{"id":1582,"date":"2015-08-20T12:21:06","date_gmt":"2015-08-20T10:21:06","guid":{"rendered":"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/?page_id=1582"},"modified":"2016-01-29T18:37:38","modified_gmt":"2016-01-29T17:37:38","slug":"mlyny-i-wiatraki-energetyka-przemyslowa-sredniowiecza","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/mlyny-i-wiatraki-energetyka-przemyslowa-sredniowiecza\/","title":{"rendered":"M\u0142yny i wiatraki. Energetyka przemys\u0142owa \u015aredniowiecza"},"content":{"rendered":"

\"pdf2\"\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n

\n

Nale\u017cy sobie dok\u0142adnie u\u015bwiadomi\u0107, o czym de facto m\u00f3wimy, gdy rozprawiamy o \u015bredniowiecznych m\u0142ynach i wiatrakach. Ot\u00f3\u017c m\u00f3wimy o tworzeniu w Europie infrastruktury energetycznej dla potrzeb powstaj\u0105cego przemys\u0142u. Pierwszej o takiej skali na \u015bwiecie. Kiedy rewolucja rolnicza zacz\u0119\u0142a tworzy\u0107 od XI-XII wieku nadwy\u017ck\u0119 pozwalaj\u0105c\u0105 na przeniesienie kilkunastu procent ludno\u015bci do dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej poza sektorem rolniczym, warunkiem realizacji tego by\u0142a po pierwsze, mechanizacja przerobu rosn\u0105cej produkcji zbo\u017ca. M\u0142yny zbo\u017cowe dostarcza\u0142y du\u017ce ilo\u015bci energii mechanicznej, co oszcz\u0119dza\u0142o znaczn\u0105 liczb\u0119 roboczo dni\u00f3wek w rolnictwie, \u201eprzekazuj\u0105c\u201d je niejako do innych sektor\u00f3w. To dopiero umo\u017cliwi\u0142o transfer si\u0142y roboczej z rolnictwa. Po drugie, dla powstania i rozwoju takich ga\u0142\u0119zi produkcji jak przemys\u0142 w\u0142\u00f3kienniczy, odzie\u017cowy, wydobywczy, budowlany i papierniczy wa\u017cne by\u0142o dostarczenie im odpowiednio du\u017cych zasob\u00f3w energetycznych, aby wydajno\u015b\u0107 zatrudnionej tam nierolniczej si\u0142y roboczej sprosta\u0142a popytowi.<\/span><\/p>\n

Nie nale\u017cy jednak ulega\u0107 pokusie zbyt \u0142atwych wyja\u015bnie\u0144. Wytworzenie przez rolnictwo nadwy\u017cki, dzi\u0119ki kt\u00f3rej mog\u0142y powsta\u0107 pozarolnicze sektory gospodarcze i mechanizacja obr\u00f3bki tej nadwy\u017cki, kt\u00f3ra zwolni\u0142a spor\u0105 rzesz\u0119 ludzi z mitr\u0119gi mielenia i stworzy\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 ich przeniesienia do sektor\u00f3w pozarolniczych tylko pozornie wyja\u015bnia przemys\u0142owo handlowy start Europy. Rolnicza nadwy\u017cka wcale nie musia\u0142a rozpali\u0107 p\u0142omienia ekspansji kupiecko industrialnej. Mog\u0142a zosta\u0107 zjedzona w wystawnej orgii konsumpcyjnej klas wy\u017cszych a na rozw\u00f3j handlu i przemys\u0142u mog\u0142y spa\u015b\u0107 tylko resztki z pa\u0144skiego sto\u0142u. Tak by\u0142o w cesarstwie rzymskim, Chinach i wczesno\u015bredniowiecznej Europie (Lopez, 56-58, . Dlaczego w Europie sta\u0142o si\u0119 inaczej b\u0119dziemy si\u0119 zastanawia\u0107 ju\u017c po nakre\u015bleniu obrazu \u015bredniowiecznych technologii (Murray).<\/span><\/p>\n

M\u0142yn zdoby\u0142 Europ\u0119 albo raczej Europa zaw\u0142adn\u0119\u0142a t\u0105 technologi\u0105. Wraz z post\u0119pami rewolucji rolniczej, liczebno\u015b\u0107 m\u0142yn\u00f3w wr\u0119cz eksplodowa\u0142a. M\u0142yn sta\u0142 powszechnym elementem europejskiego krajobrazu. Pod koniec XI i na pocz\u0105tku XII wieku, jeden m\u0142yn przypada\u0142 w Anglii na 50 gospodarstw (Domesday Book) a przeci\u0119tnie w ca\u0142ej Europie na 250 mieszka\u0144c\u00f3w (Malanima 2008, str.\u00a0 8). Nigdzie na \u015bwiecie nie by\u0142 nawet w cz\u0119\u015bci tak popularny. Przewa\u017ca\u0142 w mieleniu zbo\u017ca, ale rozwijaj\u0105ce si\u0119 rzemios\u0142o i powstaj\u0105cy przemys\u0142 szybko odkry\u0142y, \u017ce energia generowana przez m\u0142yny mo\u017ce by\u0107 wykorzystana w dziesi\u0105tkach i setkach zastosowa\u0144 nierolniczych. M\u0142yny przemys\u0142owe sta\u0142y si\u0119 bardzo wa\u017cnym \u017ar\u00f3d\u0142em energii nap\u0119dzaj\u0105cej rozw\u00f3j europejskiego przemys\u0142u.<\/span><\/p>\n

M\u0142yn sta\u0142 si\u0119 klasycznym europejskim fenomenem technologicznym, bo – podobnie jak w wielu innych przypadkach \u2013 to nie Europa wymy\u015bli\u0142a to urz\u0105dzenie, ale to ona wykorzysta\u0142a i rozwin\u0119\u0142a ten wynalazek na najbardziej masow\u0105 skal\u0119. Tak samo by\u0142o z produkcj\u0105 papieru, drukiem, zegarem, prochem i innymi wynalazkami, kt\u00f3re zrodzi\u0142y si\u0119 daleko od Europy i znacznie wcze\u015bniej, ale dopiero w Europie znalaz\u0142y najbardziej \u017cyzn\u0105 gleb\u0119 dla swego rozwoju. Jest to kolejny przyk\u0142ad, \u017ce sam wynalazek, cho\u0107by znakomity, nie gwarantuje jeszcze sukcesu. To \u015brodowisko kulturowe, ekonomiczne i polityczne decyduje o tym, czy dany wynalazek rozkwitnie czy obumrze.<\/span><\/p>\n

Dok\u0142adna genealogia m\u0142yn\u00f3w wodnych i wiatrak\u00f3w nie jest znana. Na pewno jednak nie by\u0142y wynalazkami europejskiego \u015aredniowiecza.<\/span><\/p>\n

W Bizancjum m\u0142yny wodne by\u0142y znane od III wieku p.n.e. (List of Ancient Watermills). \u00a0Stamt\u0105d dotar\u0142y do kr\u0119gu cywilizacji islamskiej (Watermill), gdzie poza mieleniem zbo\u017ca znalaz\u0142y, podobnie jak w Bizancjum, zastosowania przemys\u0142owe, mi\u0119dzy innymi do \u0142uskania ziarna, kruszenia rudy, produkcji cukru, \u017celaza, ci\u0119cia drewna. Posiadamy tak\u017ce informacje, z I wieku n.e., o chi\u0144skich m\u0142ynach zbo\u017cowych i przemys\u0142owych. Generalnie jednak, genealogia m\u0142yn\u00f3w wodnych i miejsca pierwszego ich pojawienia nie jest pewna (Reynolds 1983, str. 10-24).<\/span><\/p>\n

Pocz\u0105tkowo, antyczne m\u0142yny wodne nie posiada\u0142y przek\u0142adni zwi\u0119kszaj\u0105cych szybko\u015b\u0107 obrotu kamieni m\u0142y\u0144skich ponad szybko\u015b\u0107 ko\u0142a wodnego (Gimpel, rozdzia\u0142 1). Ich moc nie przekracza\u0142a p\u00f3\u0142 konia mechanicznego. By\u0142y to m\u0142yny oparte na poziomym kole wodnym. Ale ju\u017c do I wieku p.n.e. zacz\u0119to konstruowa\u0107 m\u0142yny z pionowym ko\u0142em, co pozwoli\u0142o zwi\u0119kszy\u0107 ich moc sze\u015bciokrotnie, do 3 KM. Stosowano podsi\u0119bierne ko\u0142a wodne, gdzie strumie\u0144 wody \u00a0podmywa \u0142opatki ko\u0142a od do\u0142u (patrz rys. 1 i 2 str. 8).<\/span><\/p>\n

Rzymskie m\u0142yny zbo\u017cowe, mimo \u017ce by\u0142a to pocz\u0105tkowa faza ich rozwoju, by\u0142y wielokrotnie bardziej wydajne od m\u0142yn\u00f3w r\u0119cznych. Ilo\u015b\u0107 ziarna, kt\u00f3r\u0105 by\u0142 w stanie zmieli\u0107 w ci\u0105gu dziesi\u0119ciu godzin m\u0142yn o dwumetrowym kole zbudowany niedaleko Monte Casino by\u0142a r\u00f3wna temu, co mog\u0142o w tym samym czasie zmieli\u0107 w r\u0119cznych \u017carnach czterdziestu niewolnik\u00f3w. Mimo tego i kilku innych przyk\u0142ad\u00f3w wielkich kompleks\u00f3w m\u0142ynarskich (np. w Barbegal w Prowansji \u2013 16 m\u0142yn\u00f3w zdolnych przemieli\u0107 dziennie 28 ton zbo\u017ca; Gimpel, str. 9), m\u0142yny wodne nie by\u0142y szeroko stosowane w imperium rzymskim. Rzymianie hamowali mechanizacj\u0119 z obawy przed bezrobociem w\u015br\u00f3d wolnych obywateli Rzymu, opierali swoj\u0105 gospodark\u0119 na niewolniczej sile roboczej a region \u015br\u00f3dziemnomorski nie obfitowa\u0142 w ca\u0142oroczne wartkie rzeki i strumienie, co czyni\u0142o m\u0142yny wodne urz\u0105dzeniami sezonowymi a przez to mniej u\u017cytecznymi, ni\u017c to mia\u0142o mie\u0107 miejsce p\u00f3\u017aniej w regionach Europy po\u0142o\u017conych bardziej na p\u00f3\u0142noc. Niemniej, dyfuzja tej technologii wiedzie z po\u0142udnia Europy a dok\u0142adnie z kilku miejsc we W\u0142oszech i po\u0142udniowej Francji na p\u00f3\u0142noc. (Reynolds, 1983, str. 50-51).<\/span><\/p>\n

Istotn\u0105 rol\u0119 w rozprzestrzenianiu technologii m\u0142ynarskiej odegra\u0142o kr\u00f3lestwo Frank\u00f3w i jego podboje. M\u0142ynarstwo oparte na m\u0142ynach wodnych odradza\u0142o si\u0119 w Europie zachodniej i p\u00f3\u0142nocnej w du\u017cym stopniu dzi\u0119ki powsta\u0142emu w VI wieku zakonowi benedyktyn\u00f3w. O rozwoju m\u0142yn\u00f3w wodnych \u015bwiadcz\u0105 po\u015brednio, wprowadzane w VI – VIII wieku przepisy reguluj\u0105ce ich dzia\u0142anie i nak\u0142adaj\u0105ce kary za ich niszczenie lub lokowanie m\u0142yn\u00f3w zmniejszaj\u0105cych wydajno\u015b\u0107 innych, po\u0142o\u017conych ni\u017cej w biegu rzeki (Gies, str. 48-49). W IX wieku m\u0142yny by\u0142y du\u017c\u0105, ale bardzo zyskown\u0105 inwestycj\u0105, Op\u0142ata na mielenie by\u0142a pobierana jako cz\u0119\u015b\u0107 zmielonego ziarna. M\u0142ynarze wnosili do skarbca pana czasem tyle, ile zbierane by\u0142o z pa\u0144skich p\u00f3l. Do X wieku przewa\u017ca\u0142y mniej wydajne, ale ta\u0144sze m\u0142yny z ko\u0142ami poziomymi. Bardziej wydajne m\u0142yny z pionowymi ko\u0142ami budowali tylko zamo\u017cniejsi posiadacze ziemscy (Gies, str. 48-49).<\/span><\/p>\n

Znaczenie m\u0142yn\u00f3w wodnych zacz\u0119\u0142o szybko rosn\u0105\u0107 od XI-XII wieku wraz z post\u0119pami rewolucji agrotechnicznej. W roku 1086 Wilhelm Zdobywca zarz\u0105dza rejestracj\u0119 angielskiego maj\u0105tku oraz dzia\u0142alno\u015bci, tak\u017ce gospodarczej w celach podatkowych. Powstaje s\u0142ynna Domesday Book. Wykazuje ona, \u017ce jedna trzecia wszystkich maj\u0105tk\u00f3w ziemskich ma jeden lub wi\u0119cej m\u0142yn\u00f3w wodnych. Jeden m\u0142yn przypada\u0142 na 50 gospodarstw. Ale by\u0142y regiony z wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0105 m\u0142yn\u00f3w. Na przyk\u0142ad w Wiltshire jeden m\u0142yn przypada\u0142 na dwadzie\u015bcia sze\u015b\u0107 gospodarstw (Gies, rozdzial 3). W sumie, Domesday Book zawiera informacj\u0119 o sze\u015bciu tysi\u0105cach m\u0142yn\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Analiza liczby m\u0142yn\u00f3w w r\u00f3\u017cnych prowincjach francuskich pokazuje mniej wi\u0119cej ich sze\u015bciokrotny wzrost mi\u0119dzy XI a XIII wiekiem (Reynolds 1983, str. 54), cho\u0107 w niekt\u00f3rych miejscach by\u0142 on wielokrotnie wi\u0119kszy (np. 14 krotny wzrost w regionie Aube w Szampanii). Szacunek dla ca\u0142ej Europy w roku 1200 to oko\u0142o 300 tysi\u0119cy m\u0142yn\u00f3w (MacLeod, str. 451; Makkai, str. 181; Braudel, str. 295). Od tej pory nie zmienia\u0142a si\u0119 te\u017c, a\u017c do pocz\u0105tku wieku XIX, liczba m\u0142yn\u00f3w w przeliczeniu na liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w. Jeden m\u0142yn przypada\u0142 w Europie na 250 mieszka\u0144c\u00f3w (Malanima 2008, str. 8).<\/span><\/p>\n

Tak szybki wzrost wykorzystania energii wodnej by\u0142 efektem dzia\u0142ania szeregu czynnik\u00f3w. Po pierwsze, Europa zachodnia, \u015brodkowa i cz\u0119\u015bciowo p\u00f3\u0142nocna mia\u0142a bardzo dobre warunki naturalne dla rozwoju produkcji energii wodnej. By\u0142y to liczne, wartkie rzeki, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107, w wyniku ocieplenia klimatu, zamarza\u0142a na kr\u00f3tko lub wcale. Po drugie, ros\u0142a produkcja rolna a wi\u0119c i popyt na mielenie zbo\u017ca. Po trzecie, m\u0142yny okaza\u0142y si\u0119 bardzo zyskown\u0105 inwestycj\u0105, wi\u0119c by\u0142y licznie wznoszone a poddani zmuszani cz\u0119sto do mielenia w m\u0142ynach swojego pana. R\u00f3wnocze\u015bnie, zabraniano im mieli\u0107 zbo\u017ce w ich w\u0142asnych, ma\u0142ych, r\u0119cznych przydomowych \u017carnach, kt\u00f3re by\u0142y niekiedy przymusowo niszczone. (Langdon 2008, str. 6). Po czwarte, rosn\u0105ca, gospodarcza aktywno\u015b\u0107 pozarolnicza szybko zauwa\u017cy\u0142a korzy\u015bci p\u0142yn\u0105ce z mechanizacji. Alternatyw\u0105 dla mechanizowanej w oparciu o m\u0142yny wodne wytw\u00f3rczo\u015bci przemys\u0142owej by\u0142o zabranie ze wsi bardzo du\u017cej liczby ludzi. W praktyce by\u0142o to jednak niemo\u017cliwe. Powstaj\u0105ce dopiero mieszcza\u0144stwo i klasa producent\u00f3w nie by\u0142y jeszcze zdolne do takiej konfrontacji z dominuj\u0105c\u0105 klas\u0105 posiadaczy ziemskich. A poza tym i po pi\u0105te, nadwy\u017cka generowana przez rolnictwo, aczkolwiek pozwala\u0142a wy\u017cywi\u0107 liczn\u0105 grup\u0119 ludno\u015bci pozarolniczej, nie mog\u0142a przy \u00f3wczesnej wydajno\u015bci pracownik\u00f3w rolnych zwolni\u0107 ich wi\u0119cej ni\u017c to uczyni\u0142a w wiekach XII \u2013 XIV.<\/span><\/p>\n

Na przestrzeni od VI do XIV wieku rozwija\u0142a si\u0119 zar\u00f3wno sama technologia wytwarzania energii wodnej jak i sposoby jej wykorzystywania. Do X-XI wieku przewa\u017ca\u0142y ma\u0142e, poziome ko\u0142a wodne o \u015brednicy zbli\u017conej do ko\u0142a wozu. Ich efektywno\u015b\u0107 nie przekracza\u0142a 10-15% (Reynolds 1984 str. 123), ale by\u0142y tanie w budowie i eksploatacji. Prosta te\u017c by\u0142a ich obs\u0142uga. Poziome ko\u0142o z \u0142opatkami, zanurzone w przep\u0142ywaj\u0105cej wodzie porusza\u0142o si\u0119 na pionowej osi, kt\u00f3rej drugi koniec, powy\u017cej lustra wody obraca\u0142 przymocowane do niej \u017carno, czyli kamie\u0144, do kt\u00f3rego sypano ziarno i przykrywano drugim, nieruchomym kamieniem, aby ziarna uleg\u0142y zmieleniu. M\u0142yny te nie wymaga\u0142y mechanizmu przek\u0142adniowego, kt\u00f3ry w pionowym kole wodnym zamienia poziom\u0105 o\u015b obrotu na pionow\u0105. Przek\u0142adnie, krzywki i wa\u0142y korbowe, kt\u00f3re zmienia\u0142y po\u0142o\u017cenie osi, przyspiesza\u0142y obr\u00f3t kamieni m\u0142y\u0144skich, zamienia\u0142y ruch obrotowy na liniowy lub posuwisto zwrotny, by\u0142y w \u015aredniowieczu s\u0142ab\u0105 stron\u0105 m\u0142yn\u00f3w ze wzgl\u0119du na stosowanie do ich produkcji szybko zu\u017cywaj\u0105cego si\u0119 drewna. Dopiero od XIII-XIV wieku, gdy wzros\u0142a produkcja \u017celaza a ono samo potania\u0142o, te kluczowe dla trwa\u0142o\u015bci mechanizmu m\u0142yna elementy zacz\u0119to wytwarza\u0107 z \u017celaza.<\/span><\/p>\n

Pionowe ko\u0142o wodne, kt\u00f3re staje si\u0119 coraz popularniejsze od XI-XII wieku, by\u0142o z regu\u0142y wi\u0119ksze od poziomego (od dw\u00f3ch do dziesi\u0119ciu metr\u00f3w \u015brednicy), jego efektywno\u015b\u0107 energetyczna wynosi\u0142a 15-25% w przypadku ko\u0142a podsi\u0119biernego (woda podmywa \u0142opatki ko\u0142a od do\u0142u, patrz rys. 1 i 2, str. 8) i 55-70% w przypadku ko\u0142a nadsi\u0119biernego (woda spada na \u0142opatki ko\u0142a z g\u00f3ry, patrz rys. 3 i 4, str. 8-9) (Reynolds 1984 str. 123) By\u0142y wi\u0119c o wiele bardziej wydajne, ale te\u017c o wiele dro\u017csze. Inwestycja nie ko\u0144czy\u0142a si\u0119 bowiem na budowie samego m\u0142yna. Wraz ze wzrostem ich liczby, zakazem blokowania drogi wodnej oraz zmniejszania si\u0142y rzecznego pr\u0105du, musiano budowa\u0107 specjalne strugi prowadz\u0105ce od g\u0142\u00f3wnego nurtu do m\u0142yna. Je\u015bli budowano m\u0142yn z ko\u0142em nadsi\u0119biernym, konieczna by\u0142a r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sto budowa sztucznego zbiornika, kt\u00f3ry spi\u0119trza\u0142 wod\u0119, aby spada\u0142a ona z g\u00f3ry na \u0142opatki ko\u0142a. Spi\u0119trzaj\u0105cych wod\u0119 tam budowano coraz wi\u0119cej i rodzi\u0142o to wiele konflikt\u00f3w mi\u0119dzy w\u0142a\u015bcicielami m\u0142yn\u00f3w, jako \u017ce tama stoj\u0105ca wy\u017cej w biegu rzeki mog\u0142a spowolni\u0107 pr\u0105d a przez to i wydajno\u015b\u0107 m\u0142yn\u00f3w stoj\u0105cych poni\u017cej. (Gimpel, rozdzia\u0142 1).<\/span><\/p>\n

Zmienny poziom wody w rzece, zale\u017cny od pogody i pory roku, m\u00f3g\u0142 istotnie zmienia\u0107 wydajno\u015b\u0107 m\u0142yna. Aby temu przeciwdzia\u0142a\u0107, budowano m\u0142yny unosz\u0105ce si\u0119 na wodzie na czym\u015b, co przypomina\u0142o \u0142\u00f3d\u017a lub statek (boat mills). Wykorzystywano r\u00f3wnie\u017c mosty, kt\u00f3re zwi\u0119ksza\u0142y si\u0142\u0119 nurtu pomi\u0119dzy prz\u0119s\u0142ami. Wiele m\u0142yn\u00f3w niejako wi\u0119c \u201eprzylepiano\u201d do most\u00f3w.<\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3wnym zastosowaniem m\u0142yn\u00f3w by\u0142o mielenie zbo\u017ca, ale mieli\u0142y te\u017c mak, gorczyc\u0119, s\u0142\u00f3d przy produkcji piwa i ro\u015bliny do produkcji barwnik\u00f3w. \u015aredniowiecze znalaz\u0142o r\u00f3wnie\u017c wiele innych sposob\u00f3w wykorzystania energii wodnej m\u0142yn\u00f3w, a to dzi\u0119ki rozlicznym przek\u0142adniom, krzywkom i wa\u0142om korbowym. By\u0142y one znane w innych cywilizacjach i w czasach minionych, ale dopiero Europa zastosowa\u0142a je na skal\u0119 masow\u0105. Umo\u017cliwia\u0142y przyspieszenie obrot\u00f3w \u017caren lub innych urz\u0105dze\u0144 ponad szybko\u015b\u0107 obrotu ko\u0142a wodnego, zamian\u0119 ruchu obrotowego ko\u0142a wodnego na ruch liniowy i posuwisto zwrotny. Pozwoli\u0142o to budowa\u0107 m\u0142oty nap\u0119dzane si\u0142\u0105 wody oraz u\u017cywa\u0107 energii wody do uruchamiania miech\u00f3w (patrz rys. 8 str. 10). Inne m\u0142yny wypompowywa\u0142y wod\u0119 z ni\u017cszych poziom\u00f3w, ci\u0119\u0142y drewno, blach\u0119 i kamie\u0144 (patrz rys. 5 str. 9). Jeszcze inne s\u0142u\u017cy\u0142y do polerowania, wyciskania, ubijania, kruszenia, zgniatania, wyci\u0105gania a tak\u017ce toczenia wyrob\u00f3w drewnianych. Wszystkie te urz\u0105dzenia imitowa\u0142y ruchy wykonywane przez r\u00f3\u017cnych rzemie\u015blnik\u00f3w, na przyk\u0142ad kowala, garbarza czy pil\u015bniarza. Miechy poruszane energi\u0105 wody by\u0142y znacznie wi\u0119ksze od r\u0119cznych przez co umo\u017cliwi\u0142y osi\u0105gni\u0119cie wy\u017cszej temperatury w piecu hutniczym i pe\u0142en wytop \u017celaza. U\u017cywane te\u017c by\u0142y do napowietrzania kopal\u0144 i podgrzewania kot\u0142\u00f3w z brzeczk\u0105 piwn\u0105. M\u0142yny pompuj\u0105ce wod\u0119 znalaz\u0142y zastosowanie w kopalniach oraz przy tworzeniu polder\u00f3w. M\u0142otami wodnymi kruszono rud\u0119 przed jej w\u0142o\u017ceniem do pieca hutniczego. Innymi m\u0142otami ubijano zmoczone szmaty lniane i we\u0142niane b\u0119d\u0105ce surowcem przy produkcji papieru. Ubijano tak\u017ce surowe tkaniny w procesie foluszowania (zag\u0119szczanie tkaniny przez spil\u015bnianie w\u0142\u00f3kien). Prasy m\u0142ynarskie u\u017cywane by\u0142y do wyciskania oleju z rzepaku. Odpowiednie przek\u0142adnie umo\u017cliwia\u0142y przeci\u0105ganie gor\u0105cego \u017celaza przez otwory i wytwarzanie pr\u0119t\u00f3w oraz drutu. Przy pomocy m\u0142yn\u00f3w produkowano liny konopne. Wymienione wy\u017cej sposoby u\u017cycia energii wody to jedynie przyk\u0142ady spo\u015br\u00f3d bardzo wielu przemys\u0142owych zastosowa\u0144 m\u0142yn\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Zastosowania przemys\u0142owe energii wodnej przed rokiem tysi\u0119cznym by\u0142y nader rzadkie. Posiadamy jedynie wiarygodne \u015bwiadectwa u\u017cycia m\u0142yn\u00f3w wodnych do \u015brutowania (tj. rozcierania) wysuszonego s\u0142odu przy produkcji piwa (Reynolds 1983, str. 82) i fulowania surowych tkanin. Z analizy \u015bredniowiecznego angielskiego przemys\u0142u m\u0142ynarskiego mo\u017cna wnioskowa\u0107, \u017ce pod koniec XI wieku na li\u015bcie 6082 m\u0142yn\u00f3w w Domesday Book nie by\u0142o m\u0142yn\u00f3w przemys\u0142owych (Langdon 2004, str. 11). Ta sytuacja zacz\u0119\u0142a si\u0119 zmienia\u0107 od wieku XII.\u00a0 W roku 1300 by\u0142o w Anglii ju\u017c oko\u0142o 720 m\u0142yn\u00f3w przemys\u0142owych i w ci\u0105gu nast\u0119pnych dwustu lat ich liczba wi\u0119cej ni\u017c si\u0119 podwoi\u0142a przy og\u00f3lnym spadku liczby m\u0142yn\u00f3w. Poniewa\u017c przemys\u0142owe zastosowania energii wodnej by\u0142y bardzo wielostronne, pokazuje to dynamiczny rozw\u00f3j przemys\u0142u angielskiego, ale nie tylko angielskiego. Przypomnijmy szybko rosn\u0105cy udzia\u0142 przemys\u0142u w tworzeniu PKB. W Anglii pod koniec wieku XIV wynosi\u0142 on 29% a na pocz\u0105tku wieku XVI ju\u017c 39% (Broadberry 2011, str. 38).<\/span><\/p>\n

Anglia. M\u0142yny w podziale na \u017ar\u00f3d\u0142o energii i zastosowanie. Lata 1086 – 1500<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: obliczenia w\u0142asne (dok\u0142adno\u015b\u0107 \u00b120) na podstawie: Langdon 2004, str.9, 11, 15, 26, 35, 43-44.<\/span><\/p>\n

\"mlyny-wiatraki\"<\/span><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: j.w.<\/span><\/p>\n

Na osobn\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje inny typ m\u0142yna, wykorzystuj\u0105cy energi\u0119 wiatru. W Europie wiatrak pojawi\u0142 si\u0119 w XII wieku, w Anglii w roku 1185 (Holt 2000, str. 76). Wiatraki w wi\u0119kszo\u015bci s\u0142u\u017cy\u0142y do mielenia zbo\u017ca, ale znalaz\u0142y te\u017c zastosowania przemys\u0142owe opisane wy\u017cej a w Holandii u\u017cywane by\u0142y na du\u017c\u0105 skal\u0119 przy pozyskiwaniu ziemi z teren\u00f3w zalanych wod\u0105 morsk\u0105. Wiatraki zbo\u017cowe by\u0142y znacznie cz\u0119\u015bciej budowane tam, gdzie m\u0142yny wodne nie zdawa\u0142y egzaminu i nie przynosi\u0142y zysku. Nie by\u0142y wi\u0119c ich uzupe\u0142nieniem ale substytutem. Wiatraki mia\u0142y znacznie wi\u0119ksz\u0105 moc ni\u017c m\u0142yny wodne, od 8 do 10 KM w por\u00f3wnaniu\u00a0 z 3 \u2013 5 KM m\u0142yna wodnego. Jednak\u017ce ta ich przewaga mala\u0142a po uwzgl\u0119dnieniu bardzo wysokich koszt\u00f3w utrzymania. Co do ich znaczenia w og\u00f3lnym bilansie generowanej energii, zdania s\u0105 podzielone. Wed\u0142ug niekt\u00f3rych badaczy, dostarcza\u0142y oko\u0142o 25% energii dla cel\u00f3w przemys\u0142owych mi\u0119dzy rokiem 1300 a 1800 (Righter, str. 15). Je\u015bli spojrzymy na za\u0142\u0105czon\u0105 tabel\u0119 i uwzgl\u0119dnimy r\u00f3\u017cnic\u0119 przeci\u0119tnej mocy m\u0142yna wodnego i wiatrowego, taka kalkulacja w odniesieniu do okresu 1300-1500 wydaje si\u0119 mo\u017cliwa. Jednak inni badacze (Malanima 2013, str. 12) uwa\u017caj\u0105, \u017ce energia wiatrowa zacz\u0119\u0142a odgrywa\u0107 wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 dopiero w okresie wczesnonowo\u017cytnym.<\/span><\/p>\n

Wiatrak by\u0142 konstrukcj\u0105 znacznie bardziej skomplikowan\u0105 i przy \u00f3wcze\u015bnie dost\u0119pnych materia\u0142ach \u2013 o wiele bardziej zawodn\u0105. Jego budowniczowie zmagali si\u0119 z podstawowym dylematem: jak skonstruowa\u0107 budowl\u0119 na tyle lekk\u0105, by \u0142atwo j\u0105 by\u0142o kierowa\u0107 na wiatr (\u0142atwo, czyli przyk\u0142adaj\u0105c niewielk\u0105 si\u0142\u0119 i bez zatrudnienia wielu ludzi) a jednocze\u015bnie na tyle mocn\u0105, by opar\u0142a si\u0119 jego podmuchom. Bo przewracanie si\u0119 wiatrak\u00f3w by\u0142o zmor\u0105 ich w\u0142a\u015bcicieli i operator\u00f3w. Pocz\u0105tkowo budowano tak zwane wiatraki koz\u0142owe (post mill), kt\u00f3re w ca\u0142o\u015bci (mechanizm miel\u0105cy i skrzyd\u0142a wiatraczne) by\u0142y stawiane na ruchomej platformie (patrz rys. 6 str.9), umocowanej na wkopanym w ziemi\u0119 s\u0142upie i obracane w kierunku wiatru przy pomocy koni (Langdon 2008, figure 3). Podstawow\u0105 wad\u0105 tej konstrukcji by\u0142a jej podatno\u015b\u0107 na z\u0142amanie s\u0142upa podtrzymuj\u0105cego i przewr\u00f3cenie ca\u0142ej budowli (patrz rys.7 str. 10). Udoskonaleniem by\u0142 paltrak, kt\u00f3ry by\u0142 konstrukcj\u0105 podobn\u0105, ale bardziej stabiln\u0105. Tak\u017ce obraca\u0142 si\u0119 na s\u0142upie, ale podstawa budowli styka\u0142a si\u0119 z ziemi\u0105 a \u015blizg na wiatr by\u0142 u\u0142atwiony dzi\u0119ki \u0142o\u017cyskowanym szynom umieszczonym na obwodzie. Ostatnim pomys\u0142em technologicznym \u015aredniowiecza w odniesieniu do wiatrak\u00f3w by\u0142 tak zwany wiatrak holenderski, zwany te\u017c wie\u017cyczkowym (tower mill). Jego podstawowa idea konstrukcyjna polega\u0142a na rozdzieleniu mechanizmu miel\u0105cego od skrzyde\u0142 wiatracznych. Wiatrak holenderski by\u0142 masywn\u0105, nieruchom\u0105 i cz\u0119sto murowan\u0105 konstrukcj\u0105, mieszcz\u0105c\u0105 ca\u0142y mechanizm m\u0142yna. Na jej szczycie mocowana by\u0142a, obracana na \u017celiwnych rolkach, bry\u0142a (czapa) dachowa ze \u015bmig\u0142ami. Pozwala\u0142o to ustawi\u0107 \u015bmig\u0142a wiatraka do kierunku wiatru z u\u017cyciem znacznie mniejszej si\u0142y.<\/span><\/p>\n

Wszystkie te udoskonalenia nie zapobieg\u0142y malej\u0105cemu zainteresowaniu inwestor\u00f3w budow\u0105 wiatrak\u00f3w. Widoczne to jest na wykresie poni\u017cej i w za\u0142\u0105czonej wcze\u015bniej tabeli. Powr\u00f3t zainteresowania wiatrakami nast\u0105pi\u0142 dopiero w XVI wieku, wraz ze wzrostem liczby mieszka\u0144c\u00f3w Europy.<\/span><\/p>\n

\"mlyny-wiatraki2\"<\/span><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: j.w.<\/span><\/p>\n

\n

Literatura (poza wymienion\u0105 w cz\u0119\u015bci o rolnictwie)<\/strong><\/span><\/p>\n

Braudel Fernand, Kultura materialna, gospodarka I kapitalizm XV \u2013 XVIII wiek Struktury codzienno\u015bci PIW Warszawa 1992<\/span><\/p>\n

Domesday Book, Wikipedia, http:\/\/en.wikipedia.org<\/span>\/wiki\/Domesday_Book<\/p>\n

Department of Economic History<\/p>\n

List of Ancient Watermills, Wikipedia, http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/List_of_ancient_watermills<\/p>\n

Lop<\/p>\n

Holt Richard, (2000), Medieval England\u2019s Water Related Technologies w: Working with Water in Medieval Europe. Technology and Resource-Use, praca zbiorowa pod red. Paolo Squatriti, wyd. Koninklijke Brill NV, Leiden<\/span><\/p>\n

Holt Richard, (2005), Windmills, w: Mediewal Science, Technology, and Medicine. An Encyclopedia, praca zbiorowa pod red.: Thomas Glick, Steven J, Livesey, Faith Wallis, Routledge<\/span><\/p>\n

Langdon John, (2004), Mills in Medieval Economy. England 1300-1540, Oxford University Press<\/span><\/p>\n

Langdon John, (2008), The Windmill: A Medieval ‘Steam Engine’?, Paper presented on the conference: Technology and Human Capital Formation in the East and West, S.R. Epstein Memorial Conference London School of Economics, <\/span><\/p>\n

ez Robert S., (1976), The Commercial Revolution of the Middle Ages, 950-1350, Cambridge University Press<\/span><\/p>\n

MacLeod Christine, Nuvolari Alessandro, (2011), The Oxford Handbook of Ancien Regime, praca zbiorowa pod red. William Doyle, Oxford University Press<\/span><\/p>\n

Makkai Laszlo, (1981), Productivit\u00e9 et exploitation des sources d\u2019\u00e9nergie (XIIe-XVIIe siecle), w: Produttivita e tecnologie nei secoli XII-XVII, praca zbiorowa pod red. Sara Mariotti, wyd.\u00a0 Firenze<\/span><\/p>\n

Malanima Paolo, (2008), Mechanical Energy and Water Power in Europe. A Long Stability?, w\u00a0: Vers une gestion int\u00e9gr\u00e9e de l’eau dans l’Empire romain: actes du colloque international, Universit\u00e9 Laval, wyd. L’Erma di Bretschneider<\/span><\/p>\n

Malanima Paolo, (2010), Energy and Population in Europe. The Medieval Growth (10th-14th Centuries), Institute of Studies on Mediterranean Societies (ISSM) National Research Council (CNR), http:\/\/www.paolomalanima.it\/default_file\/Papers\/MEDIEVAL_GROWTH.pdf<\/span><\/p>\n

Malanima Paolo, (2013), Energy, Power and Growth in the High Middle Ages, w: Quaestiones Medii Aevi Novae, 18, 2013<\/span><\/p>\n

Murray James M., (2010), Entrepreneurs and Entrepreneurship in Medieval Europe, w: The Invention of Enterprise. Entrepreneurship from Ancient Mesopotamia to Modern Times, praca zbiorowa pod. red. David S. Landes, Joel Mokyr, William J. Baumol, Princeton University Press<\/span><\/p>\n

Reynolds Terry S., (1983), Stronger Than A Hundred Men, London, The Johns Hopkins University Press<\/span><\/p>\n

Reynolds Terry S., (1984), Medieval Roots of Industrial Revolution, Scientific American, Volume 251, Number 1, July<\/span><\/p>\n

Righter Robert W., (1996), Wind Energy in America: A History, University of Oklahoma Press<\/span><\/p>\n

Watermill, Wikipedia, http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Watermill<\/span><\/p>\n

Windmill, Wikipedia, http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Windmill<\/span><\/p>\n

UWAGA: rysunki za\u0142\u0105czone do tekstu – patrz wersja pdf<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst Nale\u017cy sobie dok\u0142adnie u\u015bwiadomi\u0107, o czym de facto m\u00f3wimy, gdy rozprawiamy o \u015bredniowiecznych m\u0142ynach i wiatrakach. Ot\u00f3\u017c m\u00f3wimy o tworzeniu w Europie infrastruktury energetycznej dla potrzeb powstaj\u0105cego przemys\u0142u. Pierwszej o takiej skali na \u015bwiecie. Kiedy rewolucja rolnicza zacz\u0119\u0142a tworzy\u0107 od XI-XII wieku nadwy\u017ck\u0119 pozwalaj\u0105c\u0105 na przeniesienie kilkunastu procent ludno\u015bci do […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":894,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-1582","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-inne-teksty","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1582","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1582"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1582\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/894"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1582"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1582"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1582"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}