c w\u00f3\u0142. Cho\u0107 si\u0142a poci\u0105gowa obu zwierz\u0105t by\u0142a podobna, pozwala\u0142o to lepiej wykorzysta\u0107 czas dobrej pogody i zmniejsza\u0142o straty wywo\u0142ane niedobr\u0105 aur\u0105 podczas \u017cniw. Przyspiesza\u0142o znacznie ork\u0119 i bronowanie po\u017cniwne, co by\u0142o szczeg\u00f3lnie wa\u017cne na p\u00f3\u0142nocy. Te zalety powodowa\u0142y, \u017ce w XII wiecznej Europie wschodniej miar\u0105 grunt\u00f3w ornych by\u0142a powierzchnia, kt\u00f3r\u0105 mog\u0105 przeora\u0107 dwa wo\u0142y lub jeden ko\u0144 (White, str. 63).<\/span><\/p>\n

Orka ko\u0144mi by\u0142a wygodniejsza, bo mo\u017cna by\u0142o zaprz\u0119ga\u0107 dwa konie zamiast czterech wo\u0142\u00f3w i cztery konie zamiast o\u015bmiu wo\u0142\u00f3w. Kr\u00f3tszy zaprz\u0119g to \u0142atwiejsze i szybsze nawracanie oraz wi\u0119ksza og\u00f3lna manewrowalno\u015b\u0107 ca\u0142ego zespo\u0142u ornego.<\/span><\/p>\n

Zalety konia nie wyczerpywa\u0142y si\u0119 w sferze prac polowych. Jego wi\u0119ksza szybko\u015b\u0107 przy tej samej sile poci\u0105gowej co wo\u0142u oznacza\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 docierania koniem do bardziej odleg\u0142ych miejsc. Poszerza\u0142o to obszar zbytu produkowanych towar\u00f3w i otwiera\u0142o na \u015bwiat i na rynek rolnik\u00f3w zamkni\u0119tych dot\u0105d w swoich op\u0142otkach. Ko\u0144 z chom\u0105tem i podkow\u0105, w\u00f3z dwuosiowy z ruchom\u0105 przedni\u0105 osi\u0105 (od XIV wieku) oraz lepsze drogi i wi\u0119ksza ilo\u015b\u0107 most\u00f3w zmieni\u0142y istotnie op\u0142acalno\u015b\u0107 transportu. Za czas\u00f3w rzymskich transport drogami podwaja\u0142 cen\u0119 towar\u00f3w masowych co sto przebytych mil. W XIII wiecznej Europie transport l\u0105dowy na odleg\u0142o\u015b\u0107 100 mil by\u0142 ju\u017c trzy razy ta\u0144szy. Zwi\u0119ksza\u0142 cen\u0119 towar\u00f3w o 30%. (White, str. 66). To ju\u017c stwarza\u0142o mo\u017cliwo\u015bci rynkowej penetracji odleglejszych obszar\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ko\u0144 wreszcie przyczynia\u0142 si\u0119 do powstawania znacznie wi\u0119kszych skupisk ludzkich. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 doje\u017cd\u017cania do bardziej odleg\u0142ych p\u00f3l pozwala\u0142a rolnikom osiedla\u0107 si\u0119 w coraz wi\u0119kszych wsiach. Ma\u0142e wsie pustosza\u0142y. Du\u017ca wie\u015b oznacza\u0142a wi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci obrony w czasie zagro\u017cenia oraz wiele atrakcji. By\u0142a w niej karczma jako miejsce towarzyskich spotka\u0144, wi\u0119kszy ko\u015bci\u00f3\u0142 i cz\u0119sto istniej\u0105ca przy nim szko\u0142a, gdzie mo\u017cna by\u0142o pos\u0142a\u0107 syna na nauk\u0119 pisania i rachowania. Wi\u0119ksza liczba s\u0105siad\u00f3w to wi\u0119cej kandydat\u00f3w do r\u0119ki c\u00f3rek. Wreszcie cz\u0119stsze by\u0142y tu odwiedziny kupc\u00f3w z dalekich stron, z atrakcyjnymi towarami i r\u00f3wnie ciekawymi opowie\u015bciami z odleg\u0142ego \u015bwiata.<\/span><\/p>\n

Wielk\u0105 rol\u0119 w zwi\u0119kszeniu \u017cyzno\u015bci gleby odegra\u0142o nowe narz\u0119dzie \u2013 kosa. Pojawi\u0142a si\u0119 w Europie w okolicach IX wieku. Jej szerokie zastosowanie datuje si\u0119 jednak dopiero od wieku XI-XII.\u00a0 By\u0142a droga, bo wyrabiana z \u017celaza a jej produkcja wymaga\u0142a specjalnych umiej\u0119tno\u015bci sklepywania razem dw\u00f3ch rodzaj\u00f3w \u017celaza. Trzeba wi\u0119c by\u0142o poczeka\u0107 a\u017c metalurgia uczyni post\u0119py, stanie si\u0119 bardziej powszechna a \u017celazo stanieje.<\/span><\/p>\n

Kosa mia\u0142a kilka zastosowa\u0144, ale skoncentrujmy si\u0119 na jej u\u017cyciu do koszenia \u0142\u0105k. Latem, byd\u0142o, trzod\u0119 chlewn\u0105 i owce wypasano na pastwiskach i \u0142\u0105kach i przep\u0119dzano na noc na pola ugorowane, by zwierz\u0119ta je u\u017cy\u017ania\u0142y. Jesieni\u0105 przygotowywano zapasy paszy na zim\u0119 kosz\u0105c trawy i ustawiaj\u0105c je w stogi. Zim\u0105 zwierz\u0119ta p\u0119dzono do stog\u00f3w a noc\u0105 przep\u0119dzano na pola ugorowane. Dop\u00f3ki narz\u0119dziem \u017cniwnym by\u0142 sierp, znaczna cz\u0119\u015b\u0107 traw by\u0142a marnowana, bo wydajno\u015b\u0107 sierpa by\u0142a niewielka i tylko cz\u0119\u015b\u0107 traw by\u0142a jesieni\u0105 koszona i sk\u0142adowana na zim\u0119. To oznacza\u0142o konieczno\u015b\u0107\u00a0 uboju na zim\u0119 cz\u0119\u015bci inwentarza i straty w ilo\u015bci nawozu, kt\u00f3ry zim\u0105 u\u017cy\u017ania\u0142 pola. Straty nie wynika\u0142y tylko z mniejszej ilo\u015bci inwentarza. Zar\u00f3wno latem jak i zim\u0105 mniej wi\u0119cej dwie trzecie nawozu tracono (Mazoyer, str. 243), bo nie dociera\u0142 do p\u00f3\u0142 ugorowanych. L\u0105dowa\u0142 na pastwiskach i drogach w trakcie nocnych przep\u0119dze\u0144.<\/span><\/p>\n

Wprowadzenie kosy umo\u017cliwia\u0142o zebranie jesieni\u0105 z pastwisk i \u0142\u0105k ca\u0142ego zapasu niezjedzonych przez zwierz\u0119ta traw. Ub\u00f3j przedzimowy nie by\u0142 potrzebny (co oznacza\u0142o wzrost pog\u0142owia), ale i tak znaczna cz\u0119\u015b\u0107 nawozu nie dociera\u0142a do ugor\u00f3w, by je u\u017cy\u017ani\u0107 (przep\u0119dzenia). Rozwi\u0105zaniem radykalnie zwi\u0119kszaj\u0105cym \u017cyzno\u015b\u0107 by\u0142o trzymanie zim\u0105 zwierz\u0105t hodowlanych ko\u0142o obej\u015bcia w specjalnych pomieszczeniach, karmienie zwiezionym sianem, sk\u0142adowanie ca\u0142ego nawozu i rozrzucanie go na polach. Takie rozwi\u0105zanie wymaga\u0142o jednak transportu siana z pastwisk do ob\u00f3r, stajni i chlew\u00f3w; \u015bci\u00f3\u0142ki z p\u00f3l i lasu dla trzymanych zim\u0105 w pomieszczeniach zwierz\u0105t i przewiezienia obornika z tych pomieszcze\u0144 na pola (Mazoyer, rozdzia\u0142 7). Potrzebny by\u0142y do tego wozy, jedno lub dwuosiowe. By\u0142y to jednak skomplikowane i drogie urz\u0105dzenia i dopiero w XI wieku widzimy ich wi\u0119cej.<\/span><\/p>\n

Naw\u00f3z naturalny w postaci obornika, czyli mieszaniny ka\u0142u, moczu i \u015bci\u00f3\u0142ki jest bardzo cenny we wzbogacaniu gleby w substancje od\u017cywcze: azot, fosfor, potas, wap\u0144, magnez i inne. Du\u017ce zwierz\u0119 gospodarskie produkuje rocznie 15 ton ekskrement\u00f3w. Do roku 1000 tylko 1\/3 nawozu produkowanego przez zwierz\u0119ta gospodarskie l\u0105dowa\u0142a na polach ugorowanych. W wieku XIII by\u0142o to oko\u0142o 50-65%. W przeliczeniu na hektar by\u0142o to 5 ton do roku 1000 i 7,5-9,8 ton w wieku XIII, czyli wzrost o 50-100%. Dla por\u00f3wnania, obecnie za optymalne dawki obornika na hektar uznaje si\u0119 35-40 ton.<\/span><\/p>\n

Zastosowanie nowych narz\u0119dzi (kosa, wid\u0142y, wozy), nowej infrastruktury (zimowe pomieszczenia) oraz odpowiadaj\u0105cej tym innowacjom nowej organizacji produkcji zasadniczo podnios\u0142o wydajno\u015b\u0107 z hektara. Por\u00f3wnajmy sytuacj\u0119 w drugiej po\u0142owie pierwszego tysi\u0105clecia i kilkaset lat p\u00f3\u017aniej, w wieku XIII.<\/span><\/p>\n

W wiekach VIII \u2013 X plony z hektara wynosi\u0142y w Europie oko\u0142o pi\u0119ciu kwintali (kwintal = 100 kilogram\u00f3w) brutto a netto (po odj\u0119ciu strat i ziarna na przysz\u0142oroczny zasiew, ale przed dziesi\u0119cin\u0105) oko\u0142o trzech, czasem czterech (Mazoyer, str. 243). Rodzina pi\u0119cioosobowa by\u0142a w stanie obrabia\u0107 powierzchni\u0119 6-7 hektar\u00f3w. Do bardzo skromnego prze\u017cycia jej zapotrzebowanie kaloryczne w przeliczeniu na zbo\u017ce wynosi\u0142o 10 kwintali rocznie. Zbo\u017ce dostarcza\u0142o oko\u0142o 75% wk\u0142adu kalorycznego \u00f3wczesnej diety rolnik\u00f3w. Na osob\u0119 musia\u0142o wi\u0119c do prze\u017cycia przypada\u0107 200 kilogram\u00f3w zbo\u017ca, co po przerobieniu na chleb zapewnia\u0142o oko\u0142o 1600 kcal dziennie.<\/span><\/p>\n

W p\u0142odozmianie dwupolowym na sze\u015b\u0107 hektar\u00f3w pracuj\u0105 co roku tylko trzy hektary. Wydajno\u015b\u0107 netto z jednego hektara r\u00f3wna 3-4 kwintalom dawa\u0142a \u015brednioroczne plony z sze\u015bciu hektar\u00f3w od dziewi\u0119ciu do dwunastu kwintali (3 ha x 3-4 q = 12 q). Rodzina \u017cy\u0142a wi\u0119c na kraw\u0119dzi g\u0142odu. Z\u0142y rok m\u00f3g\u0142 mie\u0107 tragiczne skutki. Trzeba do tego doda\u0107 daniny na rzecz Ko\u015bcio\u0142a i pana: w naturze i\/albo w pracy na jego polach. Z drugiej strony nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce \u00f3wcze\u015bni ludzie nie pracowali tak intensywnie jak my. Ilo\u015b\u0107 dni pracy w roku nie przekracza\u0142a\u00a0 150 (Schor).<\/span><\/p>\n

Kiedy opisane elementy rewolucji agrotechnicznej po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 w jeden dzia\u0142aj\u0105cy mechanizm a nast\u0105pi\u0142o to pod koniec XII i w XIII wieku, sytuacja przedstawia\u0142a si\u0119 radykalnie inaczej.<\/span><\/p>\n

Rotacja tr\u00f3jpolowa i lepsza \u017cyzno\u015b\u0107 gleby zwi\u0119kszy\u0142y plony z hektara z 3 do 6-8 kwintali netto (po odj\u0119ciu strat i ziarna na przysz\u0142oroczny zasiew, ale przed dziesi\u0119cin\u0105) (Mazoyer, str. 281-282; Broadberry, str. 39). Zak\u0142adaj\u0105c zbiory ozime w wysoko\u015bci 6 kwintali netto a jare w wysoko\u015bci 4 kwintali netto, produkcja z 6 hektar\u00f3w w rotacji tr\u00f3jpolowej przynosi\u0142a 20 kwintali zbo\u017ca i innych ro\u015blin uprawnych (2 ha x 6 q + 2 ha x 4 g = 20 kwintali).\u00a0 Wzrost produktywno\u015bci z hektara wynosi\u0142 100%. By\u0142y regiony, gdzie by\u0142 wi\u0119kszy. Nadwy\u017cka ponad minimalne potrzeby bezpo\u015bredniego producenta wynosi\u0142a zatem 10\u00a0 kwintali lub wi\u0119cej (Mazoyer, str. 281-282). Musimy doda\u0107, \u017ce ca\u0142kowita powierzchnia uprawna w Europie XIII wieku by\u0142a o mniej wi\u0119cej 30-40% wi\u0119ksza ni\u017c w wieku VIII-IX. Wi\u0119kszym plonom z hektara towarzyszy\u0142o wi\u0119c znacznie wi\u0119cej uprawianych hektar\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna zatem wyliczy\u0107, \u017ce wzrost plon\u00f3w z hektara oraz wzrost powierzchni area\u0142u rolnego spowodowa\u0142 trzykrotny wzrost produkcji ro\u015blin uprawnych mi\u0119dzy VII a XIII wiekiem. Trzeba do tego doda\u0107 znaczny wzrost produkcji mi\u0119sa, mleka i jego przetwor\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ta w\u0142a\u015bnie nadwy\u017cka by\u0142a w istotnej cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3d\u0142em finansowania wzrostu gospodarczego i rozwoju cywilizacyjnego Europy startuj\u0105cej do mi\u0119dzykulturowego wy\u015bcigu z \u00f3wczesnymi pot\u0119gami: Chinami, islamem i Indiami.<\/span><\/p>\n

Efekty produkcyjne g\u0142\u00f3wnych element\u00f3w rewolucji rolniczej<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Opisane innowacje techniczne i organizacyjne (ci\u0119\u017cki p\u0142ug, tr\u00f3jpol\u00f3wka, niwowy system p\u00f3l, ko\u0144, chom\u0105to, podkowa, kosa, wid\u0142y, w\u00f3z jedno i dwuosiowy, karmienie zwierz\u0105t hodowlanych zim\u0105 w pomieszczeniach przy obej\u015bciu) by\u0142y wdra\u017cane kilkaset lat i znalaz\u0142y si\u0119 w powszechnym u\u017cyciu dopiero w XIII i\u00a0 XIV wieku, mimo, \u017ce niekt\u00f3re by\u0142y ju\u017c znane w VIII wieku (ci\u0119\u017cki p\u0142ug, tr\u00f3jpol\u00f3wka, wozy jednoosiowe). Dlaczego zaj\u0119\u0142o to tyle czasu?<\/span><\/p>\n

S\u0105 trzy g\u0142\u00f3wne powody tak d\u0142ugiego roz\u0142o\u017cenia w czasie implementacji nowych rozwi\u0105za\u0144 technicznych: opory spo\u0142eczne, koszty wdra\u017cania innowacji oraz synchronizacja innowacji w czasie.<\/span><\/p>\n

Opory spo\u0142eczne.<\/em> Ka\u017cda innowacja wi\u0105\u017ce si\u0119 z ryzykiem. Ch\u0142opi \u017cyli na skraju ub\u00f3stwa. Jeden z\u0142y rok m\u00f3g\u0142 u\u015bmierci\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 rodziny. Byli wi\u0119c bardzo ostro\u017cni i nieufni. Na przyk\u0142ad przej\u015bcie do p\u0142odozmianu tr\u00f3jpolowego wymaga\u0142o radykalnych zmian kszta\u0142tu p\u00f3l. Niepi\u015bmienni i s\u0142abo potrafi\u0105cy liczy\u0107 ch\u0142opi obawiali si\u0119, czy odebranie im wielu poletek, kt\u00f3re mieli od pokole\u0144 i przyznanie w zamian innych, bardziej scalonych, w innym miejscu i o innym kszta\u0142cie dokona si\u0119 uczciwie i z korzy\u015bci\u0105 dla nich. Sz\u0142o nie tylko o sam\u0105 powierzchni\u0119, ale tak\u017ce o odleg\u0142o\u015b\u0107 od domostwa oraz zr\u00f3\u017cnicowan\u0105 \u017cyzno\u015b\u0107 teren\u00f3w wok\u00f3\u0142 wioski. Dlatego dynamiczne zmiany w tym wzgl\u0119dzie nast\u0119powa\u0142y cz\u0119\u015bciej, gdy powstawa\u0142a nowa wie\u015b lub ponownie by\u0142a zaludniana stara, zniszczona i ze zdziesi\u0105tkowan\u0105 ludno\u015bci\u0105. Pami\u0119tajmy bowiem, \u017ce druga po\u0142owa IX i pierwsza po\u0142owa X wieku to okres zam\u0119tu, kiedy Europ\u0119 naje\u017cd\u017ca\u0142y hordy Madziar\u00f3w i bandy Wiking\u00f3w. I w\u0142a\u015bnie po ustaniu tego okresu chaosu i rozpr\u0119\u017cenia obserwujemy szybkie przechodzenie do systemu niwowego p\u00f3l i tr\u00f3jpol\u00f3wki.<\/span><\/p>\n

Koszty.<\/em> Kapita\u0142 zaanga\u017cowany w XIII wieczn\u0105 produkcj\u0119 roln\u0105 wykorzystuj\u0105c\u0105 opisane innowacje techniczne i organizacyjne obejmowa\u0142 jedn\u0105 lub dwie kosy, w\u00f3z jednoosiowy, ci\u0119\u017cki p\u0142ug, bron\u0119, walec do ubijania ziemi, stosunkowo du\u017ce budynki do przechowywania siana, \u015bci\u00f3\u0142ki i powi\u0119kszaj\u0105cej si\u0119 liczby zwierz\u0105t. Poza tym by\u0142o szereg mniejszych narz\u0119dzi:\u00a0 sierpy, motyki, \u0142opaty, kt\u00f3re mia\u0142y g\u0142\u00f3wne elementy z \u017celaza. Warto\u015b\u0107 tego kapita\u0142u by\u0142a dziesi\u0119\u0107 razy wi\u0119ksza ni\u017c to, co by\u0142o niezb\u0119dne rolnikowi w VIII wieku. (Mazoyer, str. 269). Ma\u0142o produktywne gospodarstwa, operuj\u0105ce do X wieku g\u0142\u00f3wnie soch\u0105, nie by\u0142y w stanie zgromadzi\u0107 nawet niewielkiej cz\u0119\u015bci takiego wyposa\u017cenia. R\u00f3wnie\u017c wielkie posiad\u0142o\u015bci zdobywa\u0142y go stopniowo. Musia\u0142y min\u0105\u0107 pokolenia zanim wyposa\u017cenie radykalnie zwi\u0119kszaj\u0105ce produktywno\u015b\u0107 upowszechni\u0142o si\u0119.<\/span><\/p>\n

Synchronizacja innowacji w czasie.<\/em> Niekt\u00f3re innowacje nie mog\u0142y si\u0119 szeroko upowszechni\u0107 dop\u00f3ki nie pojawi\u0142y si\u0119 inne innowacje, uzupe\u0142niaj\u0105ce. Przyk\u0142adem by\u0142o rolnicze i transportowe wykorzystanie konia. Bez chom\u0105ta, podkowy i tr\u00f3jpol\u00f3wki by\u0142 u\u017cywany g\u0142\u00f3wnie i prawie jedyne w celach militarnych. Kosa, cho\u0107 bardzo u\u017cyteczna, musia\u0142a poczeka\u0107 na taki rozw\u00f3j metalurgii, by \u017celazo na tyle stania\u0142o, \u017ce umiej\u0119tno\u015bci kowalskie znalaz\u0142y szeroki popyt. Te same innowacje w jednych regionach rozpowszechnia\u0142y si\u0119 szybko a w innych powoli z powodu r\u00f3\u017cnego tempa rozwoju tych region\u00f3w. Tam gdzie liczba mieszka\u0144c\u00f3w szybko wzrasta\u0142a (regiony rozwini\u0119tego handlu, centra komunikacyjne), tr\u00f3jpol\u00f3wka przyjmowa\u0142a si\u0119 znacznie szybciej.<\/span><\/p>\n

*\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n

Rewolucja rolnicza wyrwa\u0142a Europ\u0119 z marazmu gospodarczego i wprowadzi\u0142a na nowe tory. W rolnictwie powstawa\u0142a coraz wi\u0119ksza nadwy\u017cka. W okresie od VIII do XIII wieku nast\u0105pi\u0142 trzykrotny wzrost produkcji ro\u015blinnej oraz istotny wzrost produkcji mi\u0119sa, mleka i przetwor\u00f3w mlecznych. Wzrost ten dokona\u0142 si\u0119 przy malej\u0105cym udziale ludno\u015bci zatrudnionej w rolnictwie w ca\u0142o\u015bci populacji (Roser). Coraz wi\u0119cej ludzi mog\u0142o si\u0119 w\u0142\u0105czy\u0107 do dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej nie produkuj\u0105c \u017cywno\u015bci. Urbanizacja Europy, bliska zero procent w V-VI wieku, si\u0119gn\u0119\u0142a poziomu 10-15% oko\u0142o roku 1500 (Clark, str. 40) a by\u0142y regiony, gdzie ten wska\u017anik wynosi\u0142 30-40% (W\u0142ochy, Hiszpania, po\u0142udniowe Niderlandy) (Clark, str. 34). Ludno\u015b\u0107 miejska nierolnicza tworzy\u0142a coraz wi\u0119ksz\u0105 porcj\u0119 PKB, \u015brednio dla Europy 40% w roku 1500 a w Anglii \u2013 60% (1522) (Broadberry, str. 38).<\/span><\/p>\n

Rosn\u0105ca produkcja zbo\u017ca kaza\u0142a szuka\u0107 bardziej efektywnych metod jego przerobu. Odpowiedzi\u0105 na to wyzwanie by\u0142o bardzo szerokie wykorzystanie energii wodnej do mielenia zbo\u017ca (200 tysi\u0119cy m\u0142yn\u00f3w w XIII wieku). Szybko si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce ten rodzaj energii mo\u017ce uruchomi\u0107 tak\u017ce inne maszyny. Nowe \u017ar\u00f3d\u0142o energii wp\u0142yn\u0119\u0142o wi\u0119c na rozw\u00f3j wielu dziedzin gospodarki, od produkcji tkanin i ubra\u0144 po metalurgi\u0119. Rosn\u0105ca nadwy\u017cka i produkcja nierolnicza o\u017cywi\u0142a handel, kt\u00f3ry umo\u017cliwia\u0142 kontakty mi\u0119dzy producentami i odbiorcami. Handel spowodowa\u0142 powstanie zar\u00f3wno ksi\u0119gowo\u015bci jak i instytucji finansowych u\u0142atwiaj\u0105cych jego dzia\u0142anie. Wp\u0142yn\u0105\u0142 na post\u0119p w transporcie, zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem doskonalenia samych \u015brodk\u00f3w transportu, infrastruktury jak i ochrony kupc\u00f3w i ich mienia.<\/span><\/p>\n

Rewolucja rolnicza spe\u0142ni\u0142a rol\u0119 ko\u0142a zamachowego. Nada\u0142a pierwszy rozp\u0119d. Rosn\u0105ca nadwy\u017cka zosta\u0142a wykorzystana tak\u017ce do stworzenia infrastruktury nauki europejskiej oraz sfinansowa\u0142a wielki boom budowlany. Budownictwo sakralne wch\u0142on\u0119\u0142o kilkana\u015bcie procent PKB Europy, stymuluj\u0105c ze swej strony rozw\u00f3j wielu dziedzin oko\u0142o budowlanych.<\/span><\/p>\n

Literatura cytowana i wykorzystana<\/span><\/h3>\n

Andersen T.B., Jensen P.S., \u00a0Skovsgaard Ch.V.,\u00a0 (2014), The Heavy Plough and the Agricultural Revolution in Medieval Europe, EHES Working Papers in Economic History, No. 70<\/span><\/p>\n

Bavel Bas van, (2010), Manors and Markets: Economy and Society in the Low Countries, 500\u20131600, Oxford University Press Inc., New York<\/span><\/p>\n

Broadberry St., Campbell B.,\u00a0 Klein A.,\u00a0 Overton M.,\u00a0 Leeuwen B., (2011) British Economic Growth, 1270 \u2013 1870: An Output-Based Approach, (Dec. 2011), https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/254453531\/download
\n<\/span><\/p>\n

Cipolla Carlo, (2005). Before Industrial Revolution: European Society and Economy 1000 \u2013 1700, London: Routledge<\/span><\/p>\n

Clark Peter, (2009), European Cities and Towns, 400 \u2013 2000, Oxford: Oxford University Press<\/span><\/p>\n

Comparing prices in medieval France, (2014), http:\/\/leslefts.blogspot.com\/2014\/08\/comparing-prices-in-medieval-france.html<\/span><\/p>\n

Crop rotation, Wikipedia, http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Crop_rotation<\/span><\/p>\n

Dybe\u0142 Tadeusz, \u015aredniowieczna gospodarka rolna, \u00a0“G\u0142os Radziszowa” nr 4, VI 1998, s. 6-7. http:\/\/www.naszradziszow.com\/artyku%C5%82y-o-radziszowie\/21-artykuly-o-radziszowie\/z-dawniejszych-dziej%C3%B3w-radziszowa\/77-%C5%9Bredniowieczna-gospodarka-rolna.html<\/span><\/p>\n

Edge David, Paddock John Miles, (1988), Arms and Armor of Medieval Knight, An Illustrated History of Weaponry in the Middle Ages, Brompton Books Corporation<\/span><\/p>\n

Fraioli Luca, (2000), Historia techniki. Cz\u0142owiek tworzy sw\u00f3j \u015bwiat, Bellona<\/span><\/p>\n

Gans Paul J., (2004), The Medieval Horse Harness: Revolution or Evolution? A Case Study in Technological Change, w: Zenner Marie-The\u0301re\u0300se (ed),\u00a0 Villard’s legacy : studies in medieval technology, science, and art in memory of Jean Gimpel, Ashgate, http:\/\/www.angelfire.com\/tx6\/gans\/gans04.pdf<\/span><\/p>\n

Gies Joseph, Gies Frances, (1995), Forge and Waterwheel. Technology and Invention in Middle Ages, Harper Perennial<\/span><\/p>\n

Gimpel Jean, (1976), The Medieval Machine. The Industrial Revolution of the Middle Ages, New York: Penguin Books<\/span><\/p>\n

Halsall Guy, (2003), Warfare and Society in the Barbarian West, NewYork: Routkedge<\/span><\/p>\n

Hartman Rachel, The Medieval Agricultural Year, http:\/\/www.strangehorizons.com\/2001\/20010212\/agriculture.shtml<\/span><\/p>\n

Headrick Daniel R., (2009),\u00a0 Technology: A World History, New York: Oxford University Press, Inc.<\/span><\/p>\n

Johnston Ruth A., (2011), All Things Medieval An Encyclopedia of the Medieval World, Santa Barbara: Greenwood<\/span><\/p>\n

Kwiatkowski Stefan, (2007), \u015aredniowieczne Dzieje Europy, Warszawa: Wydawnictwo Trio<\/span><\/p>\n

Lamb H.H., (1997), Climate, History, and the Modern World, London: Routledge<\/span><\/p>\n

Langdon John, The Economics of Horses and Oxen in Medieval England, The Agricultural Historical Review, Vol 30 1982<\/span><\/p>\n

List of price of medieval items, http:\/\/medieval.ucdavis.edu\/120D\/Money.html<\/span><\/p>\n

Livi-Bacci Massimo, (1997), A Consise History of World Population, Blackwell Publishers<\/span><\/p>\n

MacLachlan James, (2002), Children of Prometheus: A History of Science and technology, Toronto:Wall & Emerson, Inc.<\/span><\/p>\n

Maddison Angus, (2006), The World Economy Vol 1: A Millennial Perspective Vol 2: Historical Statistics, OECD Publishing<\/span><\/p>\n

Malanima Paolo,\u00a0 Cascio Elio Lo, (2009), \u00a0GDP in Pre-Modern Agrarian Economies (1-1820 AD) A Revision of the Estimates, Rivista di storia economica, 2009, issue 3, pages 391-420<\/span><\/p>\n

Mazoyer Marcel,\u00a0 Roudart Laurence, 2006, \u00a0A History of World Agriculture: From the Neolithic Age to the Current Crisis, London, Earthscan<\/span><\/p>\n

McClellan III James E., Dorn Harold, (2006), Science and Technology in World History. Introduction, Baltimore: The Johns Hopkins University Press<\/span><\/p>\n

Medieval Sourcebook: Medieval Prices, http:\/\/faculty.goucher.edu\/eng240\/medieval_prices.html<\/span><\/p>\n

Medieval Agriculture Crops and Crop Yields, http:\/\/myweb.tiscali.co.uk\/thelemur\/ars\/mundane_background\/General\/medieval_agriculture.html<\/span><\/p>\n

Mokyr Joel, (1990),\u00a0 Lever of Riches, Oxford University Press<\/span><\/p>\n

Nelson Lynn H., The Peasants: Advances in Agricultural Technology 800-1000, w: Lectures in Medieval History, http:\/\/www.vlib.us\/medieval\/lectures\/peasants.html<\/span><\/p>\n

Or\u0142owski Boleslaw, (1999), Technika, Ossolineum<\/span><\/p>\n

Plough, Wikipedia, http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Plough<\/span><\/p>\n

Rogers James E. Thorold, (1866, 2011), A History of Agriculture and Prices in England: From Vol 1 1259 – 1400<\/span><\/p>\n

s330-333<\/span><\/p>\n

Rogers James E. Thorold, (1884, 2001), Six Centuries of Work and Wages: The History of English Labour, Botoche Books<\/span><\/p>\n

Roser Max, (2014), Agricultural Employment, w: http:\/\/ourworldindata.org\/data\/food-agriculture\/agricultural-employment<\/span><\/p>\n

Schor Juliet B., (1993), Overworked American: The Unexpected Decline of Leisure, Basic Books. Tak\u017ce Schor J.B., Pre-industrial workers had a shorter workweek than today’s, http:\/\/groups.csail.mit.edu\/mac\/users\/rauch\/worktime\/hours_workweek.html<\/span><\/p>\n

Staples Andy, (1999 & 2011), The Medieval Farming Year (v1.1), http:\/\/www.penultimateharn.com\/history\/medievalfarmingyear.html<\/span><\/p>\n

Tables of medieval english wages and prices, http:\/\/www.medievalcoinage.com\/prices\/medievalprices.htm<\/span><\/p>\n

The agricultural revolution in medieval Europe, http:\/\/www.flowofhistory.com\/units\/west\/10\/FC63<\/span><\/p>\n

The Medieval Technology Pages Paul J. Gans, http:\/\/scholar.chem.nyu.edu\/tekpages\/Subjects.html<\/span><\/p>\n

The Horse Collar, http:\/\/www.machine-history.com\/node\/482<\/span><\/p>\n

Three centuries of English crops yields\u00a0 1211-1491, http:\/\/www.cropyields.ac.uk\/project.php<\/span><\/p>\n

Three field system,\u00a0\u00a0 Wikipedia, http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Three-field_system<\/span><\/p>\n

Three sector theory, Wikipedia, http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Three-sector_theory<\/span><\/p>\n

Tr\u00f3jpol\u00f3wka, Wikipedia, http:\/\/pl.wikipedia.org\/wiki\/Tr%C3%B3jpol%C3%B3wka<\/span><\/p>\n

Verbruggen J. F., (1997), The Art of Warfare in Western Europe During the Middle Ages From the Eight Century to 1340, The Boydell Press, Woodbridge 1<\/span><\/p>\n

Weller Judith A., Roman traction systems, http:\/\/www.humanist.de\/rome\/rts<\/span><\/p>\n

White Lynn, Jr. (1962), Medieval Technology and Social Change, \u00a0Oxford University Press<\/span><\/p>\n

Economics of English agriculture in the Middle Ages, Wikipedia, http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Economy_of_England_in_the_Middle_Ages<\/span><\/p>\n

Williams Michael, (2000), Dark Ages and Dark Areas: Global Deforestation in the deep past,\u00a0 Journal of Historical Geography, 26, 1 (2000) 28\u201346<\/span><\/p>\n

Williams Michael, (2006), Deforesting the Earth: From Prehistory to Global Crisis An Abridgment, Chicago:\u00a0\u00a0 The University of Chicago Press<\/span><\/p>\n

dla Przemka i Mai<\/span><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst \u015aredniowieczna rewolucja rolnicza, czyli o pochodzeniu \u015brodk\u00f3w, dzi\u0119ki kt\u00f3rym Europa zacz\u0119\u0142a po\u015bcig za \u00f3wczesnymi pot\u0119gami W VII wieku Europa by\u0142a zacofanym zak\u0105tkiem Eurazji. W por\u00f3wnaniu z okresem klasycznym nast\u0105pi\u0142 g\u0142\u0119boki regres w kulturze i gospodarce. Handel i komunikacja prawie zamar\u0142y. Drogi, mosty, akwedukty, porty, pa\u0142ace, miasta popad\u0142y w ruin\u0119. Klasy […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":894,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-1652","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-inne-teksty","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1652","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1652"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1652\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/894"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1652"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1652"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1652"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}