{"id":1270,"date":"2015-07-24T16:47:33","date_gmt":"2015-07-24T14:47:33","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=1270"},"modified":"2021-06-25T21:39:18","modified_gmt":"2021-06-25T19:39:18","slug":"nierealny-socjalizm-czesc-ii","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/","title":{"rendered":"(Nie)realny socjalizm, cz\u0119\u015b\u0107 II"},"content":{"rendered":"<div id=\"ez-toc-container\" class=\"ez-toc-v2_0_82_2 counter-hierarchy ez-toc-counter ez-toc-custom ez-toc-container-direction\">\n<div class=\"ez-toc-title-container\"><p class=\"ez-toc-title\" style=\"cursor:inherit\">Spis tre\u015bci  \/  Contents<\/p>\n<\/div><nav><ul class='ez-toc-list ez-toc-list-level-1 ' ><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-1\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Informacja_o_wydaniu_PWN_1992\" >Informacja o wydaniu PWN 1992<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-2\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Wstep\" >Wst\u0119p<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-3\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Rozdzial_IV_Pryncypia_realnego_socjalizmu_Jednosc_interesow_i_blokada_artykulacji\" >Rozdzia\u0142 IV \u00a0Pryncypia realnego socjalizmu: Jedno\u015b\u0107 interes\u00f3w i blokada artykulacji<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-4\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Socjalistyczna_zasada_jednosci_interesow\" >Socjalistyczna zasada jedno\u015bci interes\u00f3w<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-5\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Instytucje_demokratyczne_a_zasada_jednosci\" >Instytucje demokratyczne a zasada jedno\u015bci<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-6\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Demokracja_w_swiecie_konfliktow_czyli_demoliberalna\" >Demokracja w \u015bwiecie konflikt\u00f3w, czyli demoliberalna<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-7\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Demokracja_bez_konfliktow_czyli_socjalistyczna\" >Demokracja bez konflikt\u00f3w, czyli socjalistyczna<\/a><ul class='ez-toc-list-level-5' ><li class='ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-8\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Prawa_czlowieka\" >Prawa cz\u0142owieka<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-9\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Partie_i_wybory\" >Partie i wybory<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-10\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Parlament\" >Parlament<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-11\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Gwarancje_trwalosci\" >Gwarancje trwa\u0142o\u015bci<\/a><\/li><\/ul><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-12\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Konkluzje\" >Konkluzje<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-13\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Kierownicza_rola_partii\" >Kierownicza rola partii<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-14\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Blokada_swobodnej_artykulacji_jako_warunek_trwania_socjalizmu\" >Blokada swobodnej artykulacji jako warunek trwania socjalizmu<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-15\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Zasada_jednosci_a_totalitarne_ujecia_systemu\" >Zasada jedno\u015bci a totalitarne uj\u0119cia systemu<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-16\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Dygresja_dlaczego_pozostawiono_instytucje_przedstawicielskie\" >Dygresja: dlaczego pozostawiono instytucje przedstawicielskie?<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-17\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Rozdzial_V_Rady_narodowe_%E2%80%93_wladza_bez_wladzy\" >Rozdzia\u0142 V \u00a0Rady narodowe &#8211; w\u0142adza bez w\u0142adzy<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-18\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Pozycja_ustrojowa_rad_a_mechanizm_blokady_artykulacji\" >Pozycja ustrojowa rad a mechanizm blokady artykulacji<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-19\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Blokada_artykulacji_poprzez_kanal_sterowania_centralnego\" >Blokada artykulacji poprzez kana\u0142 sterowania centralnego<\/a><ul class='ez-toc-list-level-5' ><li class='ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-20\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Mechanizm_odgornego_narzucania_decyzji\" >Mechanizm odg\u00f3rnego narzucania decyzji<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-21\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Ustawowa_neutralizacja_organow_przedstawicielskich\" >Ustawowa neutralizacja organ\u00f3w przedstawicielskich<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-22\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Blokada_artykulacji_poprzez_kanal_kontroli_lokalnej\" >Blokada artykulacji poprzez kana\u0142 kontroli lokalnej<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-23\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Ewolucja_systemu_wyborczego\" >Ewolucja systemu wyborczego<\/a><ul class='ez-toc-list-level-5' ><li class='ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-24\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Biezaca_kontrola_rady_narodowej_przez_terenowy_komitet_PZPR\" >Bie\u017c\u0105ca kontrola rady narodowej przez terenowy komitet PZPR<\/a><\/li><\/ul><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-25\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Rozdzial_VI_Srodki_masowego_niekomunikowania_%E2%80%94_prasa_PRL\" >Rozdzia\u0142 VI \u00a0\u015arodki masowego niekomunikowania \u2014 prasa PRL<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-26\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Uwaga_wstepna\" >Uwaga wst\u0119pna<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-27\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Polityka_wydawnicza\" >Polityka wydawnicza<\/a><ul class='ez-toc-list-level-5' ><li class='ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-28\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Tworzenie_partyjnego_monopolu_wydawniczego\" >Tworzenie partyjnego monopolu wydawniczego<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-29\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Polityka_wydawnicza_wobec_gazet_codziennych\" >Polityka wydawnicza wobec gazet codziennych<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-30\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Polityka_kadrowa\" >Polityka kadrowa<\/a><ul class='ez-toc-list-level-5' ><li class='ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-31\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Pozadany_model_dziennikarza\" >Po\u017c\u0105dany model dziennikarza<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-32\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Kontrola_systemu_awansowego\" >Kontrola systemu awansowego<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-33\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Reguly_i_paradoksy_politycznej_selekcji\" >Regu\u0142y i paradoksy politycznej selekcji<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-34\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Dziennikarz_i_system_korupcji\" >Dziennikarz i system korupcji<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-35\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Ocena_skutecznosci_polityki_kadrowej\" >Ocena skuteczno\u015bci polityki kadrowej<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-36\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Bezposrednie_sterowanie_trescia_prasy_przez_aparat_partyjny\" >Bezpo\u015brednie sterowanie tre\u015bci\u0105 prasy przez aparat partyjny<\/a><ul class='ez-toc-list-level-5' ><li class='ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-37\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Narzucanie_tresci_jako_forma_blokady\" >Narzucanie tre\u015bci jako forma blokady<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-38\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Organizacja_partyjnego_sterowania_trescia_gazet\" >Organizacja partyjnego sterowania tre\u015bci\u0105 gazet<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-39\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Cenzura\" >Cenzura<\/a><ul class='ez-toc-list-level-5' ><li class='ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-40\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Miejsce_cenzury_w_procesie_blokady\" >Miejsce cenzury w procesie blokady<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-41\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Uprawnienia_GUKPPiW_w_okresie_1946-1980\" >Uprawnienia GUKPPiW w okresie 1946-1980<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-42\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#GUKPPiW_%E2%80%94_struktura_zatrudnienie_place_upartyjnienie\" >GUKPPiW \u2014 struktura, zatrudnienie, p\u0142ace, upartyjnienie<\/a><ul class='ez-toc-list-level-5' ><li class='ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-43\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Organizacja_pracy_cenzorskiej\" >Organizacja pracy cenzorskiej<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-44\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Zasady_i_techniki_preparowania_obrazu_rzeczywistosci_w_latach_siedemdziesiatych\" >Zasady i techniki preparowania obrazu rzeczywisto\u015bci w latach siedemdziesi\u0105tych<\/a><ul class='ez-toc-list-level-5' ><li class='ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-45\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Prezentowanie_obrazu_harmonii_spolecznej\" >Prezentowanie obrazu harmonii spo\u0142ecznej<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-46\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Zasada_i_techniki_kompromisu_informacyjnego\" >Zasada i techniki kompromisu informacyjnego<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-47\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Kilka_konkluzji\" >Kilka konkluzji<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-48\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Rozdzial_VII_Statysci_i_partia_wewnetrzna\" >Rozdzia\u0142 VII \u00a0Staty\u015bci i partia wewn\u0119trzna<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-49\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Statut_PZPR\" >Statut PZPR<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-50\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Jednosc_dzialania_partii_na_zewnatrz\" >Jedno\u015b\u0107 dzia\u0142ania partii na zewn\u0105trz<\/a><ul class='ez-toc-list-level-5' ><li class='ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-51\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Znaczenie_jednosci_i_czynniki_jej_zagrazajace\" >Znaczenie jedno\u015bci i czynniki jej zagra\u017caj\u0105ce<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-52\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Blokada_artykulacji_jako_metoda_osiagania_jednosci\" >Blokada artykulacji jako metoda osi\u0105gania jedno\u015bci<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-53\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Mechanizm_blokady\" >Mechanizm blokady<\/a><ul class='ez-toc-list-level-5' ><li class='ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-54\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Partia_wewnetrzna\" >Partia wewn\u0119trzna<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-5'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-55\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Neutralizacja_partyjnych_organow_wybieralnych\" >Neutralizacja partyjnych organ\u00f3w wybieralnych<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-56\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/socjalizm\/nierealny-socjalizm-czesc-ii\/#Grupowy_interes_partii_wewnetrznej\" >Grupowy interes partii wewn\u0119trznej<\/a><\/li><\/ul><\/li><\/ul><\/nav><\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Informacja_o_wydaniu_PWN_1992\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Informacja o wydaniu PWN 1992<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wydanie I tej ksi\u0105\u017cki ukaza\u0142o si\u0119 w drugim obiegu, dzi\u0119ki pomocy \u00f3wczesnego Spo\u0142ecznego Komitetu Nauki, nak\u0142adem wydawnictwa Piechur, Warszawa 1988<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Projekt ok\u0142adki Dariusz Litwiniec<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Redaktor techniczny Teresa Skrzypkowska<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Korekta Hanna Janczewska<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Copyright \u00a9 by Jerzy Drygalski and Jacek Kwa\u015bniewski Warszawa 1992<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">ISBN 83-01-10890-8<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wydawnictwo Naukowe PWN Wydanie drugie Ark. wyd. 22,0. Ark. druk. 21,25 Papier offset. kl. III, 70 g, 61 x 86 cm Sk\u0142ad i diapozytywy Fototype, Milan\u00f3wek Druk i oprawa Wroc\u0142awska Drukarnia Naukowa<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wstep\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wst\u0119p<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>(Nie)realny socjalizm<\/em> jest dzi\u015b ksi\u0105\u017ck\u0105 historyczn\u0105, cho\u0107 w zamy\u015ble autor\u00f3w mia\u0142a by\u0107 to praca analizuj\u0105ca mechanizmy w\u0142adzy wsp\u00f3\u0142czesnego im ustroju komunistycznego. Historia niespodziewanie jednak przyspieszy\u0142a kroku i ksi\u0105\u017cka ukazuje si\u0119 (\u015bci\u015blej jej drugie wydanie) W zupe\u0142nie odmiennej rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej i politycznej. Bieg Wydarze\u0144 potwierdzi\u0142 zreszt\u0105 zasadnicze tezy pracy &#8211; odblokowanie kana\u0142\u00f3w spo\u0142ecznej artykulacji zar\u00f3wno w PRL, jak i w ZSRR doprowadzi\u0142o do dezintegracji i upadku systemu komunistycznego. Upadek by\u0142 nieuchronny, gdy\u017c podwa\u017cona zosta\u0142a podstawowa zasada strukturalna systemu, tj, za\u0142o\u017cenie o jedno\u015bci interes\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re na mocy praw historii wyra\u017ca\u0107 mia\u0142a partia komunistyczna i kt\u00f3re znalaz\u0142o sw\u00f3j najpe\u0142niejszy wyraz w idei kierowniczej roli partii. Proces ten w spos\u00f3b niemal laboratoryjny obserwowali\u015bmy w Polsce wiatach 1980-1981.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>(Nie)realny socjalizm<\/em> jest ksi\u0105\u017ck\u0105, kt\u00f3ra przedstawia ideologiczn\u0105 genez\u0119 i regu\u0142y dzia\u0142ania systemu politycznego realnego socjalizmu. Punktem wyj\u015bcia pracy by\u0142 niemal zupe\u0142nie pomini\u0119ty w literaturze przedmiotu fakt, \u017ce marksowska wizja komunizmu oraz systemu instytucji politycznych realnego socjalizmu opiera\u0142y si\u0119 na tym samym za\u0142o\u017ceniu o istnieniu naturalnej harmonii spo\u0142ecznych interes\u00f3w. Podobie\u0144stwo to postawi\u0142o w nowym \u015bwietle stare pytanie o rol\u0119 doktryny w powstaniu pa\u0144stwa radzieckiego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Odpowied\u017a autor\u00f3w w najwi\u0119kszym skr\u00f3cie przedstawi\u0107 mo\u017cna nast\u0119puj\u0105co. Marks i Engels twierdzili, \u017ce naturaln\u0105 cech\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa jest harmonia interes\u00f3w. Utrzymywali, \u017ce zosta\u0142a ona ludziom \u201ezabrana&#8221; i \u017ce zasadnicz\u0105 tego przyczyn\u0105 by\u0142o powstanie i rozw\u00f3j w\u0142asno\u015bci prywatnej. Zarazem wierzyli, \u017ce powr\u00f3t tej harmonii jest mo\u017cliwy i \u017ce urzeczywistni si\u0119 ona w komunistycznej wsp\u00f3lnocie wytw\u00f3rc\u00f3w, po rewolucyjnym obaleniu starego sposobu produkcji. O marksowskiej wizji komunizmu traktuje rozdzia\u0142 pierwszy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tez\u0119 o jedno\u015bci przej\u0119li marksi\u015bci okresu II Mi\u0119dzynarod\u00f3wki, tak\u017ce bolszewicy, z tym, \u017ce Lenin dokona\u0142 trzech istotnych operacji na marksowskiej spu\u015bci\u017anie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po pierwsze, uznaj\u0105c doktrynaln\u0105 tez\u0119 o zaniku sprzeczno\u015bci interes\u00f3w wraz z likwidacj\u0105 w\u0142asno\u015bci prywatnej, uzupe\u0142ni\u0142 j\u0105 stwier\u00addzeniem, \u017ce powr\u00f3t do spo\u0142ecznej harmonii jest mo\u017cliwy tylko pod przewodem partii komunistycznej wyra\u017caj\u0105cej obiektywne interesy ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa. Dla doktryny by\u0142a to fundamentalna transfor\u00admacja marksowskiej idei spo\u0142ecznej harmonii w ide\u0119 kierowniczej roli partii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie, dziel\u0105c z Marksem wiar\u0119 w historyczn\u0105 konieczno\u015b\u0107 obalenia starego \u0142adu i stworzenia nowego, przystosowa\u0142 j\u0105 do potrzeb praktyki rewolucyjnej. Uzna\u0142, \u017ce obalenie prywatnej w\u0142asno\u015bci \u015brodk\u00f3w produkcji i zniesienie tym samym \u017ar\u00f3de\u0142 konflikt\u00f3w spo\u0142ecznych jest celem absolutnie nadrz\u0119dnym, kt\u00f3ry u\u015bwi\u0119ca wszystkie \u015brodki, w tym &#8211; odrzucenie marksowskich zastrze\u017ce\u0144 co do warunk\u00f3w spo\u0142eczno\u00ad-ekonomicznych, w jakich rewolucja mo\u017ce nast\u0105pi\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po trzecie, akceptuj\u0105c marksowsk\u0105 tez\u0119 o zasadniczej, antagoni\u00adstycznej sprzeczno\u015bci mi\u0119dzy bur\u017cuazj\u0105 a proletariatem, wyostrzy\u0142 j\u0105 do granic mo\u017cliwo\u015bci tworz\u0105c czarno-bia\u0142\u0105 wizj\u0119 rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej nie by\u0142o miejsca dla postaw i dzia\u0142a\u0144 neutralnych, czy cho\u0107by niejednoznacznych. Czarno-bia\u0142a kontrastowo\u015b\u0107 tej wizji tworzy\u0142a zarazem obraz dw\u00f3ch homogenicznych, cho\u0107 absolutnie przeciwstaw\u00adnych wsp\u00f3lnot: \u201enaszych&#8221; i \u201ewrog\u00f3w&#8221;. Uwiarygodnia\u0142o to dodatkowo kluczow\u0105 tez\u0119 o rych\u0142ym powstaniu w pe\u0142ni harmonijnej wsp\u00f3lnoty \u201enaszych&#8221; po likwidacji \u201ewroga&#8221;. Leninowskie transformacje my\u015bli Marksa rozwa\u017camy w rozdziale drugim.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dysponuj\u0105c tak przekszta\u0142con\u0105 doktryn\u0105, przyst\u0105pili bolszewicy wpierw do walki o w\u0142adz\u0119, a nast\u0119pnie do wielkiego eksperymentu &#8211; budowy pa\u0144stwa b\u0119d\u0105cego pr\u00f3b\u0105 urzeczywistnienia proroctw klasy\u00adk\u00f3w. Rola, jak\u0105 w realizacji obu tych zada\u0144 spe\u0142ni\u0142a doktryna, by\u0142a pierwszorz\u0119dna, gdy\u017c stapia\u0142a ona w jedno: d\u0105\u017cenie do realizacji ideologicznych pryncypi\u00f3w z potrzebami bezwzgl\u0119dnej, pragmatycznej walki o zdobycie i zachowanie w\u0142adzy. Pozwala\u0142a na si\u0119ganie do wszelkich &#8211; byle skutecznych &#8211; metod walki, gdy\u017c prowadzi\u0142y one do realizacji zasad pryncypialnych, co z kolei owe metody legitymizowa\u0142o.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pierwsz\u0105 zatem, w porz\u0105dku logicznym, przyczyn\u0105 zwyci\u0119stwa bolszewik\u00f3w nie by\u0142 ich pragmatyzm, bezwzgl\u0119dno\u015b\u0107, nietolerancja, chwytliwe has\u0142a itd. Gdyby rzeczywi\u015bcie owe cechy mia\u0142y by\u0107 pierwotn\u0105 przyczyn\u0105, mo\u017cna by zapyta\u0107, czemu w tak doskona\u0142ym stopniu posiedli je bolszewicy, a los posk\u0105pi\u0142 ich innym pretendentom do w\u0142adzy w nowym pa\u0144stwie? Ot\u00f3\u017c te sprzyjaj\u0105ce zwyci\u0119stwu cechy bolszewicy posiadali nie dziwnym zrz\u0105dzeniem opatrzno\u015bci, lecz dzi\u0119ki doktrynie, kt\u00f3rej cele strategiczne nie tylko nie stanowi\u0142y przeszkody w si\u0119ganiu do skutecznych w chaosie rewolucyjnym metod walki, ale do stosowania tych metod wr\u0119cz zmusza\u0142y. Tym samym doktryna okaza\u0142a si\u0119 niezwykle skuteczn\u0105 broni\u0105, jakiej nie mia\u0142 \u017caden z pozosta\u0142ych pretendent\u00f3w. Wszyscy inni posiadali takie pryncypia doktrynalne, kt\u00f3re zabrania\u0142y im si\u0119ga\u0107 do skutecznych &#8211; jak si\u0119 okaza\u0142o &#8211; w tamtych warunkach, czyli prowadz\u0105cych do zwyci\u0119stwa, metod. Zwyci\u0119stwo bolszewik\u00f3w nie by\u0142o wi\u0119c szcz\u0119\u015bliwym trafem historycznym, lecz wynika\u0142o z posiadania doktryny, w kt\u00f3rej marksowskie pryncypia i wymogi skutecznej o nie walki nawzajem si\u0119 warunkowa\u0142y i uzupe\u0142nia\u0142y.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po wyrugowaniu ze sceny politycznej prawdziwych przeciwnik\u00f3w i konkurent\u00f3w, harmonia oczywi\u015bcie nie nadesz\u0142a i niebezpiecze\u0144stwo rozpadu systemu, pozbawionego p\u0142aszczyzn mediacji, grozi\u0142o zawsze, gdy tylko pozwalano w jego obr\u0119bie otwarcie wymienia\u0107 pogl\u0105dy. W\u00f3wczas likwidacja kolejno wszystkich takich swobodnych kana\u0142\u00f3w artykulacji oraz instytucji mediuj\u0105cych, wpierw w radach, a potem w partii, by\u0142a poci\u0105gni\u0119ciem jednocze\u015bnie pragmatycznym, maj\u0105cym na celu zachowanie w\u0142adzy, jak i pryncypialnym. Prowadzi\u0142a bowiem do tworzenia, zwiastowanej przez Marksa, struktury instytucjonalnej opartej na czysto ideologicznym i ca\u0142kowicie &#8211; jak wykaza\u0142a praktyka &#8211; sprzecznym z realiami, za\u0142o\u017ceniu o jedno\u015bci interes\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa postkapitalistycznego. Ca\u0142\u0105 problematyk\u0119 genezy radzieckiej pa\u0144stwowo\u015bci rozwa\u017camy w rozdziale trzecim.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po wyja\u015bnieniu, w jaki spos\u00f3b marksowska idea jedno\u015bci wcieli\u0142a si\u0119 w radzieckie struktury instytucjonalne, powstaje nast\u0119pne pytanie badawcze. Jakie s\u0105 konsekwencje istnienia takiej struktury, skoro w rzeczywisto\u015bci harmonii interes\u00f3w nie ma? O ile analiza genezy pozwoli\u0142a nam wykry\u0107 generaln\u0105 zasad\u0119 budowy systemu politycznego realnego socjalizmu, o tyle odpowied\u017a na to pytanie pozwoli sfor\u00admu\u0142owa\u0107 naczeln\u0105 zasad\u0119 jego funkcjonowania. Stanowi to przedmiot rozwa\u017ca\u0144 rozdzia\u0142u czwartego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niezgodno\u015b\u0107 zasady konstrukcyjnej systemu z realiami spowodo\u00adwa\u0142a, \u017ce istnienie struktury politycznej realnego socjalizmu by\u0142o permanentnie zagro\u017cone i walka z tym zagro\u017ceniem sta\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 determinant\u0105 jego aktywno\u015bci. \u0179r\u00f3d\u0142em zagro\u017cenia by\u0142a natura samego spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3rego cech\u0105 naturaln\u0105 s\u0105 rozbie\u017cno\u015bci i konflikty, a nie harmonia interes\u00f3w. Ujawnienie wszak\u017ce tych rozbie\u017cno\u015bci i konflikt\u00f3w podwa\u017ca\u0142o racj\u0119 bytu systemu, kt\u00f3ry odst\u0119pstwa od woli partii traktowa\u0142 jako anomalie i nie potrafi\u0142 w zwi\u0105zku z tym radzi\u0107 sobie z konfliktami inaczej ni\u017c przez ich wypieranie ze sfery publicznej. Je\u017celi wi\u0119c spo\u0142ecze\u0144stwo zacz\u0119\u0142o swobodnie i masowo w ramach tego systemu prezentowa\u0107 swoje r\u00f3\u017cnorakie opinie, interesy i \u017c\u0105dania, realny socjalizm nie m\u00f3g\u0142 w takiej sytuacji po prostu funkcjonowa\u0107 i szybko zosta\u0142 publicznie zakwestionowany w imi\u0119 rozwi\u0105za\u0144 demo\u00adkratycznych. Szczeg\u00f3lnie dobitnie pokaza\u0142y to lata 1980-1981. Aby wi\u0119c socjalizm typu radzieckiego si\u0119 nie rozpad\u0142, musia\u0142 prowadzi\u0107 nieustann\u0105 walk\u0119 ze spo\u0142ecze\u0144stwem przez uniemo\u017cliwianie mu swo\u00adbodnej artykulacji interes\u00f3w, przede wszystkim w obr\u0119bie swych instytucji politycznych, ale r\u00f3wnie\u017c i wsz\u0119dzie tam, gdzie mog\u0142yby si\u0119 one sta\u0107 zarzewiem destrukcji (zwi\u0105zki zawodowe, mass-media, uniwer\u00adsytety). By\u0142 to absolutnie podstawowy warunek trwania systemu i naczelna zasada jego dzia\u0142ania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W ostatnich trzech rozdzia\u0142ach ksi\u0105\u017cki prezentujemy mechanizmy blokuj\u0105ce swobodn\u0105, oddoln\u0105 artykulacj\u0119 interes\u00f3w i \u017c\u0105da\u0144 spo\u0142ecz\u00adnych na przyk\u0142adzie polskich rad narodowych, polskich \u015brodk\u00f3w masowego przekazu i PZPR. Ta ostatnia organizacja zajmuje w naszej analizie miejsce szczeg\u00f3lne. Jej aparat bowiem kierowa\u0142 ca\u0142ym procesem blokady. Musia\u0142 jednak w tym celu wpierw uniemo\u017cliwi\u0107 swobodn\u0105 artykulacj\u0119 w samej partii. Inaczej jego w\u0142asne szeregi nie osi\u0105gn\u0119\u0142yby zwarto\u015bci wewn\u0119trznej i jedno\u015bci dzia\u0142ania na zewn\u0105trz &#8211; cech niezb\u0119dnych do skutecznego koordynowania pozosta\u0142ych mechaniz\u00adm\u00f3w blokuj\u0105cych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">(Nie) realny socjalizm jest ksi\u0105\u017ck\u0105 o nietypowym i skomplikowanym rodowodzie. Pierwotnie by\u0142a to praca doktorska pisana na Uniwer\u00adsytecie \u0141\u00f3dzkim. Pierwszy, wyznaczony na 15 grudnia 1981 r., termin jej obrony nie doszed\u0142 do skutku z powodu internowania autor\u00f3w. Rok p\u00f3\u017aniej praca zosta\u0142a obroniona, jednak Rada Wydzia\u0142u Ekono\u00admiczno-Socjologicznego. U\u0141 pod pozorem uchybie\u0144 formalnych unie\u00adwa\u017cni\u0142a przew\u00f3d doktorski. Ponowna obrona by\u0142a mo\u017cliwa dopiero w okresie \u0142agodzenia rygor\u00f3w stanu wojennego, na pocz\u0105tku 1988 r. Tym razem Rada Wydzia\u0142u zatwierdzi\u0142a doktorat. Nie by\u0142 to jednak koniec k\u0142opot\u00f3w autor\u00f3w. \u00d3wczesny minister nauki i szkolnictwa wy\u017cszego za\u0142o\u017cy\u0142 veto, kt\u00f3re Centralna Komisja Kwalifikacyjna Kadr Naukowych oddali\u0142a dopiero w ko\u0144cu 1988 r.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pierwsza wersja pracy by\u0142a przygotowywana w ko\u0144cu lat siedem\u00addziesi\u0105tych i ju\u017c w\u00f3wczas otacza\u0142a j\u0105 atmosfera skandalu polityczego. Praca podejmowa\u0142a bowiem tematy tabu i si\u0119ga\u0142a do zakazanej literatury. Jej obrona w 1982 r. sta\u0142a si\u0119 polityczn\u0105 manifestacj\u0105 \u015brodowisk zwi\u0105zanych z \u201eSolidarno\u015bci\u0105&#8221;. Autor\u00f3w popiera\u0142o i broni\u0142o wiele os\u00f3b w \u0141odzi, w kraju, a nawet za granic\u0105. Spraw\u0105 interesowa\u0142y si\u0119 niezale\u017cne organizacje naukowe, mi\u0119dzy innymi Spo\u0142eczny Komitet Nauki. Wszystkim Im autorzy chcieliby z\u0142o\u017cy\u0107 serdeczne podzi\u0119kowa\u00adnia. Bez Ich wsparcia szcz\u0119\u015bliwe zako\u0144czenie nie by\u0142oby mo\u017cliwe.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Szczeg\u00f3lnie wiele zawdzi\u0119czaj\u0105 autorzy nie\u017cyj\u0105cemu ju\u017c niestety prof. Janowi Luty\u0144skiemu, socjologowi i politologowi, autorytetowi politycznemu i moralnemu \u0142\u00f3dzkiego i krajowego \u015brodowiska nauko\u00adwego. W trudnych latach stanu wojennego Profesor wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 na Uniwersytecie \u0141\u00f3dzkim niezale\u017cne \u015brodowisko naukowe, kt\u00f3re cho\u0107 dzia\u0142a\u0142o nieoficjalnie i na marginesie, skupia\u0142o wiele wybitnych os\u00f3b wszystkich pokole\u0144. Prowadzone przez Profesora przez kilka lat seminarium, na kt\u00f3rym dyskutowane by\u0142y ekonomiczne, spo\u0142eczne i polityczne problemy realnego socjalizmu, by\u0142o miejscem integracji uniwersyteckiego \u015brodowiska opozycji.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_IV_Pryncypia_realnego_socjalizmu_Jednosc_interesow_i_blokada_artykulacji\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 IV \u00a0Pryncypia realnego socjalizmu: Jedno\u015b\u0107 interes\u00f3w i blokada artykulacji<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Socjalistyczna_zasada_jednosci_interesow\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Socjalistyczna zasada jedno\u015bci interes\u00f3w<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Socjalistyczny system polityczny, o kt\u00f3rym b\u0119dziemy dalej pisa\u0107, widzimy jako zbi\u00f3r powi\u0105zanych mi\u0119dzy sob\u0105 instytucji politycznych i parapolitycznych, kt\u00f3ry istnia\u0142 w ZSRR i innych pa\u0144stwach jego bloku. W sk\u0142ad owych instytucji wchodzi\u0142 mi\u0119dzy innymi parlament lub jego quasi-odpowiednik rz\u0105d, partia komunistyczna i ewentualnie stronnictwa satelickie, system rad narodowych, s\u0105downictwo, zwi\u0105zki zawodowe, \u015brodki masowego przekazu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W poszczeg\u00f3lnych krajach wyst\u0119powa\u0142y lokalne odr\u0119bno\u015bci je\u015bli idzie o spos\u00f3b wzajemnego powi\u0105zania tych instytucji. Mimo to istnia\u0142a pewna zasada nadrz\u0119dna, wed\u0142ug kt\u00f3rej system polityczny we wszystkich krajach by\u0142 uporz\u0105dkowany. By\u0142a to zasada nadrz\u0119dna w dwojakim sensie. Po pierwsze, \u017cadne lokalne odr\u0119bno\u015bci jej nie narusza\u0142y. Po drugie, mo\u017cna j\u0105 wykry\u0107 badaj\u0105c system polityczny socjalizmu w dowolnym okresie jego historii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zasada, o kt\u00f3rej m\u00f3wimy, jest wi\u0119c swoistym kluczem pozwalaj\u0105\u00adcym zrozumie\u0107 wewn\u0119trzn\u0105 logik\u0119 powi\u0105za\u0144 instytucji politycznych socjalizmu. Jest to przy tym zasada generalna. Wyja\u015bnia logik\u0119 zasadniczych powi\u0105za\u0144 mi\u0119dzy instytucjami politycznymi, jak te\u017c t\u0142umaczy ich konstrukcj\u0119 wewn\u0119trzn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W rozdziale niniejszym prze\u015bledzimy ow\u0105 zasad\u0119 konstrukcyjn\u0105, jak si\u0119 ona przejawia\u0142a w zasadniczych rozwi\u0105zaniach ustrojowych realnego socjalizmu oraz wyka\u017cemy, \u017ce warunkiem trwania systemu o takiej konstrukcji by\u0142o trwa\u0142e zablokowanie w nim swobodnej, oddolnej artykulacji interes\u00f3w spo\u0142ecznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zasad\u0105, o kt\u00f3rej m\u00f3wimy, jest zasada jedno\u015bci interes\u00f3w. For-mu\u0142uj\u0105c powy\u017csze twierdzenie ca\u0142kowicie abstrahujemy od intencji, jakie przy\u015bwieca\u0142y konstruktorom socjalizmu. Zasada jedno\u015bci ma t\u0142umaczy\u0107 teraz nie motywy, jakimi si\u0119 oni kierowali przy budowie systemu, ale logik\u0119 jego konstrukcji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">System polityczny socjalizmu mia\u0142 sw\u00f3j w\u0142asny, specyficzny porz\u0105dek. Poniewa\u017c m\u00f3wimy teraz o podstawowych instytucjach politycznych i fundamentalnych zasadach ich dzia\u0142ania, nazwa\u0107 ten porz\u0105dek mo\u017cna inaczej pryncypiami ustrojowymi socjalizmu. Sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na\u0144 pewne, z g\u00f3ry przewidziane i usankcjonowane prawem lub tylko moc\u0105 w\u0142adzy, zachowania, jakie mog\u0142y mie\u0107 miejsce we wzajemnych kontaktach r\u00f3\u017cnych instytucji politycznych, wewn\u0105trz nich, a tak\u017ce mi\u0119dzy nimi a obywatelami. Zbi\u00f3r owych zachowa\u0144, niezale\u017cnie od kraju i czasu, \u0142\u0105czy\u0142a jedna cecha wsp\u00f3lna. Przewidziane by\u0142y takie zachowania, jakby mi\u0119dzy kontaktuj\u0105cymi si\u0119 stronami istnia\u0142a pe\u0142na zgodno\u015b\u0107, czyli jedno\u015b\u0107 interes\u00f3w. Natomiast zachowania \u015bwiadcz\u0105ce o rozbie\u017cno\u015bciach b\u0105d\u017a konfliktach traktowane by\u0142y jako anomalie. To wszystko mamy na my\u015bli twierdz\u0105c, \u017ce system polityczny socjalizmu by\u0142 uporz\u0105dkowany czy te\u017c zorganizowany wedle zasady jedno\u015bci. Sformu\u0142owana wy\u017cej teza odnosi si\u0119 do generalnych zasad konstrukcyjnych systemu. Pragmatyka sprawowania w\u0142adzy wymaga\u0142a czasem pewnych odst\u0119pstw od tej zasady.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zanim przyst\u0105pimy do bardziej szczeg\u00f3\u0142owego opisu kilka s\u0142\u00f3w chcemy jeszcze po\u015bwi\u0119ci\u0107 samemu poj\u0119ciu jedno\u015bci interes\u00f3w. Odnosi si\u0119 ono do specyficznego typu relacji, jaka zachodzi mi\u0119dzy jednostk\u0105 a spo\u0142ecze\u0144stwem. M\u00f3wi\u0105c najog\u00f3lniej, jest to relacja pe\u0142nej harmonii. W spo\u0142ecze\u0144stwie panuje jedno\u015b\u0107 interes\u00f3w, wtedy gdy interesy osobiste jednostek wyra\u017cane w ramach systemu politycznego nie wchodz\u0105 w konflikt ani mi\u0119dzy sob\u0105, ani z interesem og\u00f3lnym, czyli wyra\u017canym przez w\u0142adze interesem spo\u0142ecze\u0144stwa rozumianego jako wsp\u00f3lnota. Mamy wi\u0119c stan doskona\u0142ego uto\u017csamiania interesu og\u00f3lnego i par\u00adtykularnego. Istota spo\u0142ecze\u0144stwa, w kt\u00f3rym panuje jedno\u015b\u0107 interes\u00f3w polega wi\u0119c na tym, \u017ce wyartyku\u0142owany przez w\u0142adze interes og\u00f3lny (powszechny, zbiorowy), dotycz\u0105cy ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa, jest w pe\u0142ni zgodny z wol\u0105 ka\u017cdego cz\u0142onka tego\u017c spo\u0142ecze\u0144stwa. Co wszak\u017ce jest najistotniejsze, owa pe\u0142na zgodno\u015b\u0107 interes\u00f3w nie jest \u017cadnym kom\u00adpromisem. Nie jest te\u017c osi\u0105gana drog\u0105 \u017cmudnych negocjacji i wzajem\u00adnych ust\u0119pstw. Jest ona naturaln\u0105 cech\u0105 tego spo\u0142ecze\u0144stwa. Mamy tu jakby do czynienia z \u201eprzedustawn\u0105&#8221; solidarno\u015bci\u0105 zbiorow\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie chcemy w tym miejscu dyskutowa\u0107, czy tak rozumiana jedno\u015b\u0107 interes\u00f3w jest w og\u00f3le w \u015bwiecie realnym mo\u017cliwa. Marks by\u0142 przekona\u00adny, \u017ce wyst\u0105pi ona w komunizmie. Twierdzimy jedynie, \u017ce ustanowione prawem i moc\u0105 w\u0142adzy zasady wzajemnych powi\u0105za\u0144 w systemie politycznym socjalizmu zak\u0142ada\u0142y implicite jej istnienie. Mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce analiza struktury instytucjonalnej tego systemu wykazu\u00adje, \u017ce zasady jego wewn\u0119trznej organizacji zdeterminowane by\u0142y ukry\u00adtym za\u0142o\u017ceniem aksjologicznym co do natury spo\u0142ecze\u0144stwa socjalisty\u00adcznego. By\u0142o to za\u0142o\u017cenie o jedno\u015bci interes\u00f3w tego spo\u0142ecze\u0144stwa. Wa\u017cne jest uprzytomnienie sobie, \u017ce za\u0142o\u017cenie to wykrywamy nie poprzez lektur\u0119 tekst\u00f3w ideologicznych, czy przem\u00f3wie\u0144 polityk\u00f3w, ale badaj\u0105c sam\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 struktur\u0119 instytucjonaln\u0105 systemu. Poniewa\u017c za\u015b zasada jedno\u015bci by\u0142a obecna we wszystkich krajach bloku oraz wykry\u0107 j\u0105 mo\u017cna w ka\u017cdym momencie historii realnego socjalizmu mo\u017ce by\u0107 ona jednym z kluczowych element\u00f3w definicji tego systemu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z za\u0142o\u017cenia jedno\u015bci interes\u00f3w p\u0142yn\u0105 dwa oczekiwania co do wzajemnych stosunk\u00f3w mi\u0119dzy jednostk\u0105 a organami w\u0142adzy re\u00adprezentuj\u0105cymi interes og\u00f3lny, tj. ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa. Po pierwsze, oczekiwana jest powszechna i z g\u00f3ry istniej\u0105ca akceptacja owego interesu og\u00f3lnego, kt\u00f3ry wyra\u017cany jest przez powo\u0142ane do tego celu instytucje polityczne. Po drugie, oczekiwane s\u0105 motywacje jednostkowe nakierowane na ten w\u0142a\u015bnie interes og\u00f3lny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Twierdz\u0105c zatem, \u017ce system polityczny socjalizmu zorganizowany by\u0142 wok\u00f3\u0142 zasady jedno\u015bci, mamy na my\u015bli fakt, \u017ce przewidziano w nim z g\u00f3ry takie zachowania, jakby akceptacja woli partii i pragnienie jej realizacji by\u0142y z g\u00f3ry wiadome i stanowi\u0142y powszechn\u0105 i naturaln\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 obywateli.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po sformu\u0142owaniu powy\u017cszych tez generalnych pora przyst\u0105pi\u0107 do bardziej szczeg\u00f3\u0142owej analizy pryncypi\u00f3w systemowych. Om\u00f3wimy wi\u0119c teraz kolejno te instytucje polityczne socjalizmu, kt\u00f3re sw\u00f3j rodow\u00f3d wywiod\u0142y z zachodniej tradycji demokratycznej, a nast\u0119pnie specyficznie socjalistyczn\u0105 instytucj\u0119 kierowniczej roli partii.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Instytucje_demokratyczne_a_zasada_jednosci\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Instytucje demokratyczne a zasada jedno\u015bci<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Om\u00f3wienie pozostawionych w systemie socjalistycznym instytucji demokratycznych wymaga odniesienia ich do pierwowzoru. S\u0105 nimi procedury-instytucje demoliberalne. Por\u00f3wnanie to jest konieczne, gdy\u017c socjalistyczne modyfikacje tego wzorca nie by\u0142y przypadkowe. Analiza pozwala wykry\u0107 og\u00f3ln\u0105 zasad\u0119, wed\u0142ug kt\u00f3rej modyfikacje te by\u0142y dokonywane. Jest ni\u0105 za\u0142o\u017cenie o jedno\u015bci interes\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa socjalistycznego. Dzi\u0119ki analizie por\u00f3wnawczej mo\u017cna wykaza\u0107 wp\u0142yw tego za\u0142o\u017cenia na ten istotny fragment struktury politycznej socjalizmu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nasz\u0105 uwag\u0119 skierujemy na jeden tylko z aspekt\u00f3w procedur demoliberalnych, a mianowicie ich roli w formu\u0142owaniu akceptowanej spo\u0142ecznie woli zbiorowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Procedury demoliberalne zak\u0142adaj\u0105, \u017ce w spo\u0142ecze\u0144stwie \u015bcieraj\u0105 si\u0119 stale interesy wzgl\u0119dem siebie konfliktowe. Je\u017celi wi\u0119c wola zbiorowa ma wyra\u017ca\u0107 nie tylko interesy jednej grupy, musi by\u0107 kompromisem mi\u0119dzy istniej\u0105cymi sprzeczno\u015bciami. Wymaga to oczywi\u015bcie rezygnacji z takiej koncepcji woli zbiorowej, kt\u00f3ra ustawia j\u0105 ponad i poza interesami grupowymi. W warunkach konfliktu interes\u00f3w, czyli braku ich jedno\u015bci, idea taka jest wy\u0142\u0105cznie polityczn\u0105 fikcj\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Akceptacja demoliberalnych za\u0142o\u017ce\u0144 sprawia, \u017ce sformu\u0142owanie spo\u0142ecznie aprobowanej woli zbiorowej wymaga zastosowania bardzo specyficznych procedur politycznych. W tym celu konieczne jest powo\u0142anie do \u017cycia instytucji, kt\u00f3re musz\u0105 gwarantowa\u0107 jednocze\u015bnie:<\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"color: #000000;\">swobod\u0119 artyku\u0142owania przez r\u00f3\u017cne grupy spo\u0142eczne w\u0142asnych interes\u00f3w;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">spo\u0142ecze\u0144stwu rol\u0119 najwy\u017cszego arbitra czyli suwerena;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">trwa\u0142o\u015b\u0107 tego systemu.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u017celi jednak zasad\u0105 organizuj\u0105c\u0105 system polityczny jest za\u0142o\u017cenie przeciwne, o jedno\u015bci interes\u00f3w spo\u0142ecznych, ma to daleko id\u0105ce konsekwencje dla kszta\u0142tu instytucji s\u0142u\u017c\u0105cych wypracowaniu akcep\u00adtowanej spo\u0142ecznie woli zbiorowej. Przyj\u0119cie tego za\u0142o\u017cenia likwiduje ju\u017c bowiem na wst\u0119pie wiele problem\u00f3w, do kt\u00f3rych rozwi\u0105zania powo\u0142ano instytucje demoliberalne, oparte na przekonaniu o trwa\u0142ej rozbie\u017cno\u015bci interes\u00f3w. Likwiduj\u0105c te problemy, za\u0142o\u017cenie to prowadzi dalej logicznie do postulatu, aby zlikwidowa\u0107 r\u00f3wnie\u017c procedury i \u00adinstytucje s\u0142u\u017c\u0105ce ich rozwi\u0105zywaniu. Teoretycznie, postulat ten powinien zaowocowa\u0107 wyrugowaniem ca\u0142ego systemu instytucji demo\u00adkratycznych. W praktyce jednak wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich pozostawiono, tyle \u017ce uleg\u0142y one zasadniczej przebudowie. Zmiany te odzwierciedlone by\u0142y w konstytucjach pa\u0144stw socjalistycznych jako najwy\u017cszych aktach ustawodawczych, stanowi\u0105cych podstawowe rozwi\u0105zania strukturalne tych pa\u0144stw. Zanim przyst\u0105pimy do ich om\u00f3wienia opiszemy wpierw, w spos\u00f3b maksymalnie syntetyczny, wzorzec demoliberalny, kt\u00f3ry stanowi\u0107 b\u0119dzie dalej punkt odniesienia przy analizie konstytucji socjalistycznych.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Demokracja_w_swiecie_konfliktow_czyli_demoliberalna\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Demokracja w \u015bwiecie konflikt\u00f3w, czyli demoliberalna<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zak\u0142adaj\u0105c trwa\u0142\u0105 rozbie\u017cno\u015b\u0107 interes\u00f3w, pierwszym warunkiem sformu\u0142owania akceptowanej spo\u0142ecznie woli zbiorowej jest swobodne przedstawienie na forum publicznym wszelkich interes\u00f3w i r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy nimi. Z nich bowiem dopiero wynikaj\u0105 odmienne opcje program\u00f3w politycznych, kt\u00f3re nale\u017cy przedstawi\u0107 pod os\u0105d publiczny. Aby swobodna prezentacja rozbie\u017cno\u015bci by\u0142a mo\u017cliwa, musz\u0105 istnie\u0107 niezale\u017cne i zorganizowane instytucje-kana\u0142y politycznej artykulacji, takie jak partie, \u015brodki masowego przekazu, zwi\u0105zki zawodowe, samorz\u0105dy i wszelkie inne organizacje spo\u0142eczne pragn\u0105ce wywiera\u0107 wp\u0142yw na opini\u0119 publiczn\u0105 i organy pa\u0144stwa. Niezale\u017cno\u015b\u0107 zapewnia im swobod\u0119 dzia\u0142ania. Konieczno\u015b\u0107 organizacji wynika za\u015b z faktu, \u017ce \u201ejednostka izolowana nie ma pod wzgl\u0119dem politycznym bytu realnego, poniewa\u017c nie jest w stanie wywrze\u0107 najmniejszego wp\u0142ywu na ukszta\u0142\u00adtowanie si\u0119 woli pa\u0144stwowej. Wp\u0142yw ten mo\u017cliwy jest tylko wtedy, gdy jednostki dla pozyskania wp\u0142ywu na wol\u0119 zbiorow\u0105 \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 we wsp\u00f3lnoty na podstawie zgodno\u015bci cel\u00f3w politycznych. Mi\u0119dzy jedno\u00adstk\u0119 a pa\u0144stwo wciskaj\u0105 si\u0119 w ten spos\u00f3b owe twory zbiorowe, kt\u00f3re (&#8230;) \u0142\u0105cz\u0105 wol\u0119 jednostek zmierzaj\u0105cych w tym samym kierunku&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W sferze politycznej aksjologii swobodzie artykulacji odpowiada uznanie praw jednostki za niezbywalne. Prawa takie zapisane s\u0105 z regu\u0142y w konstytucjach. Nale\u017c\u0105 do nich: prawo wolno\u015bci my\u015bli, sumienia i wyznania, prawo posiadania bez przeszk\u00f3d w\u0142asnych pogl\u0105d\u00f3w, prawo swobodnego wyra\u017cania opinii, prawo do spokojnego gromadzenia si\u0119 i do swobodnego zrzeszania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po ujawnieniu na forum publicznym r\u00f3\u017cnic interes\u00f3w i konkurencyj\u00adnych program\u00f3w politycznych spo\u0142ecze\u0144stwo musi, zgodnie z drugim postulatem demoliberalnym, wzi\u0105\u0107 na siebie funkcje arbitra mi\u0119dzy zaprezentowanymi alternatywnymi propozycjami co do kszta\u0142tu woli zbiorowej. Nast\u0119puje spo\u0142eczna weryfikacja tych propozycji, czyli wyb\u00f3r tej, kt\u00f3ra uzyska akceptacj\u0119 spo\u0142eczn\u0105. Poniewa\u017c spo\u0142ecze\u0144stwo nie jest harmonijn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 interes\u00f3w, idea spo\u0142ecznej weryfikacji kszta\u0142tu zbiorowej woli sprowadza\u0107 si\u0119 musi do rozwi\u0105zania kompromisowego, zawartego w zasadzie wi\u0119kszo\u015bci. Praktyczn\u0105 realizacj\u0105 tej zasady s\u0105 wolne wybory i funkcjonowanie parlamentu. Wybory wy\u0142aniaj\u0105 reprezentant\u00f3w poszczeg\u00f3lnych kierunk\u00f3w politycznych w proporcji do uzyskanego przez nie spo\u0142ecznego poparcia. Utworzony w ten spos\u00f3b parlament kszta\u0142tuje wol\u0119 zbiorow\u0105 zgodnie z zasad\u0105 wi\u0119kszo\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Musimy sobie zda\u0107 spraw\u0119, \u017ce zasada wi\u0119kszo\u015bci, poza dostar\u00adczeniem wymiernego kryterium spo\u0142ecznej akceptacji, pozwala tak\u017ce wyodr\u0119bni\u0107 spo\u015br\u00f3d wielu istniej\u0105cych sprzeczno\u015bci t\u0119 zasadnicz\u0105. D\u0105\u017cenie do zdobycia poparcia wi\u0119kszo\u015bci zmusza bowiem wszelkie grupy interes\u00f3w, pragn\u0105ce wywrze\u0107 wp\u0142yw na ostateczny kszta\u0142t woli zbiorowej, do kompromisu. Polega on na odrzuceniu na dalszy plan drugorz\u0119dnych czynnik\u00f3w dziel\u0105cych te grupy, na rzecz tego, co je \u0142\u0105czy. W ten spos\u00f3b neutralizuj\u0105 si\u0119 niezliczone czynniki dziel\u0105ce spo\u0142ecze\u0144stwo i na powierzchni \u017cycia politycznego pozostaj\u0105 jedynie sprzeczno\u015bci fundamentalne. Walka polityczna na szerokiej arenie publicznej staje si\u0119 dzi\u0119ki temu bardziej przejrzysta. Toczy\u0107 si\u0119 mo\u017ce wok\u00f3\u0142 rozbie\u017cno\u015bci uznanych w danym okresie przez spo\u0142ecze\u0144stwo za zasadnicze. R\u00f3wnocze\u015bnie, dzi\u0119ki kompromisom w sprawach mniej istotnych, mo\u017cliwa staje si\u0119 integracja spo\u0142eczna w obr\u0119bie przeciw\u00adstawnych oboz\u00f3w: wi\u0119kszo\u015bci i mniejszo\u015bci. Wyodr\u0119bniony za\u015b mi\u0119dzy nimi konflikt zasadniczy ulega skanalizowaniu. Nie toczy si\u0119 \u017cywio\u0142o\u00adwo, lecz uj\u0119ty jest w przewidziane z g\u00f3ry procedury wyborczo\u00adparlamentarne, kt\u00f3re nie skazuj\u0105 aktualnej mniejszo\u015bci na wieczne pozostawanie mniejszo\u015bci\u0105. Dzi\u0119ki temu konflikt grup maj\u0105cych przeciwstawne interesy nie musi powodowa\u0107 dezintegracji porz\u0105dku spo\u0142ecznego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Trzeci postulat demoliberalny, kt\u00f3rego realizacj\u0119 musz\u0105 gwaran\u00adtowa\u0107 instytucje powo\u0142ane do ustalania woli zbiorowej w warunkach braku jedno\u015bci interes\u00f3w, dotyczy zapewnienia ich trwa\u0142o\u015bci. Musz\u0105 istnie\u0107 instytucjonalne hamulce, kt\u00f3re uchroni\u0105 system parlamentarny przed ewentualnym na\u0144 zamachem ze strony pozostaj\u0105cej u w\u0142adzy aktualnej wi\u0119kszo\u015bci. W praktyce hamulcami tymi s\u0105 prawa przys\u0142uguj\u0105\u00adce mniejszo\u015bci, a tak\u017ce w pewnym stopniu \u2014 rozdzia\u0142 w\u0142adz. Mniejszo\u015b\u0107 ma powa\u017cne uprawnienia w przypadku pr\u00f3b dokonania zmian w procedurach formu\u0142owania woli zbiorowej (tzw. ustawy konstytucyj\u00adne) b\u0105d\u017a wkraczania w sfer\u0119 interes\u00f3w uznanych za fundamentalne dla ca\u0142ej zbiorowo\u015bci lub jednostki. Zmiany takie nie mog\u0105 by\u0107 ustanowione zwyk\u0142\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105, co wzmacnia pozycj\u0119 mniejszo\u015bci. Zmniejszenie liczby os\u00f3b, kt\u00f3rych sprzeciw uniemo\u017cliwia dokonanie tych zmian, czyni bowiem koniecznym osi\u0105gni\u0119cie porozumienia wi\u0119kszo\u015bci z mniejszo\u015b\u00adci\u0105, wbrew woli kt\u00f3rej zmian tych przeprowadzi\u0107 nie mo\u017cna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kolejnym prawem chroni\u0105cym mniejszo\u015b\u0107 i og\u00f3\u0142 cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142e\u00adcze\u0144stwa jest poddanie egzekutywy, czyli w\u0142adzy wykonawczej, zasadzie legalizmu, co oznacza, \u017ce zarz\u0105dzenia i rozporz\u0105dzenia w\u0142adzy wyko\u00adnawczej musz\u0105 by\u0107 zgodne z ustawami. Chroni\u0107 ma to system parlamentarny, w tym zw\u0142aszcza mniejszo\u015b\u0107 parlamentarn\u0105, a tak\u017ce og\u00f3\u0142 cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa przed alienacj\u0105 egzekutywy. Instytucj\u0105 strzeg\u0105c\u0105 tak poj\u0119tej legalno\u015bci jest s\u0105downictwo administracyjne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">S\u0105downictwo konstytucyjne, r\u00f3wnie\u017c oparte na idei legalizmu, skierowane jest natomiast na kontrol\u0119 samych ustaw, pod k\u0105tem ich zgodno\u015bci z konstytucj\u0105. Jego znaczenie, pisze Kelsen, jest bardzo du\u017ce, gdy\u017c \u201eposzanowanie konstytucji w post\u0119powaniu ustawodawczym le\u017cy wybitnie w interesie mniejszo\u015bci, kt\u00f3r\u0105, jak widzieli\u015bmy, chroni\u0105 przepisy co do quorum, kwalifikowanej wi\u0119kszo\u015bci itp. Mniejszo\u015b\u0107 musi wi\u0119c mie\u0107 mo\u017cno\u015b\u0107 b\u0105d\u017a bezpo\u015bredniego, b\u0105d\u017a po\u015bredniego odwo\u0142ywa\u00adnia si\u0119 do s\u0105downictwa konstytucyjnego, je\u017celi chce si\u0119 zabezpieczy\u0107 jej, tak donios\u0142e dla istoty demokracji, istnienie i dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 i je\u017celi nie chce si\u0119 jej narazi\u0107 na samowol\u0119 wi\u0119kszo\u015bci&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Idea kontroli legalno\u015bci zarz\u0105dze\u0144 egzekutywy oraz kontroli konstytucyjno\u015bci ustaw stawia s\u0105downictwo w pozycji arbitra. Warun\u00adkiem uznania go w tej roli przez obie strony pozostaj\u0105ce w konflikcie jest jego niezale\u017cno\u015b\u0107 od nich. Ochrona praw obywateli oraz mniejszo\u015bci parlamentarnej, a wi\u0119c i ca\u0142ego systemu parlamentarnego, owocuje tu kolejnym wa\u017cnym rozwi\u0105zaniem instytucjonalnym \u2014 niezale\u017cnym s\u0105downictwem, gdzie niezawi\u015bli czyli nieusuwalni s\u0119dziowie podlegaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie ustawom i konstytucji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nast\u0119pnym rozwi\u0105zaniem stoj\u0105cym na stra\u017cy procedur formu\u0142o\u00adwania woli zbiorowej w warunkach braku jedno\u015bci jest rozdzielenie funkcji ustawodawczych i wykonawczych pomi\u0119dzy dwa odr\u0119bne organy: parlament i rz\u0105d. Aczkolwiek geneza tego rozdzia\u0142u wskazuje raczej na pobudki antydemokratyczne, jakie przy\u015bwieca\u0142y jego inic\u00adjatorom, to w praktyce wsp\u00f3\u0142czesnej podzia\u0142 ten przyczynia si\u0119 do utrwalenia systemu demokratycznego, \u201eprzede wszystkim jako rozdzia\u0142 w\u0142adzy, kt\u00f3ry zapobiega koncentrowaniu tej w\u0142adzy i nadu\u017cyciom w jej sprawowaniu. Nast\u0119pnie dlatego, \u017ce d\u0105\u017cy do pozbawienia rz\u0105du bezpo\u015bredniego wp\u0142ywu na donios\u0142e stadium og\u00f3lnego kszta\u0142towania woli pa\u0144stwa i pozwala obywatelom wp\u0142ywa\u0107 na\u0144 w spos\u00f3b bezpo\u015bre\u00addni, funkcj\u0119 za\u015b rz\u0105du sprowadza tylko do wykonywania ustaw.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">(&#8230;) Rz\u0105d mo\u017ce niew\u0105tpliwie powa\u017cnie wp\u0142ywa\u0107 na ustawodawstwo<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">&#8211; tak\u0105 form\u0119 prawn\u0105 przybiera w pa\u0144stwie kierownicza rola przyw\u00f3d\u00adc\u00f3w. Ale ju\u017c to jest charakterystyczne, \u017ce musi on wprawia\u0107 dopiero w ruch inny organ, celem zapewnienia sobie mo\u017cliwo\u015bci dzia\u0142ania. Mechanizm za\u015b aparatu parlamentarnego &#8211; cechuje go przeciwstaw\u00adno\u015b\u0107 wi\u0119kszo\u015bci i mniejszo\u015bci &#8211; stanowi skuteczn\u0105 zapor\u0119 nawet dla rz\u0105du, opieraj\u0105cego si\u0119 na wi\u0119kszo\u015bci; na tym polega niema\u0142a r\u00f3\u017cnica w por\u00f3wnaniu z takim ustrojem politycznym, w kt\u00f3rym monarcha lub dyktator sam wydaje prawa a wykonuje je on lub podleg\u0142y mu aparat administracyjny&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przedstawili\u015bmy powy\u017cej nie polityczn\u0105 praktyk\u0119, lecz demoliberal\u00adn\u0105 ide\u0119 jak owa praktyka ma wygl\u0105da\u0107 w warunkach trwa\u0142ej rozbie\u017c\u00adno\u015bci interes\u00f3w. Nale\u017cy przy tym wyra\u017anie odr\u00f3\u017cni\u0107 ide\u0119 demoliberaln\u0105 od efektywno\u015bci jej praktycznego wcielania, tj. realnie dzia\u0142aj\u0105cych instytucji politycznych. Stawianie znaku r\u00f3wno\u015bci mi\u0119dzy ide\u0105 a prak\u00adtyk\u0105 \u015bwiadczy\u0142oby o niezrozumieniu problemu. Podobnie jak absurdem by\u0142oby dezawuowa\u0107 znaczenie dziesi\u0119ciorga przykaza\u0144 na tej pod\u00adstawie, i\u017c s\u0105 ci\u0105gle \u0142amane, tak samo powa\u017cnym b\u0142\u0119dem by\u0142oby odrzuca\u0107 idee demoliberalne na podstawie faktu, \u017ce instytucje, kt\u00f3re pr\u00f3buj\u0105 je wciela\u0107 w \u017cycie, dzia\u0142aj\u0105 w spos\u00f3b niedoskona\u0142y.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Demokracja_bez_konfliktow_czyli_socjalistyczna\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Demokracja bez konflikt\u00f3w, czyli socjalistyczna<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">U pod\u0142o\u017ca przedstawionych procedur demoliberalnych leg\u0142o prze\u00adkonanie, \u017ce je\u015bli w spo\u0142ecze\u0144stwie \u015bcieraj\u0105 si\u0119 stale nurty konfliktowych interes\u00f3w, to dla wypracowania woli zbiorowej, maj\u0105cej spo\u0142eczn\u0105 aprobat\u0119, nale\u017cy umo\u017cliwi\u0107 wszystkim wypowiedzenie si\u0119, przyzna\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu rol\u0119 najwy\u017cszego arbitra oraz stworzy\u0107 takie gwarancje, by \u017cadna grupa nie mog\u0142a dla w\u0142asnych korzy\u015bci zniszczy\u0107 tego systemu odbieraj\u0105c tym samym ca\u0142emu spo\u0142ecze\u0144stwu status suwerena. Wybory, parlament, prawa mniejszo\u015bci, niezale\u017cne s\u0105downictwo, podzia\u0142 w\u0142adz, s\u0105 proceduralnymi konsekwencjami tych podstawowych za\u0142o\u017ce\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">System polityczny socjalizmu zorganizowany by\u0142 wszak\u017ce wedle zasady przeciwnej. Jego konstrukcja zak\u0142ada\u0142a, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo jest harmonijn\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 interes\u00f3w, kt\u00f3rej obce s\u0105 konflikty polityczne. Swobodna artykulacja nie mog\u0142a wi\u0119c ujawnia\u0107 rozbie\u017cno\u015bci interes\u00f3w, bo ich nie by\u0142o. Traci\u0142a r\u00f3wnie\u017c sens zasada kompromisu i polaryzacji na wi\u0119kszo\u015b\u0107 i mniejszo\u015b\u0107. Rzutowa\u0142o to bezpo\u015brednio na spos\u00f3b powo\u0142ywania, funkcje i tryb pracy parlamentu oraz na funkcjonowanie systemu wielopartyjnego, o ile on istnia\u0142. Tak\u017ce instytucje gwarantuj\u0105ce trwa\u0142o\u015b\u0107 systemu, a powo\u0142ane z obaw przed gro\u017ab\u0105 ewentualnego na\u0144 zamachu, staj\u0105 si\u0119 przy za\u0142o\u017ceniu jedno\u015bci interes\u00f3w zb\u0119dne. Nikt przecie\u017c w spo\u0142ecze\u0144stwie, kt\u00f3re cechuje jedno\u015b\u0107, nie musi si\u0119 obawia\u0107 niekorzystnych dla siebie zamiar\u00f3w innych wsp\u00f3\u0142obywateli.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Takie w\u0142a\u015bnie za\u0142o\u017cenia zobrazowane by\u0142y w konstytucjach pa\u0144stw socjalistycznych. W naszej analizie oprzemy si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na konstytucji PRL, wskazuj\u0105c jednocze\u015bnie na jej analogie z innymi konstytucjami socjalistycznymi.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Prawa_czlowieka\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Prawa cz\u0142owieka<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W postulatach demoliberalnych prawa cz\u0142owieka i obywatela wywiedziono z przyrodzonej godno\u015bci osoby ludzkiej. Nada\u0142o im to warto\u015b\u0107 nadrz\u0119dn\u0105, absolutn\u0105 i uczyni\u0142o niezale\u017cnymi. By\u0142a to najsil\u00adniejsza z mo\u017cliwych postaw aksjologicznych, s\u0142u\u017c\u0105ca ochronie obywa\u00adtela i zabezpieczaj\u0105ca w sferze warto\u015bci politycznych swobod\u0119 ar\u00adtykulacji. Takie rozwi\u0105zanie od pocz\u0105tku, te\u017c &#8211; jak sugeruje L. Dembi\u0144ski &#8211; wymierzone by\u0142o przeciw ewentualnej gro\u017abie zama\u00adchu na nie. Mia\u0142o wi\u0119c w tym kontek\u015bcie charakter negatywny &#8211; nak\u0142ada\u0142o na wszystkich obowi\u0105zek ich nienaruszania. Dotyczy\u0142o to r\u00f3wnie\u017c pa\u0144stwa, kt\u00f3re mia\u0142o sta\u0107 na ich stra\u017cy i ich przestrzega\u01076. Suwerenno\u015b\u0107 ludu oparta by\u0142a na prawie naturalnym, nadrz\u0119dnym w stosunku do prawa ustanawiaj\u0105cego pa\u0144stwo i stanowionego przez pa\u0144stwo. Uznanie praw cz\u0142owieka i praw obywatelskich za absolutne i nadrz\u0119dne mia\u0142o by\u0107 zatem obron\u0105 przed potencjalnymi zakusami na nie w warunkach, gdy spo\u0142ecze\u0144stwo podzielone jest wed\u0142ug par\u00adtykularnych interes\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przyj\u0119cie za\u0142o\u017cenia przeciwnego, zak\u0142adaj\u0105cego spo\u0142eczn\u0105 harmoni\u0119 spowodowa\u0142o, \u017ce usytuowanie tych praw w konstytucjach pa\u0144stw bloku radzieckiego by\u0142o ca\u0142kowicie odmienne. Uznanie spo\u0142eczno\u015bci za wsp\u00f3lnot\u0119 harmonijn\u0105, solidarnie stoj\u0105c\u0105 na stra\u017cy interes\u00f3w jej samej i ka\u017cdego jej cz\u0142onka, uczyni\u0142o niepotrzebn\u0105 specjaln\u0105 aks\u00adjologiczn\u0105 ochron\u0119 tych praw przed poszczeg\u00f3lnymi grupami tej spo\u0142eczno\u015bci i jej organami. L. Dembi\u0144ski tak pisze na ten temat w odniesieniu do konstytucji Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej: \u201eW postanowieniach tych (konstytucji) na pr\u00f3\u017cno szukaliby\u015bmy wyra\u017anego uznania przyrodzonych i niezbywalnych praw jednostki jako warto\u015bci nadrz\u0119dnych, gwarantowanych przez konstytucj\u0119 i strze\u017conych przez aparat pa\u0144stwowy. Przeciwnie (&#8230;), prawa obywateli maj\u0105 swe \u017ar\u00f3d\u0142o w woli PRL, czyli zosta\u0142y przez ni\u0105 nadane. (&#8230;) Maj\u0105 swe \u017ar\u00f3d\u0142o w konstytucji i nie s\u0105 w stosunku do niej nadrz\u0119dne (&#8230;). Charaktery\u00adstyczny pod tym wzgl\u0119dem jest wst\u0119pny artyku\u0142 tego rozdzia\u0142u (Podstawowe prawa i obowi\u0105zki obywateli), kt\u00f3ry stanowi: \u00abPRL utrwalaj\u0105c zdobycze ludu pracuj\u0105cego, umacnia i rozszerza wolno\u015bci obywateli\u00bb. Niemal identyczne zwroty znajdziemy w konstytucji Korei P\u00f3\u0142nocnej i Czechos\u0142owacji. Jest te\u017c bardzo charakterystyczne, i\u017c wiele konstytucji pa\u0144stw socjalistycznych m\u00f3wi\u0105c o prawach cz\u0142owieka i obywatela stosowa\u0142o formu\u0142\u0119, i\u017c pa\u0144stwo te prawa zapewnia. Spotykamy ten zwrot w konstytucji polskiej, bu\u0142garskiej, alba\u0144skiej i w\u0119gierskiej. \u201eSens s\u0142owa zapewnia &#8211; pisze Dembi\u0144ski w odniesieniu do konstytucji polskiej &#8211; jest tutaj jednoznaczny: prawo to nie istnieje samo przez si\u0119, lecz PRL jest jego \u017ar\u00f3d\u0142em. Prawa te opieraj\u0105 si\u0119 na ustawie, a nie na naturze cz\u0142owieka, nie istnia\u0142yby bowiem, gdyby ustawa ich nie chroni\u0142a&#8221;. Poparciem dla tej tezy by\u0142y jeszcze wyra\u017aniejsze sformu\u0142owania konstytucji kuba\u0144skiej i jugos\u0142owia\u0144skiej. W kuba\u0144skiej artyku\u0142 52 g\u0142osi, \u017ce prawa te \u201eprzyznaje si\u0119&#8221; obywatelom; w jugos\u0142owia\u0144skiej, \u017ce konstytucja je \u201eustala&#8221;. Ze sformu\u0142owa\u0144 innych konstytucji (np. czeskiej, mongolskiej, radzieckiej) nie wynika jednozna\u00adcznie, i\u017c to pa\u0144stwo tych praw udziela. Mamy zatem ca\u0142\u0105 gam\u0119, niekiedy zdecydowanie odmiennych, sformu\u0142owa\u0144. \u015awiadczy to chyba, bior\u0105c pod uwag\u0119 zasadniczo podobne rozwi\u0105zania ustrojowe &#8211; o wy\u0142\u0105cznie literackim, ozdobnym charakterze tych zwrot\u00f3w. To z kolei jednak dowodzi stosunku do tych praw autor\u00f3w konstytucji.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Partie_i_wybory\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Partie i wybory<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wst\u0119pne za\u0142o\u017cenie harmonii spo\u0142ecznej wywar\u0142o te\u017c swoje pi\u0119tno na istniej\u0105cym w PRL systemie wielopartyjnym i instytucji wybor\u00f3w. Obu tych element\u00f3w struktury politycznej nie spos\u00f3b rozpatrywa\u0107 w oderwaniu od instytucji Frontu Jedno\u015bci Narodu. Powo\u0142aniu go do \u017cycia na VI Plenum PZPR w roku 1951 (\u00f3wcze\u015bnie pod nazw\u0105 Frontu Narodowego) towarzyszy\u0142o has\u0142o b\u0119d\u0105ce jego uzasadnieniem: jedno\u015bci moralno-politycznej narodu polskiego. \u201eIdea ta mia\u0142a &#8211; pisze A. Redelbach referuj\u0105c VI Plenum KC &#8211; s\u0142u\u017cy\u0107 rozbudzeniu socjali\u00adstycznej \u015bwiadomo\u015bci narodowej, warunkuj\u0105cej socjalistyczny patrio\u00adtyzm. Uznano, \u017ce dopiero socjalistyczny patriotyzm jest najbardziej og\u00f3lnonarodowy, najpe\u0142niej wyra\u017ca zgodno\u015b\u0107 interes\u00f3w jednostki i spo\u0142ecze\u0144stwa, jednostki i narodu oraz jedno\u015b\u0107 interes\u00f3w mas pracuj\u0105cych tworz\u0105cych nar\u00f3d&#8221;. Struktur\u0119 za\u015b organizacyjn\u0105 frontu uznano za organizacyjny wyraz jedno\u015bci narodu pod przewodnictwem klasy robotniczej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Takie postawienie sprawy przes\u0105dzi\u0142o o roli i funkcjach systemu wielopartyjnego w Polsce oraz o charakterze samych wybor\u00f3w. System wielopartyjny w PRL nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 oparty na zasadzie konkurencji, gdy\u017c z za\u0142o\u017cenia &#8211; o jedno\u015bci interes\u00f3w &#8211; nie istnia\u0142o rozdarcie spo\u0142ecze\u0144stwa na grupy cechuj\u0105ce si\u0119 przeciwstawno\u015bci\u0105 interes\u00f3w i cel\u00f3w politycznych. ZSL i SD funkcjonowa\u0142y w sojuszu z PZPR, z g\u00f3ry rezygnuj\u0105c z walki o w\u0142adz\u0119. Nie by\u0142y zatem r\u00f3\u017cni\u0105cymi si\u0119 platformami \u0142\u0105czenia jednostek na podstawie zgodno\u015bci cel\u00f3w politycz\u00adnych. Pe\u0142ni\u0142y funkcj\u0119 tzw. stronnictw sojuszniczych, akceptuj\u0105cych hegemonistyczn\u0105 pozycj\u0119 PZPR. W konsekwencji nie wysuwa\u0142y odr\u0119bnych program\u00f3w ani odr\u0119bnych list kandydat\u00f3w. W ramach FJN ustalono wsp\u00f3lny program wszystkich solidarnie wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105\u00adcych si\u0142 i wsp\u00f3ln\u0105 jedn\u0105 list\u0119 kandydat\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W efekcie, funkcje systemu wielopartyjnego uleg\u0142y zasadniczym przeobra\u017ceniom. Nie s\u0142u\u017cy\u0142 on odzwierciedleniu na forum publicznym r\u00f3\u017cnic interes\u00f3w i pogl\u0105d\u00f3w w celu przedstawienia ich pod os\u0105d spo\u0142ecze\u0144stwa, a przeciwnie &#8211; manifestowa\u0142 jedno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105. Wybory przesta\u0142y by\u0107 narz\u0119dziem ustalania kszta\u0142tu akceptowanej woli zbiorowej na zasadzie wi\u0119kszo\u015bci. Przesta\u0142y te\u017c by\u0107 instytucj\u0105 kanalizuj\u0105c\u0105 konflikty. Sta\u0142y si\u0119 manifestacj\u0105 jedno\u015bci ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144\u00adstwa skupionego wok\u00f3\u0142 wsp\u00f3lnych cel\u00f3w.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Parlament\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Parlament<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zorganizowanie systemu politycznego wok\u00f3\u0142 zasady jedno\u015bci interes\u00f3w wywiera\u0142o te\u017c pi\u0119tno na pozycji socjalistycznego parlamentu. By\u0142a to pozycja paradoksalna zwa\u017cywszy polityczn\u0105 praktyk\u0119. Ot\u00f3\u017c Sejm PRL sta\u0142 na szczycie absolutnie jednolitej piramidy w\u0142adzy. Posiada\u0142 pe\u0142ni\u0119 i wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 w\u0142adzy ustawodawczej. Sprawowa\u0142 te\u017c wy\u0142\u0105czn\u0105 kontrol\u0119 nad rz\u0105dem poprzez jego powo\u0142anie i odwo\u0142anie. Za\u015b \u201eRada Pa\u0144stwa &#8211; pisze Dembi\u0144ski &#8211; kt\u00f3r\u0105 wybiera Sejm i kt\u00f3ra mu podlega w ca\u0142ej swej dzia\u0142alno\u015bci, sprawuje absolutn\u0105 kontrol\u0119 nad wymiarem sprawiedliwo\u015bci powo\u0142uj\u0105c i odwo\u0142uj\u0105c s\u0119dzi\u00f3w i S\u0105d Najwy\u017cszy oraz prokuratora generalnego&#8221;. W ca\u0142ej strukturze pa\u0144stwa nie by\u0142o ani jednego organu w\u0142adzy, kt\u00f3ry by\u0142by od Sejmu niezale\u017cny. W okresie mi\u0119dzy sesjami Sejmu najwy\u017csz\u0105 w\u0142adz\u0119 sprawo\u00adwa\u0142a Rada Pa\u0144stwa, wydaj\u0105ca dekrety z moc\u0105 ustawy i przedstawiaj\u0105ca je do zatwierdzenia Sejmowi na jego najbli\u017cszej sesji. Za\u0142o\u017cenie braku konflikt\u00f3w w spo\u0142ecze\u0144stwie i wynikaj\u0105ca st\u0105d bezkonfliktowo\u015b\u0107 dzia\u0142ania instytucji pa\u0144stwowych sprawi\u0142y zapewne, \u017ce konstytucja nie precyzowa\u0142a ani trybu zatwierdzania przez Sejm dekret\u00f3w Rady Pa\u0144stwa, ani tym bardziej skutk\u00f3w ich niezatwierdzenia. W kon\u00adstytucjach innych europejskich pa\u0144stw socjalistycznych problem za\u00adtwierdzania przez parlament tego typu dekret\u00f3w albo nie by\u0142 w og\u00f3le poruszany (Bu\u0142garia, NRD, ZSRR), albo stosowane by\u0142y r\u00f3wnie og\u00f3lnikowe formu\u0142y (Albania, Rumunia, W\u0119gry). Jedynie konstytucja czechos\u0142owacka stanowi\u0142a, \u017ce w przypadku niezatwierdzenia takiego dekretu przez parlament, traci on wa\u017cno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ustanowienie w konstytucji jednolitej piramidy w\u0142adzy pa\u0144stwowej sprawia, \u017ce mamy do czynienia z absolutn\u0105 w\u0142adz\u0105 Sejmu. \u201eOznacza to &#8211; pisa\u0142 dalej L. Dembi\u0144ski &#8211; \u017ce grupa 460 pos\u0142\u00f3w sprawuje w Polsce w\u0142adz\u0119 absolutn\u0105 i niekontrolowan\u0105. Pomijaj\u0105c nawet realia polityczne (&#8230;), mo\u017cna by naiwnie s\u0105dzi\u0107, \u017ce jest to idea\u0142 demokracji, bo przecie\u017c Sejm wybierany jest tylko na okres czterech lat, co zapewnia nad nim kontrol\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa. Nie zapominajmy jednak, \u017ce Sejm stoi r\u00f3wnie\u017c nad konstytucj\u0105, kt\u00f3r\u0105 mo\u017ce dowolnie zmienia\u0107 w drodze ustawy, uchwalonej wi\u0119kszo\u015bci\u0105 2\/3 g\u0142os\u00f3w, bez \u017cadnych dodatkowych wymog\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mamy tu wi\u0119c do czynienia z sejmow\u0142adztwem w najczystszej formie, bowiem ca\u0142a struktura ustrojowa nie zawiera \u017cadnego mecha\u00adnizmu, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142by powstrzyma\u0107 Sejm wybrany nawet w najbardziej demokratycznych wyborach, od dowolnej manipulacji ca\u0142ym ustrojem i na przyk\u0142ad przekszta\u0142cenia go w drodze ustawy w dyktatur\u0119 jednostki czy monarchi\u0119 absolutn\u0105&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Oddanie w r\u0119ce Sejmu, a wi\u0119c stosunkowo w\u0105skiej grupy ludzi, pe\u0142ni w\u0142adzy ustawodawczej oraz pe\u0142nej kontroli nad egzekutyw\u0105 i s\u0105downictwem, a tak\u017ce przyznanie mu prawa dowolnego zmieniania samej konstytucji, rzuca \u015bwiat\u0142o na zawarte w takim rozwi\u0105zaniu za\u0142o\u017cenie, co do charakteru spo\u0142ecze\u0144stwa. Cechowa\u0107 je musi przede wszystkim bezgraniczne zaufanie do post\u0119powania tego organu. Gdyby spo\u0142ecze\u0144stwo nie by\u0142o zjednoczone wsp\u00f3ln\u0105 wol\u0105, lecz podzielone wed\u0142ug partykularnych interes\u00f3w, o zaufaniu takim nie mog\u0142oby by\u0107 mowy. Wszyscy byliby w\u00f3wczas zainteresowani w czym\u015b wr\u0119cz przeciwnym, mianowicie w takim ograniczeniu prerogatyw Sejmu, aby \u017cadna z pozosta\u0142ych grup, w najkorzystniejszym nawet dla niej uk\u0142adzie si\u0142, nie by\u0142a w stanie wykorzysta\u0107 jego uprawnie\u0144 do osi\u0105gni\u0119cia trwa\u0142ej dominacji, czyli przechwycenia na sta\u0142e w\u0142adzy. Widzimy zatem, \u017ce trzy elementy: wszechw\u0142adny Sejm, bezgraniczne zaufanie ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144\u00adstwa ze spokojem i ufno\u015bci\u0105 spogl\u0105daj\u0105cego na jego dzia\u0142alno\u015b\u0107 oraz za\u0142o\u017cenie, \u017ce jest to spo\u0142ecze\u0144stwo pozbawione wewn\u0119trznych konflik\u00adt\u00f3w na tle r\u00f3\u017cnic interes\u00f3w, by\u0142y \u015bci\u015ble nawzajem uwarunkowane.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Gwarancje_trwalosci\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Gwarancje trwa\u0142o\u015bci<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Za\u0142o\u017cenie spo\u0142ecznej harmonii interes\u00f3w zasadniczo redukuje problem trwa\u0142o\u015bci instytucji demokratycznych. Instytucje gwarantuj\u0105ce trwa\u0142o\u015b\u0107 rozwi\u0105za\u0144 zapewniaj\u0105cych spo\u0142ecze\u0144stwu pozycj\u0119 suwerena i swobod\u0119 artykulacji, zbudowane z obaw przed gro\u017ab\u0105 ewentualnego na nie zamachu, stawa\u0142y si\u0119 przy tym za\u0142o\u017ceniu zb\u0119dne. W efekcie, w konstytucjach pa\u0144stw socjalistycznych, obserwujemy zanik instytucji gwarant\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W konstytucji PRL za pierwszy krok w tym kierunku nale\u017cy uzna\u0107 opisane ju\u017c potraktowanie praw obywatelskich i osobistych jednostki, jako nadanych ustaw\u0105 a nie przys\u0142uguj\u0105cych cz\u0142owiekowi z samej jego natury. Takie rozwi\u0105zanie ca\u0142kowicie odwr\u00f3ci\u0142o kierunek zale\u017cno\u015bci. Nie prawa cz\u0142owieka by\u0142y tu pierwotne, ograniczaj\u0105c swobod\u0119 pa\u0144stwa, lecz to w\u0142a\u015bnie wola pa\u0144stwa by\u0142a pierwotna w stosunku do nich, by\u0142a ich \u017ar\u00f3d\u0142em, prawa te za\u015b uznano za jej pochodn\u0105. Prawna swoboda artykulacji i dzia\u0142alno\u015bci publicznej nie by\u0142y zatem w konstytucji polskiej i konstytucjach innych kraj\u00f3w socjalistycznych gwarantowane ich nadrz\u0119dno\u015bci\u0105 w sferze warto\u015bci. W tym kontek\u015bcie dodatkowe restrykcje na\u0142o\u017cone w tych konstytucjach na te prawa nabiera\u0142y swoistego charakteru. Nie by\u0142y to restrykcje ograniczaj\u0105ce prawa cz\u0142owieka dla ochrony ich samych przed tymi, kt\u00f3rzy wykorzystuj\u0105c je chcieliby odebra\u0107 te prawa innym, lecz s\u0105 to restrykcje ograniczaj\u0105ce te prawa dla ochrony warto\u015bci nadrz\u0119dnej i pierwotnej w stosunku do nich, tj. woli pa\u0144stwa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Osobn\u0105 grup\u0119 gwarancji stanowi\u0142y &#8211; jak pami\u0119tamy &#8211; procedural-ne prawa przys\u0142uguj\u0105ce mniejszo\u015bci. Przy za\u0142o\u017ceniu jednak jedno\u015bci interes\u00f3w, prawa te traci\u0142y sens i rzeczywi\u015bcie znikn\u0119\u0142y z postanowie\u0144 konstytucyjnych. Aczkolwiek znajdujemy w niej jedn\u0105 po nich pozos\u00adta\u0142o\u015b\u0107, a mianowicie: wym\u00f3g podwy\u017cszonego quorum w Sejmie i wi\u0119kszo\u015bci kwalifikowanej jako warunek zmiany samej konstytucji, to nale\u017cy jednak uzna\u0107 ten artyku\u0142 za nie maj\u0105cy praktycznego znaczenia ani powa\u017cnego uzasadnienia w ca\u0142ej koncepcji pa\u0144stwa odzwierciedlonej w konstytucji. Parlament bowiem nie by\u0142 spolaryzo\u00adwany na wi\u0119kszo\u015b\u0107 i mniejszo\u015b\u0107. Zachowanie w zwi\u0105zku z tym procedury, kt\u00f3rej istot\u0119 stanowi\u0142a idea uzyskania zgody mniejszo\u015bci w sprawie dla niej \u017cywotnej, by\u0142o w zasadzie niepotrzebne. Mo\u017ce by\u0107 jedynie t\u0142umaczone pragnieniem stworzenia \u015bwi\u0105tecznej oprawy celem podkre\u015blenia wagi aktu zmiany konstytucji. Oznacza to wszak\u017ce zasadnicz\u0105 zmian\u0119 funkcji tej procedury: z ochrony podstawowych zasad na dekoracyjn\u0105. Niemal identyczne i r\u00f3wnie szcz\u0105tkowe przepisy dotycz\u0105ce warunk\u00f3w zmiany konstytucji wyst\u0119powa\u0142y we wszystkich pozosta\u0142ych konstytucjach europejskich kraj\u00f3w socjalistycznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie istnia\u0142 te\u017c w konstytucji polskiej, zgodnie z za\u0142o\u017ceniem o jedno\u015bci i harmonii interes\u00f3w, inny gwarant praw mniejszo\u015bci i jednostki &#8211; s\u0105downictwo konstytucyjne. Nie by\u0142o go r\u00f3wnie\u017c w pozosta\u0142ych, rozpatrywanych tu konstytucjach, poza Jugos\u0142awi\u0105. S\u0105d\u00f3w konstytucyj\u00adnych nie zast\u0119powa\u0142y rozwi\u0105zania przyj\u0119te w Czechos\u0142owacji, NRD i Rumunii, gdzie zgodno\u015b\u0107 ustaw z konstytucj\u0105 bada\u0142y same parlamenty. Brak podzia\u0142u w nich na rz\u0105dz\u0105c\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 i opozycyjn\u0105 mniejszo\u015b\u0107 czyni\u0142y to rozwi\u0105zanie iluzorycznym. Parlament, stanowi\u0105cy dzi\u0119ki odpowiednim procedurom wyborczym grono, w kt\u00f3rym nie istnia\u0142 konflikt interes\u00f3w politycznych, mia\u0142 sam decydowa\u0107, czy podj\u0119te przeze\u0144 ustawy s\u0105 zgodne z uchwalon\u0105 przeze\u0144 wcze\u015bniej konstytucj\u0105. Trudno takie gremium uzna\u0107 za bezstronnego arbitra.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Za\u0142o\u017cenie jedno\u015bci czyni takich arbitr\u00f3w w og\u00f3le zb\u0119dnymi. Niepotrzebna stawa\u0142a si\u0119 zatem niezawis\u0142o\u015b\u0107 s\u0105downictwa jako gwaran\u00adcja owej bezstronno\u015bci. Fundamentem niezawis\u0142o\u015bci jest zasada nieu\u00adsuwalno\u015bci s\u0119dzi\u00f3w i ich podleg\u0142o\u015b\u0107 wy\u0142\u0105cznie ustawom i konstytucji. I cho\u0107 w konstytucji PRL znalaz\u0142a si\u0119 og\u00f3lna deklaracja o niezawis\u0142o\u015bci s\u0119dzi\u00f3w i ich podleg\u0142o\u015bci wy\u0142\u0105cznie ustawom, to w \u015blad za ni\u0105 nie tylko nie posz\u0142y postanowienia to gwarantuj\u0105ce, lecz z postanowie\u0144 kon\u00adstytucyjnych wynika\u0142o co\u015b wr\u0119cz przeciwnego. To mianowicie, \u017ce wymiar sprawiedliwo\u015bci znajdowa\u0142 si\u0119 pod pe\u0142n\u0105 kontrol\u0105 Sejmu, w kt\u00f3rego imieniu bezpo\u015bredni nadz\u00f3r sprawowa\u0142a jego emanacja &#8211; Rada Pa\u0144stwa. Formy tej kontroli przesz\u0142y zreszt\u0105 pewn\u0105 ewolucj\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">S\u0119dziowie wed\u0142ug konstytucji z 1952 roku byli wybierani, ale tylko na okre\u015blon\u0105 kadencj\u0119. Konstytucja z 1976 roku ich zale\u017cno\u015b\u0107 wydatnie wzmocni\u0142a, usuwaj\u0105c zasad\u0119 wybieralno\u015bci i wprowadzaj\u0105c postano\u00adwienie, \u017ce s\u0105 oni powo\u0142ywani i odwo\u0142ywani przez Rad\u0119 Pa\u0144stwa. Czas piastowania stanowiska nie by\u0142 przy tym okre\u015blony. R\u00f3wnie\u017c inne kluczowe stanowiska w s\u0105downictwie by\u0142y kontrolowane przez Rad\u0119 Pa\u0144stwa. Powo\u0142ywa\u0142a ona S\u0105d Najwy\u017cszy, przy czym okre\u015blenie jego kadencji tylko na pi\u0119\u0107 lat pozwala\u0142o jej, wy\u0142\u0105cznie aktem swej nieskr\u0119powanej niczym woli, usuwa\u0107 z tego organu jednych s\u0119dzi\u00f3w i zast\u0119powa\u0107 ich innymi. Konstytucja z roku 1976 wzmocni\u0142a jeszcze kontrol\u0119 Rady Pa\u0144stwa nad S\u0105dem Najwy\u017cszym wprowadzaj\u0105c zasad\u0119 ustalania przez ni\u0105, kto spo\u015br\u00f3d sk\u0142adu S\u0105du Najwy\u017cszego ma piastowa\u0107 stanowisko jego pierwszego prezesa i pozosta\u0142ych prezes\u00f3w oraz zasad\u0119 odwo\u0142ywania przez ni\u0105 os\u00f3b z tych stanowisk. Pozycja s\u0119dziego w konstytucjach innych europejskich pa\u0144stw socjalistycznych by\u0142a podobna. Z wyj\u0105tkiem NRD, Jugos\u0142awii i cz\u0119\u015bciowo Rumunii pe\u0142nili oni swe funkcje tylko przez pewn\u0105 kadencj\u0119. Prawie z regu\u0142y wybierani byli przez przedstawicielskie organy w\u0142adzy lokalnej (w ZSRR w wyborach powszechnych, tajnych, a niekt\u00f3rzy w jawnym g\u0142osowaniu), a w przypadku s\u0119dzi\u00f3w S\u0105du Najwy\u017cszego przez par-lament. W konstytucji NRD, jugos\u0142owia\u0144skiej i rumu\u0144skiej nie by\u0142o postanowie\u0144 o kadencji, ale brak te\u017c jakichkolwiek wyra\u017anych wskaza\u0144 i \u015bci\u015blej okre\u015blonych gwarancji nieusuwalno\u015bci i niezawis\u0142o\u015bci.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Konkluzje\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Konkluzje<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Za\u0142o\u017cenie jedno\u015bci interes\u00f3w likwidowa\u0142o problem wypracowywa\u00adnia w systemie politycznym konkretnego kszta\u0142tu woli zbiorowej maj\u0105cej spo\u0142eczn\u0105 akceptacj\u0119. Za\u0142o\u017cono, \u017ce wola taka istnieje w spos\u00f3b naturalny. Z pozostawionych w socjalizmie instytucji demokratycznych usuni\u0119to wi\u0119c wszelkie procedury s\u0142u\u017c\u0105ce wypracowywaniu spo\u0142ecznie akceptowanej woli zbiorowej w drodze kompromisu i mediacji. Nowe procedury, kt\u00f3rymi zast\u0105piono usuni\u0119te, zak\u0142ada\u0142y istnienie ju\u017c gotowej i znajduj\u0105cej pe\u0142n\u0105 akceptacj\u0119 woli zbiorowej, kt\u00f3ra nie by\u0142a w nich wypracowywana, lecz wprowadzona niejako z zewn\u0105trz.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nast\u0105pi\u0142a &#8211; jednym s\u0142owem &#8211; zmiana funkcji instytucji demo\u00adkratycznych: z wypracowywania woli zbiorowej (a wi\u0119c tego, czemu mia\u0142y s\u0142u\u017cy\u0107) na g\u0142oszenie woli ju\u017c gotowej i wprowadzonej do nich z zewn\u0105trz (a wi\u0119c na to przed czym mia\u0142y chroni\u0107). Aczkolwiek zgodnie z logik\u0105 za\u0142o\u017cenia o jedno\u015bci interes\u00f3w wszystko by\u0142o w porz\u0105dku, to nasuwa si\u0119 nieodparcie uwaga, \u017ce zachowano w zasa\u00addzie tylko fasad\u0119 w postaci mniej istotnych &#8211; lecz za to bardziej widocznych, i przez to \u0142atwo rozpoznawalnych jako demokratyczne &#8211; element\u00f3w tych procedur.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Kierownicza_rola_partii\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Kierownicza rola partii<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Poniewa\u017c akceptowana wola zbiorowa nie by\u0142a wypracowywana, ale wprowadzana z zewn\u0105trz jako rzekomo ju\u017c istniej\u0105ca, praktyczn\u0105 tego konsekwencj\u0105 by\u0142o istnienie zewn\u0119trznego, w stosunku do opisanych instytucji, elementu systemu politycznego, kt\u00f3rego rol\u0105 by\u0142o jej formu\u0142owanie. Elementem tym by\u0142a partia komunistyczna pe\u0142ni\u0105ca funkcj\u0119 medium, kt\u00f3re w ideologicznym transie ujawnia\u0142o powszechn\u0105 wol\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Umieszczenie na zewn\u0105trz struktury pa\u0144stwa instytucji og\u0142aszaj\u0105cej akceptowan\u0105 rzekomo z g\u00f3ry wol\u0119 zbiorow\u0105 by\u0142o najwa\u017cniejszym czynnikiem, kt\u00f3ry przes\u0105dza\u0142 o znaczeniu pozosta\u0142ych fragment\u00f3w systemu politycznego. Wytyczanie cel\u00f3w i kierunk\u00f3w dzia\u0142ania nie przys\u0142ugiwa\u0142o instytucjom pa\u0144stwa, ale partii komunistycznej. By\u0142a to strukturalna przyczyna nadaj\u0105ca partii pozycj\u0119 zwierzchni\u0105 wobec ca\u0142ej reszty systemu. Jego pozosta\u0142e elementy, niezale\u017cnie od ich genezy, s\u0142u\u017cy\u0142y realizacji og\u0142aszanej przez parti\u0119 woli zbiorowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Strukturalnym odbiciem zwierzchniej pozycji partii (tzw. kierow\u00adniczej roli partii) by\u0142y trzy przys\u0142uguj\u0105ce jej atrybuty.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pierwszy z nich nazwa\u0107 mo\u017cna nadrz\u0119dn\u0105 pozycj\u0105 partii. Wyra\u017ca\u0142 si\u0119 on w dysponowaniu przez parti\u0119 uprawnieniami w zakresie: wytyczania dla systemu jako ca\u0142o\u015bci oraz dla poszczeg\u00f3lnych instytucji cel\u00f3w og\u00f3lnych i zada\u0144 odcinkowych; kontroli wykonania nakre\u015b\u00adlonych przez parti\u0119 program\u00f3w i wydanych przez ni\u0105 dyrektyw; dobierania i rozmieszczania kadr kierowniczych celem oddzia\u0142ywania na instytucje pa\u0144stwa i organizacje spo\u0142eczne od wewn\u0105trz.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cech\u0105 charakterystyczn\u0105 pozycji nadrz\u0119dnej by\u0142 fakt, \u017ce partia wykorzystywa\u0142a wynikaj\u0105ce z niej uprawnienia r\u00f3wnolegle, dwoma torami: przez sprawowanie zwierzchnictwa nad organami pa\u0144stwa i instytucjami spo\u0142ecznymi z zewn\u0105trz i od wewn\u0105trz. Dwutorowo\u015b\u0107 zwierzchnictwa partyjnego wydatnie wzmacnia\u0142a si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania partii przez bardzo \u015bcis\u0142e jej zespolenie z reszt\u0105 systemu. Mog\u0142a ona wytycza\u0107 cele og\u00f3lne, kt\u00f3re nast\u0119pnie odpowiednio rozpisane, sp\u0142ywa\u0142y kana\u0142ami pa\u0144stwowymi w d\u00f3\u0142, ale mog\u0142y te\u017c wydawa\u0107 bezpo\u015brednie dyrektywy ni\u017cszym szczeblom, dzi\u0119ki obsadzeniu tam stanowisk kierowniczych cz\u0142onkami partii, kt\u00f3rych obowi\u0105zywa\u0142a dyscyplina partyjna. Mog\u0142a ustala\u0107 og\u00f3lne normy polityki kadrowej dla organizacji pa\u0144stwowych i spo\u0142ecznych i nast\u0119pnie konkretyzowa\u0107 je w terenie. To samo odnosi si\u0119 do jej uprawnie\u0144 kontrolnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Drugi atrybut kierowniczej roli polega\u0142 na wszechobecno\u015bci partii. Oznacza to, \u017ce jej kom\u00f3rki zainstalowane by\u0142y we wszystkich instytuc\u00adjach formalnych systemu i mia\u0142y niekt\u00f3re z element\u00f3w pozycji nadrz\u0119dnej, zrelatywizowanej do szczebla dzia\u0142ania danej instytucji. Jak pisali autorzy radzieccy, umo\u017cliwia\u0142o to zespolenie ca\u0142ego organizmu spo\u0142ecznego z centralnymi organami partii, zapewnia\u0142o jej wp\u0142yw na wszystkie dziedziny \u017cycia spo\u0142ecznego i zdolno\u015b\u0107 koordynowania pracy wszystkich organ\u00f3w pa\u0144stwowych i organizacji spo\u0142ecznych. Umo\u017cli\u00adwia\u0142o mobilizacj\u0119 mas do realizowania wytyczonych zada\u0144 i sterowanie spo\u0142eczn\u0105 inicjatyw\u0105. Gwarantowa\u0142o podejmowanie jednolitych decyzji politycznych. Dzi\u0119ki wszechobecno\u015bci, partia sta\u0142a na stra\u017cy jedno\u015bci cel\u00f3w politycznych, czyli \u2014 innymi s\u0142owy \u2014 gwarantowa\u0142a brak rozbie\u017cno\u015bci na tym polu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ostatnim atrybutem kierowniczej roli jest nieunormowana pozycja partii. Oznacza ona, \u017ce og\u0142aszaj\u0105c wol\u0119 zbiorow\u0105, a nast\u0119pnie kieruj\u0105c przekuwaniem jej w czyn, partia nie by\u0142a ograniczana przez prawo jako czynnik w stosunku do niej nadrz\u0119dny. Prawo nie zakre\u015bla\u0142o dozwolonych partii metod dzia\u0142ania ani nie wytycza\u0142o granic jej kompetencji. Co wi\u0119cej, prawo by\u0142o partii podporz\u0105dkowane, gdy\u017c swobodnie kszta\u0142towa\u0142a ona jego normy i sprawowa\u0142a kierownictwo nad aparatem wymiaru sprawiedliwo\u015bci. Istot\u0119 tego kierownictwa okre\u015blali autorzy radzieccy za Kalininem, kt\u00f3ry stwierdzi\u0142, \u017ce s\u0119dzia, kt\u00f3ry nie umie dostatecznie mocno walczy\u0107 o wykonanie partyjnych decyzji, jest nieprzydatny. Nieunormowana pozycja partii sprawia\u0142a, \u017ce stopie\u0144 prawnej regulacji mechanizm\u00f3w politycznych, w tym tak\u017ce kierowniczej roli partii, by\u0142 znikomy. Do roku 1973 kwestie te nie by\u0142y w og\u00f3le uregulowane prawnie, w Konstytucji w wersji z 1952 roku ani razu nie pojawi\u0142 si\u0119 nawet termin \u201epartia&#8221;. Zmiany dokonane w tym zakresie w roku 1976 uzna\u0107 zatem nale\u017cy za istotne, aczkolwiek formalizacja mechanizm\u00f3w politycznych by\u0142a w dalszym ci\u0105gu bardzo fragmentaryczna. Konstytucja z 1976 roku stanowi\u0142a, \u017ce PZPR jest przewodni\u0105 si\u0142\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa w budowie socjalizmu, a Front Jedno\u015bci Narodu \u2014 wsp\u00f3ln\u0105 p\u0142aszczyzn\u0105 dzia\u0142ania wszystkich obywateli i organizacji pod kierownictwem PZPR (oraz ZSL i SD) na rzecz realizacji \u017cywotnych interes\u00f3w PRL. Powy\u017csze postanowienia gwaran\u00adtowa\u0142y konstytucyjnie PZPR dominuj\u0105c\u0105 rol\u0119 w Sejmie, co dawa\u0142o partii absolutn\u0105 w\u0142adz\u0119 w pa\u0144stwie. Potwierdza\u0142y wi\u0119c rol\u0119 partii w strukturze politycznej jako organizacji posiadaj\u0105cej pozycj\u0119 nad\u00adrz\u0119dn\u0105 i nieunormowan\u0105.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Blokada_swobodnej_artykulacji_jako_warunek_trwania_socjalizmu\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Blokada swobodnej artykulacji jako warunek trwania socjalizmu<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa, w kt\u00f3rym panowa\u0142aby harmonia i jedno\u015b\u0107 interes\u00f3w. Takich spo\u0142ecze\u0144stw nie ma. Naturaln\u0105 cech\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa jest konflikt, nie za\u015b jedno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">System polityczny socjalizmu by\u0142 wszak\u017ce tak zorganizowany, jakby tego nie dostrzega\u0142. W ramach jego usankcjonowanych prawem i moc\u0105 w\u0142adzy zachowa\u0144 politycznych, nie by\u0142y przewidziane, jako normalne, zachowania \u015bwiadcz\u0105ce o rozbie\u017cno\u015bciach interes\u00f3w i kon\u00adflikt\u00f3w. Oznacza to, \u017ce nie by\u0142o te\u017c przewidziane wyra\u017canie w nim dezaprobaty dla partyjnych ocen, diagnoz, interpretacji i decyzji, zg\u0142aszanie niezale\u017cnych i alternatywnych propozycji oraz nie by\u0142o ustalonego trybu kompromisowego rozwi\u0105zywania ujawnionego w ten spos\u00f3b konfliktu. System polityczny zbudowany by\u0142 jakby dla jakiego\u015b fikcyjnego spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re cechuje harmonia interes\u00f3w. Problem w tym, \u017ce dzia\u0142a\u0142 on jednak w spo\u0142ecze\u0144stwie realnym, gdzie owej harmonii nie ma, gdzie zamiast niej istnieje naturalny stan zr\u00f3\u017c\u00adnicowania interes\u00f3w i konflikt\u00f3w mi\u0119dzy nimi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Owa sprzeczno\u015b\u0107 mi\u0119dzy natur\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa, za\u0142o\u017con\u0105 implicite w systemie politycznym socjalizmu, a natur\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa realnego w spos\u00f3b zasadniczy determinowa\u0142a funkcjonowanie tego systemu. Dzia\u0142o si\u0119 tak, swobodne bowiem ujawnienie na forum publicznym rozbie\u017cno\u015bci i konflikt\u00f3w stanowi\u0142o dla tego systemu olbrzymie zagro\u017cenie, gdy\u017c podwa\u017ca\u0142o racj\u0119 jego bytu w dotychczasowym kszta\u0142cie. Powstawa\u0142y w\u00f3wczas sytuacje nie przewidziane w zaprog\u00adramowanym schemacie zachowa\u0144. Okazywa\u0142 si\u0119 on w zwi\u0105zku z tym nieprzydatny. Jednak\u017ce przystosowanie go do dzia\u0142ania w warunkach swobodnie ujawnionych konflikt\u00f3w i rozbie\u017cno\u015bci by\u0142oby r\u00f3wno\u00adznaczne z likwidacj\u0105 dotychczasowych, podstawowych rozwi\u0105za\u0144 strukturalnych. Swobodne ujawnienie rozbie\u017cno\u015bci i konflikt\u00f3w mu\u00adsia\u0142oby ujawni\u0107 mi\u0119dzy innymi wszelkie sprzeciwy wobec woli partii. Ale w dotychczasowym systemie partia mia\u0142a zagwarantowan\u0105 wy\u0142\u0105cz\u00adno\u015b\u0107, je\u015bli idzie o wyra\u017canie woli zbiorowej. Ujawnienie realnie istniej\u0105cych konflikt\u00f3w by\u0142oby wi\u0119c r\u00f3wnoznaczne z ujawnieniem sprzeciwu wobec jej monopolu na wyra\u017canie woli zbiorowej. W sk\u0142ad kierowniczej roli partii wchodzi\u0142y te\u017c rozwi\u0105zania, kt\u00f3re gwarantowa\u0142y wcielanie przez parti\u0119 jej woli w \u017cycie. Ujawnienie konflikt\u00f3w poci\u0105g\u00adn\u0119\u0142oby wi\u0119c za sob\u0105 ujawnienie tak\u017ce sprzeciwu i wobec tych rozwi\u0105za\u0144. Widzimy zatem, \u017ce ujawnienie w systemie politycznym socjalizmu istniej\u0105cych realnie rozbie\u017cno\u015bci interes\u00f3w, wywo\u0142uj\u0105c konflikt mery\u00adtoryczny na linii: wola partii-interesy przeciwstawne, poci\u0105ga za sob\u0105 nieuchronnie konflikt strukturalny. Jego osi\u0105 by\u0142oby zanegowanie pozycji partii w imi\u0119 adekwatnego braku jedno\u015bci rozwi\u0105za\u0144 demo\u00adkratycznych. Konflikt ten niesie zagro\u017cenie dla pryncypi\u00f3w ustrojo\u00adwych, godzi bowiem w podstawowe rozwi\u0105zania strukturalne. A to zapowiada burzliwy proces destabilizacji, a nast\u0119pnie dezintegracji istniej\u0105cego systemu politycznego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Powy\u017csze twierdzenie og\u00f3lne mo\u017cna znacznie ukonkretni\u0107. Lata 1980-1981, kiedy to wyst\u0105pi\u0142o czasowe upublicznienie konflikt\u00f3w, pozwalaj\u0105 bowiem prze\u015bledzi\u0107 na konkretnym przyk\u0142adzie ten kilku\u00adfazowy proces destabilizacji. W fazie pierwszej (jesie\u0144 i zima 1980) nast\u0105pi\u0142o wyartyku\u0142owanie interes\u00f3w dot\u0105d st\u0142umionych w systemie politycznym. Rzecz charakterystyczna, nie by\u0142y to wcale \u017c\u0105dania zasadniczych przemian instytucjonalnych. Dotyczy\u0142y one g\u0142\u00f3wnie spraw pracowniczych na szczeblu przedsi\u0119biorstw. Nast\u0105pi\u0142a masowa, \u017cy\u00adwio\u0142owa i nie uporz\u0105dkowana artykulacja nios\u0105ca zr\u00f3\u017cnicowane i sprzeczne ze sob\u0105 postulaty. Ujawnione zosta\u0142y sprawy d\u0142ugo zaniedbywane, od dawna lekcewa\u017cone. Z chwil\u0105 ujawnienia wszystkie one domaga\u0142y si\u0119 rozwi\u0105zania. Towarzyszy\u0142y im zadawnione urazy i emocje, wo\u0142ania o naprawienie krzywd i o sprawiedliwo\u015b\u0107. Ta lawina wnikn\u0119\u0142a w system polityczny i niemal natychmiast zatka\u0142a jego system decyzyjny. Nie mog\u0142a by\u0107 bowiem przeformu\u0142owana w spo\u0142ecz\u00adnie akceptowany makroprogram, gdy\u017c nie istnia\u0142y przystosowane do tego celu procedury mediacyjno-kompromisowe. System nie m\u00f3g\u0142 wi\u0119c ju\u017c dzia\u0142a\u0107 po staremu, a po nowemu nie m\u00f3g\u0142, nie umia\u0142 i nie chcia\u0142. Ten stan rzeczy spowodowa\u0142 przej\u015bcie do fazy drugiej, gro\u017anej ju\u017c dla jego stabilno\u015bci. Brak dzia\u0142a\u0144 ze strony w\u0142adzy, zgodnych z wyartyku\u0142owanymi wcze\u015bniej \u017c\u0105daniami sprawi\u0142, \u017ce w system uderzy\u0142a druga fala \u017c\u0105da\u0144. Na dalszy plan zesz\u0142y postulaty pracownicze zg\u0142oszone uprzednio. Zast\u0105pione zosta\u0142y \u017c\u0105daniami przemodelowania samego systemu. Skoro bowiem dotychczasowy okaza\u0142 si\u0119 niezdolny realizowa\u0107 postulaty zg\u0142oszone w pierwszej fazie, za\u017c\u0105dano takiej jego przebudowy, aby m\u00f3g\u0142 to robi\u0107. By\u0142a to fala \u017c\u0105da\u0144 strukturalnych. Towarzyszy\u0142y jej rosn\u0105ce napi\u0119cia spo\u0142eczne. Ta faza, kt\u00f3r\u0105 obser\u00adwowali\u015bmy od wiosny do ko\u0144ca 1981 roku, mia\u0142a sw\u0105 w\u0142asn\u0105, wewn\u0119trzn\u0105 dynamik\u0119. Pocz\u0105tkowo \u017c\u0105dania strukturalne by\u0142y skromne i mia\u0142y na celu wy\u0142\u0105cznie usprawnienie realizacji konkretnych postu\u00adlat\u00f3w z fazy pierwszej. Dotyczy\u0142y wi\u0119c przede wszystkim uporz\u0105d\u00adkowania i usprawnienia komunikacji mi\u0119dzy aparatem w\u0142adzy a stron\u0105 spo\u0142eczn\u0105, stworzenia sta\u0142ych platform negocjacyjnych. Gdy \u017c\u0105dania te natrafi\u0142y na op\u00f3r, nast\u0105pi\u0142a ich eskalacja. Zg\u0142aszano postulaty stworzenia niezale\u017cnego systemu arbitra\u017cu, kt\u00f3ry rozwi\u0105zywa\u0142by przeci\u0105gaj\u0105ce si\u0119 spory dotycz\u0105ce postulat\u00f3w wcze\u015bniejszych. Gdy i te postulaty zosta\u0142y odrzucone, zacz\u0119\u0142y stopniowo dochodzi\u0107 do g\u0142osu \u017c\u0105dania jeszcze szersze. Mieli\u015bmy tu do czynienia z eskalacj\u0105 \u017c\u0105da\u0144 wynikaj\u0105c\u0105 z oporu systemu przed zmianami. Do pewnego momentu by\u0142 to proces \u017cywio\u0142owy. Ka\u017cda nast\u0119pna postulowana zmiana mia\u0142a w bezpo\u015bredniej intencji rozwi\u0105za\u0107 tylko k\u0142opoty z realizacj\u0105 postulatu wcze\u015bniejszego. Stopniowo jednak zakres postulowanych zmian nabie\u00adra\u0142 coraz bardziej charakteru ca\u0142o\u015bciowej reformy systemu. Ros\u0142a przy tym precyzja w formu\u0142owaniu postulat\u00f3w, rozumienie ich wagi i powszechno\u015b\u0107 ich akceptacji. Mimo zastrze\u017ce\u0144 i deklaracji czynionych w roku 1981 przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 projektodawc\u00f3w, \u017c\u0105dania strukturalne faktycznie w coraz wi\u0119kszym stopniu kwestionowa\u0142y dotychczasowe procedury polityczne, kt\u00f3re zapewnia\u0142y przenoszenie w teren woli partii. Projektuj\u0105c nowe atakowano wi\u0119c tym samym kierownicz\u0105 rol\u0119 partii i zasad\u0119 jedno\u015bci jako zasad\u0119 organizacji systemu politycznego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Faza \u017c\u0105da\u0144 strukturalnych zaostrzy\u0142a konflikt mi\u0119dzy aparatem w\u0142adzy i wi\u0119kszo\u015bci\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa optuj\u0105c\u0105 za zmianami systemu. \u017b\u0105dania strukturalne zg\u0142aszane w coraz gor\u0119tszej atmosferze politycznej zderza\u0142y si\u0119 z systemem i by\u0142y przeze\u0144 odrzucane. Tym niemniej system polityczny traci\u0142 sw\u0105 zwyk\u0142\u0105 stabilno\u015b\u0107. Przestawa\u0142 by\u0107 w pe\u0142ni kontrolowany przez parti\u0119. Nast\u0119powa\u0142 rozpad wielu jego funkcji na ni\u017cszych szczeblach. Destabilizacja polityczna powi\u0119ksza\u0142a trudno\u015bci gospodarcze. W tej oto sytuacji, gdy jedne grupy formu\u0142owa\u0142y jeszcze coraz to nowe \u017c\u0105dania maj\u0105ce by\u0107 przedmiotem negocjacji, inne przechodzi\u0142y ju\u017c do fazy trzeciej \u2014 aktywnego bojkotu istniej\u0105cych procedur i pr\u00f3b zast\u0119powania ich w\u0142asnymi. Gdy wi\u0119c jedni ci\u0105gle jeszcze liczyli na przepchni\u0119cie w\u0142asnych pomys\u0142\u00f3w w drodze negocjacji, inni, coraz liczniejsi, odrzucali ju\u017c w praktyce ide\u0119 dialogu i brali kwesti\u0119 przeprowadzenia zmian w swoje r\u0119ce, bez ogl\u0105dania si\u0119 na z g\u00f3ry wiadome stanowisko w\u0142adz. Rozpoczyna\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bciwy proces destrukcji systemu. Pocz\u0105tki tej trzeciej fazy mogli\u015bmy obserwowa\u0107 w ci\u0105gu ostatnich dw\u00f3ch-trzech miesi\u0119cy przed 13 grudnia 1981 roku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opisany proces stopniowej destabilizacji m\u00f3g\u0142 doprowadzi\u0107 do ca\u0142kowitej destrukcji socjalistycznego \u0142adu, gdyby aparat w\u0142adzy nie podj\u0105\u0142 drastycznych przeciwdzia\u0142a\u0144 wprowadzaj\u0105c stan wojenny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Swobodne ujawnienie realnie istniej\u0105cego braku jedno\u015bci stanowi\u0142o wi\u0119c dla systemu \u015bmiertelne zagro\u017cenie. Zagro\u017cenie to by\u0142o przy tym wszechobecne i nieustanne, brak bowiem jedno\u015bci jest powszechny i nieprzemijaj\u0105cy. Je\u017celi zatem opisany system polityczny ma przetrwa\u0107, konieczna by\u0142a ci\u0105g\u0142a walka z zagra\u017caj\u0105cym mu zewsz\u0105d i zawsze niebezpiecze\u0144stwem. Rozbie\u017cno\u015bci i konflikt\u00f3w zlikwidowa\u0107 nie spo\u00ads\u00f3b. Jedyn\u0105 drog\u0105 zachowania status quo by\u0142o wi\u0119c niedopuszczenie do ich \u017cywio\u0142owego ujawnienia si\u0119 na szersz\u0105 skal\u0119 gdziekolwiek, a zw\u0142aszcza w trakcie przebiegu usankcjonowanych procedur politycz\u00adnych (parlament, wybory, rady narodowe) i na forum takich instytucji, w kt\u00f3rych mog\u0142yby si\u0119 sta\u0107 zarzewiem destrukcji (uniwersytety, zwi\u0105zki zawodowe, mass-media). Konflikty i rozbie\u017cno\u015bci musia\u0142y znikn\u0105\u0107 z powierzchni systemu. Poniewa\u017c za\u015b pojawiaj\u0105 si\u0119 zawsze, gdy spo\u0142ecze\u0144stwo mo\u017ce swobodnie artyku\u0142owa\u0107 swe \u017c\u0105dania, konieczne by\u0142o zablokowanie w systemie politycznym i na jego obrze\u017cach swobodnej artykulacji interes\u00f3w. Blokada swobodnej artykulacji sta\u0142a si\u0119 w ten spos\u00f3b absolutnie podstawowym zadaniem, jakie musia\u0142o by\u0107 zrealizowane, aby system polityczny socjalizmu m\u00f3g\u0142 trwa\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ca\u0142y mechanizm funkcjonowania zosta\u0142 przede wszystkim zorien\u00adtowany na eliminacj\u0119 fundamentalnego zagro\u017cenia, jakie stanowi\u0142a dla\u0144 swobodna artykulacja. W ten oto spos\u00f3b hiatus mi\u0119dzy rzeczywis\u00adto\u015bci\u0105 fikcyjn\u0105 i za\u0142o\u017con\u0105 w systemie, a rzeczywisto\u015bci\u0105 realn\u0105 sta\u0142 si\u0119 podstawow\u0105 determinant\u0105 jego dzia\u0142ania. Ogl\u0105dany z tej perspektywy system socjalistyczny by\u0142 aren\u0105 zmaga\u0144, w kt\u00f3rych stawk\u0105 by\u0142o przetrwanie zespo\u0142u instytucji politycznych zorganizowanych wedle zasady jedno\u015bci, a si\u0142\u0105 destrukcyjn\u0105, kt\u00f3r\u0105 nale\u017ca\u0142o pokona\u0107 i spacy\u00adfikowa\u0107, by\u0142o realnie istniej\u0105ce spo\u0142ecze\u0144stwo.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Szczeg\u00f3\u0142owa analiza mechanizm\u00f3w blokuj\u0105cych swobodn\u0105 ar\u00adtykulacj\u0119 b\u0119dzie przedmiotem nast\u0119pnych rozdzia\u0142\u00f3w. Zanim jednak zaczniemy omawia\u0107 detale, po\u015bwi\u0119cimy kilka s\u0142\u00f3w na zarysowanie og\u00f3lnej konstrukcji tego mechanizmu. Aczkolwiek mia\u0142 on kilka odmian, to oparty by\u0142 generalnie na pomy\u015ble dw\u00f3ch r\u00f3wnocze\u015bnie dzia\u0142aj\u0105cych kana\u0142\u00f3w. Pierwszym przesy\u0142ane by\u0142y z g\u00f3ry do do\u0142u tre\u015bci, kt\u00f3re powinny by\u0107 wyartyku\u0142owane. Drugi mia\u0142 zapewni\u0107 uleg\u0142o\u015b\u0107 tych, kt\u00f3rzy owe tre\u015bci mieli wyrazi\u0107. Cech\u0105 specyficzn\u0105 tak pomy\u015blanej blokady by\u0142o nie totalne zamkni\u0119cie wszystkim ust i ustanowienie w systemie politycznym strefy ca\u0142kowitej ciszy, lecz skanalizowanie artykulacji i odg\u00f3rne ni\u0105 sterowanie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Instytucje polityczne, kt\u00f3re z natury rzeczy powo\u0142ane s\u0105 do wyra\u017cania interes\u00f3w r\u00f3\u017cnych grup spo\u0142ecznych (rady narodowe, zwi\u0105zki zawodowe itd.), czyni\u0142y to nadal, jednak\u017ce nie mia\u0142y mo\u017cliwo\u015bci ani swobodnego wyartyku\u0142owania \u017c\u0105da\u0144, ani dzia\u0142ania zgodnego z wol\u0105 tych, kt\u00f3rych formalnie by\u0142y reprezentantami.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kana\u0142, kt\u00f3rym przesy\u0142ane by\u0142y instytucjom politycznym tre\u015bci, jakie mia\u0142y by\u0107 w nich wyartyku\u0142owane, nazywamy dalej kana\u0142em sterowania centralnego. Przesy\u0142anie dokonuje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki odpowiednim konstrukcjom prawnym pozbawiaj\u0105cym ni\u017csze ogniwa artykulacyjne swobody dzia\u0142ania. Konstrukcje te, to powszechnie znane rozwi\u0105zania centralistyczne przesuwaj\u0105ce uprawnienia decy\u00adzyjne do wy\u017cszych szczebli systemu. Kana\u0142em sterowania centralnego mog\u0142a by\u0107 struktura partyjna (m.in. w przypadku mass-medi\u00f3w i samej partii), administracja pa\u0144stwowa (w przypadku rad narodo\u00adwych), hierarchiczna struktura zwi\u0105zkowa itd. Wielo\u015b\u0107 tych instytucji nie zmienia jednak faktu, \u017ce ostatecznym nadawc\u0105 by\u0142 zawsze centralny aparat partyjny, kt\u00f3ry kontrolowa\u0142 naczelne w\u0142adze wszystkich tych instytucji i dba\u0142, by przesy\u0142a\u0142y one do do\u0142u polecenia zgodne z jego wol\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Drugi element mechanizmu blokuj\u0105cego swobodn\u0105 artykulacj\u0119 w systemie politycznym nazywamy kana\u0142em kontroli lokalnej. Jego zadanie polega\u0142o g\u0142\u00f3wnie na selekcjonowaniu os\u00f3b do pracy w in\u00adstytucjach politycznych. Selekcja ta mia\u0142a zapobiec ujawnianiu na forum publicznym rozbie\u017cno\u015bci mi\u0119dzy tre\u015bciami narzuconymi a fak\u00adtycznymi interesami i pogl\u0105dami grup, w kt\u00f3rych rzekomo imieniu owe tre\u015bci by\u0142y wyra\u017cane. Ludzie zdatni do pracy w tych instytucjach musieli wi\u0119c by\u0107 albo oboj\u0119tni na faktyczne interesy grup, kt\u00f3rych byli formalnymi przedstawicielami, albo co prawda wra\u017cliwi na te interesy, lecz pr\u00f3buj\u0105cy je forsowa\u0107 jedynie w ramach niewielkiego marginesu swobodnego manewru, jaki by\u0142 przyznany instytucji, w kt\u00f3rej praco\u00adwali. Musieli to by\u0107 ludzie, kt\u00f3rych mo\u017cna zawsze przywo\u0142a\u0107 do porz\u0105dku, gdy zwierzchnicy uznali ich usi\u0142owania za przekraczaj\u0105ce bezpieczne granice. Funkcj\u0119 kana\u0142u kontroli lokalnej sprawowa\u0142y z regu\u0142y terenowe komitety partii korzystaj\u0105c z rozleg\u0142ej listy nomen\u00adklatury oraz kontroluj\u0105c mechanizmy wyborcze do przedstawicielskich organ\u00f3w systemu politycznego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Blokada artykulacji spoczywa\u0142a zatem g\u0142\u00f3wnie na barkach partii komunistycznej, a \u015bci\u015blej jej aparatu. Aby wszak\u017ce blokada mog\u0142a by\u0107 skuteczna, niezb\u0119dne by\u0142o harmonijne i solidarne wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie wszystkich ogniw tego\u017c aparatu. Musia\u0142 on reprezentowa\u0107 na zewn\u0105trz, wobec reszty systemu, jednolite stanowisko i zgodnie z nim dzia\u0142a\u0107. Konieczno\u015b\u0107 ta wynika\u0142a mi\u0119dzy innymi z faktu, \u017ce inna organizacja partyjna selekcjonowa\u0142a ludzi do pracy w danej, lokalnej kom\u00f3rce systemu politycznego, a inna, prawie z regu\u0142y centralna, korzysta\u0142a z nich nast\u0119pnie, bezpo\u015brednio lub po\u015brednio, kieruj\u0105c do nich polecenia, kt\u00f3re mieli oni artyku\u0142owa\u0107 jako interesy danego regionu, lub danej grupy spo\u0142ecznej i nast\u0119pnie realizowa\u0107. Dzia\u0142ania terenowego i centralnego aparatu partyjnego musia\u0142y si\u0119 wi\u0119c nawzajem harmonij\u00adnie uzupe\u0142nia\u0107 \u2014 inaczej aparat partyjny nie m\u00f3g\u0142by niczego skutecznie narzuci\u0107, gdy\u017c linia wypracowana na g\u00f3rze natrafia\u0142aby na op\u00f3r i by\u0142aby torpedowana przez ni\u017csze instancje, kt\u00f3re mia\u0142y przecie\u017c tworzy\u0107 na dole warunki jej realizacji. Nie m\u00f3g\u0142by te\u017c niczego skutecznie blokowa\u0107, je\u015bli w\u015br\u00f3d samych blokuj\u0105cych nie b\u0119dzie zgody, co blokowa\u0107 nale\u017cy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Problem polega\u0142 jednak na tym, \u017ce tak pomy\u015blana jedno\u015b\u0107 dzia\u0142ania aparatu partyjnego wobec reszty systemu nie mog\u0142a zaistnie\u0107 przy zachowaniu w samej partii swobodnej artykulacji. Uniemo\u017cliwienie bowiem swobodnego wyra\u017cania interes\u00f3w, \u017c\u0105da\u0144 i opinii w reszcie systemu przekszta\u0142ci\u0142oby parti\u0119 w organizacj\u0119 zast\u0119pcz\u0105. Interesy st\u0142umione gdzie indziej szuka\u0142yby mo\u017cliwo\u015bci artykulacji w ramach struktur partyjnych. By\u0142yby to oczywi\u015bcie interesy bardzo r\u00f3\u017cne, sprzeczne ze sob\u0105 nawzajem, a tak\u017ce z oficjaln\u0105 lini\u0105 partii. W systemie wielopartyjnym ich artykulacja uleg\u0142aby rozproszeniu. Zr\u00f3\u017cnicowane opcje ideologiczne poszczeg\u00f3lnych partii umo\u017cliwi\u0142yby bowiem natural-n\u0105 selekcj\u0119 i grupowanie si\u0119 tych interes\u00f3w w miar\u0119 jednolitych blokach. Jednak\u017ce wyra\u017cenie ich wszystkich naraz w ramach jednej organizacji czyni niezwykle trudnym, o ile w og\u00f3le mo\u017cliwym, osi\u0105gni\u0119cie mi\u0119dzy nimi zadowalaj\u0105cego kompromisu. \u015awiadectwem trudno\u015bci z tym zwi\u0105zanych s\u0105 cho\u0107by do\u015bwiadczenia WKP(b) w roku 1921 przed X Zjazdem tej partii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Osi\u0105gni\u0119cie kompromisu utrudnia\u0142 dodatkowo fakt, \u017ce w partii, podobnie jak w ca\u0142ym systemie, nie istnia\u0142y sformalizowane procedury mediacyjne nacelowane na osi\u0105ganie kompromisu w przypadku pojawienia si\u0119 konflikt\u00f3w mi\u0119dzy kierownictwem partyjnym a lokal\u00adnymi ogniwami partii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak wi\u0119c swobodna artykulacja w partii mog\u0142a wywo\u0142a\u0107 identyczne skutki, co i w reszcie systemu. Ostre konflikty wewn\u0119trzne zosta\u0142yby ujawnione, lecz nie mog\u0105c by\u0107 &#8211; z braku procedur mediacyjnych &#8211; ani rozwi\u0105zane, ani skanalizowane, postawi\u0142yby parti\u0119 w obliczu identycznych proces\u00f3w destabilizacji i destrukcji, co opisane uprzednio. Aby wi\u0119c unikn\u0105\u0107 tego niebezpiecze\u0144stwa, niezb\u0119dne by\u0142o zablokowa\u00adnie swobodnej artykulacji r\u00f3wnie\u017c w samej partii.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Zasada_jednosci_a_totalitarne_ujecia_systemu\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Zasada jedno\u015bci a totalitarne uj\u0119cia systemu<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W niniejszym rozdziale opisali\u015bmy og\u00f3lne pryncypia strukturalne socjalistycznego systemu politycznego oraz wskazali\u015bmy na blokad\u0119 swobodnej artykulacji jako na warunek jego trwania. W trzech nast\u0119p\u00adnych wyka\u017cemy, i\u017c zasada jedno\u015bci determinowa\u0142a tak\u017ce wewn\u0119trzn\u0105 konstrukcj\u0119 poszczeg\u00f3lnych instytucji politycznych, nie tylko za\u015b charak\u00adter formalnych stosunk\u00f3w pomi\u0119dzy nimi. Przedstawimy tak\u017ce mechaniz\u00admy blokuj\u0105ce swobodn\u0105 artykulacj\u0119 interes\u00f3w wewn\u0105trz tych instytucji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przeprowadzone analizy b\u0119d\u0105 mia\u0142y charakter statyczny, gdy\u017c naszym celem b\u0119dzie pokazanie, i\u017c zasada jedno\u015bci oraz blokada to trwa\u0142e i niezmienne charakterystyki socjalistycznego systemu politycz\u00adnego. Badanie skoncentruje si\u0119 zatem na wychwytywaniu z ca\u0142ej r\u00f3\u017cnorodno\u015bci i zmienno\u015bci, jakimi cechowa\u0142y si\u0119 procesy polityczne, tych w\u0142a\u015bnie trwa\u0142ych i niezmiennych element\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opisanie \u0142adu politycznego opartego na zasadzie jedno\u015bci oraz opisanie mechanizm\u00f3w blokuj\u0105cych nie wyczerpuje oczywi\u015bcie ca\u0142ej problematyki funkcjonowania systemu. Powstaje wi\u0119c pytanie, jakie znaczenie maj\u0105 te w\u0142a\u015bnie opisy dla ca\u0142o\u015bci obrazu dzia\u0142ania systemu socjalistycznego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Poniewa\u017c kluczowym poj\u0119ciem u\u017cytym w tych opisach jest poj\u0119cie jedno\u015bci interes\u00f3w, nasze pytanie wi\u0105\u017ce si\u0119 z dyskusj\u0105 na temat poznawczych warto\u015bci teorii totalitaryzmu. Teoria ta bowiem silnie akcentuje problem jedno\u015bci spo\u0142ecznej jako cechy wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cej systemy totalitarne. P\u00f3\u017aniejsza krytyka tej teorii i alternatywne koncepcje poj\u0119ciowego ujmowania socjalistycznej rzeczywisto\u015bci s\u0105 wi\u0119c z naszego punktu widzenia w\u0142a\u015bnie dyskusj\u0105 na temat przydatno\u015bci stosowania do opisu tego systemu poj\u0119cia jedno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">M\u00f3wi\u0105c o charakterystycznych cechach systemu totalitarnego, teoria totalitaryzmu zwraca\u0142a uwag\u0119 na cele, jakim mia\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 taka w\u0142a\u015bnie organizacja spo\u0142ecze\u0144stwa. W tym momencie w teorii tej pojawia si\u0119 idea jedno\u015bci. Hannah Arendt tak pisa\u0142a na ten temat: \u201eW\u0142adza totalna (&#8230;) d\u0105\u017cy do takiego zorganizowania niesko\u0144czonego pluralizmu i zr\u00f3\u017cnicowania istot ludzkich, jak gdyby ludzko\u015b\u0107 by\u0142a jedn\u0105 jednostk\u0105&#8221;. \u201eW doskona\u0142ym pa\u0144stwie totalitarnym (&#8230;) wszyscy ludzie staj\u0105 si\u0119 Jednym Cz\u0142owiekiem&#8221;. Na t\u0119 kwesti\u0119 zwracali te\u017c uwag\u0119 Friedrich i Brzezi\u0144ski. \u201eTotalitarysta &#8211; pisali &#8211; oczekuje, \u017ce wszyscy b\u0119d\u0105 z nim si\u0119 zgadza\u0107, potwierdzaj\u0105c tym samym s\u0142uszno\u015b\u0107 jego historycznej przenikliwo\u015bci. Owa nami\u0119tna pasja ku jednomy\u015bl\u00adno\u015bci powoduje, \u017ce totalitary\u015bci domagaj\u0105 si\u0119 od ca\u0142ej ludno\u015bci pod ich kontrol\u0105 ca\u0142kowitej zgody na kroki podejmowane przez re\u017cim&#8221;. Owe usi\u0142owania by\u0142y wed\u0142ug tw\u00f3rc\u00f3w teorii totalitaryzmu nierozerwalnie sprz\u0119gni\u0119te z terrorem. Mocno podkre\u015bla\u0142a to H. Arendt. Z kolei Friedrich i Brzezi\u0144ski pisali, \u017ce \u201eterror totalitarny i totalna jednomy\u015b\u00adlno\u015b\u0107 s\u0105 (&#8230;) nawzajem uzale\u017cnione. Usilne d\u0105\u017cenie do jednomy\u015blno\u015bci (&#8230;) wymaga (bowiem) narz\u0119dzia realizacji&#8221;. Dlatego w\u0142a\u015bnie \u201eruch totalitarny zdobywszy w\u0142adz\u0119 pragnie j\u0105 roztoczy\u0107 nad ka\u017cdym zak\u0105tkiem i szczelin\u0105, gdzie tylko dzia\u0142aj\u0105 ludzie&#8221;. \u201eCi\u0105g\u0142e odrzucanie tera\u017aniejszo\u015bci w imi\u0119 wielkich plan\u00f3w spo\u0142ecznej rekonstrukcji i prze\u00admiany cz\u0142owieka stanowi (&#8230;) podstaw\u0119 do totalnego rozci\u0105gania totalitarnej w\u0142adzy na wszystkie przejawy \u017cycia spo\u0142ecznego&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Takie widzenie systemu spowodowa\u0142o, \u017ce teoria totalitaryzmu &#8211; jak wskazywali jej krytycy &#8211; koncentrowa\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na analizie dzia\u0142a\u0144 w\u0142adz i zdawa\u0142a si\u0119 postrzega\u0107 system i jego funkcjonowanie jako zdeterminowane niemal wy\u0142\u0105cznie owymi dzia\u0142aniami. Widzia\u0142a g\u0142\u00f3wnie zale\u017cno\u015b\u0107 jednokierunkow\u0105: w\u0142adza dzia\u0142a\u0142a \u2014 zatomizowane spo\u0142ecze\u0144stwo poddawa\u0142o si\u0119 tym zabiegom. Tak wi\u0119c jedno\u015b\u0107 spo\u0142ecz\u00adn\u0105 teoria ta umieszcza\u0142a prawie wy\u0142\u0105cznie w p\u0142aszczy\u017anie \u015bwiadomych d\u0105\u017ce\u0144 totalitarnego re\u017cimu, kt\u00f3ry ide\u0119 t\u0119 realizowa\u0142 przy pomocy kontroli totalnej i terroru. Koncentracja za\u015b bada\u0144 na dzia\u0142aniach odg\u00f3rnych i pomini\u0119cie autonomicznych proces\u00f3w, jakie zachodzi\u0142y w samym spo\u0142ecze\u0144stwie, dawa\u0142a taki obraz tego\u017c spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3ry sugerowa\u0142 w spos\u00f3b mniej lub bardziej zamierzony, i\u017c jedno\u015b\u0107 jest ju\u017c jego stanem faktycznym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gdy zatem system uleg\u0142 postalinowskiej liberalizacji, zasadno\u015b\u0107 uj\u0119\u0107 totalitarnych stan\u0119\u0142a pod znakiem zapytania. Terror w znacznym stopniu os\u0142ab\u0142, gdy\u017c z obowi\u0105zku demonstrowania jedno\u015bci zwolniono sfer\u0119 prywatno\u015bci. Okaza\u0142o si\u0119 te\u017c, \u017ce kontrola sprawowana przez re\u017cim nigdy nie by\u0142a absolutna, a teraz system przesta\u0142 nawet takie ambicje przejawia\u0107. Spo\u0142ecze\u0144stwo, wbrew temu co g\u0142oszono, nie by\u0142o wcale zatomizowan\u0105 i zmuszon\u0105 terrorem do jednomy\u015blno\u015bci mas\u0105. W jego \u0142onie dzia\u0142a\u0142y i \u015bciera\u0142y si\u0119 najr\u00f3\u017cniejsze grupy interes\u00f3w. Wykryto system ci\u0105g\u0142ych przetarg\u00f3w zar\u00f3wno mi\u0119dzy nimi, jak i mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 centraln\u0105 a ni\u017cszymi pi\u0119trami systemu. W\u0142adze nie by\u0142y te\u017c w praktyce tak skuteczne w realizacji swych cel\u00f3w, jak to zak\u0142ada\u0142 model systemu totalitarnego. Obro\u0144cy tego modelu pr\u00f3bowali te fakty w\u0142\u0105cza\u0107 do analiz lub g\u0142osi\u0107, \u017ce totalitaryzm jest nie tyle modelem pewnego porz\u0105dku spo\u0142ecznego, co jego typem idealnym. Tym niemniej, nast\u0119powa\u0142 zmierzch popularno\u015bci uj\u0119\u0107 totalitarnych. Na scen\u0119 naukow\u0105 wkroczy\u0142y inne perspektywy teoretyczne: teoria grup interesu, teoria modernizacji, teoria systemu zbiurokratyzowanego itd. Wielka idea uj\u0119\u0107 totalitarnych &#8211; wizja spo\u0142ecznej jedno\u015bci wydawa\u0142a si\u0119 by\u0107 fa\u0142szywa, skoro w uj\u0119ciach tych prezentowano j\u0105 jako \u015bwiadomy cel re\u017cimu i mniej wi\u0119cej zrealizowany stan faktyczny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jednak\u017ce nowe propozycje teoretyczne r\u00f3wnie\u017c nie spe\u0142ni\u0142y pok\u0142ada\u00adnych w nich nadziei. Ich krytycy wskazywali na brak empirycznych potwierdze\u0144 narastania procesu demokratyzacji systemu wraz z rozwo\u00adjem jego potencja\u0142u gospodarczego (teza teorii modernizacji). Wyodr\u0119b\u00adnienie na si\u0142\u0119 sztucznych grup interes\u00f3w spotka\u0142o si\u0119 z krytyk\u0105, podobnie jak przywi\u0105zywanie do ich istnienia i dzia\u0142ania zbytniej wagi, jako \u017ce powstawa\u0142 przez to obraz systemu bardziej pluralistyczny ni\u017c to mia\u0142o miejsce w rzeczywisto\u015bci. Ci, kt\u00f3rzy socjalizm znali z wieloletniej autopsji wskazywali cz\u0119sto, \u017ce obraz systemu kreowany przez te uj\u0119cia nie uwzgl\u0119dnia jego niepowtarzalnej specyfiki, kt\u00f3r\u0105 co prawda trudno jasno okre\u015bli\u0107, lecz kt\u00f3rej brak wyra\u017anie si\u0119 w tych koncepcjach wyczuwa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">S\u0105dzimy, \u017ce owe krytyczne g\u0142osy s\u0105 ze wszech miar zasadne. S\u0105dzimy te\u017c, \u017ce aby obja\u015bni\u0107 og\u00f3lny mechanizm dzia\u0142ania systemu socjalistycznego, jednocze\u015bnie nie trac\u0105c z oczu jego specyfiki, koniecz\u00adny jest powr\u00f3t do idei jedno\u015bci, kt\u00f3rej tak znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 przypisywali autorzy uj\u0119\u0107 totalitarnych. Idea ta rzeczywi\u015bcie stanowi klucz do zrozumienia socjalizmu. Tyle, \u017ce jej \u017ar\u00f3de\u0142 nie nale\u017cy szuka\u0107 w zamia\u00adrach w\u0142adz, a jej oznak w realnie istniej\u0105cym spo\u0142ecze\u0144stwie. Ukryta by\u0142a ona w konstrukcji systemu. Chimera jedno\u015bci zosta\u0142a ju\u017c bowiem zrealizowana, tyle \u017ce w planie instytucjonalnym. Instytucje polityczne zosta\u0142y tak ukszta\u0142towane, jakby jedno\u015b\u0107 istnia\u0142a. Aby mog\u0142y trwa\u0107, nie wolno w nich by\u0142o ujawnia\u0107 konflikt\u00f3w i rozbie\u017cno\u015bci. Musia\u0142y by\u0107 karmione z\u0142ud\u0105 jedno\u015bci. Blokada swobodnej artykulacji s\u0142u\u017cy\u0142a wi\u0119c tworzeniu \u015bwiata pozor\u00f3w, \u015bwiata sztucznej harmonii. Takie widzenie problemu pozwala zachowa\u0107 poj\u0119cie jedno\u015bci jako kluczowej kategorii porz\u0105dkuj\u0105cej my\u015blowo obraz systemu socjalis\u00adtycznego, a jednocze\u015bnie pozwala unikn\u0105\u0107 zarzut\u00f3w, na jakie narazi\u0142a si\u0119 teoria totalitaryzmu. Wskazanie jedno\u015bci jako zasady, wedle kt\u00f3rej uporz\u0105dkowany by\u0142 system instytucji politycznych i z kt\u00f3rej to zasady wynika\u0142 imperatyw blokady jako narz\u0119dzia kreowania sztucznej harmonii, pozwala pogodzi\u0107 tez\u0119 o kreowaniu w socjalizmie rzeczywis\u00adto\u015bci harmonijnej z tez\u0105 o sprzeczno\u015bciach i konfliktach, jakimi targany jest \u00f3w system.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Harmonia musia\u0142a by\u0107 symulowana, instytucje polityczne bowiem nie by\u0142y przystosowane do dzia\u0142ania w warunkach swobodnie ujaw\u00adnianych sprzeczno\u015bci i konflikt\u00f3w. To, \u017ce w wyniku tej symulacji powstawa\u0142 \u015bwiat pozor\u00f3w, nie oznacza jednak, \u017ce by\u0142 on ma\u0142o istotny. Przeciwnie. Bez zachowania tych pozor\u00f3w socjalistyczne instytucje polityczne nie mog\u0142yby istnie\u0107. Imitowanie rzeczywisto\u015bci nierealnej by\u0142o wi\u0119c warunkiem istnienia bardzo realnego systemu opartego na zasadzie jedno\u015bci. Dlatego te\u017c &#8211; nawiasem m\u00f3wi\u0105c &#8211; has\u0142o So\u0142\u00ad\u017cenicyna odmowy uczestnictwa w k\u0142amstwie (czyli udawaniu) by\u0142o dla tego systemu zab\u00f3jcze. M\u00f3wienie prawdy r\u00f3wna\u0142o si\u0119 bowiem upub\u00adlicznieniu konflikt\u00f3w i sprzeczno\u015bci. Koniec udawania jedno\u015bci jest za\u015b ko\u0144cem socjalizmu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Symulowanie w instytucjach politycznych harmonii interes\u00f3w nie likwidowa\u0142o wszak\u017ce rozbie\u017cno\u015bci i konflikt\u00f3w. Istnia\u0142y one r\u00f3wnolegle ze \u015bwiatem pozornej harmonii. Tyle, \u017ce nie wolno im by\u0142o si\u0119 swobodnie ujawnia\u0107 na oficjalnym forum systemu politycznego. Powstawa\u0142a owa s\u0142ynna podw\u00f3jna rzeczywisto\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak zatem w socjalizmie wsp\u00f3\u0142istnia\u0142y naraz pozorna harmonia i prawdziwe konflikty. By\u0142y to jakby dwa pi\u0119tra socjalistycznej rzeczywisto\u015bci. Pe\u0142ny obraz funkcjonowania systemu nie mo\u017ce pomin\u0105\u0107 \u017cadnego z tych dw\u00f3ch aspekt\u00f3w. Uwzgl\u0119dnienie pi\u0119tra sztucznej harmonii jest przy tym nies\u0142ychanie istotne, albowiem dopiero dzi\u0119ki temu uzyska\u0107 mo\u017cna prawdziwy obraz pluralistycznego parteru. Faktyczny pluralizm nie dzia\u0142a bowiem w pr\u00f3\u017cni, lecz w otoczeniu, kt\u00f3rego prawo i si\u0142a s\u0142u\u017cy\u0142y przede wszystkim w\u0142a\u015bnie skrywaniu owego pluralizmu i demonstrowaniu w zamian pozornej jedno\u015bci i harmonii spo\u0142ecznej. Wszelkie niejawne przetargi i konflikty, jakie mia\u0142y tu miejsce, musia\u0142y wi\u0119c je uwzgl\u0119dnia\u0107 i dostosowa\u0107 si\u0119 do otoczenia, w jakim przysz\u0142o im istnie\u0107. Aby w pe\u0142ni zrozumie\u0107 zjawiska, jakie w tym systemie zachodzi\u0142y, trzeba jednak nie tylko uwzgl\u0119dnia\u0107 oba wymienione wy\u017cej aspekty. Trzeba te\u017c zda\u0107 sobie spraw\u0119 z ich relatywnej wa\u017cno\u015bci. Badanie pryncypi\u00f3w musi stanowi\u0107 pierwsz\u0105 w porz\u0105dku logicznym analiz\u0119 systemu. Owe pryncypia: zasada jedno\u015bci, kierownicza rola partii i blokada artykulacji, stanowi\u0105 najwy\u017csze pi\u0119tro socjalistycznego \u0142adu, a raczej \u2014 jego og\u00f3lne i niezmienne ramy, kt\u00f3re determinowa\u0142y kszta\u0142t i przebieg wszelkich innych proces\u00f3w. Badanie owego najwy\u017cszego pi\u0119tra nie wyklucza badania innych zjawisk, ale ich analiza musi owo najwy\u017csze pi\u0119tro traktowa\u0107 jako sta\u0142y punkt odniesienia. Tylko w ten spos\u00f3b mo\u017cna stworzy\u0107 wszechstronny obraz systemu przy zachowaniu jego specyfiki. Twierdzenie to odnosi si\u0119 zar\u00f3wno do badania systemu politycznego, jak i gospodarczego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli wi\u0119c zadali\u015bmy na pocz\u0105tku pytanie, jakie znaczenie dla ca\u0142o\u015bci obrazu dzia\u0142ania systemu socjalistycznego ma analiza zawarta w tym i nast\u0119pnych rozdzia\u0142ach, mo\u017cemy ju\u017c teraz na nie odpowiedzie\u0107. Przede wszystkim dotyczy ona w\u0142a\u015bnie owego najwy\u017cszego pi\u0119tra socjalistycznego porz\u0105dku. Jej znaczenie polega za\u015b na wyodr\u0119bnieniu tych mechanizm\u00f3w systemowych, kt\u00f3re mia\u0142y absolutnie pierwszo\u00adrz\u0119dne znaczenie dla trwania socjalizmu.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Dygresja_dlaczego_pozostawiono_instytucje_przedstawicielskie\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Dygresja: dlaczego pozostawiono instytucje przedstawicielskie?<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na zako\u0144czenie rozdzia\u0142u chcemy chwil\u0119 uwagi po\u015bwi\u0119ci\u0107 zagad\u00adnieniu, kt\u00f3re nie by\u0142o w nim co prawda szerzej rozwijane, ogniskuje wszak\u017ce uwag\u0119 wielu os\u00f3b i rodzi wiele nieporozumie\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Problem dotyczy przyczyn pozostawienia w socjalizmie r\u00f3\u017cnego typu instytucji przedstawicielskich, jako istotnego fragmentu struktury politycznej. Mamy tu do czynienia z sytuacj\u0105 paradoksaln\u0105. Instytucje te funkcjonowa\u0142y, ale swobodna w nich artykulacja by\u0142a zablokowana. Nie pe\u0142ni\u0142y wi\u0119c roli, do jakiej by\u0142y z natury powo\u0142ane. Co wi\u0119cej, samo ich istnienie nie wydaje si\u0119 absolutnie konieczne w strukturze opartej na za\u0142o\u017ceniu jedno\u015bci. Mo\u017cna sobie z powodzeniem wyobrazi\u0107 system oparty na tym za\u0142o\u017ceniu, bez instytucji przedstawicielskich. Blokada w\u00f3wczas istnia\u0142aby i tak, tyle \u017ce wygl\u0105da\u0142aby inaczej. Skoro jednak instytucje przedstawicielskie by\u0142y, blokada musia\u0142a by\u0107 w znacz\u00adnej mierze skierowana na ich neutralizacj\u0119. Nie wydaje si\u0119 to grzeszy\u0107 zbytni\u0105 logik\u0105. Zamiast za\u0142atwi\u0107 spraw\u0119 radykalnie, likwiduj\u0105c te instytucje, pozostawiono je, buduj\u0105c skomplikowany mechanizm ich blokady oraz tworz\u0105c jakie\u015b u\u0142omne dla nich funkcje, jak cho\u0107by od\u015bwi\u0119tnego manifestowania jedno\u015bci. W spos\u00f3b naturalny rodzi si\u0119 wi\u0119c pytanie: dlaczego je pozostawiono?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">By\u0142oby wielkim uproszczeniem odrzec, \u017ce decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119 odegra\u0142y tu wzgl\u0119dy kamufla\u017cowe, \u017ce wszelkiego typu organy wybieralne by\u0142y przede wszystkim rozmy\u015blnie zbudowan\u0105 i r\u00f3wnie rozmy\u015blnie utrzy\u00admywan\u0105 atrap\u0105 maj\u0105c\u0105 pozorowa\u0107 demokratyczny charakter w\u0142adzy. Taka odpowied\u017a trywializuje ca\u0142e zagadnienie. Po pierwsze, pomija istotne momenty w historycznym procesie tworzenia instytucji politycz\u00adnych socjalizmu. Po drugie, kieruj\u0105c uwag\u0119 na drugorz\u0119dn\u0105 w ko\u0144cu funkcj\u0119 kamufla\u017cow\u0105 nie dostrzega innych, naprawd\u0119 donios\u0142ych funkcji, jakie mia\u0142y do odegrania w socjalizmie zablokowane instytucje przedstawicielskie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli idzie o spraw\u0119 pierwsz\u0105, podstawowej przyczyny wykszta\u0142cenia si\u0119 takiego tworu, jakim by\u0142y zablokowane organy przedstawicielskie, szuka\u0107 nale\u017cy w mechanizmie ewolucji politycznych struktur pa\u0144stwa radzieckiego. Interesuj\u0105ca nas konstrukcja powstawa\u0142a \u017cywio\u0142owo, tzn. bez z g\u00f3ry obmy\u015blonego planu, lecz kierunek ewolucji zosta\u0142 zdeterminowany na wst\u0119pie przez specyficzne zdefiniowanie problemu; zdefiniowanie, o kt\u00f3rym przes\u0105dzi\u0142a doktryna. Spr\u00f3bujmy to wyja\u015bni\u0107 nieco bli\u017cej. Nie by\u0142o w doktrynie dylematu: zachowa\u0107 czy te\u017c w og\u00f3le zlikwidowa\u0107 instytucje przedstawicielskie. By\u0142 natomiast, uwarun\u00adkowany ideologicznym widzeniem \u015bwiata, problem wyrugowania z tych instytucji wrog\u00f3w rewolucji, kt\u00f3rzy chcieliby je przekszta\u0142ci\u0107 w o\u015brodki opozycji przeciw partii pe\u0142ni\u0105cej dziejow\u0105 misj\u0119 wyzwolenia mas. Realizacja tego zadania wywo\u0142a\u0142a jednak niezamierzon\u0105 pierwotnie ewolucj\u0119 struktur. O kierunku przemian instytucji przedstawicielskich zadecydowa\u0142 fakt, \u017ce powszechny i naturalny w spo\u0142ecze\u0144stwie brak jedno\u015bci interes\u00f3w by\u0142 przez ideologicznie zaprogramowanych przyw\u00f3d\u00adc\u00f3w bolszewickich interpretowany w b\u0142\u0119dnie rozpoznaj\u0105cych t\u0119 sytuacj\u0119 kategoriach doktrynalnych. Sformu\u0142owana w doktrynie \u015bcis\u0142a wsp\u00f3\u0142\u00adzale\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy konfliktowym charakterem spo\u0142ecze\u0144stwa a jego dychotomiczn\u0105 wizj\u0105 (bur\u017cuazja-proletariat) powodowa\u0142a, \u017ce konflikty interes\u00f3w interpretowano wy\u0142\u0105cznie jako przejaw walki klasowej, kt\u00f3ra zniknie wraz z likwidacj\u0105 prywatnej w\u0142asno\u015bci i klasy posiadaczy, ust\u0119puj\u0105c miejsca naturalnej, w my\u015bl doktryny, harmonii spo\u0142ecznej. Gdy zatem rewolucja obali\u0142a stary porz\u0105dek oparty na prywatnej w\u0142asno\u015bci, istniej\u0105cy nadal brak jedno\u015bci, czyli konflikty interes\u00f3w, traktowano nie jako zjawisko powszechne, naturalne i nieprzemijaj\u0105ce, lecz jako szcz\u0105tkowe, wywo\u0142ane ju\u017c to oporem wyw\u0142aszczanych i ich \u201esubiektywnych i obiektywnych&#8221; adherent\u00f3w, ju\u017c to przej\u015bciowym brakiem klasowej \u015bwiadomo\u015bci cz\u0119\u015bci uw\u0142aszczonych. Przyst\u0119puj\u0105c z tak\u0105 ocen\u0105 sytuacji do rugowania wrog\u00f3w rewolucji z organ\u00f3w przedstawicielskich, trudno by\u0142o przewidzie\u0107, \u017ce konsekwentne trzy\u00admanie si\u0119 tej interpretacji i r\u00f3wnie konsekwentna polityka wypierania wroga musi doprowadzi\u0107 do zablokowania swobodnej artykulacji interes\u00f3w, wpierw w radach i zwi\u0105zkach zawodowych, a potem &#8211; gdy st\u0142umione tam rozbie\u017cno\u015bci przenios\u0105 si\u0119 si\u0142\u0105 rzeczy do partii &#8211; proces ten trzeba b\u0119dzie i w niej powt\u00f3rzy\u0107 odbieraj\u0105c stopniowo g\u0142os najpierw ni\u017cszym szczeblom, potem wy\u017cszym, a\u017c w ko\u0144cu jedynym uprawnionym do wyra\u017cania woli spo\u0142ecznej stanie si\u0119 w\u00f3dz.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">B\u0142\u0119dna, ideologiczna ocena \u017ar\u00f3de\u0142 i skali zjawiska braku jedno\u015bci spowodowa\u0142a, \u017ce to naturalne i powszechne zjawisko przepuszczone przez interpretacyjny filtr doktryny uleg\u0142o personifikacji w postaci nieprzeliczonej armii wrog\u00f3w; armii, kt\u00f3ra swe rozmiary ujawnia\u0142a jednak stopniowo. Gdy bowiem zostali ju\u017c zniszczeni przeciwnicy deklaruj\u0105cy si\u0119 jawnie, a harmonii nadal nie by\u0142o, wniosek sfor\u00admu\u0142owany zgodnie z logik\u0105 doktryny brzmia\u0142: wida\u0107 nie wszyscy jeszcze wrogowie zostali unieszkodliwieni. B\u0142\u0105d ideologii uruchomi\u0142 w ten spos\u00f3b fatalny proces coraz bardziej ob\u0142\u0119dnej nagonki na wroga, a de facto &#8211; na ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo. Jednak\u017ce instytucje przedstawicielskie pozostawiono, bo \u015bwiadomie przez bolszewik\u00f3w realizowanym celem nie by\u0142o wcale odsuni\u0119cie od nich spo\u0142ecze\u0144stwa jako takiego, lecz owego mitycznego przeciwnika. Poniewa\u017c jednak pojawia\u0142 si\u0119 on wsz\u0119dzie i zawsze, gdzie tylko pozwolono m\u00f3wi\u0107 otwarcie i bez obaw, zadanie, jakie rozwi\u0105zywali kolejni bolszewiccy ustawodawcy \u0142udz\u0105co przypomina\u0142o s\u0142ynn\u0105 reklam\u0119 modelu Forda T., g\u0142osz\u0105c\u0105, i\u017c \u201eka\u017cdy odbiorca mo\u017ce mie\u0107 w\u00f3z pomalowany na taki kolor, jaki chce, pod warunkiem, \u017ce b\u0119dzie to kolor czarny&#8221;. Podobnie rzecz si\u0119 mia\u0142a z radzieckimi organami przedstawicielskimi. Ich konstruktorom polecono, aby ka\u017cdy obywatel m\u00f3g\u0142 w nich m\u00f3wi\u0107 swobodnie pod warunkiem, \u017ce b\u0119dzie wyra\u017ca\u0142 interesy klasy robotniczej g\u0142oszone przez parti\u0119. Absurd takiego postawienia sprawy wida\u0107 jednak dopiero z zewn\u0105trz doktryny. Zawarte w niej przekonanie<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">o nieuchronnym narastaniu harmonii spo\u0142ecznej \u0142atwo godzi\u0142o postulat jednomy\u015blno\u015bci z postulatem swobodnej artykulacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mo\u017cna jednak zada\u0107 pytanie, dlaczego zablokowanych instytucji przedstawicielskich nie zlikwidowano p\u00f3\u017aniej, gdy rola ideologii jako czynnika motywuj\u0105cego w\u0142adz\u0119 os\u0142ab\u0142a. Ot\u00f3\u017c na tak postawione pytanie mo\u017cna odpowiedzie\u0107 r\u00f3wnie\u017c pytaniem: po co w\u0142adza mia\u0142aby to czyni\u0107? Je\u017celi blokada by\u0142a szczelna, instytucje te nie sprawia\u0142y jej \u017cadnych k\u0142opot\u00f3w, mechanizm blokuj\u0105cy stawa\u0142 si\u0119 rutynowy, a co wi\u0119cej &#8211; pe\u0142ni\u0142 inne po\u017cyteczne dla w\u0142adzy funkcje. Korzy\u015bci z lik\u00adwidacji by\u0142yby zatem co najmniej dyskusyjne. Je\u017celi natomiast blokada przestawa\u0142a by\u0107 szczelna, likwidacja &#8211; rozwi\u0105zanie pozornie radykalne<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">&#8211; nie wchodzi\u0142a przewa\u017cnie w gr\u0119. Brak szczelno\u015bci mia\u0142 bowiem z regu\u0142y miejsce w momentach kryzysowych i oznacza\u0142, \u017ce spo\u0142ecze\u0144\u00adstwo uzyska\u0142o w pewnym zakresie mo\u017cliwo\u015b\u0107 swobodnego artyku\u0142o\u00adwania. Nacisk rewindykacyjnej artykulacji powodowa\u0142 w\u00f3wczas wzrost napi\u0119\u0107 spo\u0142ecznych. Zlikwidowanie w takim momencie Sejmu, rad narodowych, zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych, czy te\u017c wyrugowanie z partii organ\u00f3w wybieralnych nie polepszy\u0142oby sytuacji, lecz j\u0105 niepomiernie zaogni\u0142o. \u017badna za\u015b w\u0142adza nie jest do tego skora, o ile nie jest ostatecznie przyparta do muru. Okres od ko\u0144ca roku 1956 do 1958\/1959 wskazuje, \u017ce istnieje ca\u0142a gama innych technik, kt\u00f3rymi mo\u017cna stopniowo neutralizowa\u0107 napi\u0119cie i jednocze\u015bnie, r\u00f3wnie\u017c stopniowo, przywraca\u0107 szczelno\u015b\u0107 mechanizmu blokady. Techniki te zawodz\u0105 dopiero przy wysokim zorganizowaniu niezale\u017cnych o\u015brodk\u00f3w artykulacji, jak mia\u0142o to miejsce w przypadku \u201eSolidarno\u015bci&#8221; w \u0142atach 1980-81. I w\u0142a\u015bnie dopiero wtedy, gdy wszelkie pr\u00f3by politycznego wymanewrowania spo\u0142ecze\u0144stwa zawodz\u0105, w\u0142adze decyduj\u0105 si\u0119 na krok ostateczny &#8211; likwidacj\u0119 swobodnie artyku\u0142uj\u0105cych organ\u00f3w przedstawicielskich. Jednak\u017ce koszty materialne i polityczne zwi\u0105zane z wprowadzeniem otwartego terroru, kt\u00f3rym nale\u017cy w\u00f3wczas zdusi\u0107 op\u00f3r spo\u0142eczny, s\u0105 tak znaczne, \u017ce likwidacja odblokowanych instytucji przedstawicielskich jest krokiem ostatecznym. Dopiero ponowne ich odtworzenie, od razu w wersji bezpiecznej, czyli zablokowanej, mo\u017cna uzna\u0107 za podyktowane g\u0142\u00f3wnie ch\u0119ci\u0105 kamufla\u017cu. Cho\u0107 i wtedy pewn\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 inne wzgl\u0119dy, owe specyficzne korzy\u015bci, jakie czerpa\u0142a w\u0142adza z samego procesu blokady. Wa\u017c\u0105 one niema\u0142o i na decyzji pozostawienia instytucji przedstawicielskich, a tak\u017ce &#8211; cho\u0107 mo\u017ce w mniejszym stopniu &#8211; na decyzji ich odworzenia po uprzedniej likwidacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po pierwsze, zablokowane instytucje przedstawicielskie by\u0142y dla w\u0142adzy baz\u0105 rekrutacji i szkolenia przysz\u0142ych elit kierowniczych. By\u0142y te\u017c pul\u0105 wst\u0119pnych wyr\u00f3\u017cnie\u0144 oraz sitem selekcji. By\u0142y r\u00f3wnie\u017c w pewnym stopniu ogniwami zaciemniaj\u0105cymi uk\u0142ad faktycznych relacji w\u0142adza-spo\u0142ecze\u0144stwo, przez tworzenie pozor\u00f3w masowego uczestnictwa w sprawowaniu w\u0142adzy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie, blokada wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142a system kontroli nad spo\u0142ecze\u0144\u00adstwem. Jej mechanizm kreowa\u0142 \u015bwiat pozor\u00f3w. Spo\u0142ecze\u0144stwo pozo\u00adrowa\u0142o wyb\u00f3r swoich reprezentant\u00f3w, oni z kolei pozorowali, \u017ce m\u00f3wi\u0105 w imieniu spo\u0142ecze\u0144stwa, a w\u0142adza udawa\u0142a, \u017ce w to wszystko wierzy. W efekcie powstawa\u0142 oficjalny obraz harmonii spo\u0142ecznej, de facto za\u015b stan blokady. Uczestnictwo w tej grze pe\u0142ni\u0142o niezwykle istotn\u0105 funkcj\u0119 komunikowania przez obywatela pos\u0142usze\u0144stwa wobec w\u0142adzy, bowiem tylko pos\u0142uszny obywatel godzi si\u0119 na udawanie. Blokada by\u0142a wi\u0119c systemem wczesnego ostrzegania przed tymi, kt\u00f3rzy si\u0119 z owej gry wy\u0142amuj\u0105. Ka\u017cdy musia\u0142 co pewien czas nada\u0107 komunikat o swoim pos\u0142usze\u0144stwie. By\u0142o nim oczywi\u015bcie nie tylko, a nawet nie przede wszystkim, uczestnictwo w wyborach. System komunikat\u00f3w by\u0142 znacznie bardziej rozbudowany. Mog\u0142o nim by\u0107, si\u0119gaj\u0105c do przyk\u0142adu Vaclava Havla, wystawienie przez kierownika sklepu warzywnego odpowiedniego has\u0142a na wystawie w odpowiednim czasie. System komunikat\u00f3w poza okresowym informowaniem przez obywatela o jego pozytywnym stosunku do w\u0142adzy wci\u0105ga\u0142 go r\u00f3wnie\u017c mimowolnie w jej orbit\u0119. Utrwala\u0142 j\u0105. Komunikat nadawany by\u0142 bowiem nie tylko do g\u00f3ry, ale r\u00f3wnie\u017c na boki, do innych cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci. Wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 wszechogarniaj\u0105c\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 pozor\u00f3w, wywiera\u0142 wi\u0119c presj\u0119 na innych, aby czynili podobnie. Zniewala\u0142 innych do konformizmu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po trzecie, pozostawienie zablokowanych instytucji przedstawiciel\u00adskich le\u017ca\u0142o w partykularnym interesie tych, kt\u00f3rzy koordynowali proces blokady i odg\u00f3rnego narzucania. Koordynatorem by\u0142a partia, a m\u00f3wi\u0105c \u015bci\u015blej jej aparat. Sw\u0105 pozycj\u0119 koordynatora zawdzi\u0119cza\u0142 on w\u0142adczym uprawnieniom wobec reszty systemu. Te w\u0142a\u015bnie uprawnienia i zwi\u0105zane z nimi profity by\u0142y przedmiotem intensywnych zabieg\u00f3w i konkurencji w \u0142onie aparatu. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce mimo ostrej konkurencji, cz\u0142onk\u00f3w aparatu \u0142\u0105czy\u0142 pewien wsp\u00f3lny interes. Wywo\u00addzi\u0142 si\u0119 on st\u0105d, \u017ce uprawnienia, o kt\u00f3re toczy\u0142a si\u0119 wewn\u0119trzna walka, istnia\u0142y w du\u017cej mierze dzi\u0119ki instytucjom przedstawicielskim, kt\u00f3re trzeba by\u0142o zablokowa\u0107 i dzi\u0119ki temu, \u017ce w\u0142a\u015bnie aparat mia\u0142 to zadanie koordynowa\u0107. Konkurencja toczy\u0142a si\u0119 wi\u0119c w ramach wsp\u00f3lnego interesu, kt\u00f3rym by\u0142o utrzymanie status quo cia\u0142 przed\u00adstawicielskich, a nie ich likwidacja. Ta ostatnia by\u0142aby r\u00f3wnoznaczna z utraceniem przez aparat cz\u0119\u015bci jego znaczenia.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_V_Rady_narodowe_%E2%80%93_wladza_bez_wladzy\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 V \u00a0Rady narodowe &#8211; w\u0142adza bez w\u0142adzy<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W pa\u0144stwie socjalistycznym instytucj\u0105 w\u0142adzy lokalnej by\u0142a ra\u00adda narodowa. W niniejszym rozdziale przedstawimy mechanizm, kt\u00f3ry mia\u0142 uniemo\u017cliwi\u0107 lokalnej spo\u0142eczno\u015bci zaprezentowanie na tym forum w\u0142asnych interes\u00f3w oraz podejmowanie stosownych do nich decyzji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wyb\u00f3r rad narodowych jako przedmiotu analizy wymaga kilku s\u0142\u00f3w wyja\u015bnienia. Po pierwsze, by\u0142y one w krajach socjalistycznych drugimi co do znaczenia, po parlamencie, przedstawicielskimi organami w\u0142adzy pa\u0144stwowej. Ju\u017c sam ten fakt uzasadnia znaczenie ich badania. Po drugie, mechanizm blokowania swobodnej artykulacji by\u0142 w radach, by tak rzec, klasyczny, tzn. dwukana\u0142owy, z bardzo wyra\u017anym podzia\u0142em funkcji pe\u0142nionych przez oba kana\u0142y. Ta prostota konstruk\u00adcyjna sprawia, \u017ce poznanie tego mechanizmu u\u0142atwia zrozumienie istoty mechanizmu blokady i wprowadza do lektury rozdzia\u0142\u00f3w<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">o mass-mediach i partii komunistycznej. Opisane tam mechanizmy blokady s\u0105 wspecjalizowanymi wariantami wersji klasycznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Analiza, kt\u00f3r\u0105 przeprowadzimy w niniejszym rozdziale na przy\u00adk\u0142adzie polskich rad narodowych, obejmuje zasadniczo okres od 1954 r., gdy po raz pierwszy odby\u0142y si\u0119 wybory do rad narodowych, do po\u0142owy lat 70-ych, kiedy to dokonano istotnych zmian w ich dotychczasowej konstrukcji prawnej, nie naruszaj\u0105c jednak zasad\u00adniczych mechanizm\u00f3w blokady. Analiz\u0119 rozpoczniemy od przed\u00adstawienia usytuowania rad w ca\u0142o\u015bci struktury politycznej, czyli ich tzw. pozycji ustrojowej, nast\u0119pnie przejdziemy do m\u00f3wienia mechaniz\u00admu blokowania swobodnej oddolnej artykulacji.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Pozycja_ustrojowa_rad_a_mechanizm_blokady_artykulacji\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Pozycja ustrojowa rad a mechanizm blokady artykulacji<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Regulacje prawne tworz\u0105ce hierarchiczn\u0105 struktur\u0119 rad narodowych wszystkich szczebli stanowi\u0105 kolejne potwierdzenie tezy o zasadzie, jaka przy\u015bwieca\u0142a organizowaniu instytucji politycznych systemu socjalistycznego. Regulacje te zawieraj\u0105 bowiem ukryte za\u0142o\u017cenie, \u017ce w stosunkach mi\u0119dzy radami poszczeg\u00f3lnych szczebli panuje doskona\u0142a zgodno\u015b\u0107, harmonia i brak konflikt\u00f3w. Za\u0142o\u017cenie to owocuje, podobnie jak w makrostrukturach politycznych, charakterystycznymi rozwi\u0105za\u00adniami prawnymi z jednej strony i r\u00f3wnie charakterystycznym brakiem innych rozwi\u0105za\u0144 &#8211; z drugiej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pozycja ustrojowa rad narodowych w PRL, przej\u0119ta z modelu radzieckiego, kwalifikowa\u0142a je jako organy przedstawicielskie w\u0142adzy pa\u0144stwowej. Dwa elementy tej konstrukcji zwracaj\u0105 uwag\u0119. Po pierwsze, stworzono struktur\u0119 hierarchicznie podporz\u0105dkowanych organ\u00f3w przedstawicielskich pa\u0144stwa (Sejm oraz wojew\u00f3dzkie, powia\u00adtowe, gromadzkie rady narodowe). Po drugie, rada narodowa mia\u0142a podw\u00f3jny charakter. By\u0142a reprezentantem interes\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci lokalnej, wy\u0142onionym w drodze wybor\u00f3w, a jednocze\u015bnie \u2014 terenowym organem w\u0142adzy pa\u0144stwowej, kt\u00f3ry reprezentowa\u0142 interesy pa\u0144stwa jako ca\u0142o\u015bci. Ci sami radni mieli by\u0107 jednocze\u015bnie rzecznikami swych wyborc\u00f3w i rzecznikami w\u0142adzy zwierzchniej. Nie istnia\u0142 zatem w terenie rozdzia\u0142 w\u0142adzy pa\u0144stwowej centralnej, w formie jej pe\u0142no\u00admocnik\u00f3w i lokalnej &#8211; samorz\u0105dowej. Obie te funkcje pe\u0142ni\u0107 mia\u0142a jedna instytucja i ci sami ludzie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rozwi\u0105zanie to stwarza\u0142o niebagatelny problem godzenia obu punkt\u00f3w widzenia. Trudno\u015bci powi\u0119ksza\u0142 jeszcze spos\u00f3b powi\u0105zania rady z organami centralnymi, mi\u0119dzy innymi w kwestiach, kt\u00f3re mia\u0142y najbardziej \u017cywotne znaczenie dla spo\u0142eczno\u015bci lokalnej: planu i bu\u00add\u017cetu terenowego. W konsekwencji tego, \u017ce rada narodowa by\u0142a terenowym organem w\u0142adzy pa\u0144stwowej uznano bowiem, \u017ce terenowe planowanie gospodarcze ma by\u0107 w ca\u0142o\u015bci (tak w sprawach szczeg\u00f3l\u00adnego zainteresowania w\u0142adz centralnych, jak i w sprawach czysto lokalnych) w\u0142\u0105czone w proces planowania og\u00f3lnonarodowego. Innymi s\u0142owy: Poniewa\u017c rada by\u0142a organem planuj\u0105cego pa\u0144stwa, jej plan gospodarczy mia\u0142 w ca\u0142o\u015bci stanowi\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 planu szerszego, og\u00f3lno\u00adnarodowego. To samo odnosi\u0142o si\u0119 do planowania bud\u017cetowego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bud\u017cety terenowe by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 sk\u0142adow\u0105 jednolitego bud\u017cetu pa\u0144stwa. Rozwi\u0105zania te nie pozostawiaj\u0105c radom autonomicznego pola dzia\u00ad\u0142ania, niezmiernie rozszerza\u0142y zakres spraw, kt\u00f3re by\u0142y przedmiotem wsp\u00f3lnego zainteresowania rady i jej organ\u00f3w nadrz\u0119dnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wszystkie wymienione cechy (hierarchiczna struktura organ\u00f3w przedstawicielskich, podw\u00f3jny charakter rady, plany i bud\u017cety terenowe jako cz\u0119\u015b\u0107 ich odpowiednik\u00f3w centralnych) stawia\u0142y bardzo ostro na porz\u0105dku dziennym pytanie, jak w ramach takiego modelu ustrojowego zapewni\u0107 zgodno\u015b\u0107 decyzji centralnych pa\u0144stwa z decyzjami jego terenowych organ\u00f3w przedstawicielskich, gwarantuj\u0105c jednocze\u015bnie swobodn\u0105 artykulacj\u0119 i niezale\u017cno\u015b\u0107 tych ostatnich. Innymi s\u0142owy: jak pogodzi\u0107 zasad\u0119 hierarchicznego podporz\u0105dkowania cia\u0142 przedstawi\u00adcielskich z zasad\u0105 swobodnej w nich artykulacji, zw\u0142aszcza, je\u015bli nie ma \u017cadnego podzia\u0142u spraw na te, kt\u00f3re s\u0105 przedmiotem hierarchicznego podporz\u0105dkowania i na te, kt\u00f3re s\u0105 w wy\u0142\u0105cznej kompetencji miej\u00adscowej rady. Pytanie, jak pogodzi\u0107, nale\u017cy tu oczywi\u015bcie rozumie\u0107: jak rozwi\u0105za\u0107 konflikty powsta\u0142e ze zderzenia zasady podporz\u0105dkowania z zasad\u0105 swobodnej artykulacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pytanie to kieruje uwag\u0119 na przepisy, kt\u00f3re regulowa\u0142y tryb kontakt\u00f3w rady z jej organami nadrz\u0119dnymi. Ot\u00f3\u017c &#8211; jak wynika z dalszej analizy &#8211; w relacjach g\u00f3ra-d\u00f3\u0142, ni\u017cszym szczeblom przyznano wy\u0142\u0105cznie prawo wyra\u017cania opinii, wy\u017cszym natomiast &#8211; prawo podejmowania wi\u0105\u017c\u0105cych rady lokalne decyzji. Obowi\u0105zywa\u0142a wi\u0119c typowa zasada hierarchicznego podporz\u0105dkowania. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 powstania konfliktu, w trakcie konsulta\u00adcji, a tak\u017ce po podj\u0119ciu decyzji niezgodnej ze swobodnie wyartyku\u0142owan\u0105 wol\u0105 spo\u0142eczno\u015bci lokalnej, w przepisach w og\u00f3le nie by\u0142a uwzgl\u0119dniona. Nie znajdujemy w nich bowiem \u017cadnych norm, kt\u00f3re s\u0142u\u017cy\u0142yby kanalizo\u00adwaniu i kompromisowemu rozwi\u0105zywaniu takich konflikt\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na pierwszy rzut oka wydaje si\u0119 zaskakuj\u0105ce, \u017ce w regulacjach prawnych nie dostrze\u017cono konieczno\u015bci pogodzenia zasady swobodnej artykulacji z zasad\u0105 hierarchicznego podporz\u0105dkowania. Sp\u00f3jrzmy jednak na ca\u0142e zagadnienie nieco inaczej. Zastan\u00f3wmy si\u0119 mianowicie, w jakich warunkach regulacje te nie stwarza\u0142yby k\u0142opot\u00f3w z pogodze\u00adniem obu postulat\u00f3w. Jest to pytanie dla zrozumienia modelu ustrojo\u00adwego rad fundamentalne. Pytamy bowiem, jakie mo\u017ce by\u0107 pozytywne uzasadnienie dla takich rozwi\u0105za\u0144. Owo uzasadnienie stanowi pod\u00adstawow\u0105, cho\u0107 ukryt\u0105, zasad\u0119 konstrukcyjn\u0105 modelu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ot\u00f3\u017c, wszystkie opisane elementy mo\u017cna uzasadni\u0107 jako w pe\u0142ni funkcjonalne, je\u017celi za\u0142o\u017cymy, \u017ce zgodno\u015b\u0107 interes\u00f3w \u201eg\u00f3ry&#8221; i \u201edo\u0142\u00f3w&#8221; istnieje ju\u017c na wst\u0119pie, tzn. zanim jeszcze opisany mechanizm zacznie dzia\u0142a\u0107, a nie ma by\u0107 dopiero osi\u0105gana w trakcie jego dzia\u0142ania za pomoc\u0105 kompromisowych zabieg\u00f3w proceduralnych. Za\u0142o\u017cenie na wst\u0119pie zgodno\u015bci, usuwaj\u0105c problem jej osi\u0105gania, sprawia, \u017ce hierar\u00adchiczne podporz\u0105dkowanie organ\u00f3w przedstawicielskich nie stwarza problemu, gdy\u017c swobodna w nich artykulacja wyrazi\u0107 mo\u017ce ju\u017c istniej\u0105c\u0105 zgodno\u015b\u0107. Opisane procedury, dotycz\u0105ce relacji pionowych nie musz\u0105 wi\u0119c s\u0142u\u017cy\u0107 rozwi\u0105zywaniu konflikt\u00f3w, poniewa\u017c z za\u0142o\u017cenia ich nie ma.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przedstawiony model ustrojowy rad, kt\u00f3rego kr\u0119gos\u0142upem by\u0142a hierarchiczna struktura cia\u0142 przedstawicielskich powi\u0105zanych ze sob\u0105 tak, jakby wiadomo by\u0142o z g\u00f3ry, \u017ce istnieje mi\u0119dzy nimi pe\u0142na zgodno\u015b\u0107 interes\u00f3w, stanowi\u0142, wed\u0142ug nas, strukturalne \u017ar\u00f3d\u0142o blokady swobodnej artykulacji w radach narodowych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W rzeczywisto\u015bci bowiem zgodno\u015bci interes\u00f3w nie by\u0142o i radom narodowym grozi\u0142o nieustanne ujawnienie konfliktu mi\u0119dzy interesami centralnymi a terenowymi. Mia\u0142oby to jednak wybitnie destruktywny wp\u0142yw na system polityczny, gdy\u017c obowi\u0105zuj\u0105ce procedury nie prze\u00adwidywa\u0142y kompromisowego rozwi\u0105zywania konflikt\u00f3w, a tylko pod\u00adporz\u0105dkowanie rady decyzjom odg\u00f3rnym. Je\u017celi zatem, wbrew za\u0142o\u017ce\u00adniu o braku konflikt\u00f3w, pojawia\u0142yby si\u0119 one i nie zosta\u0142y rozwi\u0105zane w drodze wst\u0119pnych konsultacji, racje szczebla ni\u017cszego, zgodnie z istniej\u0105cymi procedurami powinny by\u0107 automatycznie odrzucone.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Taki stan rzeczy spowodowa\u0142by przej\u015bcie do drugiej fazy konfliktu, gro\u017anej ju\u017c dla stabilno\u015bci systemu. Rozbie\u017cno\u015bci merytoryczne cent\u00adrum-teren na tle decyzji alokacyjno-podzia\u0142owych, nie mog\u0105c by\u0107 rozwi\u0105zane w ramach istniej\u0105cych procedur, przekszta\u0142ci\u0142yby si\u0119 w konflikt strukturalny: podwa\u017cenie przez teren samych tych procedur, jako uniemo\u017cliwiaj\u0105cych uwzgl\u0119dnienie jego racji. Procedury te s\u0142u\u017cy\u0142y jednak r\u00f3wnocze\u015bnie przenoszeniu w teren woli partii, wyra\u017canej przez centralne organy pa\u0144stwa, atak na nie by\u0142by zatem r\u00f3wnoznaczny z atakiem na kierownicz\u0105 rol\u0119 partii w pa\u0144stwie. To wszak\u017ce, zak\u0142adaj\u0105c swobod\u0119 artyku\u0142owania w radach, musia\u0142oby zainicjowa\u0107, opisany w rozdziale poprzednim kilkufazowy proces pot\u0119gowania napi\u0119\u0107 i stopniow\u0105 destabilizacj\u0119 systemu. Aby zjawiska te nie wyst\u0105pi\u0142y i aby konstrukcja oparta na za\u0142o\u017ceniu jedno\u015bci przetrwa\u0142a, musia\u0142 zosta\u0107 usuni\u0119ty podstawowy czynnik dysfunkcjonalny \u2014 zasada swobodnej artykulacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rozwi\u0105zanie to, aczkolwiek stabilizowa\u0142o model, godzi\u0142o jednak w sam\u0105 istot\u0119 rad jako spo\u0142ecznych kana\u0142\u00f3w artykulacji. Zamiast by\u0107 forum wyra\u017cania interes\u00f3w lokalnych, sta\u0142y si\u0119 one odbiorcami kierowanych do nich dyrektyw centralnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mechanizm blokowania artykulacji by\u0142 dwutorowy. Jednym torem wprowadzono do rad narodowych tre\u015bci, kt\u00f3re powinny by\u0107 w nich wyra\u017cone, a kt\u00f3re z powodu braku jedno\u015bci nie zosta\u0142yby samorzutnie wypowiedziane. By\u0142 to kana\u0142 sterowania centralnego. Drugim torem usuwano przeszkody, jakie mog\u0142y si\u0119 pojawi\u0107 w trakcie przeprowadza\u00adnia tego zabiegu. By\u0142 to kana\u0142 kontroli lokalnej. Dzia\u0142ania obu musia\u0142y by\u0107 oczywi\u015bcie \u015bci\u015ble koordynowane.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Blokada_artykulacji_poprzez_kanal_sterowania_centralnego\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Blokada artykulacji poprzez kana\u0142 sterowania centralnego<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Blokowanie swobodnej artykulacji w radach narodowych poprzez kana\u0142 sterowania centralnego polega\u0142o na zast\u0119powaniu swobodnie wyartyku\u0142owanej woli spo\u0142eczno\u015bci lokalnej dyrektywami organ\u00f3w nadrz\u0119dnych. W tym celu stworzono mechanizm odg\u00f3rnego narzucania decyzji, pozbawiaj\u0105c jednocze\u015bnie rady prawnie usankcjonowanych narz\u0119dzi sprzeciwu. Sterowanie partyjne odbywa\u0142o si\u0119 tu po\u015brednio poprzez decyduj\u0105cy wp\u0142yw naczelnych organ\u00f3w partii na kszta\u0142t narodowego planu gospodarczego w og\u00f3le oraz poprzez narzucanie Radzie Ministr\u00f3w i Komisji Planowania preferencji partyjnego centrum co do terytorialnego rozmieszczenia rozdysponowanych \u015brodk\u00f3w planowych. Partyjne preferencje zawarte w planach centralnych przesy\u0142ane by\u0142y w d\u00f3\u0142 kana\u0142ami pa\u0144stwowej administracji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Narzucanie radom decyzji, kt\u00f3re mia\u0142y one nast\u0119pnie przedstawia\u0107 jako swoje w\u0142asne, najlepiej wida\u0107 na przyk\u0142adzie kluczowej dla spo\u0142eczno\u015bci lokalnej kwestii, b\u0119d\u0105cej te\u017c podstawow\u0105 sfer\u0105 dzia\u0142ania rad: tworzenie planu i bud\u017cetu terenowego. W mechanizmie tym mo\u017cna wyodr\u0119bni\u0107 dwie zasadnicze cz\u0119\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pierwsz\u0105 stanowi\u0142y prawne konstrukcje pionowych relacji mi\u0119dzy rad\u0105 i jej organami nadrz\u0119dnymi, umo\u017cliwiaj\u0105ce tym ostatnim dowolnie szeroko i szczeg\u00f3\u0142owo ingerowa\u0107 w proces tworzenia planu i bud\u017cetu terenowego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mechanizmu stanowi\u0142y sformalizowane rozwi\u0105zania dotycz\u0105ce wewn\u0119trznych relacji pomi\u0119dzy sk\u0142adowymi samej rady: sesj\u0105 plenarn\u0105, komisjami, prezydium i wydzia\u0142ami. Rozwi\u0105zania te odsuwa\u0142y organy przedstawicielskie rady (sesj\u0119 i komisje) od faktycz\u00adnego kierowania i nadzoru nad prac\u0105 jej organ\u00f3w wykonawczych. Te ostatnie mog\u0142y dzi\u0119ki temu bez przeszk\u00f3d tworzy\u0107 projekty plan\u00f3w i bud\u017cet\u00f3w terenowych na podstawie nadsy\u0142anych z g\u00f3ry dyrektyw.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Mechanizm_odgornego_narzucania_decyzji\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Mechanizm odg\u00f3rnego narzucania decyzji<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pragn\u0105c przedstawi\u0107 mechanizm odg\u00f3rnego narzucania decyzji musimy najpierw om\u00f3wi\u0107 tzw. procedury planistyczne. Zaskakuj\u0105cy jest fakt braku aktu normatywnego o randze ustawy, kt\u00f3ry by w okresie lat 1950-1980 trwale regulowa\u0142 tryb sporz\u0105dzania plan\u00f3w gospodarczych, w tym r\u00f3wnie\u017c i terenowych. Zamiast niego, Rada Ministr\u00f3w podejmowa\u0142a corocznie osobn\u0105 uchwa\u0142\u0119 okre\u015blaj\u0105c\u0105 zasady i tryb opracowywania tych plan\u00f3w, nie b\u0119d\u0105c w tym wzgl\u0119dzie ograniczona \u017cadnym aktem wy\u017cszego rz\u0119du. Nale\u017cy sobie jasno u\u015bwiadomi\u0107 znaczenie, jakie mia\u0142o to rozwi\u0105zanie dla sprawowania w\u0142adzy nad radami. Radzie Ministr\u00f3w zosta\u0142a mianowicie przyznana pe\u0142na swoboda w corocznym zmienianiu ustale\u0144 odno\u015bnie do tak istotnych spraw, jak na przyk\u0142ad: z jak\u0105 szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci\u0105 rady narodowe b\u0119d\u0105 sterowane za pomoc\u0105 odg\u00f3rnych dyrektyw podczas opracowywania plan\u00f3w dla okre\u015blonych obszar\u00f3w tematycznych oraz na jakim etapie i w jakim zakresie rady poszczeg\u00f3lnych stopni (wojew\u00f3dzkie, powiatowe, gromadzkie) b\u0119d\u0105 w og\u00f3le w\u0142\u0105czone w opra\u00adcowywanie tych plan\u00f3w. Spr\u00f3bujmy nieco bli\u017cej przyjrze\u0107 si\u0119 tym procedurom.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tworzenie projektu planu wojew\u00f3dzkiego spoczywa\u0142o na barkach prezydium i wydzia\u0142\u00f3w resortowych, czyli organ\u00f3w wykonawczych rady i opiera\u0142o si\u0119 na obowi\u0105zkowych wytycznych i dyrektywach oraz na formalnie tylko nieobowi\u0105zkowych, tzw. informacjach planistycz\u00adnych Rady Ministr\u00f3w. Okre\u015bla\u0142y one szczeg\u00f3\u0142owo\u015b\u0107, z jak\u0105 projekt planu musia\u0142 by\u0107 opracowany, a tak\u017ce uj\u0119te rzeczowo i pieni\u0119\u017cnie zadania dyrektywne dla rady, wynikaj\u0105ce z projektu Narodowego Planu Gospodarczego (NPG). Nie istnia\u0142a \u017cadna norma, kt\u00f3ra by skutecznie mog\u0142a ogranicza\u0107 liczb\u0119 i zakres tych ingerencji. Przepis g\u0142osi\u0142 co prawda, \u017ce NPG mo\u017ce wyznacza\u0107 tylko zadania o charakterze og\u00f3lnopa\u0144stwowym, lecz interpretacja tego przepisu spoczywa\u0142a r\u00f3wnie\u017c w gestii Rady Ministr\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W praktyce ten stan rzeczy rodzi\u0142 potop odg\u00f3rnych dyrektyw. Sprowadza\u0142y one pole swobodnego manewru rady w ustalaniu planu, a tak\u017ce bud\u017cetu terenowego do minimum, a niekiedy likwidowa\u0142y je zupe\u0142nie. Zjawisko to szczeg\u00f3lnie ostro krytykowano podczas kolejnych odwil\u017cy politycznych. W roku 1956 pisano, \u017ce centralizacja i szczeg\u00f3\u00ad\u0142owo\u015b\u0107 decyzji sz\u0142a niekiedy tak daleko, i\u017c rola prezydi\u00f3w rad narodowych by\u0142a sprowadzana do pozycji ogniwa po\u015brednicz\u0105cego jedynie w doprowadzeniu centralnie ustalonych zada\u0144 do przedsi\u0119\u00adbiorstw terenowych. W. Sokolewicz podaj\u0105c liczb\u0119 2000 wska\u017anik\u00f3w odg\u00f3rnych, jakie obowi\u0105zywa\u0142y rad\u0119 przy ustalaniu planu terenowego cytowa\u0142 autora, kt\u00f3ry nazywa\u0142 owe plany aktami wykonawczymi w stosunku do planu centralnego. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce w tym okresie, pr\u00f3cz Rady Ministr\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c ministerstwa mia\u0142y prawo przekazywa\u0107 radom obowi\u0105zkowe dyrektywy. Podczas sesji bud\u017cetowych w roku 1956, o\u015bmieleni sytuacj\u0105 polityczn\u0105, radni odwa\u017cyli si\u0119 kierowa\u0107 \u201ewiele krytycznych uwag [&#8230;] zar\u00f3wno pod adresem organ\u00f3w central\u00adnych, jak i rad narodowych wy\u017cszych stopni za zbyt szczeg\u00f3\u0142owe okre\u015blanie zada\u0144 i limit\u00f3w bud\u017cetowych, ta nadmierna szczeg\u00f3\u0142owo\u015b\u0107 odg\u00f3rnie ustalana, kr\u0119powa\u0142a inicjatyw\u0119 rad i nie pozwala\u0142a na samodzielno\u015b\u0107 w sporz\u0105dzaniu bud\u017cet\u00f3w&#8221;. Oceniaj\u0105c sytuacj\u0119 pub\u00adlicy\u015bci tego okresu pisali: \u201eJe\u017celi rady narodowe, a zw\u0142aszcza gromadz\u00adkie, nie mia\u0142y w zasadzie nic do powiedzenia w owych latach, to dlatego, \u017ce mog\u0142y one w zasadzie pozorowa\u0107 tylko ludow\u0142adztwo, a nie realizowa\u0107 je&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Lata 1956 i 1957 przynios\u0142y pr\u00f3b\u0119 ograniczenia liczby wska\u017anik\u00f3w dyrektywnych. Jest jednak charakterystyczne, \u017ce organem, w kt\u00f3rego bezpo\u015bredniej kompetencji to le\u017ca\u0142o, by\u0142a Rada Ministr\u00f3w, cia\u0142o odpowiedzialne za dotychczasowy stan rzeczy i jak ka\u017cde, niech\u0119tnie ograniczaj\u0105ce w\u0142asn\u0105 swobod\u0119. Podj\u0119te przez ni\u0105 dzia\u0142ania cechowa\u0142o wi\u0119c z jednej strony spektakularne ograniczenie dyrektyw, z drugiej &#8211; pozostawienie furtek, kt\u00f3rymi wr\u00f3ci\u0107 mog\u0142a dawna praktyka. Przy\u00adk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 s\u0142ynna uchwa\u0142a 611\/56 Rady Ministr\u00f3w, sprowadza\u00adj\u0105ca liczb\u0119 dyrektyw z kilku tysi\u0119cy do pozornie tylko kilkunastu i okre\u015blaj\u0105ca zakres samodzielno\u015bci planistycznej rad. Wpierw g\u0142osi\u0142a ona, \u017ce NPG i bud\u017cet pa\u0144stwa mog\u0105 okre\u015bla\u0107, dla dziedzin gospodar\u00adczych podleg\u0142ych radom narodowym, zagadnienia, kt\u00f3rych liczb\u0119 ograniczy\u0142a do dziewi\u0119ciu. Zagadnienia te sformu\u0142owano jednak tak og\u00f3lnie, \u017ce w paragrafie nast\u0119pnym wspominano ju\u017c o konieczno\u015bci ich uszczeg\u00f3\u0142owienia nie precyzuj\u0105c wszak\u017ce, kto ma prawo to czyni\u0107 i jaki stopie\u0144 szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci jest dopuszczalny. Umo\u017cliwia\u0142o to w praktyce rozbicie tych has\u0142owo uj\u0119tych zagadnie\u0144 na dowoln\u0105 liczb\u0119 bardziej szczeg\u00f3\u0142owych dyrektyw. I tak te\u017c si\u0119 sta\u0142o. Na przyk\u0142ad zawarte w uchwale 611\/56 RM has\u0142o \u201ezadania skupu podstawowych p\u0142od\u00f3w rolnych&#8221; ta sama Rada Ministr\u00f3w rozbi\u0142a w roku 1960 na 12 wska\u017anik\u00f3w dyrektywnych, a w roku 1964 ju\u017c na 36.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wraz z up\u0142ywem czasu stopie\u0144 dyrektywno\u015bci wzrasta\u0142. Dosz\u0142o w ko\u0144cu do tego, \u017ce w roku 1971, podczas kolejnej odwil\u017cy, po\u00adwt\u00f3rzono w zasadzie opini\u0119 z okresu Pa\u017adziernika. Podczas dyskusji na krajowej naradzie sekretarzy prezydi\u00f3w wojew\u00f3dzkich rad narodo\u00adwych i miast wydzielonych, stwierdzono, na przyk\u0142ad, \u017ce: \u201eRadnych rad wy\u017cszych stopni, zw\u0142aszcza wojew\u00f3dzkiego, zalewa pow\u00f3d\u017a papier\u00f3w. Ze wzgl\u0119du na ich nadmiar, na niekomunikatywny j\u0119zyk, radni wielu z tych dokument\u00f3w w og\u00f3le nie czytaj\u0105. Zw\u0142aszcza stosy materia\u0142\u00f3w, kt\u00f3re radni otrzymuj\u0105 z okazji sesji bud\u017cetowych. Mimo to, brak tam propozycji alternatywnych, w\u0142a\u015bciwie nic ju\u017c nie mo\u017cna zmieni\u0107&#8221;. Przyk\u0142adowo, w celu przygotowania projektu planu i bu\u00add\u017cetu i to na szczeblu ni\u017cszym, bo powiatowej rady narodowej, pracownicy wydzia\u0142\u00f3w finansowych musieli pozna\u0107 przepisy i wytyczne o \u0142\u0105cznej obj\u0119to\u015bci 1200 stron. Z tymi faktami wsp\u00f3\u0142brzmia\u0142y opinie \u015brodowisk naukowych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rot pisa\u0142 np.: \u201eW zasadzie rady niewiele maj\u0105 do powiedzenia przy uchwalaniu bud\u017cetu i planu gospodarczego, poniewa\u017c s\u0105 tak ob\u00adwarowane wska\u017anikami i limitami oraz wytycznymi i uzgodnieniami do poszczeg\u00f3lnych pozycji w\u0142\u0105cznie, \u017ce w\u0142a\u015bciwie rada narodowa niewiele mo\u017ce wprowadzi\u0107 w\u0142asnych ustale\u0144 do tych plan\u00f3w [&#8230;].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Szczeg\u00f3lny styl funkcjonowania organ\u00f3w centralnych w ubieg\u0142ym okresie, polegaj\u0105cy na szczeg\u00f3\u0142owym, drobiazgowym wyznaczaniu nie tyle pola dzia\u0142ania rad, co okre\u015blaniu sposob\u00f3w, wska\u017anik\u00f3w, form tej dzia\u0142alno\u015bci, niew\u0105tpliwie hamowa\u0142 rozw\u00f3j decentralizacji i tym samym &#8211; samorz\u0105dno\u015bci organ\u00f3w lokalnych&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przy opisanej skali sterowania dyrektywnego traci\u0142y na znaczeniu wst\u0119pne konsultacje planistyczne Rady Ministr\u00f3w z radami wojew\u00f3dz\u00adkimi i tych ostatnich z radami ni\u017cszych szczebli. W przypadku rad wojew\u00f3dzkich p\u0142yn\u0105ce z g\u00f3ry dyrektywy mia\u0142y &#8211; jak ju\u017c powiedzieli\u015b\u00admy &#8211; charakter obligatoryjny. Jedyn\u0105 przewidzian\u0105 drog\u0105 oddzia\u0142y\u00adwania na Komisj\u0119 Planowania (KP), kt\u00f3ra je opracowywa\u0142a, by\u0142a konsultacja, czyli nie zobowi\u0105zuj\u0105ce jej do niczego wys\u0142uchanie opinii rady wojew\u00f3dzkiej. Wszelkie spory mi\u0119dzy KP a rad\u0105 na temat projekt\u00f3w plan\u00f3w rozstrzyga\u0142a Rada Ministr\u00f3w. Dysponowa\u0142a ona tak\u017ce silnymi \u015brodkami dyscyplinarnymi, kt\u00f3rych gro\u017aba u\u017cycia skutecznie hamowa\u0142a rady przed g\u0142o\u015bnym wyra\u017ceniem sprzeciwu. Rada Ministr\u00f3w mog\u0142a zawiesi\u0107 ka\u017cd\u0105 uchwa\u0142\u0119 rady wojew\u00f3dzkiej (a tak\u017ce uchyli\u0107 uchwa\u0142y prezydi\u00f3w rad wszystkich szczebli), je\u015bli &#8211; jak g\u0142osi\u0142a ustawa &#8211; by\u0142a ona sprzeczna \u201ez zasadnicz\u0105 lini\u0105 polityki Pa\u0144stwa&#8221;. Z tego samego powodu mog\u0142a zawiesi\u0107 w czynno\u015bciach przewodnicz\u0105cego rady i inne osoby z jej prezydium. Og\u00f3lnikowo\u015b\u0107 ustawowego sformu\u0142owania o \u201esprzeczno\u015bci z lini\u0105&#8221; dawa\u0142a Radzie Ministr\u00f3w nieskr\u0119powan\u0105 w praktyce swobod\u0119 u\u017cycia tej broni.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wydaje si\u0119, \u017ce po\u0142\u0105czenie bardzo du\u017cej liczby wska\u017anik\u00f3w dyrek\u00adtywnych z gro\u017ab\u0105 zastosowania ostrych sankcji wobec niesubordyno\u00adwanych, by\u0142o podstawowym czynnikiem, kt\u00f3ry redukowa\u0142 znaczenie wst\u0119pnej konsultacji i wp\u0142ywania t\u0105 drog\u0105 na tre\u015b\u0107 dyrektyw. Musimy przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce konsultacje w pionie odbywa\u0142y si\u0119 prawie wy\u0142\u0105cznie z organami wykonawczymi rady, przy faktycznym odsuni\u0119ciu organ\u00f3w przedstawicielskich. Znaczenie konsultacji by\u0142o wreszcie niewielkie i z tego wzgl\u0119du, \u017ce rady wojew\u00f3dzkie mia\u0142y obowi\u0105zek bezdyskusyjnej zmiany swego projektu planu, je\u017celi podejmowana zawsze po jego opracowaniu uchwa\u0142a Rady Ministr\u00f3w o NPG tego wymaga\u0142a. Po uchwale za\u015b Sejmu, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 ewentualnie wprowadzi\u0107 do NPG swoje poprawki, rady musia\u0142y swe plany r\u00f3wnie\u017c bezdys\u00adkusyjnie poprawia\u0107, nawet je\u015bli by\u0142y ju\u017c uchwalone.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przypadku rad ni\u017cszych stopni, procedury konsultacyjne de facto zlikwidowano w og\u00f3le, mo\u017cna zatem m\u00f3wi\u0107 o ca\u0142kowitym odsuni\u0119ciu tych rad od procesu planowania. Procedura planistyczna w relacji: Rada Ministr\u00f3w-rada wojew\u00f3dzka zak\u0142ada\u0142a dwukrotne opracowanie projektu wojew\u00f3dzkiego planu gospodarczego: w wersji wst\u0119pnej i ostatecznej. Ot\u00f3\u017c rady ni\u017cszych stopni wy\u0142\u0105czono z fazy wst\u0119pnej, kiedy istnia\u0142y jeszcze mo\u017cliwo\u015bci uwzgl\u0119dnienia ich postula\u00adt\u00f3w we wst\u0119pnym projekcie planu wojew\u00f3dzkiego. Proces planowania ograniczono w nich do fazy ko\u0144cowej. Autorem tego rozwi\u0105zania by\u0142y od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych prezydia rad wojew\u00f3dzkich, kt\u00f3rym Rada Ministr\u00f3w przyzna\u0142a w\u00f3wczas prawo swobodnego ustalania trybu planowania w obr\u0119bie podlegaj\u0105cego im systemu rad. Posuni\u0119cie to reklamowano oficjalnie jako decentralizacj\u0119 uprawnie\u0144 i faktycznie by\u0142a to decentralizacja, tyle &#8211; \u017ce jak si\u0119 okaza\u0142o &#8211; uprawnie\u0144 do ubezw\u0142asnowolnienia rad podleg\u0142ych radzie wojew\u00f3dzkiej. Albowiem praktyka z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych nie zmieni\u0142a si\u0119, jedynie odpowiedzialno\u015b\u0107 za ni\u0105 przesz\u0142a ni\u017cej: z Rady Ministr\u00f3w do rad wojew\u00f3dzkich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wykorzystanie przyznanej swobody do wyeliminowania z procesu planistycznego rad powiatowych i gromadzkich by\u0142o zrozumia\u0142e. Prezydia rad wojew\u00f3dzkich unika\u0142y w ten spos\u00f3b sytuacji nierozwi\u0105zy\u00adwalnej: pogodzenia szczeg\u00f3\u0142owych dyrektyw odg\u00f3rnych z postulatami ni\u017cszych szczebli, postulatami, kt\u00f3re nazywano \u201enierealnym koncertem \u017cycze\u0144&#8221; wobec &#8211; dodajmy ju\u017c od siebie &#8211; dyrektyw Rady Ministr\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podobn\u0105 swobod\u0119 co radom wojew\u00f3dzkim przyznawano te\u017c radom powiatowym. Mieli\u015bmy wi\u0119c do czynienia z uk\u0142adem hierarchicznym, w kt\u00f3rym ka\u017cdy szczebel, bezsilny wobec nadrz\u0119dnego, dysponowa\u0142 r\u00f3wnocze\u015bnie olbrzymi\u0105 w\u0142adz\u0105 wobec szczebla ni\u017cszego. Uruchomienie na poziomie Rady Ministr\u00f3w rozbudowanego systemu dyrektywnego wobec rady wojew\u00f3dzkiej spowodowa\u0142o powielenie tego uk\u0142adu ni\u017cej. Aparat wykonawczy rady wojew\u00f3dzkiej dokonywa\u0142 we w\u0142asnym zakresie wszelkich bilans\u00f3w i oblicze\u0144 konsultuj\u0105c swe projekty wst\u0119pne co najwy\u017cej z kilkoma osobami z rad powiatowych, po czym przesy\u0142a\u0142 ni\u017cej gotowe, szczeg\u00f3\u0142owe dyrektywy. Likwidowa\u0142y one w praktyce pole swobodnego manewru rady powiatowej podczas opracowywania przez ni\u0105 jedynej, od razu ostatecznej wersji projektu planu powiatu. Nast\u0119pnie proces powtarza\u0142 si\u0119 w relacji: powiatowa rada narodo\u00adwa-gromadzka rada narodowa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ten stan rzeczy &#8211; jak wykaza\u0142y badania empiryczne &#8211; by\u0142 jednym z podstawowych czynnik\u00f3w zapobiegaj\u0105cych ujawnieniu konflikt\u00f3w w radach narodowych. Badacze stwierdzili, \u017ce mimo i\u017c spo\u0142eczno\u015bci lokalne wyra\u017ca\u0142y w przewa\u017caj\u0105cej mierze interesy konfliktowe, nie obserwowano, by konflikty te ujawni\u0142y si\u0119 na najbardziej do tego podatnym gruncie &#8211; podczas podejmowania przez rad\u0119 decyzji o podziale \u015brodk\u00f3w bud\u017cetowych. Wynika\u0142o to z ma\u0142ej aktywno\u015bci samej rady i ludno\u015bci danego terenu, przekonanych, \u017ce posiadane uprawnienia decyzyjne oraz \u015brodki i mo\u017cliwo\u015bci s\u0105 zbyt ma\u0142e, by mo\u017cna by\u0142o skutecznie walczy\u0107 o zaspokojenie podstawowych potrzeb terenu<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Ustawowa_neutralizacja_organow_przedstawicielskich\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Ustawowa neutralizacja organ\u00f3w przedstawicielskich<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Lawina odg\u00f3rnych dyrektyw nie natrafia\u0142a na op\u00f3r rady jako organu przedstawicielskiego r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce dzi\u0119ki odpowiednim zabiegom formalnym zmniejszono faktyczn\u0105 rol\u0119 sesji plenarnej rady w funkcjonowaniu ca\u0142o\u015bci rady narodowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sesja plenarna by\u0142a formalnie organem zwierzchnim rady na\u00adrodowej maj\u0105c do dyspozycji prezydium jako cia\u0142o wykonawczo\u00ad-zarz\u0105dzaj\u0105ce oraz wydzia\u0142y jako organy stricte wykonawcze. Je\u00addnak\u017ce, co powszechnie stwierdzano w literaturze, prezydium w prak\u00adtyce by\u0142o niezale\u017cne od sesji i co wi\u0119cej &#8211; narzuca\u0142o jej kierunki pracy. Wielekro\u0107 powtarzana, i to zar\u00f3wno w roku 1956, jak i w 1971, opinia o faktycznej nadrz\u0119dno\u015bci prezydium nad rad\u0105 nie by\u0142a bezpodstawna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u0179r\u00f3d\u0142em tego stanu rzeczy by\u0142o usuni\u0119cie w radach narodowych podzia\u0142u na funkcje ustawodawcze i wykonawcze. Ich po\u0142\u0105czenie nast\u0105pi\u0142o w prezydium rady, co nada\u0142o mu \u0142\u0105cznie kompetencje, z g\u00f3ry niejako przes\u0105dzaj\u0105ce o podrz\u0119dnej roli sesji plenarnej. Analiza podzia\u0142u uprawnie\u0144 normodawczych pomi\u0119dzy oba te cia\u0142a wykazuje, \u017ce tylko w 25% przypadk\u00f3w sesja rady by\u0142a wyra\u017anie okre\u015blona jako organ normotw\u00f3rczy. W sytuacji, gdy ka\u017cda nieostro\u015b\u0107 sformu\u0142owa\u0144 wykorzystywana by\u0142a przez prezydium dla przechwycenia kompetencji, oznacza\u0142o to, \u017ce przynajmniej trzy czwarte wszystkich akt\u00f3w nor\u00admatywnych by\u0142o wyrazem samodzielnej aktywno\u015bci cia\u0142a formalnie pe\u0142ni\u0105cego funkcje wykonawcze. Podrz\u0119dna pozycja sesji plenarnej wynika\u0142a dalej z uprawnie\u0144 prezydium do przygotowywania i zwo\u0142y\u00adwania sesji. \u201eW licznych radach radni dowiadywali si\u0119 o terminie sesji 2-3 dni przed jej odbyciem, a niekiedy nawet w tym samym dniu. Zw\u0142aszcza w radach najni\u017cszego stopnia nie jest powszechny zwyczaj pisemnego zapraszania radnych na sesj\u0119 z do\u0142\u0105czonym porz\u0105dkiem dziennym obrad, projektami uchwa\u0142, danymi statystycznymi itd. Nieliczne s\u0105 wypadki udzia\u0142u komisji rady lub ich przewodnicz\u0105cych w przygotowaniu porz\u0105dku obrad sesji i jej wst\u0119pnych za\u0142o\u017ce\u0144 koncepcyjnych [&#8230;]. W rezultacie radni nie zawsze s\u0105 przygotowani do debaty sesyjnej, polemiki z cz\u0142onkami prezydium i kierownikami wydzia\u0142\u00f3w, krytycznej oceny przedstawionych projekt\u00f3w uchwa\u0142 czy sprawozda\u0144, informacji itd.&#8221; Co wi\u0119cej &#8211; jak pisa\u0142 inny autor &#8211; nie przyj\u0119\u0142o si\u0119, aby wytyczne rady by\u0142y obowi\u0105zkowo przetwarzane w wytyczne prezydium, kt\u00f3re robi\u0142o to jedynie z w\u0142asnej woli, ale raczej rzadko. Sw\u0105 niezawis\u0142o\u015b\u0107 zawdzi\u0119cza\u0142o ono tak\u017ce ograniczeniom kompetencyjnym sesji w kwestii obsady przewodnicz\u0105cego prezydium. \u201eWprawdzie rada wybiera prezydium [&#8230;] jednak\u017ce wyb\u00f3r przewodni\u00adcz\u0105cego prezydium wymaga zatwierdzenia przez organ administracji odpowiednio wy\u017cszego stopnia. Decyzja organu zatwierdzaj\u0105cego ma charakter w\u0142adczy [&#8230;]. Ponadto ograniczona jest nadrz\u0119dna rola rady wobec prezydium dopuszczalno\u015bci\u0105 zawieszenia w czynno\u015bciach prze\u00adwodnicz\u0105cego i innych os\u00f3b wchodz\u0105cych w sk\u0142ad prezydium przez prezydia odpowiednio wy\u017cszego stopnia&#8221;. Wspomnie\u0107 te\u017c nale\u017cy o mo\u017cliwo\u015bci wyboru do prezydium os\u00f3b nie b\u0119d\u0105cych radnymi. Nie lepiej przedstawia\u0142a si\u0119 relacja: sesja-wydzia\u0142y. Aczkolwiek formalnie by\u0142y one organami sesji plenarnej, to jednak, podporz\u0105d\u00adkowane bezpo\u015brednio nie jej a prezydium, by\u0142y od niej faktycznie niezale\u017cne. Kierownik\u00f3w wydzia\u0142\u00f3w mianowa\u0142o prezydium, kt\u00f3re sw\u0105 uchwa\u0142\u0119 w tej sprawie przedk\u0142ada\u0142o jedynie plenum rady do zatwier\u00addzenia. Poniewa\u017c \u2014 wyprzedzaj\u0105c nieco tok rozwa\u017ca\u0144 &#8211; za nominacj\u0105 przez prezydium kry\u0142a si\u0119 opinia terenowego komitetu PZPR, zatwier\u00addzenie by\u0142o jedynie formalno\u015bci\u0105. Istnia\u0142o zreszt\u0105 dodatkowe zabez\u00adpieczenie przed ewentualn\u0105 niesubordynacj\u0105 sesji plenarnej. Sesja rady narodowej w razie niezatwierdzenia uchwa\u0142y prezydium nie mog\u0142a nast\u0119pnie sama powo\u0142a\u0107 innej osoby na kierownika wydzia\u0142u, gdy\u017c nie przys\u0142ugiwa\u0142y jej takie uprawnienia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Minimalny te\u017c wp\u0142yw mia\u0142a rada na wewn\u0119trzn\u0105 organizacj\u0119 pracy wydzia\u0142\u00f3w. To co wa\u017cne &#8211; ustalane by\u0142o centralnie, pozostawa\u0142 jedynie margines spraw ma\u0142o istotnych. Uniezale\u017cnienie s\u0142u\u017cbowe, organizacyjne i personalne wydzia\u0142\u00f3w od sesji by\u0142o zjawiskiem istotnym o tyle, \u017ce to w\u0142a\u015bnie wydzia\u0142y by\u0142y bezpo\u015brednim odbiorc\u0105 odg\u00f3rnych wytycznych dla propozycji uchwa\u0142 sesji rady.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Powy\u017cszy stan relacji rada-prezydium i rada-wydzia\u0142y sprzyja\u0142 odsuni\u0119ciu sesji plenarnej od aktywnego kierownictwa, a tym samym umo\u017cliwia\u0142 bezkolizyjny sp\u0142yw odg\u00f3rnych dyrektyw. Wniosek ten znajdzie pe\u0142ne potwierdzenie w faktach. Z jednej strony obserwowali\u015bmy bardzo wysok\u0105 aktywno\u015b\u0107 prezydium, narzucaj\u0105cego radzie zar\u00f3wno tematyk\u0119 sesji, jak i wyst\u0119puj\u0105cego samodzielnie ze znakomit\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 inicjatyw wobec wydzia\u0142\u00f3w, przez co zast\u0119powa\u0142o ono sam\u0105 rad\u0119 w kszta\u0142towaniu bud\u017cetu i planu, z drugiej &#8211; widoczna by\u0142a, cz\u0119sto podkre\u015blana, bierno\u015b\u0107 rady wynikaj\u0105ca z poczucia bezsilno\u015bci. Bierne rady wykazywa\u0142y nik\u0142\u0105 aktywno\u015b\u0107 w ukierunkowywaniu pracy swych organ\u00f3w roboczych, tj. komisji. Kontrola bie\u017c\u0105ca pracy wydzia\u0142\u00f3w w formie interpelacji by\u0142a r\u00f3wnie\u017c niewielka, gdy\u017c interpelacje, mimo i\u017c dotyczy\u0142y zwykle spraw drobnych, by\u0142y i tak cz\u0119sto lekcewa\u017cone przez prezydium oraz wydzia\u0142y . Rola rady w ustaleniu planu i bud\u017cetu pomniejszana by\u0142a dodatkowo przez bardzo liczne zmiany tych podstawowych akt\u00f3w rady ju\u017c po ich uchwaleniu. Liczba tych zmian si\u0119ga\u0142a przyk\u0142adowo na szczeblu wojew\u00f3dzkim dw\u00f3ch tysi\u0119cy.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Blokada_artykulacji_poprzez_kanal_kontroli_lokalnej\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Blokada artykulacji poprzez kana\u0142 kontroli lokalnej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Programy, pozornie formu\u0142owane przez rady narodowe, a faktycz-nie przekazywane im poprzez kana\u0142 sterowania centralnego, sta\u0142y cz\u0119sto w jaskrawej sprzeczno\u015bci z autentycznymi interesami danego terenu. Aby mimo to rada gotowa by\u0142a sygnowa\u0107 je jako w\u0142asne, nale\u017ca\u0142o j\u0105 uczyni\u0107 uleg\u0142\u0105 wobec polityki odg\u00f3rnego narzucania. Od strony formalnoprawnej system rady narodowej by\u0142 do tego przygo\u00adtowany. Problem tkwi\u0142 jedynie w &#8211; by pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 \u017cargonem biurokratycznym &#8211; zabezpieczeniu odpowiedniego materia\u0142u ludz\u00adkiego, dzi\u0119ki kt\u00f3remu stworzony zosta\u0142by w radzie klimat akceptacji dla pozorowania przez ni\u0105 samodzielno\u015bci. Zadanie to realizowa\u0142 kana\u0142 kontroli lokalnej, w kt\u00f3rym pierwszoplanow\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142 terenowy komitet partii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tworzenie odpowiedniego klimatu opiera\u0142o si\u0119 na prostej kon\u00adstatacji, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142em potencjalnych tar\u0107 mo\u017ce by\u0107 przede wszystkim sam radny, pozostaj\u0105cy w \u015bcis\u0142ej wi\u0119zi ze swymi wyborcami. Chc\u0105c zatem uczyni\u0107 z rad cia\u0142a bez niepo\u017c\u0105danej inicjatywy, biernie akceptuj\u0105ce partyjne i odg\u00f3rne polecenia, bez wzgl\u0119du na ich konsek\u00adwencje, nale\u017ca\u0142o wpierw przeci\u0105\u0107 wi\u0119\u017a, jaka powinna \u0142\u0105czy\u0107 reprezen\u00adtant\u00f3w z ich wyborcami i zast\u0105pi\u0107 j\u0105 zale\u017cno\u015bci\u0105 od komitetu. Dzi\u0119ki temu komitet m\u00f3g\u0142 kierowa\u0107 do rad ludzi pos\u0142usznych, kt\u00f3rzy akceptowali istniej\u0105cy status rady. Dzi\u0119ki takiej selekcji konflikt mi\u0119dzy funkcj\u0105 reprezentowania przez rad\u0119 interes\u00f3w lokalnej spo\u0142ecz\u00adno\u015bci a funkcj\u0105 realizacji dyrektyw odg\u00f3rnych m\u00f3g\u0142 pozosta\u0107 nie ujawniony. Eliminowa\u0142o to potencjalne tarcia wynik\u0142e z kolizji zwierz\u00adchnictwa poziomego (tj. sesji plenarnej nad jej organami wykonaw\u00adczymi) z pionowymi (podleg\u0142o\u015b\u0107 rady szczeblom wy\u017cszym).<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Ewolucja_systemu_wyborczego\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Ewolucja systemu wyborczego<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wsp\u00f3ln\u0105 cech\u0105 przemian formalnych regu\u0142 wyborczych w wyborach do rad narodowych by\u0142a ich generalna przebudowa w okresie od ko\u0144ca 1956 roku do wrze\u015bnia roku 1961. Pocz\u0105tek tego okresu by\u0142 szczytowym punktem fali destalinizacji w Polsce, koniec za\u015b &#8211; wej\u015bciem w epok\u0119 stabilizacji, po skonsolidowaniu si\u0119 nowego kierownictwa partyjno-rz\u0105dowego i wygaszeniu spo\u0142ecznego parcia ku dalej id\u0105cym zmianom. Przemiany formalnych regu\u0142 wyborczych dokonane w tym czasie polega\u0142y na istotnym zw\u0119\u017ceniu dotychczasowych uprawnie\u0144 wyborc\u00f3w w zakresie ustalania list wyborczych oraz ograniczeniu ich wp\u0142ywu na wynik wybor\u00f3w. Tak wi\u0119c w er\u0119 poststalinowsk\u0105 polski system polityczny wchodzi\u0142 z bardziej restrykcyjnym, ani\u017celi dotych\u00adczasowy, systemem wyborczym. Jest to ewolucja wymagaj\u0105ca wyja\u015b\u00adnienia, gdy\u017c w innych sferach proces destalinizacji z po\u0142owy lat 50-ych szed\u0142 w kierunku przeciwnym &#8211; przyznawania obywatelom wi\u0119kszej ni\u017c dot\u0105d swobody. Dotyczy\u0142o to nie tylko malej\u0105cej w okresie 1956-80 represywno\u015bci wobec postaw i dzia\u0142a\u0144 kontestuj\u0105cych politycz\u00adne status quo, ale tak\u017ce wycofywania si\u0119 w\u0142adz ze \u015bcis\u0142ej kontroli niekt\u00f3rych sfer \u017cycia obywateli (\u017cycie prywatne, kultura itd.). Pr\u00f3b\u0119 wyja\u015bnienia tej nieco paradoksalnej ewolucji systemu wyborczego przeprowadzimy pod koniec artyku\u0142u.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zanim przyst\u0105pimy do analizy systemu wyborczego, wypada wspomnie\u0107 o polskiej literaturze tego przedmiotu. Wybory do rad narodowych zosta\u0142y ju\u017c dawno obj\u0119te naukow\u0105 refleksj\u0105, g\u0142\u00f3wnie prawn\u0105 i socjologiczno-politologiczn\u0105. Warto\u015b\u0107 tej literatury jest jednak ograniczona, g\u0142\u00f3wnie do warstwy czysto informacyjnej, albowiem wi\u0119kszo\u015b\u0107 autor\u00f3w stawia\u0142a sobie bardzo skromne cele badawcze. Z jednym wyj\u0105tkiem, nie prowadzono kompleksowych bada\u0144, obejmuj\u0105cych wszystkie fazy kampanii wyborczej i korzystaj\u0105cych z wielu \u017ar\u00f3de\u0142 informacji r\u00f3wnocze\u015bnie. W\u0142asne badania empiryczne prowadzone przez badaczy nale\u017ca\u0142y do rzadko\u015bci i po\u015bwi\u0119cone by\u0142y wy\u0142\u0105cznie badaniu postaw wyborczych oraz wiedzy obywateli na tematy zwi\u0105zane z wyborami. S\u0105 to prace cenne, gdy\u017c pokazuj\u0105 inny obraz wybor\u00f3w od tego, jaki serwowa\u0142a propaganda partyjna, bez\u00adkrytycznie akceptowana przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy. Inne ciekawe prace, oparte na w\u0142asnych badaniach empirycznych, dotycz\u0105 stosowanych kryteri\u00f3w selekcji kandydat\u00f3w na radnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Prace z dziedziny prawa wyborczego s\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci oderwanymi od praktyki wyborczej, szczeg\u00f3\u0142owymi komentarzami do poszczeg\u00f3l\u00adnych przepis\u00f3w. Komentarze te z g\u00f3ry akceptuj\u0105 og\u00f3lne rozwi\u0105zania przyj\u0119te przez ustawodawc\u0119 i zajmuj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie albo mechanicznym por\u00f3wnaniem kolejnych wersji prawa wyborczego, albo drugorz\u0119dnymi niejasno\u015bciami jego sformu\u0142owa\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Du\u017c\u0105 grup\u0119 publikacji stanowi\u0105 opisy kolejnych kampanii wybor\u00adczych. Zawieraj\u0105 one du\u017c\u0105 ilo\u015b\u0107, nieraz interesuj\u0105cych informacji uzyskanych od organizator\u00f3w wybor\u00f3w. Informacje te jednak, poza kilkoma wyj\u0105tkami, nie s\u0142u\u017c\u0105 do bardziej wnikliwych analiz. Jest to wynik za\u0142o\u017conego przez autor\u00f3w charakteru tych prac. Stanowi\u0105 one proste, w zasadzie bezkrytyczne opisy kampanii wyborczych, pod\u00adporz\u0105dkowane trzem wyra\u017anie formu\u0142owanym zasadom interpretacyj\u00adnym. By\u0142y to zasady nast\u0119puj\u0105ce:<\/span><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"color: #000000;\">Podstawow\u0105 funkcj\u0105 wybor\u00f3w jest uzyskanie masowej akcep\u00adtacji dla programu wyborczego i polityki prowadzonej przez w\u0142adze.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">Wyborcy rzadko kwestionuj\u0105 kandydat\u00f3w ustalonych w lokal\u00adnych komitetach partii, poniewa\u017c kandydatury te s\u0105 po ich my\u015bli.<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">Bardzo wysoka frekwencja wyborcza i niewielka liczba skre\u015ble\u0144 na kartach wyborczych \u015bwiadcz\u0105 o du\u017cym zainteresowaniu wyborami i powszechnej akceptacji programu wyborczego i kandydat\u00f3w.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W okresie 1957-85 tylko jeden polski socjolog, Jan Luty\u0144ski, zakwestionowa\u0142 wprost zasady interpretacyjne 2 i 3. Luty\u0144ski stwierdzi\u0142, \u017ce opieraj\u0105 si\u0119 one na fa\u0142szywym za\u0142o\u017ceniu metodologicznym, i\u017c wyborcy s\u0105 \u201ew pe\u0142ni racjonalni&#8221;, tzn. \u017ce ich zachowania i decyzje wyborcze odzwierciedlaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie ich stosunek do programu wybor\u00adczego i kandydat\u00f3w, oraz \u017ce za owymi zachowaniami nie kryj\u0105 si\u0119 \u017cadne inne motywacje, na przyk\u0142ad strach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Poza pracami dotycz\u0105cymi bezpo\u015brednio wybor\u00f3w nale\u017cy te\u017c wymieni\u0107 publikacje por\u00f3wnuj\u0105ce, na podstawie bada\u0144 ankietowych i wywiad\u00f3w, \u015bwiadomo\u015b\u0107 polityczn\u0105 radnych i wyborc\u00f3w. Prace te pozwalaj\u0105, cho\u0107 fragmentarycznie, oceni\u0107 skuteczno\u015b\u0107 systemu wybor\u00adczego w zrywaniu wi\u0119zi mi\u0119dzy wyborcami a radnymi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na osobn\u0105 wzmiank\u0119 zas\u0142uguje ksi\u0105\u017cka Zawadzkiej omawiaj\u0105ca wszechstronnie, i na tle innych prac wyczerpuj\u0105co, problematyk\u0119 wybor\u00f3w do rad narodowych w Polsce na przestrzeni od roku 1954 do 1973. Jest to jedyna polska praca, w kt\u00f3rej do refleksji nad t\u0105 problematyk\u0105 wykorzystano prawie ca\u0142\u0105 polsk\u0105 literatur\u0119 przedmiotu. Jest to zatem praca w pewnym sensie podsumowuj\u0105ca ten dorobek. A przy tym jest to podsumowanie rzetelne i w wielu miejscach krytyczne wobec r\u00f3\u017cnych element\u00f3w polskiego systemu wyborczego, aczkolwiek autorka nie kwestionuje wprost obowi\u0105zuj\u0105cych przy analizie wybor\u00f3w zasad interpetacyjnych, o kt\u00f3rych wcze\u015bniej wspomnieli\u015bmy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">System wyborczy do rad sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z dw\u00f3ch zasadniczych elemen\u00adt\u00f3w: ustawy o ordynacji wyborczej oraz specjalnej instytucji powo\u0142anej przez parti\u0119 na oficjalnego organizatora kampanii wyborczej. Do roku 1956 instytucja ta nosi\u0142a nazw\u0119 Frontu Narodowego, potem &#8211; Frontu Jedno\u015bci Narodu. Do roku 1973 oba te cz\u0142ony systemu wyborczego pe\u0142ni\u0142y, poza innymi rozlicznymi funkcjami, tak\u017ce funkcj\u0119 kamuf\u00adla\u017cow\u0105. Ordynacja maskowa\u0142a rzeczywist\u0105 rol\u0119 partii w kampanii. FJN stwarza\u0142 natomiast pozory istnienia autonomicznego organizatora procesu wyborczego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Partyjna kontrola nad FJN widoczna ju\u017c by\u0142a w sposobie powo\u0142y\u00adwania jego ogniw. Komitety frontu tworzono decyzj\u0105 tzw. komisji porozumiewawczych partii i stronnictw sojuszniczych, kt\u00f3re kszta\u0142\u00adtowa\u0142y ich sk\u0142ad osobowy poprzez desygnowanie tam na czas nieo\u00adkre\u015blony wytypowanych os\u00f3b. Jedynie najni\u017csze ogniwa frontu (wiej\u00adskie, osiedlowe i obwodowe) by\u0142y wybierane na okre\u015blon\u0105 kadencj\u0119. Mia\u0142o to tworzy\u0107 na najbli\u017cszych spo\u0142ecze\u0144stwu szczeblach wra\u017cenie demokratycznego charakteru tej organizacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Swobodne decydowanie przez parti\u0119 o sk\u0142adzie osobowym kom\u00f3rek frontu powodowa\u0142o w praktyce, \u017ce by\u0142y one ca\u0142kowicie podporz\u0105dkowane terenowym organizacjom partyjnym i nie przejawia\u0142y \u017cadnej samodzielnej aktywno\u015bci. Wydawa\u0142y si\u0119 nieraz wr\u0119cz niepotrzebne, co sk\u0142ania\u0142o lokalne instancje PZPR do pomijania ich w trakcie organizowania kampanii wyborczej. Maj\u0105c na wzgl\u0119dzie zachowanie pozor\u00f3w, naczelne w\u0142adze partii upomina\u0142y wi\u0119c czasem lokalne komitety PZPR, i\u017c, formalnie rzecz bior\u0105c, nie one, lecz FJN prowadzi akcj\u0119 wyborcz\u0105, w zwi\u0105zku z czym nale\u017cy t\u0119 organizacj\u0119 uaktywni\u0107 i wzmocni\u0107 organizacyjnie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Do roku 1973 jednym z naczelnych zada\u0144 frontu by\u0142o przygoto\u00adwanie dla potrzeb kampanii lokalnych program\u00f3w wyborczych, przedstawianych nast\u0119pnie wyborcom. Zadanie opracowania projekt\u00f3w tych program\u00f3w spoczywa\u0142o na barkach specjalnych zespo\u0142\u00f3w, powo\u00ad\u0142ywanych przez komitety FJN. Sk\u0142ad tych zespo\u0142\u00f3w by\u0142 stosunkowo szeroki, a podstaw\u0119 ich pracy stanowi\u0142y uchwa\u0142y zjazd\u00f3w i kongres\u00f3w partii oraz stronnictw, konferencji sprawozdawczych PZPR, zadania wynikaj\u0105ce z og\u00f3lnonarodowych plan\u00f3w gospodarczych oraz instrukcje Sekretariatu Og\u00f3lnokrajowego Komitetu FJN. Instancje partyjne, steruj\u0105ce prac\u0105 tych zespo\u0142\u00f3w, otrzymywa\u0142y r\u00f3wnoleg\u0142ym kana\u0142em partyjnym podobne instrukcje z Sekretariatu KC, co do po\u017c\u0105danego kszta\u0142tu programu. Formalnie rzecz bior\u0105c, na wynik pracy zespo\u0142\u00f3w mia\u0142y te\u017c wp\u0142ywa\u0107 wnioski i postulaty wyborc\u00f3w, ale czynnik ten w praktyce zneutralizowano, gdy\u017c \u201e(&#8230;) dla koordynacji program\u00f3w oraz zapobie\u017cenia rozbie\u017cno\u015bciom mi\u0119dzy interesem og\u00f3lnospo\u0142ecznym a interesami partykularnymi programy wyborcze uchwalano w na\u00adst\u0119puj\u0105cej kolejno\u015bci: 1) uchwalenie og\u00f3lnopolskiego programu wybor\u00adczego, 2) uchwalenie program\u00f3w wojew\u00f3dzkich, powiatowych i miej\u00adskich, 3) uchwalenie program\u00f3w gromadzkich, dzielnicowych i mias\u00adteczkowych, przy czym programy wy\u017cszego szczebla by\u0142y podstaw\u0105 projekt\u00f3w szczebla ni\u017cszego&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sumuj\u0105c zatem, gwarancje opracowania w\u0142a\u015bciwych program\u00f3w by\u0142y nast\u0119puj\u0105ce:<\/span><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"color: #000000;\">sk\u0142ad komitet\u00f3w FJN;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">zasada, i\u017c podstaw\u0105 w\u0142asnego programu jest program szczebla wy\u017cszego, instrukcja OK FJN, uchwa\u0142y partyjne, plany gospodarcze;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">zasada opracowywania program\u00f3w w kolejno\u015bci od najwy\u017cszego do najni\u017cszego szczebla;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">sta\u0142a kontrola ze strony terenowych komitet\u00f3w PZPR, dys\u00adponuj\u0105cych odpowiednimi instrukcjami KC.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opracowywanie przez kalk\u0119 kilkuset program\u00f3w wymaga\u0142o sporego nak\u0142adu pracy, a przy opisanym trybie pracy s\u0142u\u017cy\u0107 mog\u0142o tylko celom propagandowym, kamufluj\u0105cym atrapowy charakter frontu. Gdy z up\u0142ywem lat kamufla\u017c ten stopniowo likwidowano, przysz\u0142a w ko\u0144cu pora i na t\u0119 sfer\u0119 dzia\u0142ania FJN. Od roku 1973 zaprzestano ja\u0142owej pracy opracowywania w\u0142asnych program\u00f3w terenowych i przyj\u0119to w ich miejsce wytyczne I Krajowej Konferencji PZPR (wybory 1973) i program VII zjazdu PZPR (wybory 1976).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W ewolucji polskiego prawa wyborczego jest kilka dat znacz\u0105cych. W roku 1954 powsta\u0142a pierwsza wersja ordynacji wyborczej do rad. Daleko id\u0105ce zmiany przyni\u00f3s\u0142 rok 1957. Kolejna generalna przebu\u00addowa nast\u0105pi\u0142a w roku 1973.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Do roku 1954 rady powstawa\u0142y drog\u0105 desygnowania na stanowisko radnego, mimo proklamowania w ustawie z roku 1950 o terenowych organach jednolitej w\u0142adzy pa\u0144stwowej ich przedstawicielskiego charak\u00adteru. Zawieszenie na cztery lata obieralno\u015bci rad by\u0142o bezpo\u015brednio zwi\u0105zane z permanentnie trwaj\u0105c\u0105 od roku 1948 akcj\u0105 \u201eoczyszczania sk\u0142adu rad&#8221;. Has\u0142o do niej da\u0142a krajowa narada aktywu administra\u00adcyjno-samorz\u0105dowego PPR w roku 1948, odbyta tu\u017c po sierpniowym plenum KC PPR (1948), na kt\u00f3rym przeniesiono na polski grunt stalinowsk\u0105 tez\u0119 o zaostrzaj\u0105cej si\u0119 walce klasowej. Czystka w radach, jak mo\u017cna przypuszcza\u0107 z fragmentarycznych danych, przybra\u0142a pot\u0119\u017cne rozmiary. W latach 1948-50 wymieniano rokrocznie od 70 do 100% sk\u0142adu poszczeg\u00f3lnych rad. Ten sam mandat by\u0142 te\u017c nieraz obsadzany w ci\u0105gu jednego roku przez kilka os\u00f3b. Po 1950 roku akcja oczyszczaj\u0105ca nieco os\u0142ab\u0142a, jej rozmiary pozosta\u0142y wszak\u017ce znaczne. W tych warunkach wybory, kt\u00f3re z natury rzeczy stabilizuj\u0105 na pewien czas sk\u0142ad rady, by\u0142y niemo\u017cliwe.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">System wyborczy opracowany w roku 1954, na kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142a si\u0119 ordynacja wyborcza i pe\u0142ni\u0105cy specyficzne funkcje Front Narodowy, cechowa\u0142 najdalej id\u0105cy kamufla\u017c roli partii w kampanii. O podziale miejsc na listach wed\u0142ug kluczy organizacyjno-klasowych, a tak\u017ce o ich ostatecznym kszta\u0142cie, decydowa\u0142y formalnie komitety Frontu Narodowego. Lokalne komitety PZPR sterowa\u0142y doborem kandydat\u00f3w nie wprost, lecz po\u015brednio. Na forum opanowanych przez siebie komitet\u00f3w FN ustala\u0142y kandydatury, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 nast\u0119pnie zg\u0142aszane na zebraniach przedwyborczych. Wszystkie kandydatury musia\u0142y jednak uprzednio uzyska\u0107 akceptacj\u0119 Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa, co praktycznie czyni\u0142o t\u0119 instytucj\u0119 istotnym, cho\u0107 ukrytym ogniwem selekcji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ordynacja z roku 1954 nie zawiera\u0142a r\u00f3wnie\u017c \u017cadnych ogranicze\u0144 co do liczby zg\u0142aszanych list ani te\u017c nie zawiera\u0142a \u017cadnych preferencji w tym kierunku. Formaln\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 zg\u0142aszania wielu list mo\u017cna zatem t\u0142umaczy\u0107 jej artyku\u0142 46, ograniczaj\u0105cy liczb\u0119 kandydat\u00f3w na li\u015bcie do liczby mandat\u00f3w w danym okr\u0119gu wyborczym. Artyku\u0142 ten jednak, wobec narzuconej przez parti\u0119 praktyki zg\u0142aszania jednej wsp\u00f3lnej listy, czyni\u0142 akt wyborczy zupe\u0142nie iluzorycznym. Tak te\u017c na fali Pa\u017adziernika ocenia\u0142a prasa wybory z roku 1954. Wskazywano, \u017ce proces odnowy ogarniaj\u0105cy ca\u0142y kraj dziwnie nie wywiera wp\u0142ywu na rady, kt\u00f3re milcz\u0105 i nie w\u0142\u0105czaj\u0105 si\u0119 do niego. Identyczne uwagi powt\u00f3rzy\u0142a zreszt\u0105 prasa w roku 1971. Za przyczyny tego stanu rzeczy uwa\u017cano w roku 1956 praktyk\u0119 wyborcz\u0105 sprzed dw\u00f3ch lat. Stwierdzano powszechny fakt narzucania kandydat\u00f3w, kt\u00f3rych typo\u00adwa\u0142 aparat partyjny. W efekcie radni &#8211; jak g\u0142oszono podczas sejmowej debaty &#8211; nie czuli si\u0119 przedstawicielami spo\u0142ecze\u0144stwa, za\u015b kierownic\u00adtwa rad nie cieszy\u0142y si\u0119 jego zaufaniem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pa\u017adziernikowa odwil\u017c przynios\u0142a nowe, powa\u017cne dla w\u0142adz problemy zwi\u0105zane z wyborami. Os\u0142abienie partii walkami frakcyjnymi i masowym odp\u0142ywem cz\u0142onk\u00f3w, zarzucenie kolektywizacji wsi i ukr\u00f3\u00adcenie dzia\u0142a\u0144 aparatu bezpiecze\u0144stwa tworzy\u0142y na prze\u0142omie roku 1956 i 1957 powszechn\u0105 nadziej\u0119 na dalsze i jeszcze g\u0142\u0119bsze zmiany w sferze gospodarki i polityki. Spo\u0142eczna aktywno\u015b\u0107 utrzymywa\u0142a si\u0119 na bardzo wysokim poziomie. Istnia\u0142a wi\u0119c obawa, \u017ce komitety Frontu Narodo\u00adwego, maj\u0105c szerokie uprawnienia w zakresie tworzenia list kan\u00addydat\u00f3w, a dzia\u0142aj\u0105c obecnie pod siln\u0105 presj\u0105 spo\u0142eczn\u0105, zaczn\u0105 je wykorzystywa\u0107 w spos\u00f3b niezale\u017cny od woli lokalnych komitet\u00f3w partii, zatwierdzaj\u0105c na zebraniach przedwyborczych kandydat\u00f3w nie maj\u0105cych poparcia PZPR. Nie mo\u017cna te\u017c by\u0142o ca\u0142kowicie wykluczy\u0107 zatwierdzania przez komitety FN konkurencyjnych list kandydat\u00f3w. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 ta tkwi\u0142a potencjalnie w dotychczasowym prawie wybor\u00adczym i nawet w okresie stalinowskim zdarza\u0142y si\u0119 pr\u00f3by jej wykorzys\u00adtania. Tak wi\u0119c, w szczytowym momencie spo\u0142ecznej aktywno\u015bci, tj. w pa\u017adzierniku 1956 roku, w\u0142adze partyjne, maj\u0105c w bardzo bliskiej perspektywie wybory do Sejmu (16 XII 1956), a w nieco dalszej &#8211; do rad narodowych, stan\u0119\u0142y przed powa\u017cnym dylematem. Stary system wyborczy zosta\u0142 ju\u017c ca\u0142kowicie zdyskredytowany na fali krytyki okresu stalinowskiego. R\u00f3wnocze\u015bnie jednak, z chwil\u0105 gdyby jego przepisy mia\u0142y obowi\u0105zywa\u0107 nadal, ale w diametralnie nowych warunkach: niezale\u017cnej, spo\u0142ecznej aktywno\u015bci i braku terroru, ten sam system stwarza\u0142 &#8211; z czego prasowa i parlamentarna krytyka jakby nie zdawa\u0142a sobie sprawy &#8211; wiele zagro\u017ce\u0144 dla partyjnej kontroli procesu wyborczego. Problem polega\u0142 wi\u0119c na tym, aby usun\u0105\u0107 z systemu wyborczego jego krytykowane, niedemokratyczne elementy, a jedno\u00adcze\u015bnie w pe\u0142ni utrzyma\u0107 nad nim partyjn\u0105 kontrol\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zabieg demokratyzacji przeprowadzono, g\u0142o\u015bno go reklamuj\u0105c, na ogniskuj\u0105cej krytyk\u0119 ordynacji wyborczej do Sejmu. Zacie\u015bnienie za\u015b partyjnej kontroli nast\u0105pi\u0142o poprzez zasadnicz\u0105, lecz przeprowadzon\u0105 bez rozg\u0142osu, zmian\u0119 zasad dzia\u0142ania Frontu Narodowego, przemia\u00adnowanego przy tej okazji (listopad 1956) na Front Jedno\u015bci Narodu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli idzie o ordynacj\u0119, jedyna istotna zmiana polega\u0142a na wprowa\u00addzeniu zasady, \u017ce na li\u015bcie wyborczej ka\u017cdego okr\u0119gu liczba kan\u00addydat\u00f3w na pos\u0142\u00f3w powinna przewy\u017csza\u0107 o dwie trzecie liczb\u0119 mandat\u00f3w poselskich, kt\u00f3re maj\u0105 by\u0107 obsadzone w drodze wybor\u00f3w. Wyborcy mogli zatem nie tylko g\u0142osowa\u0107, ale i wybiera\u0107 tych kandydat\u00f3w, kt\u00f3rych uznali za najlepszych. R\u00f3wnocze\u015bnie jednak wiele uczyniono, aby ta nowa zasada &#8211; reklamowana przez w\u0142adze jako demokratyczny prze\u0142om &#8211; nie stanowi\u0142a prze\u0142omu faktycznego. Przede wszystkim, przyznaj\u0105c wyborcom prawo wyboru usilnie ich zach\u0119cano, aby z niego nie korzystali. Wrzucenie do urny kartki wyborczej bez \u017cadnych skre\u015ble\u0144 by\u0142o uznawane za oddanie g\u0142osu na tylu pierwszych kandydat\u00f3w z listy, ile by\u0142o mandat\u00f3w do obsadzenia. Kandydaci uszeregowani byli nie wed\u0142ug kolejno\u015bci alfabetycznej, ale wed\u0142ug preferencji partyjnych. G\u0142osowanie bez skre\u015ble\u0144 mia\u0142o by\u0107, wed\u0142ug Gomu\u0142ki, wyrazem zaufania dla nowego kierownictwa partyj\u00adnego i kandydat\u00f3w, kt\u00f3rych partia szczeg\u00f3lnie rekomendowa\u0142a, umieszczaj\u0105c ich na pierwszych, tzw. mandatowych, miejscach list wyborczych. Skre\u015blanie za\u015b kandydat\u00f3w, zw\u0142aszcza cz\u0142onk\u00f3w partii, mog\u0142o &#8211; zdaniem Gomu\u0142ki &#8211; spowodowa\u0107 nieobliczalne konsekwen\u00adcje, do utraty przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci w\u0142\u0105cznie. Stanowi\u0142o to wyra\u017ane nawi\u0105zanie do niedawnej inwazji radzieckiej na W\u0119gry. Zreszt\u0105 &#8211; jak zastrzega\u0142 dalej Gomu\u0142ka &#8211; w wyborach nie chodzi o to, czy partia utrzyma w\u0142adz\u0119, gdy\u017c PZPR nigdy jej nie odda restauratorom kapitalizmu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby zlikwidowa\u0107 niebezpiecze\u0144stwo nominowania, w gor\u0105cej atmosferze odwil\u017cy, kandydat\u00f3w nie maj\u0105cych partyjnego poparcia, odebrano komitetom FJN ich wszelkie dotychczasowe uprawnienia. Dotychczasowa cicha praktyka zosta\u0142a jawnie usankcjonowana. Wszel\u00adkie kompetencje w zakresie kszta\u0142towania list kandydat\u00f3w przekazano instancjom partyjnym i komisjom porozumiewawczym partii politycz\u00adnych. Decydowa\u0142y one o przydziale miejsc na listach poszczeg\u00f3lnym partiom i innym organizacjom, ustala\u0142y wst\u0119pne listy kandydat\u00f3w w celu ich przedstawienia na zebraniach przedwyborczych, a po ich przeprowadzeniu ustala\u0142y listy ostateczne. Komitetom FJN pozo\u00adstawiono jedynie zg\u0142aszanie ustalonych poza nimi list do komisji wyborczych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Do\u015bwiadczenia wybor\u00f3w sejmowych, przesuni\u0119tych ostatecznie z grudnia 1956 roku na stycze\u0144 roku 1957, oraz ci\u0105gle \u017cywione obawy przed mo\u017cliwo\u015bci\u0105 utraty partyjnej kontroli nad procesem wyborczym, spowodowa\u0142y dalsze zmiany systemu wyborczego przed maj\u0105cymi si\u0119 odby\u0107 w roku nast\u0119pnym wyborami do rad narodowych. Nowa ordynacja wyborcza do rad z roku 1957 zawiera\u0142a cztery istotne nowo\u015bci w por\u00f3wnaniu z ordynacj\u0105 do Sejmu z roku poprzedniego i star\u0105 ordynacj\u0105 do rad z roku 1954.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po pierwsze, zachowuj\u0105c formaln\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zg\u0142oszenia kilku konkurencyjnych list wyborczych, nowa ordynacja postanawia\u0142a, \u017ce \u201eje\u015bli naczelne w\u0142adze tych organizacji (upowa\u017cnionych do zg\u0142aszania kandydat\u00f3w) postanowi\u0105, \u017ce ich ogniwa terenowe zg\u0142osz\u0105 wsp\u00f3ln\u0105 list\u0119 kandydat\u00f3w, zg\u0142oszenie listy wbrew temu postanowieniu jest niewa\u017cne&#8221;. Przepis ten dotrwa\u0142 do roku 1973, kiedy to w nowej ordynacji jednoznacznie ju\u017c wykluczono mo\u017cliwo\u015b\u0107 istnienia kon\u00adkurencyjnych list. W ordynacji z roku 1973 po raz pierwszy te\u017c wymieniono FJN jako organizatora kampanii. Do tej pory FJN by\u0142 instytucj\u0105 pozaprawn\u0105. Wyra\u017anie te\u017c stwierdzono decyduj\u0105c\u0105 rol\u0119 PZPR w kszta\u0142towaniu list kandydat\u00f3w, zapisuj\u0105c tym samym po raz pierwszy w prawie wyborczym zasad\u0119 kierowniczej roli partii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie, gwa\u0142towny w roku 1956 przebieg wielu zebra\u0144 przed\u00adwyborczych spowodowa\u0142, \u017ce z nowej ordynacji przepisy o ich organizacji i kompetencjach w og\u00f3le znikn\u0119\u0142y. Od tej pory, a\u017c do roku 1973, instytucja tych zebra\u0144, aczkolwiek nadal je orga\u00adnizowano, przesta\u0142a by\u0107 uregulowana prawnie, co sprawi\u0142o, \u017ce po\u00adzbawione by\u0142y one jakichkolwiek prawnie zastrze\u017conych kompetencji, a spos\u00f3b ich organizacji pozostawa\u0142 w swobodnej decyzji lokalnych komitet\u00f3w PZPR.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po trzecie, narastaj\u0105ce w roku 1957 rozczarowanie polityk\u0105 nowej ekipy partyjno-rz\u0105dowej dawa\u0142o podstaw\u0119 do obaw, \u017ce frekwencja w wyborach do rad mo\u017ce by\u0107 bardzo niska. Mog\u0142o to mie\u0107 powa\u017cne konsekwencje, gdy\u017c w \u015bwietle dotychczasowego prawa wyborczego warunkiem otrzymania mandatu pos\u0142a lub radnego by\u0142o uzyskanie przez kandydata bezwzgl\u0119dnej wi\u0119kszo\u015bci g\u0142os\u00f3w, przy co najmniej 50% frekwencji. Nowe przepisy usun\u0119\u0142y zapobiegawczo gro\u017ab\u0119, jak\u0105 stworzy\u0142by szeroki bojkot wybor\u00f3w, likwiduj\u0105c zar\u00f3wno wym\u00f3g uzyskania wi\u0119kszo\u015bci absolutnej, jak i 50% frekwencji. Zmiana ta, uznana przez niekt\u00f3rych za zasadnicz\u0105, umo\u017cliwia\u0142a &#8211; jak pisze Zawadzka &#8211; \u201ekreowanie na stanowisko deputowanego os\u00f3b, kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 wyborc\u00f3w odm\u00f3wi\u0142a zaufania nie uczestnicz\u0105c w wyborach lub g\u0142osuj\u0105c przeciwko nim&#8221;. Dopiero w roku 1973 przywr\u00f3cony zosta\u0142 wym\u00f3g 50% frekwencji, nie zdecydowano si\u0119 jednak na powr\u00f3cenie do zasady, \u017ce warunkiem uznania kandydata za wybranego jest uzyskanie przeze\u0144 bezwzgl\u0119dnej wi\u0119kszo\u015bci g\u0142os\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po czwarte, wprowadzono nowy przepis, zezwalaj\u0105cy lokalnym komisjom porozumiewawczym partii politycznych na wykre\u015blanie do niemal ostatniej chwili przed wyborami kandydat\u00f3w ju\u017c umieszczonych na li\u015bcie wyborczej. Rok wcze\u015bniej, podczas kampanii do Sejmu, Centralna Komisja Porozumiewawcza Partii Politycznych nakaza\u0142a tak post\u0105pi\u0107 z niekt\u00f3rymi kandydatami, kt\u00f3rzy \u201enie przestrzegali programu wyborczego FJN i dyscypliny obowi\u0105zuj\u0105cej cz\u0142onk\u00f3w partii&#8221;. Kandydat\u00f3w tych w\u00f3wczas wykre\u015blono, ale by\u0142o to dzia\u0142anie bezprawne. \u00d3wczesna ordynacja nie przewidywa\u0142a takiej mo\u017cliwo\u015bci. Nowa wype\u0142ni\u0142a t\u0119 luk\u0119 i przepis zezwalaj\u0105cy na wykre\u015blanie kan\u00addydat\u00f3w do 10 dnia przed wyborami obowi\u0105zuje do dzisiaj.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przeprowadzona w latach 1956-57 przebudowa systemu wybor\u00adczego okaza\u0142a si\u0119 trwa\u0142a. W postaci zasadniczo nie zmienionej system ten przetrwa\u0142 do roku 1973, a dokonane po tym roku zmiany nie wp\u0142yn\u0119\u0142y w og\u00f3le na praktyk\u0119 wyborcz\u0105. Na podstawie zatem do\u015bwiadcze\u0144 z lat 1957-79 mo\u017cna odtworzy\u0107 istniej\u0105ce w tym czasie mechanizmy wyborcze do rad narodowych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jednym z podstawowych problem\u00f3w by\u0142a selekcja kandydat\u00f3w na radnych. Istotnym jej elementem by\u0142o stosowanie tzw. klucza, czyli normatywnego wzorca okre\u015blaj\u0105cego z g\u00f3ry struktur\u0119 sk\u0142adu osobowego rad narodowych poszczeg\u00f3lnych szczebli. Klucz okre\u015bla\u0142, ile procent radnych ma rekrutowa\u0107 si\u0119 spo\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w partii komunistycznej, stronnictw sojuszniczych, r\u00f3\u017cnych grup spo\u0142ecznych (robotnik\u00f3w, rolnik\u00f3w, rzemie\u015blnik\u00f3w, pracownik\u00f3w umys\u0142owych, m\u0142odzie\u017cy) i r\u00f3\u017cnych organizacji (m\u0142odzie\u017cowe, kobiece, sp\u00f3\u0142dzielcze itd.). Okre\u015bla\u0142 tak\u017ce struktur\u0119 rad pod wzgl\u0119dem wieku, p\u0142ci i wykszta\u0142cenia radnych. Decyzje o udzia\u0142ach procentowych r\u00f3\u017c\u00adnych element\u00f3w klucza podejmowa\u0142a Centralna Komisja Poro\u00adzumiewawcza Partii Politycznych, zdominowana przez ludzi z apa\u00adratu KC PZPR. Jej ustalenia stanowi\u0142y obowi\u0105zuj\u0105ce ramy dla dalszych uzgodnie\u0144 w wojew\u00f3dzkich komisjach porozumiewaw\u00adczych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Stosowanie klucza zapobieg\u0142o \u017cywio\u0142owemu procesowi nominacji kandydat\u00f3w i w nast\u0119pstwie &#8211; wy\u0142onieniu si\u0119 rady narodowej jako reprezentacji r\u00f3\u017cnorakich interes\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci lokalnej. Radni mieli by\u0107 bowiem nie reprezentacj\u0105 interes\u00f3w, ale grup\u0105 do\u015b\u0107 mechanicznie odzwierciedlaj\u0105c\u0105 sk\u0142ad lokalnej spo\u0142eczno\u015bci (wiek, p\u0142e\u0107, wykszta\u0142cenie itd.) i gwarantuj\u0105c\u0105 polityczn\u0105 dominacj\u0119 partii komunistycznej poprzez wysoki udzia\u0142 cz\u0142onk\u00f3w partii w radzie. W praktyce pe\u0142na realizacja klucza by\u0142a jednak niemo\u017cliwa, gdy\u017c trudno by\u0142o spe\u0142ni\u0107 wszystkie jego ustalenia jednocze\u015bnie, przestrzegaj\u0105c przy tym prymatu kryteri\u00f3w politycznych, tj. ustale\u0144 o udziale cz\u0142onk\u00f3w partii. Nale\u017cy te\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce kryteria polityczne by\u0142y nieraz bardzo szczeg\u00f3\u0142owe i przekazywano je r\u00f3\u017cnymi kana\u0142ami r\u00f3wnocze\u015bnie. Pr\u00f3cz dyrektyw komisji porozumiewawczych wy\u017cszego szczebla, lokalne komitety partyjne otrzymywa\u0142y r\u00f3wnie\u017c specjalne instrukcje, bezpo\u015brednio z Sekretariatu KC PZPR. Przyk\u0142adowo, instrukcja z roku 1957 wskazywa\u0142a pierwszych sekretarzy komitet\u00f3w wojew\u00f3dzkich, powia\u00adtowych, miejskich i dzielnicowych, a w przypadku wybor\u00f3w do wojew\u00f3dzkich rad narodowych tak\u017ce sekretarzy resortowych, jako tych, kt\u00f3rzy powinni kandydowa\u0107 w wyborach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Konieczno\u015b\u0107 spe\u0142niania wymaga\u0144 klucza wywo\u0142ywa\u0142a wiele nega\u00adtywnych skutk\u00f3w. Aby dostosowa\u0107 list\u0119 kandydat\u00f3w ka\u017cdego okr\u0119gu do za\u0142o\u017ce\u0144 klucza, musiano bardzo cz\u0119sto umieszcza\u0107 na niej osoby nie mieszkaj\u0105ce w danym okr\u0119gu, a nawet na terenie dzia\u0142ania danej rady. Ich udzia\u0142 wynosi\u0142 czasem a\u017c 66% og\u00f3lnej liczby kandydat\u00f3w. Byli to wi\u0119c ludzie nie znani wyborcom i nie znaj\u0105cy dobrze ich problem\u00f3w. Wywo\u0142ywa\u0142o to zwykle sporo krytycznych uwag na spotkaniach przedwyborczych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Poszukiwanie os\u00f3b politycznie pewnych i spe\u0142niaj\u0105cych kryteria klucza odsuwa\u0142o na plan dalszy wa\u017cne cechy, jakie powinien mie\u0107 radny. Tylko 20-30% kandydat\u00f3w by\u0142o na przyk\u0142ad dobrze zorien\u00adtowanych w podstawowych zasadach dzia\u0142ania rady narodowej. Po\u015bpiech w typowaniu kandydat\u00f3w powodowa\u0142, \u017ce niekt\u00f3rzy z nich nie byli wcze\u015bniej nawet pytani o zgod\u0119 na umieszczenie ich nazwisk na li\u015bcie wyborczej. W drugiej po\u0142owie lat siedemdziesi\u0105tych osoby takie stanowi\u0142y niekiedy i 13% og\u00f3\u0142u kandydat\u00f3w. Zdarza\u0142y si\u0119 w zwi\u0105zku z tym i takie przypadki, \u017ce lokalny komitet umieszcza\u0142 na li\u015bcie wyborczej osob\u0119, kt\u00f3ra okazywa\u0142a si\u0119 przera\u017conym tym wyborem p\u00f3\u0142analfabet\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Stosowanie klucza przede wszystkim jednak zapobiega\u0142o wy\u00adtworzeniu si\u0119 silnych wi\u0119zi mi\u0119dzy wyborcami a radnymi. W wyniku przeprowadzonych w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych bada\u0144 stwierdzono, \u017ce nie da\u0142o si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 u radnych wyra\u017anej \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce reprezentuj\u0105 interesy w\u0142asnej grupy spo\u0142eczno-zawodowej, poczucia swoisto\u015bci tych interes\u00f3w i ch\u0119ci ich obrony. A je\u015bli u cz\u0119\u015bci radnych \u015bwiadomo\u015b\u0107 takiej wi\u0119zi nawet istnia\u0142a, nie znajdowa\u0142o to wyrazu w ich w\u0142asnej dzia\u0142alno\u015bci jako radnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po om\u00f3wieniu kryteri\u00f3w selekcji przejd\u017amy teraz do stosowanych w lokalnych komitetach partyjnych procedur nominowania kan\u00addydat\u00f3w. Pierwszym krokiem by\u0142a ocena pracy dotychczasowych radnych. Na tej podstawie podejmowano decyzj\u0119, kt\u00f3rzy z nich maj\u0105 kandydowa\u0107 ponownie. Szczeg\u00f3lnie wnikliwie Sekretariat KC kaza\u0142 ocenia\u0107 radnych &#8211; cz\u0142onk\u00f3w prezydi\u00f3w rad. Procent radnych, kt\u00f3rzy kandydowali ponownie, zwi\u0119ksza\u0142 si\u0119 w ka\u017cdej kolejnej kam\u00adpanii. Po wyborach w roku 1954 radnych takich by\u0142o 17,6%, po wyborach w roku 1958 &#8211; 31,6%, po roku 1961 &#8211; 42,6%, po roku 1966 &#8211; 44,6%. W latach 70-ych odsetek ten przekracza\u0142 czasem 50%.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po wytypowaniu kandydat\u00f3w spo\u015br\u00f3d dotychczasowych radnych, lokalny komitet partii przyjmowa\u0142 nast\u0119pne propozycje. W roku 1957 kandydaci proponowani przez zak\u0142ady pracy i organizacje spo\u0142eczne rozpatrywani byli na forum komisji porozumiewawczych partii poli\u00adtycznych. W opisie kampanii wyborczej z roku 1979 nie znajdujemy ju\u017c natomiast wzmianki o tych komisjach, aczkolwiek istnia\u0142y one nadal. Kandydat\u00f3w typowa\u0142y teraz organizacje partyjne najni\u017cszego szczebla, kt\u00f3re swe propozycje kierowa\u0142y bezpo\u015brednio do lokalnych komitet\u00f3w PZPR.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych wprowadzono zasad\u0119, \u017ce kan\u00addydat\u00f3w z ramienia PZPR ustalaj\u0105 nie &#8211; jak dot\u0105d &#8211; terenowe komitety partii, ale specjalne komisje delegat\u00f3w wszystkich organizacji partyjnych danego terenu. Rola tych konferencji zosta\u0142a jednak szybko zminimalizowana. Uwidacznia\u0142o si\u0119 to w niewielkich zmianach, jakie wprowadza\u0142y one do propozycji przedstawionych przez komitet terenowy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wszystkie zg\u0142aszane kandydatury terenowa instancja, maj\u0105ca skomponowa\u0107 list\u0119 kandydat\u00f3w, przymierza\u0142a do klucza, a wszelkie k\u0142opoty z dopasowaniem do niego listy kandydat\u00f3w konsultowa\u0142a z w\u0142adzami partyjnymi wy\u017cszego szczebla, nie mog\u0105c samodzielnie podj\u0105\u0107 decyzji o cz\u0119\u015bciowej cho\u0107by rezygnacji z respektowania wymo\u00adg\u00f3w klucza. K\u0142opoty, poza dopasowaniem listy do klucza, polega\u0142y te\u017c na trudno\u015bciach ze znalezieniem ch\u0119tnych do kandydowania na ostatnich, tzw. niemandatowych, miejscach listy wyborczej. Poniewa\u017c wyborcy bardzo rzadko dokonywali skre\u015ble\u0144, radnymi zostawali z regu\u0142y, zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105cym prawem, kandydaci umieszczeni na pocz\u0105tku listy, na tzw. miejscach mandatowych. Pozostali kandydaci, z dalszych miejsc, spe\u0142niali wi\u0119c w praktyce rol\u0119 dekoracyjn\u0105 i niewiele os\u00f3b chcia\u0142o j\u0105 pe\u0142ni\u0107. By\u0142y to k\u0142opoty powszechne i aby im zaradzi\u0107 Sekretariat KC w roku 1965 zaleci\u0142, by na ostatnie miejsca list wyborczych wpisywa\u0107 osoby kandyduj\u0105ce r\u00f3wnocze\u015bnie do rady ni\u017cszego stopnia na jednym z miejsc mandatowych. Pomys\u0142 ten przyj\u0105\u0142 si\u0119 i by\u0142 szeroko stosowany w nast\u0119pnych kampaniach wyborczych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ustalon\u0105 list\u0119 kandydat\u00f3w terenowy komitet partii zg\u0142asza\u0142 do lokalnego komitetu FJN, kt\u00f3ry traktowa\u0142 j\u0105 jako obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 i nie m\u00f3g\u0142 do niej wprowadzi\u0107 \u017cadnych zmian na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119. Z tego te\u017c wzgl\u0119du odrzuca\u0142 inne, dodatkowe kandydatury, z regu\u0142y os\u00f3b bezpartyjnych, zg\u0142aszane do\u0144 bezpo\u015brednio.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po z\u0142o\u017ceniu listy kandydat\u00f3w w FJN rozpoczyna\u0142a si\u0119 kolejna faza kampanii wyborczej, polegaj\u0105ca na organizowaniu zebra\u0144 z wyborcami. Faza ta nie by\u0142a w okresie 1957-73 uregulowana prawnie i zebrania nie mia\u0142y nigdy (tak\u017ce po roku 1973) \u017cadnych uprawnie\u0144 w zakresie dokonywania zmian na listach wyborczych. W ich trakcie &#8211; jak g\u0142osi\u0142a propaganda &#8211; wyborcy mieli jednak ocenia\u0107 kandydat\u00f3w i programy. Mia\u0142o to by\u0107 \u015bwiadectwem szerokiej partycypacji spo\u0142e\u00adcze\u0144stwa w kampanii wyborczej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">T\u0119 faz\u0119 kampanii formalnie rzecz bior\u0105c przeprowadza\u0142 FJN. Badania z roku 1957 wykaza\u0142y jednak, \u017ce organizowanie zebra\u0144 ca\u0142kowicie przej\u0119\u0142y na siebie terenowe komitety PZPR. Zjawisko to powtarza\u0142o si\u0119 we wszystkich nast\u0119pnych kampaniach. Nie mog\u0142o by\u0107 inaczej, gdy\u017c komitety FJN nie by\u0142y w og\u00f3le przygotowane do odegrania roli, jak\u0105 im formalnie powierzono. By\u0142y to bowiem pozbawione wszelkiego znaczenia i \u015brodk\u00f3w grupy os\u00f3b, nie przeja\u00adwiaj\u0105ce mi\u0119dzy wyborami \u017cadnej widocznej aktywno\u015bci na terenie swego dzia\u0142ania. Z tego te\u017c wzgl\u0119du na okres kampanii wyborczej widmowe komisje propagandy FJN przechodzi\u0142y pod bezpo\u015brednie zwierzchnictwo sekretarza ds. propagandy lokalnego komitetu PZPR. Dzi\u0119ki temu, zast\u0119puj\u0105c FJN, ale wyst\u0119puj\u0105c pod jego szyldem, m\u00f3g\u0142 on swobodnie t\u0119 faz\u0119 kampanii organizowa\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mimo \u017ce spotkania przedwyborcze by\u0142y pozbawione wszelkich uprawnie\u0144, partia przywi\u0105zywa\u0142a do ich w\u0142a\u015bciwej organizacji du\u017c\u0105 wag\u0119. Istnia\u0142o bowiem niebezpiecze\u0144stwo, \u017ce w ich trakcie ujawni si\u0119 sprzeciw wyborc\u00f3w wobec przedstawionych im kandydat\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kryteria oceny kandydat\u00f3w, stosowane z jednej strony przez wyborc\u00f3w, a z drugiej &#8211; przez tych, kt\u00f3rzy ich zg\u0142aszali, by\u0142y bowiem zdecydowanie odmienne. Jak wykaza\u0142y badania z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, wyborcy najwy\u017cej cenili u radnych cechy moralne: uczciwo\u015b\u0107, rzetelno\u015b\u0107 i gotowo\u015b\u0107 obrony w\u0142asnego zdania oraz cech\u0119 znamionuj\u0105c\u0105 dobrego dzia\u0142acza &#8211; znajomo\u015b\u0107 swego terenu. Natomiast organizacje zg\u0142a\u00adszaj\u0105ce i nominuj\u0105ce kandydat\u00f3w uznawa\u0142y jego cechy moralne za najmniej istotne. Nisko tak\u017ce ceni\u0142y zdolno\u015bci organizatorskie, inic\u00adjatyw\u0119, samodzielno\u015b\u0107 i energi\u0119, najwy\u017cej za\u015b &#8211; walory pracownicze (pracowito\u015b\u0107, zdyscyplinowanie, fachowo\u015b\u0107) oraz brak konflikt\u00f3w z otoczeniem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Te dwa sprzeczne ze sob\u0105 wzory osobowe radnego mog\u0142y sta\u0107 si\u0119 w trakcie konfrontacji kandydat\u00f3w z wyborcami zarzewiem ostrych spi\u0119\u0107. Aby ich unikn\u0105\u0107, aby zebrania przebiega\u0142y w mi\u0142ej i bezkonflikto\u00adwej atmosferze, stosowano wiele zabieg\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po pierwsze, ograniczano sam\u0105 liczb\u0119 spotka\u0144. Og\u00f3\u0142em bra\u0142o w nich udzia\u0142 od 8 do 10% wyborc\u00f3w. Du\u017ce rozproszenie ludno\u015bci wiejskiej oraz zasada, i\u017c w ka\u017cdej spo\u0142eczno\u015bci lokalnej ma si\u0119 odby\u0107 zebranie przedwyborcze, spowodowa\u0142y, \u017ce 90% wszystkich zebra\u0144 odbywa\u0142o si\u0119 na wsiach. W miastach ich organizacja traktowana by\u0142a czysto formalnie. \u015awiadczy o tym mi\u0119dzy innymi fakt, \u017ce liczby zebra\u0144 nie uzale\u017cniano tam od liczby wyborc\u00f3w w danym okr\u0119gu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie, aby unikn\u0105\u0107 spor\u00f3w co do os\u00f3b kandydat\u00f3w, g\u0142\u00f3wny akcent kampanii wyborczych przenoszono na kwestie programowe. O kandydatach m\u00f3wiono niewiele. Ich prezentacja by\u0142a traktowana marginesowo.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po trzecie, dbano o w\u0142a\u015bciwy przebieg samych zebra\u0144. Przedwyborcze instrukcje Sekretariatu KC przypomina\u0142y, \u017ce nale\u017cy zdecydowanie przeciwstawia\u0107 si\u0119 pr\u00f3bom kwestionowania kandydat\u00f3w pozytywnie ocenionych przez parti\u0119 oraz \u201e\u017cywio\u0142owemu wysuwaniu kandydat\u00f3w na spotkaniach przedwyborczych&#8221;. W wojew\u00f3dztwie katowickim w latach siedemdziesi\u0105tych zdarza\u0142y si\u0119 nawet wypadki aresztowania os\u00f3b, kt\u00f3re podczas takich spotka\u0144 szczeg\u00f3lnie krytycznie wypowiada\u0142y si\u0119 na temat program\u00f3w wyborczych i kandydat\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Najwi\u0119cej uwagi po\u015bwi\u0119cano przygotowywaniu zebra\u0144 przedwyborczych na wsi. By\u0142y one tam najliczniejsze i tam w\u0142a\u015bnie najcz\u0119\u015bciej ujawnia\u0142y si\u0119 kontrowersje co do os\u00f3b kandydat\u00f3w. Sekretariat KC nakazywa\u0142 wi\u0119c organizowa\u0107 specjalne grupy pracownik\u00f3w aparatu partyjnego wy\u017cszego szczebla i wysy\u0142a\u0107 je na wie\u015b z pomoc\u0105 dla miejscowego aktywu partyjnego, kt\u00f3ry nie by\u0142 w stanie \u201ezabezpieczy\u0107 politycznego kierownictwa akcj\u0105 wyborcz\u0105&#8221;. Podkre\u015blano, \u017ce zebrania powinien przygotowywa\u0107 najlepszy aktyw, kt\u00f3ry ma si\u0119 zawczasu zebra\u0107 i om\u00f3wi\u0107 takie kwestie, jak w\u0142a\u015bciwa frekwencja i w\u0142a\u015bciwa atmosfera zebrania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opisane zabiegi skutecznie zapobiega\u0142y ujawnianiu kontrowersji co do os\u00f3b kandydat\u00f3w. W skali ca\u0142ego kraju wyborcy kwestionowali podczas spotka\u0144 przedwyborczych zaledwie 4% przedstawionych im kandydat\u00f3w<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opisany system partyjnej kontroli wybor\u00f3w pozbawia\u0142 wyborc\u00f3w rzetelnych szans istotnego wp\u0142ywu na selekcj\u0119 radnych. Wyborcy, wiedz\u0105c o tym z do\u015bwiadczenia, okazywali zatem du\u017c\u0105 oboj\u0119tno\u015b\u0107 wobec wyborczych kampanii. Oboj\u0119tno\u015b\u0107 ta wzmacniana by\u0142a dodat\u00adkowo bardzo wybi\u00f3rcz\u0105 informacj\u0105, jak\u0105 na temat wybor\u00f3w serwowa\u0142y mass-media. Przeniesieniu akcentu propagandy na bardzo og\u00f3lne, has\u0142owo traktowane kwestie programowe towarzyszy\u0142 zasadniczy brak informacji pomocnych obywatelowi w samym akcie wyboru: o kan\u00addydatach i o zasadach wyborczych. W sumie, dawa\u0142o to efekt w postaci zadziwiaj\u0105cej wr\u0119cz niewiedzy wyborc\u00f3w. W roku 1958 tylko 4% z nich zna\u0142o dok\u0142adnie procedur\u0119 g\u0142osowania. Badania obejmuj\u0105ce ca\u0142\u0105 Polsk\u0119, przeprowadzone w roku 1973, wykazywa\u0142y, \u017ce 20% wyborc\u00f3w nie mia\u0142o najmniejszego poj\u0119cia kogo i do jakich organ\u00f3w wybiera. Tylko 36% by\u0142o w pe\u0142ni zorientowanych w charakterze i znaczeniu aktu wyborczego. Ostatnie badania na ten temat prze\u00adprowadzono przed wyborami w roku 1984. 67% wyborc\u00f3w nie zna\u0142o w\u00f3wczas \u017cadnego nazwiska kandydata. Jedna trzecia nie wiedzia\u0142a, \u017ce w wyborach b\u0119d\u0105 wybierani radni. Tylko 10% czyta\u0142o lub cho\u0107by s\u0142ysza\u0142o o programach wyborczych. Jedynie 12% wyborc\u00f3w wiedzia\u0142o, jak wygl\u0105da karta do g\u0142osowania, kt\u00f3r\u0105 otrzymaj\u0105 w lokalu wyborczym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">S\u0142aba wiedza i towarzysz\u0105ca jej oboj\u0119tno\u015b\u0107 dobrze t\u0142umacz\u0105 &#8211; jak si\u0119 wydaje &#8211; nik\u0142\u0105 aktywno\u015b\u0107 wyborc\u00f3w w samym akcie g\u0142osowania. Za jej kryterium mo\u017cna uzna\u0107 skre\u015blenia na karcie do g\u0142osowania i wyra\u017ce\u00adnie przez to w spos\u00f3b aktywny w\u0142asnych preferencji personalnych. Ot\u00f3\u017c nieliczne wypadki niewybrania kandydata z miejsca mandatowego zdarza\u0142y si\u0119 wy\u0142\u0105cznie w wyborach do rad stopnia najni\u017cszego. W roku 1958 przeci\u0119tnie w ca\u0142ym kraju wesz\u0142o do rad w przybli\u017ceniu 1-1,5% radnych, kt\u00f3rzy jako kandydaci byli umieszczeni na miejscach nieman\u00addatowych. W wyborach z lat 1961 i 1965 wypadki te by\u0142y jeszcze rzadsze. Od roku 1973 do 1979 wypadk\u00f3w takich nie zanotowano w og\u00f3le.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ostatni problem, kt\u00f3ry chcemy poruszy\u0107 w zwi\u0105zku z wyborami do rad, dotyczy fenomenu bardzo wysokiej frekwencji wyborczej. Nik\u0142a wiedza wyborc\u00f3w oraz ich brak zainteresowania ca\u0142\u0105 kampani\u0105 przecz\u0105 oficjalnym stwierdzeniom, \u017ce masowe uczestnictwo w akcie wyborczym \u015bwiadczy\u0142o o powszechnym poparciu dla kandydat\u00f3w i programu FJN. Wiele emocji zawsze budzi\u0142a kwestia fa\u0142szowania wynik\u00f3w wybor\u00f3w przez w\u0142adze. By\u0142oby jednak zbytnim uproszczeniem t\u0142uma\u00adczy\u0107 wysok\u0105 frekwencj\u0119 tylko wyborczymi fa\u0142szerstwami, cho\u0107 bez w\u0105tpienia zawsze one wyst\u0119powa\u0142y. Ich skala jest wszak\u017ce nie znana. Akcja niezale\u017cnej od w\u0142adz kontroli frekwencji w wyborach do rad, jak\u0105 przeprowadzi\u0142a podziemna \u201eSolidarno\u015b\u0107&#8221; w roku 1984 w nie\u00adkt\u00f3rych du\u017cych miastach, wykaza\u0142a, \u017ce w\u0142adze, og\u0142aszaj\u0105c tam \u015bredni\u0105 frekwencj\u0119 66% fa\u0142szowa\u0142y j\u0105 w g\u00f3r\u0119 o 6-13%. Wybory z roku 1984 by\u0142y jednak nietypowe z uwagi na ich szeroki bojkot. Czy w wyborach poprzednich, przeprowadzonych w znacznie spokojniejszej atmosferze, skala fa\u0142szowania frekwencji i wynik\u00f3w by\u0142a r\u00f3wnie du\u017ca &#8211; trudno powiedzie\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Czynnikiem, kt\u00f3ry niew\u0105tpliwie w du\u017cym stopniu wp\u0142ywa\u0142 na wysok\u0105 frekwencj\u0119, by\u0142o b\u0142\u0119dne przekonanie wielu wyborc\u00f3w, \u017ce uczestnictwo w wyborach jest obowi\u0105zkowe. W roku 1984 tylko 53% wyborc\u00f3w wiedzia\u0142o, \u017ce tak nie jest. Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce w poprzednich kampaniach wyborczych, w czasie kt\u00f3rych w\u0142adze nie napotka\u0142y tak silnej i zorganizowanej kontrpropagandy, wyborc\u00f3w \u017ale poinformowanych w tej kwestii by\u0142o wi\u0119cej. Tak niski odsetek znaj\u0105cych t\u0119 zupe\u0142nie podstawow\u0105 zasad\u0119 wyborcz\u0105 wywo\u0142any by\u0142, przynajmniej cz\u0119\u015bciowo, \u015bwiadomie dwuznacznym has\u0142em propagan\u00addowym, stale powtarzanym i akcentowanym we wszystkich kam\u00adpaniach wyborczych, o obywatelskim obowi\u0105zku wzi\u0119cia udzia\u0142u w wyborach. S\u0142owo obowi\u0105zek mia\u0142o w tym ha\u015ble znaczenie powinno\u015bci moralnej, lecz osoby o niskim wykszta\u0142ceniu nie by\u0142y w stanie odr\u00f3\u017cni\u0107 tego znaczeniowego niuansu i traktowa\u0142y je dos\u0142ownie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak wi\u0119c w wyborach sprzed 1984 roku najwy\u017cej po\u0142owa g\u0142osuj\u0105\u00adcych wiedzia\u0142a, \u017ce mo\u017ce w wyborach nie uczestniczy\u0107. Pewna cz\u0119\u015b\u0107 tych wyborc\u00f3w akceptowa\u0142a system polityczny, popiera\u0142a w\u0142adze lub s\u0105dzi\u0142a, \u017ce wywiera realny wp\u0142yw na kszta\u0142towanie sk\u0142adu rady narodowej. Trudno oceni\u0107, jaki odsetek stanowili ci wyborcy. Nie s\u0105d\u017amy jednak, by przekracza\u0142 on kiedykolwiek 20% wszystkich uprawnionych do g\u0142osowania. Pozostali, kt\u00f3rzy wiedz\u0105c o mo\u017cliwo\u015bci nieg\u0142osowania szli jednak do urn, kierowali si\u0119 innymi wzgl\u0119dami. U niekt\u00f3rych z pewno\u015bci\u0105 wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142a obawa szykan w przypadku nieuczestnictwa. By\u0142o to realne zagro\u017cenie w okresie stalinowskim. P\u00f3\u017aniej, cho\u0107 gro\u017aba ta os\u0142ab\u0142a i stawa\u0142a si\u0119 coraz bardziej mglista i nieokre\u015blona, cz\u0119\u015b\u0107 wyborc\u00f3w nadal j\u0105 odczuwa\u0142a. \u0179r\u00f3d\u0142a tych obaw by\u0142y nast\u0119puj\u0105ce. Propaganda przedwyborcza dawa\u0142a wyra\u017anie, wr\u0119cz nachalnie, do zrozumienia, \u017ce w\u0142adze \u017cycz\u0105 sobie widzie\u0107 przy urnach wszystkich. Nieuczestnictwo w wyborach by\u0142o zatem postrzegane jako sprzeciwienie si\u0119 woli w\u0142adz, a znajomo\u015b\u0107 socjalistycznych reali\u00f3w kaza\u0142a, nieraz zreszt\u0105 mylnie, s\u0105dzi\u0107, \u017ce mo\u017ce za to spotka\u0107 kara. Wyborca, kt\u00f3ry postanowi\u0142by nie g\u0142osowa\u0107, czu\u0142 si\u0119 poza tym osamotniony w swej decyzji, gdy\u017c niemal wszyscy wok\u00f3\u0142 niego g\u0142osowali. Nie m\u00f3g\u0142 wi\u0119c liczy\u0107 na wyzbycie si\u0119 cho\u0107 cz\u0119\u015bci w\u0142asnych obaw dzi\u0119ki poczuciu przynale\u017cno\u015bci do du\u017cej grupy po\u00adst\u0119puj\u0105cej podobnie (\u201eskoro jest nas tak wielu, co nam mog\u0105 zrobi\u0107&#8221;). Poczucie osamotnienia wzmacnia\u0142o te\u017c przekonanie, \u017ce indywidualny bojkot wybor\u00f3w b\u0119dzie pozbawionym praktycznego znaczenia gestem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wielu jednak wyborc\u00f3w, zar\u00f3wno tych, kt\u00f3rzy mylnie s\u0105dzili, i\u017c wybory s\u0105 obowi\u0105zkowe, jak i tych, kt\u00f3rzy wiedzieli, \u017ce takiego obowi\u0105zku nie ma, sz\u0142o do urn nie z powodu \u017cywienia jakichkolwiek obaw, ale z nawyku, nie zastanawiaj\u0105c si\u0119, dlaczego tak post\u0119puje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Charakterystyczn\u0105 cech\u0105 ewolucji zasad wyborczych reguluj\u0105cych procedury wyboru radnych by\u0142a generalna przebudowa tych zasad w okresie 1956-1961. Sens tej przebudowy polega\u0142 na zmianie metod partyjnej kontroli nad procesem wyborczym. Do roku 1956 pod\u00adstawowym czynnikiem gwarantuj\u0105cym zachowanie kontroli nie by\u0142y, odpowiednio kr\u0119puj\u0105ce wyborc\u00f3w, zasady wyborcze, lecz powszechne zastraszenie gro\u017ab\u0105 u\u017cycia represji policyjnych. W tej sytuacji relatywnie demokratyczne zasady wyborcze z pierwszej po\u0142owy lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych nie mog\u0142y by\u0107 wykorzystane w spos\u00f3b koliduj\u0105cy z wol\u0105 partii. Gdy jednak po roku 1956 terror policyjny drastycznie os\u0142ab\u0142, powsta\u0142 dylemat, czym zast\u0105pi\u0107 \u00f3w kluczowy dot\u0105d czynnik zapewniaj\u0105cy partii pe\u0142n\u0105 kontrol\u0119 nad procesem wyborczym. Rozwi\u0105zaniem okaza\u0142o si\u0119 zast\u0105pienie, kr\u0119puj\u0105cej wyborc\u00f3w, gro\u017aby represji policyjnych r\u00f3wnie kr\u0119puj\u0105cym gorsetem sformalizowanych regu\u0142 wyborczych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rezygnuj\u0105c z terroru, dyktatura musia\u0142a sformalizowa\u0107 po\u017c\u0105dane przez siebie regu\u0142y gry wyborczej. Mamy tu do czynienia z przyk\u0142adem, powszechnego w historii pa\u0144stw komunistycznych, zjawiska stop\u00adniowego formalizowania si\u0119 dyktatury partii wraz ze zmniejszaniem si\u0119 roli terroru jako regulatora systemu politycznego i gospodarczego. Tym nale\u017cy t\u0142umaczy\u0107 \u00f3w paradoks ewolucji systemu wyborczego: od stosunkowo demokratycznego w okresie stalinowskim, do znacznie bardziej restrykcyjnego w okresie p\u00f3\u017aniejszym.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Biezaca_kontrola_rady_narodowej_przez_terenowy_komitet_PZPR\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Bie\u017c\u0105ca kontrola rady narodowej przez terenowy komitet PZPR<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Oddana w r\u0119ce lokalnego komitetu partii maszyna wyborcza, umo\u017cliwiaj\u0105c odpowiedni\u0105 selekcj\u0119 radnych, dawa\u0142a wst\u0119pn\u0105 gwaran\u00adcj\u0119, \u017ce sesja plenarna rady nie b\u0119dzie mia\u0142a zasadniczych opor\u00f3w przy firmowaniu nades\u0142anych z g\u00f3ry decyzji. System wyborczy tworzy\u0142 z sesji cia\u0142o bez w\u0142asnej inicjatywy, uzale\u017cnione od komitetu partii, zdezinteg\u00adrowane i maj\u0105ce &#8211; jak wykazuj\u0105 badania &#8211; pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 swego nik\u0142ego znaczenia. Dodatkowym czynnikiem pog\u0142\u0119biaj\u0105cym t\u0119 niesa\u00admodzielno\u015b\u0107 by\u0142y zespo\u0142y radnych partyjnych, kt\u00f3re pe\u0142ni\u0142y rol\u0119 auto\u00admatu do g\u0142osowania w r\u0119kach terenowego komitetu. W tej sytuacji sesja rady by\u0142a w pe\u0142ni manipulowana; co wi\u0119cej, inspirowanie z zewn\u0105trz kierunk\u00f3w jej aktywno\u015bci sta\u0142o si\u0119 &#8211; przy jej nik\u0142ym zintegrowaniu z lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105 wr\u0119cz niezb\u0119dne, aby nie zamar\u0142a w bezruchu. Jak wiemy, rol\u0119 manipulatora wewn\u0119trznego odgrywa\u0142o, z racji swego strategicznego po\u0142o\u017cenia i rozleg\u0142ych kompetencji, prezydium rady narodowej. Opanowanie prezydium dawa\u0142o wi\u0119c gwarancj\u0119 prawid\u0142owego funkcjonowania ca\u0142ego systemu rady i czyni\u0142o z tego cia\u0142a najwa\u017cniejszy przycz\u00f3\u0142ek partii, poprzez kt\u00f3ry sz\u0142o gros partyjnej inspiracji. Selekcja radnych i kontrola prezydium dawa\u0142y pewno\u015b\u0107, \u017ce bierna sama w sobie rada pracowa\u0107 b\u0119dzie w jedynie s\u0142usznym kierunku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak\u017ce wydzia\u0142y, podporz\u0105dkowane bezpo\u015brednio prezydium, by\u0142y otaczane opieka partyjn\u0105. By\u0142o to konieczne, gdy\u017c b\u0119d\u0105c bezpo\u015brednim odbiorc\u0105 wi\u0119kszo\u015bci odg\u00f3rnych wytycznych, opracowywa\u0142y na ich podstawie projekty uchwa\u0142 rady.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jednym z wa\u017cniejszych narz\u0119dzi, dzi\u0119ki kt\u00f3rym terenowy komitet podporz\u0105dkowywa\u0142 sobie prezydium, by\u0142a nomenklatura czyli lista stanowisk, kt\u00f3re mog\u0142y by\u0107 obsadzone wy\u0142\u0105cznie po akceptacji kandydata przez komitet. Naturalna ch\u0119\u0107 zwi\u0119kszenia wp\u0142ywu na prac\u0119 rady rodzi\u0142a stal\u0105 tendencj\u0119 rozszerzenia listy nomenklatury formalnej i nieformalnej. Jej ograniczenie na fali Pa\u017adziernika by\u0142o jedynie zjawiskiem przej\u015bciowym. Poniewa\u017c na listach tych widnia\u0142y cz\u0119sto stanowiska z wyboru, a wola wyborc\u00f3w cz\u0119sto rozmija\u0142a si\u0119 z wol\u0105 komitetu, ten ostatni forsowa\u0142 nagminnie w\u0142asne kandydatury poprzez stosowanie ca\u0142ej gamy pozaformalnych nacisk\u00f3w, a nawet jawnie gwa\u0142c\u0105c demokratyczne prawa i zasady praworz\u0105dno\u015bci. Praktyki te stanowi\u0142y sygna\u0142 dla prezydi\u00f3w rad narodowych szczebla wy\u017cszego, kt\u00f3re wzorem komitet\u00f3w partyjnych same r\u00f3wnie\u017c narzuca\u0142y radom ni\u017cszego szczebla w\u0142asnych kadydat\u00f3w. Opisywany w prasie zwyczaj przywo\u017cenia cz\u0142onk\u00f3w prezydium w teczkach by\u0142 o tyle u\u0142atwiony, \u017ce prezydium rady narodowej mog\u0142o sk\u0142ada\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z os\u00f3b spoza rady. Nie istnia\u0142y przy tym \u017cadne ograniczenia co do ich maksymalnego udzia\u0142u w sk\u0142adzie prezydium. Jak zauwa\u017cy\u0142 jeden z badaczy, gdyby nawet ca\u0142e prezydium sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z takich os\u00f3b, nie by\u0142oby to sprzeczne ani z ustaw\u0105, ani z Konstytucj\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Taki stan prawny umo\u017cliwi\u0142 powstanie ustabilizowanej kadry sprawdzonych etatowych cz\u0142onk\u00f3w prezydi\u00f3w, kt\u00f3rych rotacja polega\u0142a g\u0142\u00f3wnie na przesuni\u0119ciach z powiatu do powiatu i z wojew\u00f3dztwa do wojew\u00f3dztwa. Znamienna by\u0142a przy tym taktyka komitetu maj\u0105ca na celu integrowanie ich z terenem. Zainstalowanego z zewn\u0105trz dzia\u0142acza umieszczano w kolejnych wyborach na li\u015bcie kandydata do rady, co przy opisanym mechanizmie wyborczym r\u00f3wna\u0142o si\u0119 jego wyborowi. W rezul\u00adtacie rada przestawa\u0142a by\u0107 baz\u0105 rekrutacyjn\u0105 cz\u0142onk\u00f3w prezydium, co oznacza\u0142o zerwanie ostatniej nitki uzale\u017cnienia prezydium od tego cia\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Natomiast mo\u017cna by\u0142o zaobserwowa\u0107 rosn\u0105c\u0105 integracj\u0119 prezydium rady z terenowym komitetem PZPR. Powszechne by\u0142y unie personalne \u0142\u0105cz\u0105ce te organy. Zjawisko to nagminnie wyst\u0119powa\u0142o zw\u0142aszcza na szczeblu gromad. Koncentracja w jednych r\u0119kach funkcji sekretarza komitetu gminnego i stanowiska cz\u0142onka prezydium by\u0142a przy tym przez samych dzia\u0142aczy oceniana bardzo pozytywnie, za\u015b badacze sk\u0142onni byli tej unii przypisa\u0107 g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w mechanizmie od\u00addzia\u0142ywania politycznego na rady.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W praktyce wyb\u00f3r przez rad\u0119 swego prezydium poprzedzany by\u0142 ustaleniem jego sk\u0142adu w terenowym komitecie partii. Poniewa\u017c integracja obu tych organ\u00f3w nie by\u0142a dla nikogo z radnych tajemnic\u0105, za\u015b sami radni byli ju\u017c odpowiednio wyselekcjonowani w wyborach, narzucenie sk\u0142adu osobowego prezydium odbywa\u0142o si\u0119 bez \u017cadnych opor\u00f3w. Nie obserwowano tu wi\u0119kszej aktywno\u015bci rady, nie by\u0142o ani dyskusji, ani zg\u0142aszania dodatkowych kandydatur, ani te\u017c du\u017cej ilo\u015bci skre\u015ble\u0144 podczas g\u0142osowania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kryteria doboru, kt\u00f3rymi kierowa\u0142y si\u0119 tu lokalne komitety PZPR, ujawniaj\u0105 si\u0119 z ca\u0142\u0105 wyrazisto\u015bci\u0105 je\u015bli por\u00f3wnamy udzia\u0142 os\u00f3b bezpartyjnych w radach i na stanowiskach przewodnicz\u0105cych rad. Za przyk\u0142ad niech pos\u0142u\u017cy rok 1969. Dla uproszczenia pomi\u0144my cz\u0142onk\u00f3w stronnictw sojuszniczych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tabela 1. Radni i przewodnicz\u0105cy prezydi\u00f3w rad narodowych wed\u0142ug przynale\u017cno\u015bci partyjnej w roku 1969<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-1271 size-large\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-37-przewodniczacy-prezydiow-1024x269.png\" alt=\"Tabela 37 przewodnicz\u0105cy prezydi\u00f3w\" width=\"1024\" height=\"269\" srcset=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-37-przewodniczacy-prezydiow.png 1024w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-37-przewodniczacy-prezydiow-300x79.png 300w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-37-przewodniczacy-prezydiow-768x202.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>\u0179r\u00f3d\u0142o: Radni rad narodowych 1958-1969, Statystyka Polski \u2014 Materia\u0142y Statystyczne, Warszawa 1970; Radni i cz\u0142onkowie prezydi\u00f3w rad narodowych, Studia i Prace Statystyczne GUS, Warszawa 1972.<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na podstawie danych z powy\u017cszej tabeli mo\u017cna obliczy\u0107 stopie\u0144 dyskryminacji bezpartyjnych odpowiadaj\u0105cy stopniowi faworyzowania cz\u0142onk\u00f3w PZPR. Ot\u00f3\u017c, radny bezpartyjny mia\u0142 przeci\u0119tnie w skali kraju 26-krotnie mniejsze szanse na obj\u0119cie stanowiska przewod\u00adnicz\u0105cego rady ni\u017c radny cz\u0142onek PZPR (prawdopodobie\u0144stwo warun\u00adkowe Bayessa). Szanse bezpartyjnego spada\u0142y przy tym do zera w miastach powy\u017cej 100 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podobny przebieg mia\u0142o obsadzanie stanowisk kierownik\u00f3w wy\u00addzia\u0142\u00f3w, kt\u00f3re tak\u017ce by\u0142y w partyjnej nomenklaturze. Prezydium wyst\u0119powa\u0142o przewa\u017cnie z inspiracji komitetu lub maj\u0105c jego aprobat\u0119 dla przedstawionego kandydata. Rozstrzyga\u0142o to praktycznie spraw\u0119. Opinie sta\u0142ych komisji rady nie mia\u0142y w\u0142a\u015bciwie znaczenia, gdy\u017c formu\u0142owano je ju\u017c po zaj\u0119ciu stanowiska przez komitet, a partyjnych cz\u0142onk\u00f3w komisji obowi\u0105zywa\u0142a dyscyplina partyjna96. Komitet uru\u00adchamia\u0142 w takich wypadkach wspomniany ju\u017c automat do g\u0142osowania przekazuj\u0105c radnym partyjnym na zwo\u0142anym tu\u017c przed sesj\u0105 zebraniu polecenie, jak nale\u017cy g\u0142osowa\u0107. Rola radnych by\u0142a wi\u0119c ca\u0142kowicie bierna i sprowadza\u0142a si\u0119 do \u201eprzelania&#8221; decyzji partyjnej na akt pa\u0144stwowo-prawny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aczkolwiek wi\u0119c terenowy komitet PZPR nie dysponowa\u0142 formal\u00adnymi atrybutami w\u0142adzy, tzn. jego polecenia nie by\u0142y prawnie wi\u0105\u017c\u0105ce dla prezydium, w praktyce zajmowa\u0142 on stanowisko zwierzchnie wobec niego. Tak dostrzegali to zreszt\u0105 sami cz\u0142onkowie prezydi\u00f3w rad, w opinii kt\u00f3rych w\u0142adze polityczne terenu w spos\u00f3b decyduj\u0105cy oddzia\u0142ywa\u0142y na funkcjonowanie tego organu. Na drugim miejscu wymieniano w\u0142adze wojew\u00f3dzkie, a dopiero na trzecim samo prezy\u00addium. Wyra\u017anie te\u017c zakre\u015blano podzia\u0142 wp\u0142yw\u00f3w. Cz\u0142onkowie prezy\u00addi\u00f3w powiatowych rad narodowych stwierdzali zgodnie, \u017ce \u201e(&#8230;) w\u0142adze wojew\u00f3dzkie wywieraj\u0105 zasadniczy wp\u0142yw na przygotowanie planu gospodarczego i bud\u017cetu planu inwestycyjnego oraz na polityk\u0119 mieszkaniow\u0105 i gospodark\u0119 komunaln\u0105 miast stanowi\u0105cych powiaty; kierownictwo polityczne powiatu &#8211; na sprawy zwi\u0105zane ze spo\u0142ecz\u00adn\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 rady, stosunkiem urz\u0105d-obywatel, na za\u0142atwianie skarg, wniosk\u00f3w i postulat\u00f3w oraz szczeg\u00f3lnie na sprawy kadrowe terenowego aparatu administracyjnego i jednostek podporz\u0105dkowa\u00adnych radom&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Spos\u00f3b oddzia\u0142ywania komitetu na prezydium polega\u0142 nie na podejmowaniu i przekazywaniu prezydium og\u00f3lnych problem\u00f3w, lecz na szczeg\u00f3\u0142owej interwencji dora\u017anej. W latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych przybiera\u0142o to cz\u0119sto posta\u0107 wzywania ca\u0142ego prezydium lub poszczeg\u00f3lnych jego cz\u0142onk\u00f3w do komitetu, gdzie bez dyskusji wydawano im polecenia i wysy\u0142ano w teren. W latach sze\u015b\u0107\u00addziesi\u0105tych metody uleg\u0142y wysubtelnieniu. Sokolewicz i Zawadzki tak opisywali drog\u0119, zrodzonej w komitecie, partyjnej inicjatywy: \u201eMy\u015bl powzi\u0119cia uchwa\u0142y rady reguluj\u0105cej okre\u015blon\u0105 dziedzin\u0119 spraw powstaje w toku obrad miejscowej instancji partyjnej. Wchodz\u0105cy w sk\u0142ad tej instancji cz\u0142onkowie prezydium rady narodowej od\u00adpowiedniego stopnia wysuwaj\u0105 zagadnienie na posiedzeniu prezy\u00addium, przedk\u0142adaj\u0105c nast\u0119pnie spraw\u0119 w\u0142a\u015bciwej komisji. Ta ustala zasady rozstrzygni\u0119cia, zaznajamiaj\u0105c z nimi prezydium rady narodo\u00adwej, kt\u00f3re akceptuj\u0105c te zasady &#8211; zleca opracowanie projektu uchwa\u0142y wydzia\u0142owi w porozumieniu z komisj\u0105. Tak zbudowany projekt jest referowany i zatwierdzony na posiedzeniu prezydium, a nast\u0119pnie jako projekt prezydium &#8211; przedstawiony do uchwalenia radzie&#8221;. Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 na szczeg\u00f3ln\u0105 mutacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 przesz\u0142a tu komisja rady. Powo\u0142ana jako pomocnicze cia\u0142o sesji plenarnej, z\u0142o\u017cona z radnych, mia\u0142a pom\u00f3c radzie wypracowa\u0107 mi\u0119dzy sesjami jej w\u0142asny punkt widzenia, jej w\u0142asne niezale\u017cne propozycje. Mia\u0142a te\u017c zapobiega\u0107 dezintegracji rady i jej bierno\u015bci. Praktyka uczyni\u0142a natomiast z komisji kolejne narz\u0119dzie prezydium, a po\u015brednio &#8211; komitetu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Istnia\u0142a inna jeszcze metoda, tym razem bezpo\u015bredniego wi\u0105zania komisji rady z komitetem. Polega\u0142a ona na tzw. koordynowaniu plan\u00f3w pracy odpowiednich komisji komitetu i komisji rad. Tym samym sesja rady ogo\u0142ocona zosta\u0142a ze wszystkiego, co zapobiega\u0142oby jej atomizacji. D\u0105\u017cenie komitetu do pe\u0142nej kontroli przybra\u0142o tu form\u0119 wch\u0142aniania organ\u00f3w rady i czynienia ich swymi w\u0142asnymi przed\u00adstawicielstwami. Uzale\u017cnianie prezydium, opr\u00f3cz wszystkich wymie\u00adnionych metod, odbywa\u0142o si\u0119 te\u017c przez narzucenie praktyki wsp\u00f3lnych uchwa\u0142 komitetu i prezydium.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W efekcie wydzia\u0142y, komisje, prezydium i sama sesja plenarna by\u0142y po\u0142\u0105czone z komitetem g\u0119st\u0105 sieci\u0105 kontakt\u00f3w, zale\u017cno\u015bci, wsp\u00f3lnych uchwa\u0142 i plan\u00f3w, unii personalnych i dyscypliny partyjnej. Sesja rady &#8211; organ przedstawicielski i nadrz\u0119dny &#8211; stawa\u0142a si\u0119 w tej sytuacji cia\u0142em dekoracyjnym, a radni jako przedstawiciele lokalnej spo\u0142eczno\u015bci urz\u0119dnikami w dyspozycji komitetu.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_VI_Srodki_masowego_niekomunikowania_%E2%80%94_prasa_PRL\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 VI \u00a0\u015arodki masowego niekomunikowania \u2014 prasa PRL<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Uwaga_wstepna\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Uwaga wst\u0119pna<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mechanizm, kt\u00f3ry uniemo\u017cliwia\u0142 polskiej prasie swobodn\u0105 prezen\u00adtacj\u0119 fakt\u00f3w, opinii oraz \u017c\u0105da\u0144, sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z dw\u00f3ch cz\u0119\u015bci. Pierwsz\u0105 z nich stanowi\u0142 model organizacyjny prasy polskiej, kt\u00f3ry uzale\u017cnia\u0142 j\u0105 od aparatu partyjnego w kwestiach wydawniczych i obsady personalnej, drug\u0105 &#8211; ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 dzia\u0142a\u0144 polegaj\u0105cych na prewencyjnej kontroli cenzorskiej oraz ci\u0105g\u0142ym i bezpo\u015brednim sterowaniu tre\u015bci\u0105 gazet przez aparat partyjny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Model organizacyjny tworzy\u0142 og\u00f3lne zasady dzia\u0142ania prasy oraz jej relacji z aparatem partyjnym. Umo\u017cliwia\u0142 tym samym uruchomienie w\u0142a\u015bciwego procesu blokowania w prasie swobodnej artykulacji. Chc\u0105c zatem opisa\u0107 \u00f3w mechanizm blokady, logicznym punktem wyj\u015bcia jest przedstawienie wpierw ram organizacyjnych, w kt\u00f3re wt\u0142oczono polsk\u0105 pras\u0119 po II wojnie \u015bwiatowej, a dopiero w drugiej kolejno\u015bci konkret\u00adnych technik blokowania swobodnego prezentowania w niej fakt\u00f3w i opinii.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Polityka_wydawnicza\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Polityka wydawnicza<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od strony organizacyjnej funkcjonowanie polskiej prasy po roku 1948 zdeterminowane by\u0142o istnieniem wielkiego koncernu pod nazw\u0105 Robotnicza Sp\u00f3\u0142dzielnia Wydawnicza \u201ePrasa-Ksi\u0105\u017cka-Ruch&#8221;. Umo\u017c\u00adliwia\u0142 on sprawowanie bezpo\u015bredniego, partyjnego kierownictwa nad bez ma\u0142a ca\u0142\u0105 pras\u0105, w tym polityczn\u0105 selekcj\u0119 kadry dziennikarskiej, kontrol\u0119 struktury prasy wed\u0142ug rodzaju pism, kontrol\u0119 dystrybucji oraz forsowanie na rynku prasowym gazet partyjnych.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Tworzenie_partyjnego_monopolu_wydawniczego\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Tworzenie partyjnego monopolu wydawniczego<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">RSW \u201ePrasa&#8221; zosta\u0142a powo\u0142ana do \u017cycia, uchwa\u0142\u0105 Sekretariatu KC PPR z dnia 25 kwietnia 1947 roku, w celu skoncentrowania rozproszo\u00adnych dot\u0105d partyjnych wydawnictw prasowych i drukarni w jednej instytucji wydawniczej. \u201eW chwili powstania Sp\u00f3\u0142dzielnia liczy\u0142a 49 cz\u0142onk\u00f3w (&#8230;) niemal wy\u0142\u0105cznie starych towarzyszy partyjnych, dzia\u0142aczy politycznych, redaktor\u00f3w, drukarzy. Obok os\u00f3b fizycznych, cz\u0142onk\u00f3w Sp\u00f3\u0142dzielni o jednym lub kilku udzia\u0142ach, jedynym cz\u0142onkiem b\u0119d\u0105cym osob\u0105 prawn\u0105 by\u0142a Polska Partia Robotnicza. Pierwszy bilans zbiorczy RSW \u201ePrasa&#8221; zanotowa\u0142 150 udzia\u0142owc\u00f3w, posiadaj\u0105cych \u0142\u0105cznie 100 244 udzia\u0142y &#8211; w tym PPR 100 000&#8243; Uchwa\u0142a powo\u0142uj\u0105ca RSW stwierdza\u0142a mi\u0119dzy innymi, \u017ce KC PPR obsadza lub zatwierdza obsad\u0119 kierowniczych stanowisk w redakcjach, za\u015b zarz\u0105d sp\u00f3\u0142dzielni wyznacza obj\u0119to\u015b\u0107 pism, a wraz z Wydzia\u0142em Propagandy i Prasy KC PPR ustala ich zasadnicz\u0105 koncepcj\u0119 dziennikarsk\u0105. Decyzje zarz\u0105du mog\u0142y by\u0107 zmieniane uchwa\u0142\u0105 Sekretariatu KC. Sekretariat KC mianowa\u0142 te\u017c przewodnicz\u0105cych Rady Nadzorczej oraz prezesa zarz\u0105du.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">RSW przej\u0119\u0142a \u201e(&#8230;) aktywa i pasywa czternastu r\u00f3\u017cnych jednostek zajmuj\u0105cych si\u0119 wydawaniem i rozpowszechnianiem prasy i informacji dzia\u0142aj\u0105cych dotychczas na r\u00f3\u017cnych zasadach, w tym tak\u017ce sp\u00f3\u0142dziel\u00adczych lub przedsi\u0119biorstw i kom\u00f3rek afiliowanych przy komitetach wojew\u00f3dzkich. W ten spos\u00f3b ujednolicono ca\u0142okszta\u0142t spraw wydawni\u00adczych i kolporta\u017cowych oraz zasady finansowania przez scentralizowa\u00adnie \u017ar\u00f3de\u0142 i polityki dotacji pa\u0144stwowych. Przekre\u015blono i odrzucono wszelkie pr\u00f3by lub zabiegi powsta\u0142e z my\u015bl\u0105 o samowystarczalno\u015bci albo przychodach z prasy partyjnej. Oznacza\u0142o to likwidacj\u0119 niekiedy stosowanych praktyk finansowania niekt\u00f3rych wydawnictw za po\u015bred\u00adnictwem og\u0142osze\u0144 pa\u0144stwowych przedsi\u0119biorstw lub zak\u0142ad\u00f3w przemy\u00ads\u0142owych. Oznacza\u0142o to zniesienie sp\u00f3\u0142dzielczych zasad w odniesieniu do prasy partyjnej&#8221;. Pozostawienie s\u0142owa \u201esp\u00f3\u0142dzielnia&#8221; w nazwie instytu\u00adcji nie by\u0142o jednak przypadkowe. Forma sp\u00f3\u0142dzielcza by\u0142a wygodnym sposobem legalizacji opanowania wydawnictwa przez KC PPR.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Znaczenie powstania RSW mo\u017cna najlepiej oceni\u0107 na tle innych wydarze\u0144 tego okresu. W roku 1947 zostaje zapocz\u0105tkowana akcja hamowania \u017cywio\u0142owego dot\u0105d rozwoju prasy. Mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 pierwsze oznaki, maj\u0105cego si\u0119 dwa lata p\u00f3\u017aniej nasili\u0107, procesu likwidacji drobnej prasy lokalnej. Ograniczeniu uleg\u0142a liczba pism g\u0142\u00f3wnych konkurent\u00f3w politycznych, PSL i PPS, co u\u0142atwi\u0142o sprawowanie kontroli nad t\u0105 pras\u0105. Pa\u017adziernik 1947 przyni\u00f3s\u0142 specjaln\u0105 uchwa\u0142\u0119 Sekretariatu KC PPR, krytykuj\u0105c\u0105 Sp\u00f3\u0142dzielni\u0119 Wydawnicz\u0105 \u201eCzytel\u00adnik&#8221;, wydawc\u0119 najpoczytniejszych w\u00f3wczas pism. Niebawem, bo ju\u017c w roku 1948, prasa \u201eCzytelnika&#8221; utraci swoj\u0105 wzgl\u0119dn\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jednocze\u015bnie mo\u017cna zaobserwowa\u0107 przygotowania PPR do ode\u00adgrania aktywniejszej ni\u017c dot\u0105d roli w \u015brodkach masowego przekazu. W marcu 1947 roku pod tym k\u0105tem zreorganizowano struktur\u0119 KC PPR do spraw mass-medi\u00f3w i okre\u015blono zakres kompetencji oraz metody kierowania pras\u0105 partyjn\u0105. Wyznaczono kom\u00f3rki aparatu maj\u0105ce nadzorowa\u0107 poszczeg\u00f3lne pisma partyjne, centralne i terenowe, a tak\u017ce ustalono tryb narad z redaktorami prasy partyjnej. W maju 1947 roku powsta\u0142a Komisja Prasowa KC PPR, kt\u00f3ra w zamy\u015ble \u201e(&#8230;) mia\u0142a zajmowa\u0107 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie wypracowaniem modelu prasy partyjnej, opracowaniem plan\u00f3w kampanii politycznych i problemami meryto\u00adrycznymi&#8221;. Z jej to w\u0142a\u015bnie inicjatywy utworzono RSW \u201ePras\u0119&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Spr\u00f3bujmy podsumowa\u0107 ten kr\u00f3tki przegl\u0105d wydarze\u0144. RSW zosta\u0142a utworzona niew\u0105tpliwie z my\u015bl\u0105 o przysz\u0142o\u015bci. W chwili jej powstawania wyrok na PSL by\u0142 ju\u017c wydany, a PPR rozpoczyna\u0142a przygotowania do wch\u0142oni\u0119cia PPS. W tej sytuacji RSW pe\u0142ni\u0142a rol\u0119 zal\u0105\u017ckowego wydawnictwa \u201enowego typu&#8221;, kt\u00f3re przygotowywano z my\u015bl\u0105 o przy\u0142\u0105czeniu do\u0144 w niedalekiej przysz\u0142o\u015bci reszty prasy, w\u00f3wczas wzgl\u0119dnie jeszcze niezale\u017cnej. Rozwi\u0105zania organizacyjne RSW, dzi\u0119ki kt\u00f3rym na razie tylko prasa w\u0142asnej partii zosta\u0142a w pe\u0142ni podporz\u0105dkowana KC PPR, mia\u0142y niebawem pos\u0142u\u017cy\u0107 do roztoczenia \u015bcis\u0142ej kontroli nad ca\u0142\u0105 bez ma\u0142a pras\u0105 polsk\u0105. Na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje tu likwidacja w RSW niezale\u017cno\u015bci finansowej podleg\u0142ych jej wydawnictw, system podw\u00f3jnego podporz\u0105dkowania prasy terenowej (Wydzia\u0142owi Propagandy i Prasy KC oraz komitetom wojew\u00f3dzkim partii) oraz zmniejszenie liczby tytu\u0142\u00f3w prasy partyjnej przy wzro\u015bcie ich nak\u0142ad\u00f3w, co prowadzi\u0142o do ujednolicenia tre\u015bci. Wszystko to u\u0142atwia\u0142o, upraszcza\u0142o i czyni\u0142o bardziej efektywnym centralne sterowanie pras\u0105, oraz prowadzenie preferencyjnej polityki nak\u0142adowej. RSW mia\u0142a wi\u0119c zapewni\u0107 organizacyjne ramy, w kt\u00f3re wcieli si\u0119 niebawem idea monopolistycznego w\u0142adania ca\u0142\u0105 pras\u0105 przez parti\u0119 komunistyczn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dalsza historia RSW zosta\u0142a przez Sz. Bojk\u0119 nazwana brutalnie, lecz nie bez zwi\u0105zku z faktami, \u201epasmem wyw\u0142aszczania maj\u0105tku spo\u0142ecznego (&#8230;) na rzecz w\u0142asno\u015bci grupowej&#8221;. Lata 1947-1948 to okres wch\u0142aniania przez RSW wydawnictw, agencji i prasy PPS. Po zako\u0144czeniu tego procesu na polskim rynku prasowym pozosta\u0142o jeszcze tylko jedno du\u017ce wydawnictwo: Sp\u00f3\u0142dzielnia Wydawniczo\u00ad-O\u015bwiatowa \u201eCzytelnik&#8221;. Wch\u0142oni\u0119cie jej przez RSW sta\u0142o si\u0119 kolejnym celem kierownictwa partyjnego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eCzytelnik&#8221; zosta\u0142 za\u0142o\u017cony w pa\u017adzierniku 1944 r. z inicjatywy premiera, E. Os\u00f3bki-Morawskiego i Prezydenta RP, B. Bieruta. Intencje, jakie przy\u015bwieca\u0142y za\u0142o\u017cycielom, by\u0142y wielorakie. Oparcie wydawnictwa na zasadach sp\u00f3\u0142dzielczych umo\u017cliwi\u0142o jego szybki wzrost bez korzystania ze szczup\u0142ych \u015brodk\u00f3w skarbu pa\u0144stwa. Motywy ekonomiczne by\u0142y jednak z pewno\u015bci\u0105 drugorz\u0119dne dla kierownictwa PPR, kiedy inicjowa\u0142o utworzenie \u201eCzytelnika&#8221;. Wa\u017cniejsza by\u0142a ch\u0119\u0107 pozorowania demokraty\u00adcznego procesu odbudowy pa\u0144stwa i przyci\u0105gni\u0119cia nieufnych kr\u0119g\u00f3w inteligenckich. \u201eCzytelnik&#8221; nadawa\u0142 si\u0119 do tego celu doskonale. Na zje\u017adzie jego przedstawicieli w sierpniu 1945 r. podkre\u015blano, \u017ce sp\u00f3\u0142dziel\u00adnia i jej prasa nie s\u0105 ekspozytur\u0105 \u017cadnej partii politycznej, \u017ce zadaniem prasy \u201eCzytelnika&#8221; jest s\u0142u\u017cenie idei demokracji. Dwa lata p\u00f3\u017aniej prezes \u201eCzytelnika&#8221;, Jerzy Borejsza, w przem\u00f3wieniu na II Krajowym Zje\u017adzie pe\u0142nomocnik\u00f3w powiatowych sp\u00f3\u0142dzielni wskazywa\u0142, \u017ce prasa \u201eczytelni\u00adkowska&#8221; przeznaczona jest dla bezpartyjnych i od tego czasu pocz\u0119to j\u0105 nazywa\u0107 \u201ebezpartyjn\u0105&#8221;. Te deklaracje i odpowiadaj\u0105ca im praktyka sprawi\u0142y, \u017ce &#8211; jak pisze A. S\u0142omkowska &#8211; \u201eCzytelnik&#8221; skupi\u0142 \u201e(&#8230;) dziennikarzy i dzia\u0142aczy kulturalnych nie tylko z kr\u0119g\u00f3w przedwojennej lewicy, lecz i takich, kt\u00f3rzy z ideologi\u0105 rewolucyjn\u0105 nie mieli nic wsp\u00f3lnego, w tym wywodz\u0105cych si\u0119 z prasy katolickiej&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dynamiczny rozw\u00f3j \u201eCzytelnika&#8221; obrazuj\u0105 cho\u0107by dane z ko\u0144ca 1946 r. Sp\u00f3\u0142dzielnia mia\u0142a w\u00f3wczas 42 rozdzielnie gazet, 17 680 punkt\u00f3w sprzeda\u017cy, 46 ksi\u0119gar\u0144 i 10 drukarni. Rozw\u00f3j nie m\u00f3g\u0142 jednak trwa\u0107 bez ko\u0144ca. Umacnianie pozycji PPR i bliska ju\u017c perspektywa ostatecznego wyrugowania politycznych konkurent\u00f3w sprawi\u0142y, \u017ce model prasy autentycznie bezpartyjnej traci\u0142 racj\u0119 bytu. Zadanie, jakie \u201eCzytelnikowi&#8221; nakre\u015bli\u0142a w swej strategii PPR, by\u0142o ju\u017c wykonane. Poprzez sw\u0105 formu\u0142\u0119 \u0142agodnej akceptacji politycznych przemian powojennych zneutralizowa\u0142 on i pozyska\u0142 spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 nieufnego \u015brodowiska dziennikarskiego i inteligenckiego. Zmniejszy\u0142 tym samym zaplecze intelektualne opozycji politycznej. Os\u0142abi\u0142 j\u0105. Jego wzgl\u0119dna neutralno\u015b\u0107 by\u0142a wi\u0119c dla PPR, partii o s\u0142abym autorytecie i otoczonej nieufno\u015bci\u0105, niezwykle korzystna. Do czasu jednak. Wraz z eliminowaniem kolejnych politycznych konkurent\u00f3w, funkcja, jak\u0105 \u201eCzytelnik&#8221; de facto pe\u0142ni\u0142, traci\u0142a na znaczeniu. Wi\u0119cej nawet, jego wzgl\u0119dna neutralno\u015b\u0107, korzystna dla PPR podczas walki z opozycj\u0105, stawa\u0142a si\u0119 teraz niewygodna. Neutralny i obiektywny m\u00f3g\u0142 si\u0119 sta\u0107 krytykiem, m\u00f3g\u0142 wi\u0119c przej\u0105\u0107 w pewnym zakresie rol\u0119 tak mozolnie likwidowanych niezale\u017cnych o\u015brodk\u00f3w politycznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Atak na \u201eCzytelnika&#8221; rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 w pa\u017adzierniku 1947 roku. Sekretariat KC PPR w specjalnej uchwale skrytykowa\u0142 pras\u0119 \u201eczytel\u00adnikowsk\u0105&#8221; za \u201epseudoneutralizm&#8221;, \u201epseudoobiektywizm&#8221; i \u201ebezpro\u00adgramowo\u015b\u0107&#8221;. W roku 1948 ze stanowiska prezesa sp\u00f3\u0142dzielni, czyli jej faktycznego kierownika, odwo\u0142any zosta\u0142 J. Borejsza, a 16 listopada tego\u017c roku na Komisji Prasowej KC PPR przyj\u0119to dla prasy \u201eczytel\u00adnikowskiej&#8221; wytyczne, w kt\u00f3rych stwierdzono, \u017ce jest ona \u201epomoc\u00adniczym or\u0119\u017cem partii i jej zadaniem jest przenoszenie linii partii do spo\u0142ecze\u0144stwa&#8221;. Wskazania dla prasy \u201eCzytelnika&#8221; zosta\u0142y bardzo szczeg\u00f3\u0142owo om\u00f3wione. Jej zadaniem mia\u0142o by\u0107 m.in. wyzwolenie spo\u0142ecze\u0144stwa spod wp\u0142yw\u00f3w \u201eklerykalnej reakcji&#8221;; mia\u0142a r\u00f3wnie\u017c przekonywa\u0107, \u017ce \u201etylko socjalizm zapewni dobrobyt&#8221;, zwalcza\u0107 mit \u201eo wy\u017cszo\u015bci kapitalistycznego Zachodu&#8221;, zbli\u017ca\u0107 polskie spo\u0142ecze\u0144stwo do ZSRR, popularyzowa\u0107 przodownik\u00f3w pracy itd. \u201eWytyczne KC PPR zobowi\u0105zywa\u0142y komitety wojew\u00f3dzkie partii do opiekowania si\u0119 i pomagania terenowym redakcjom pism \u201eCzytelnika&#8221;. W zako\u0144czeniu dokumentu zaznaczono, \u017ce zespo\u0142y redakcyjne pism \u201eCzytelnika&#8221; powinny by\u0107 tworzone tak, aby zapewni\u0107 i utrzyma\u0107 decyduj\u0105cy wp\u0142yw cz\u0142onk\u00f3w partii na pismo&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po zlikwidowaniu w ten spos\u00f3b samodzielno\u015bci sp\u00f3\u0142dzielni, na\u00adst\u0105pi\u0142o ograniczenie jej uniwersalnego charakteru. Kolejno odpada\u0142y piony zajmuj\u0105ce si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 o\u015bwiatow\u0105 i kolporta\u017cem. Pion wydawniczy przekszta\u0142cono w wydawnictwo pa\u0144stwowe. Ko\u0144cowym aktem by\u0142o przej\u0119cie w roku 1951 przez RSW \u201ePrasa&#8221; Instytutu Prasowego \u201eCzytelnika&#8221;. Znaczenie tego faktu najlepiej obrazuj\u0105 liczby. \u015arednioroczny jednorazowy nak\u0142ad prasy RSW wzr\u00f3s\u0142 dzi\u0119ki temu posuni\u0119ciu o 74%, liczba tytu\u0142\u00f3w &#8211; z 40 do 90. O ile przed wch\u0142oni\u0119ciem \u201eCzytelnika&#8221; udzia\u0142 RSW w \u015bredniorocznym nak\u0142adzie prasy polskiej wynosi\u0142 oko\u0142o 53%, to po wch\u0142oni\u0119ciu wzr\u00f3s\u0142 do bez ma\u0142a 80% (79,7% lub 75,9% wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych danych) i pozosta\u0142 ju\u017c nie zmieniony przez nast\u0119pne dwadzie\u015bcia lat (1972 &#8211; 83,8%). Proces monopolizacji prasy zosta\u0142 wi\u0119c w zasadzie dokonany.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Priorytetowa funkcj\u0105, jak\u0105 by\u0142o realizowanie partyjnej polityki informacyjnej sprawi\u0142a, \u017ce b\u0119d\u0105c formalnie sp\u00f3\u0142dzielni\u0105, RSW nie obowi\u0105zywa\u0142y faktycznie przepisy prawa sp\u00f3\u0142dzielczego. Ten stan faktyczny zosta\u0142 formalnie zatwierdzony w roku 1954, kiedy uchwa\u0142a Prezydium Rz\u0105du nada\u0142a RSW \u201ePrasa&#8221; uprawnienia centralnego urz\u0119du uchylaj\u0105c tym samym jej, i tak fikcyjne, podporz\u0105dkowanie Centralnemu Zarz\u0105dowi Sp\u00f3\u0142dzielczemu. Podobny charakter mia\u0142a zmiana statutu RSW w cztery lata p\u00f3\u017aniej. Zlikwidowano w\u00f3wczas fikcj\u0119 indywidualnych cz\u0142onk\u00f3w sp\u00f3\u0142dzielni. Nowe przepisy dopusz\u00adcza\u0142y jedynie cz\u0142onkostwo os\u00f3b prawnych. Udzia\u0142owcami w my\u015bl nowego statutu, obok PZPR, by\u0142y CRZZ i ZMS. Kolejne wersje statutu z lat p\u00f3\u017aniejszych kwesti\u0119 cz\u0142onkostwa ujmowa\u0142y coraz bardziej enigmatycznie. W 1962 roku udzia\u0142owcami (poza PZPR) mog\u0142y by\u0107 (a ju\u017c nie: \u201es\u0105&#8221;) CRZZ i \u201einne masowe organizacje spo\u0142eczne&#8221;. Za\u015b od 1972 roku g\u0142\u00f3wnym udzia\u0142owcem przestaje by\u0107 ca\u0142a partia. Zast\u0119puje j\u0105 w tej funkcji Komitet Centralny. Poza nim cz\u0142onkami mog\u0142y by\u0107 inne, nie wymienione ju\u017c z nazwy, masowe organizacje spo\u0142eczne. Udzia\u0142 tych innych by\u0142 zreszt\u0105 tak samo fikcyjny, jak fikcyjny by\u0142 sp\u00f3\u0142dzielczy status RSW. Dla przyk\u0142adu: w latach 1966-72 oficjalnie cz\u0142onkiem sp\u00f3\u0142dzielni by\u0142o Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich, cho\u0107 nigdy nie dokona\u0142o wp\u0142aty udzia\u0142u cz\u0142onkowskiego, nie otrzymywa\u0142o materia\u0142\u00f3w sprawo\u00adzdawczych, bilans\u00f3w, i oczywi\u015bcie nie partycypowa\u0142o w zyskach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Fikcyjny status innych udzia\u0142owc\u00f3w potwierdza r\u00f3wnie\u017c rejestr s\u0105dowy, w kt\u00f3rym widniej\u0105 wszystkie sp\u00f3\u0142dzielnie w kraju. Na przyk\u0142ad w roku 1981, mimo i\u017c og\u0142oszono, \u017ce sp\u00f3\u0142dzielni przybyli nowi cz\u0142onkowie (ZSMP, Z.MW, ZHP), rejestr ten w przypadku RSW wykazywa\u0142 nadal jedynie cz\u0142onkostwo KC PZPR, co zreszt\u0105 &#8211; nawiasem m\u00f3wi\u0105c &#8211; by\u0142o niezgodne z prawem sp\u00f3\u0142dzielczym (wym\u00f3g minimum trzech cz\u0142onk\u00f3w).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W roku 1960 RSW przej\u0119\u0142a istniej\u0105c\u0105 jeszcze poza jej obr\u0119bem pras\u0119 powiatow\u0105 (16 tytu\u0142\u00f3w) i rych\u0142o zlikwidowa\u0142a wiele z tych pism.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Odr\u0119bnym rozdzia\u0142em s\u0105 lata siedemdziesi\u0105te. Nast\u0119puje w\u00f3wczas druga (po pierwszej w latach 1947-51) faza szybkiego wzrostu potencja\u0142u wydawnictwa, g\u0142\u00f3wnie poprzez, jak i w przesz\u0142o\u015bci, wch\u0142a\u00adnianie innych jednostek. W roku 1973 do RSW zostaje przy\u0142\u0105czone wydawnictwo \u201eKsi\u0105\u017cka i Wiedza&#8221; oraz Zjednoczenie Upowszechniania Prasy i Ksi\u0105\u017cki \u201eRuch&#8221; (monopolista w dziedzinie kolporta\u017cu prasy). Powstaje olbrzymi koncern wydawniczo-kolporta\u017cowo-handlowy RSW \u201ePrasa-Ksi\u0105\u017cka-Ruch&#8221;. Rok p\u00f3\u017aniej w ramach RSW zostaj\u0105 utworzone dwa nowe wydawnictwa: M\u0142odzie\u017cowa Agencja Wydawnicza (MAW) i Krajowa Agencja Wydawnicza (KAW), kt\u00f3re &#8211; obok wydawania prasy &#8211; produkuj\u0105 gry, kalendarze, foldery, albumy itp. W roku 1977 RSW wch\u0142ania, dotychczas pa\u0144stwowe, przedsi\u0119biorstwo \u201eArs Polo\u00adna&#8221;, dzi\u0119ki czemu uzyskuje bezpo\u015bredni dost\u0119p do wp\u0142yw\u00f3w dewizo\u00adwych. W 1979 roku nowe zmiany w statucie rozszerzaj\u0105 zakres dzia\u0142ania RSW o produkcj\u0119 fono- i wideograficzn\u0105 oraz umo\u017cliwiaj\u0105 jej prowadzenie zak\u0142ad\u00f3w produkuj\u0105cych na rzecz dzia\u0142alno\u015bci pod\u00adstawowej. W roku 1981 rozpoczyna si\u0119 wcielanie do RSW pism zak\u0142adowych. Lata 70-e to tak\u017ce okres wzrostu centralizacji za\u00adrz\u0105dzania, r\u00f3wnie\u017c na szczeblu lokalnym, poprzez utworzenie tzw. kombinat\u00f3w prasowo-wydawniczych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W wyniku tych wszystkich posuni\u0119\u0107 RSW pod koniec lat 70-ych sta\u0142 si\u0119 gigantycznym koncernem wydaj\u0105cym 252 tytu\u0142y prasowe (11% wszystkich polskich pism), kt\u00f3rych udzia\u0142 w globalnym nak\u0142adzie prasy polskiej wynosi\u0142 85%, przy czym w grupie dziennik\u00f3w udzia\u0142 nak\u0142adu RSW by\u0142 jeszcze wi\u0119kszy, oscylowa\u0142 wok\u00f3\u0142 92%. Poza RSW wydawane by\u0142y tylko pisma katolickie, stronnictw satelickich, wojskowe oraz niskonak\u0142adowe periodyki specjalistyczne. Koncern zatrudnia\u0142 przesz\u0142o 90 tysi\u0119cy pracownik\u00f3w (wobec niespe\u0142na 5 tysi\u0119cy w roku 1951) reprezentuj\u0105cych 80 zawod\u00f3w, wobec kt\u00f3rych dziennikarze stanowi\u0105 jedynie nieca\u0142e 5% (4300 w roku 1981). Ten ostatni wska\u017anik dobitnie pokazuje jak dalece dzia\u0142alno\u015b\u0107 RSW wykracza\u0142a poza wydawanie prasy, cho\u0107 i w tym zakresie \u201esp\u00f3\u0142dzielnia&#8221; sta\u0142a si\u0119 bez ma\u0142a monopolist\u0105. RSW dysponowa\u0142a tak\u017ce 18 drukarniami kontroluj\u0105c jedn\u0105 czwart\u0105 globalnej produkcji drukarskiej w Polsce. Drukowano w nich w\u0142asn\u0105 pras\u0119 i oko\u0142o 200 innych pism o \u0142\u0105cznym nak\u0142adzie 2,2 mld egzemplarzy oraz ponad 850 tytu\u0142\u00f3w ksi\u0105\u017cek, broszur i album\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich jedn\u0105 trzeci\u0105 ca\u0142ej wydawanej w Polsce literatury polityczno-propagandowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kolejn\u0105 domen\u0105 RSW by\u0142 kolporta\u017c. I tu sp\u00f3\u0142dzielnia by\u0142a. praktycznie bior\u0105c, monopolist\u0105. We w\u0142asnej sieci kolporta\u017cu, licz\u0105cej 34 tys. punkt\u00f3w sprzeda\u017cy, rozprowadza\u0142a przesz\u0142o 1300 tytu\u0142\u00f3w prasy krajowej i 16 tysi\u0119cy zagranicznej. Handel RSW prowadzi\u0142 ponadto sprzeda\u017c pi\u0119ciu tysi\u0119cy artyku\u0142\u00f3w codziennego u\u017cytku. Warto\u015b\u0107 \u0142\u0105cznych obrot\u00f3w w roku 1979 wynios\u0142a oko\u0142o 58 mld z\u0142otych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">U \u017ar\u00f3de\u0142 ekspansji lat 70-ych le\u017c\u0105 dwie przyczyny. Pierwsz\u0105 by\u0142o d\u0105\u017cenie centralnej biurokracji partyjnej, kontroluj\u0105cej RSW, do uniezale\u017cnienia wydawnictwa od innych struktur zewn\u0119trznych. W ci\u0105\u00adgu swej 35-letniej historii RSW uniezale\u017cni\u0142a si\u0119 od pa\u0144stwowej bazy poligraficznej, od pa\u0144stwowej sieci handlu, a tak\u017ce &#8211; o czym za chwil\u0119 &#8211; od wszelkiej zewn\u0119trznej kontroli. Ta autarkiczna strategia przynosi\u00ad\u0142a w\u0142a\u015bcicielom wydawnictwa powa\u017cne korzy\u015bci. Jak pisze Sz. Bojko, wi\u0119kszo\u015b\u0107 nak\u0142ad\u00f3w w\u0142asnych kierowana by\u0142a do w\u0142asnej sieci dystry\u00adbucji \u201eRuch&#8221;. Tylko 5% wydawnictw rozprowadzano poprzez \u201eDom Ksi\u0105\u017cki&#8221;. Maj\u0105c 34 tysi\u0105ce punkt\u00f3w sprzeda\u017cy mo\u017cna by\u0142o w praktyce up\u0142ynni\u0107 ka\u017cd\u0105, najbardziej nawet tandetn\u0105 literatur\u0119. Dzi\u0119ki temu RSW nie musia\u0142a si\u0119 zbytnio liczy\u0107 z rzeczywistymi . potrzebami czytelnik\u00f3w. Mia\u0142o to dla partii o tyle istotne znaczenie, \u017ce w obr\u0119bie RSW dzia\u0142a\u0142o wydawnictwo \u201eKsi\u0105\u017cka i Wiedza&#8221;, specjalizuj\u0105ce si\u0119 w literaturze propagandowej. Ta trudno zbywalna, bo odrzucana przez rynek produkcja znalaz\u0142a pod skrzyd\u0142ami RSW siln\u0105 protekcj\u0119. By\u0142a nie tylko faworyzowana dzi\u0119ki kierowaniu jej do tak rozbudowanej sieci sprzeda\u017cy, ale obowi\u0105zuj\u0105cy w RSW system rozlicze\u0144 sprzyja\u0142 ukrywa\u00adniu magazynowania bubli, co mia\u0142o niema\u0142e znaczenie gdy uwzgl\u0119dni\u00admy, \u017ce ksi\u0105\u017cki i broszury KiW stanowi\u0105 najwi\u0119kszy procent druk\u00f3w przeznaczonych na makulatur\u0119 z powodu trudno\u015bci z ich zbytem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie, autarkiczna strategia lat 70-ych mia\u0142a pod\u0142o\u017ce finansowe. Przy\u0142\u0105czenie \u201eRuchu&#8221;, \u201eArs Polona&#8221; oraz utworzenie MAW i KAW jasno wskazuj\u0105, do jakich nowych funkcji postanowiono wykorzysta\u0107 sp\u00f3\u0142dzielni\u0119: wydawnictwo mia\u0142o odt\u0105d du\u017co zarabia\u0107. \u201eArs Polona&#8221; dostarcza\u0142a dewiz do kasy partyjnej; w\u0142\u0105czenie bardzo dochodowego \u201eRuchu&#8221; oznacza\u0142o przej\u0119cie jego zysk\u00f3w; KAW i MAW by\u0142y stworzone wy\u0142\u0105cznie z my\u015bl\u0105 o uzyskiwaniu dochod\u00f3w dla partii. Ta nowa rola RSW zwi\u0105zana by\u0142a z szybko rosn\u0105cymi wydatkami PZPR. Chc\u0105c unikn\u0105\u0107 korzystania ze \u015brodk\u00f3w bud\u017cetu pa\u0144stwa postanowiono czerpa\u0107 je bezpo\u015brednio z po\u015bpiesznie rozbudowanego wydawnictwa. Poci\u0105gn\u0119\u0142o to za sob\u0105 praktyczne utajnienie jego gospodarki finansowej oraz roztoczenie swoistego parasola ochronnego. Kontrole NIK-u w RSW nale\u017ca\u0142y do rzadko\u015bci, np. w KAW-ie, gdzie notowano wysok\u0105 akumulacj\u0119, nie przeprowadza\u0142 on kontroli przez siedem lat. R\u00f3wnie rzadko NIK zagl\u0105da\u0142 do Zarz\u0105du G\u0142\u00f3wnego RSW. Pokontrol\u00adne wnioski, je\u015bli do kontroli ju\u017c dochodzi\u0142o, nie by\u0142y zreszt\u0105 podawane do wiadomo\u015bci pracownik\u00f3w, jak to mia\u0142o miejsce np. w Interpressie.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Polityka_wydawnicza_wobec_gazet_codziennych\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Polityka wydawnicza wobec gazet codziennych<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Prowadzona przez parti\u0119 za po\u015brednictwem RSW preferencyjna polityka wobec dziennik\u00f3w obejmowa\u0142a:<\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"color: #000000;\">ograniczanie liczby tytu\u0142\u00f3w tej prasy;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">ograniczenie zasi\u0119gu dystrybucji pism lokalnych;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">forsowanie na rynku gazet partyjnych.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Liczba tytu\u0142\u00f3w i metody dystrybucji. Liczba wydawanych w Polsce dziennik\u00f3w utrzymywa\u0142a si\u0119 od ko\u0144ca lat czterdziestych na bardzo niskim poziomie. Dynamika wzrostu by\u0142a tu niepor\u00f3wnanie mniejsza ani\u017celi w przypadku pism ukazuj\u0105cych si\u0119 rzadziej, o niskich nak\u0142adach, kierowanych do w\u0119\u017cszych lub wyspecjalizowanych kr\u0119g\u00f3w odbiorc\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tabe1a 2. Liczba pism wydawanych w Polsce w okresie 1945-80<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-1272 size-full\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-38-pisma-wychodzace.png\" alt=\"Tabela 38 pisma wychodz\u0105ce\" width=\"804\" height=\"339\" srcset=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-38-pisma-wychodzace.png 804w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-38-pisma-wychodzace-300x126.png 300w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-38-pisma-wychodzace-768x324.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 804px) 100vw, 804px\" \/><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Wed\u0142ug Rocznik\u00f3w Statystycznych. Odmienn\u0105, ni\u017csz\u0105 liczb\u0119 podaje \u201eRuch&#8221;, wy\u017csz\u0105 za\u015b GUKPPiW. \u0179r\u00f3d\u0142o : opracowanie w\u0142asne na podstawie: A. S\u0142omkowska, Prasa w PRL, Warszawa 1980, ss. 269-270;<\/em><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\"><em>S. Flak\u00f3wna, M. Szulczewski, Dzienniki i tygodniki wychodz\u0105ce w Polsce w latach 1951-55, (w:) \u201eBiuletyn Naukowy Zak\u0142adu Bada\u0144 Prasoznawczych&#8221;, nr 16\/1957; T. Kupis, Dzienniki i czasopisma na polskim rynku prasowym, Krak\u00f3w 1975, s. 52; Roczniki Statystyczne 1971, 1979, 1981.<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z tabeli 2 wynika, \u017ce stosunkowo swobodny rozw\u00f3j prasy masowej zosta\u0142 zatrzymany gwa\u0142townie w roku 1949, gdy polscy komuni\u015bci ostatecznie ju\u017c ugruntowali sw\u00f3j monopol na arenie politycznej. \u015arodki masowego przekazu zacz\u0119\u0142y by\u0107 w\u00f3wczas szybko wt\u0142aczane w przygotowane dla nich wcze\u015bniej formy. Sko\u0144czy\u0142 si\u0119 okres kokie\u00adtowania prasy wzgl\u0119dn\u0105 tolerancj\u0105. Prasa mia\u0142a by\u0107 odt\u0105d narz\u0119dziem partii, a nie &#8211; jak dot\u0105d &#8211; jej sojusznikiem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ta nowa rola mass-medi\u00f3w wymaga\u0142a zastosowania innych ni\u017c dotychczas form nadzoru. Gdyby szuka\u0107 s\u0142\u00f3w, kt\u00f3re najlepiej oddaj\u0105 charakter tej przemiany, nale\u017ca\u0142oby powiedzie\u0107, \u017ce kontrola ust\u0119powa\u0142a miejsca sterowaniu. Efektywno\u015bci za\u015b tego ostatniego, przy szczup\u0142ej i s\u0142abo przygotowanej kadrze PPR, z pewno\u015bci\u0105 nie sprzyja\u0142 po\u00adst\u0119puj\u0105cy do tej pory wzrost liczby pism codziennych, kierowanych do najbardziej masowego czytelnika, maj\u0105cych wi\u0119c z politycznego punktu znaczenie pierwszorz\u0119dne. W tym w\u0142a\u015bnie nale\u017cy upatrywa\u0107 jednej z g\u0142\u00f3wnych przyczyn ograniczania przez PPR, a p\u00f3\u017aniej PZPR, liczby wychodz\u0105cych tytu\u0142\u00f3w. Kontrola dziesi\u0119ciu redakcji jest z pewno\u015bci\u0105 bardziej uci\u0105\u017cliwa ani\u017celi jednej. Je\u017celi przy tym linia propagandy jest jedna, a cnot\u0105 staje si\u0119 skandowanie jak kraj d\u0142ugi i szeroki tych samych hase\u0142 i temat\u00f3w, to z punktu widzenia politycznego dysponenta istnienie dziesi\u0119ciu pism staje si\u0119 ju\u017c nie tylko uci\u0105\u017cliwe, ale i bezsen\u00adsowne. I jest to druga wa\u017cna przyczyna zmniejszenia liczby tytu\u0142\u00f3w. Kilka gazet mo\u017ce zast\u0105pi\u0107 jedna, o nak\u0142adzie dor\u00f3wnuj\u0105cym lub przewy\u017cszaj\u0105cym \u0142\u0105czny nak\u0142ad tamtych, obrastaj\u0105ca licznymi muta\u00adcjami, zr\u00f3\u017cnicowanymi tylko w zakresie drobnych informacji lokalnych. Koncentracja prasy odegra\u0142a zatem rol\u0119 blokady artykulacji poprzez zmniejszenie r\u00f3\u017cnorodno\u015bci tre\u015bci. Zjawisko to, typowe zreszt\u0105 dla wszystkich kraj\u00f3w socjalistycznych, ostro kontrastuje z sytuacj\u0105 prasy codziennej na Zachodzie. W latach 70-ych w krajach RWPG i Jugo\u00ads\u0142awii przypada\u0142o \u015brednio przesz\u0142o cztery razy mniej tytu\u0142\u00f3w prasy codziennej na 1 milion mieszka\u0144c\u00f3w, ni\u017c w krajach zachodnich. W Polsce, w por\u00f3wnaniu z Zachodem, by\u0142o prawie sze\u015bciokrotnie mniej tytu\u0142\u00f3w prasy codziennej na t\u0119 sam\u0105 liczb\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Liczba tytu\u0142\u00f3w prasy codziennej na 1 mln mieszka\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1273\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-39-1968-70.png\" alt=\"Tabela 39 1968-70\" width=\"714\" height=\"164\" srcset=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-39-1968-70.png 714w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-39-1968-70-300x69.png 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 714px) 100vw, 714px\" \/><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>* Austria, Belgia, Dania, Francja, Holandia, Kanada, Norwegia, RFN, USA, Szwecja, Wielka Brytania. <\/em><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\"><em>** Bu\u0142garia, CSRS, Jugos\u0142awia, Kuba, Mongolia, NRD, Polska, Rumunia, W\u0119gry, ZSRR. \u0179r\u00f3d\u0142o: Roczniki Statystyczne 1971, 1980, 1981, 1982. Uwaga 1. Wska\u017anik dla kraj\u00f3w zachodnich uleg\u0142by obni\u017ceniu o 0,2-0,6 pkt., gdyby wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 kraj\u00f3w. By\u0142o to niemo\u017cliwe ze wzgl\u0119du na brak danych dla kraj\u00f3w zachodnich za lata 1968-70 w \u00f3wczesnych Rocznikach Statystycznych. Uwaga 2. Wska\u017aniki podane w tabeli liczone s\u0105 jako \u015brednia wska\u017anik\u00f3w dla poszczeg\u00f3lnych kraj\u00f3w.<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Istotnym uzupe\u0142nieniem tej wydawniczej techniki blokady by\u0142o ograniczenie zasi\u0119gu kolporta\u017cu pism lokalnych wy\u0142\u0105cznie do granic administracyjnych wojew\u00f3dztw. Tym samym praktycznie zlikwi\u00addowano swobodny przep\u0142yw mi\u0119dzy wojew\u00f3dztwami informacji zr\u00f3\u017cnicowanych lokalnie. Kraj zosta\u0142 podzielony na zamkni\u0119te strefy informacyjne &#8211; podobne zjawisko nie omin\u0119\u0142o te\u017c radia i telewizji &#8211; z kt\u00f3rych informacja lokalna mog\u0142a si\u0119 wydosta\u0107 jedynie za po\u015brednictwem prasy centralnej lub po dyrektywie Wy\u00addzia\u0142u Prasy KC nakazuj\u0105cej przedruk danej wiadomo\u015bci w wy\u00adznaczonych pismach terenowych. Przep\u0142yw informacji lokalnych by\u0142 wi\u0119c sterowany przez central\u0119. Takie rozwi\u0105zanie umo\u017cliwia\u0142o publikowanie informacji o lokalnych wydarzeniach przy stosunkowo ma\u0142ej obawie przecieku poza wojew\u00f3dztwo. Przyczynia\u0142o si\u0119 to tak\u017ce (obok limitowania nak\u0142ad\u00f3w, zmniejszania r\u00f3\u017cnorodno\u015bci, cenzury itd.) do ochrony dziennik\u00f3w centralnych przed konkurencj\u0105 co bardziej pr\u0119\u017cnych pism lokalnych, utrwala\u0142o wi\u0119c wbudowan\u0105 w ten model masowego przekazu informacji hierarchi\u0119 \u015brodk\u00f3w przekazu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Forsowanie gazet partyjnych. Forsowanie na rynku prasowym dziennik\u00f3w partyjnych to temat ze wzgl\u0119du na swoje znaczenie zas\u0142uguj\u0105cy na osobne potraktowanie. Cel tego kierunku polityki wydawniczej by\u0142 prosty i zrozumia\u0142y: prasa mia\u0142a by\u0107 narz\u0119dziem partii. A z ca\u0142ego zestawu tych narz\u0119dzi jedno by\u0142o zawsze najwa\u017cniej\u00adsze &#8211; prasa codzienna. Mia\u0142a najwi\u0119ksze nak\u0142ady, najwi\u0119ksz\u0105 cz\u0119stot\u00adliwo\u015b\u0107 ukazywania si\u0119, najwi\u0119kszy zasi\u0119g odbiorc\u00f3w; s\u0142owem &#8211; naj\u00adwi\u0119ksz\u0105 si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania. O ile wi\u0119c pozosta\u0142e narz\u0119dzia musia\u0142y by\u0107 por\u0119czne &#8211; to musia\u0142o szczeg\u00f3lnie dobrze le\u017ce\u0107 w partyjnej d\u0142oni. O ile inne mog\u0142y czasem zawie\u015b\u0107 &#8211; to musia\u0142o by\u0107 absolutnie niezawodne. Za gwarancj\u0119 niezawodno\u015bci partia uzna\u0142a bezpo\u015brednie podporz\u0105dkowanie. Jasne wi\u0119c by\u0142o, \u017ce dzienniki partyjne b\u0119d\u0105ce organami KW i KC uznano za narz\u0119dzia najdoskonalsze, w zwi\u0105zku z czym powinny one zdominowa\u0107 rynek prasy codziennej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">O ile jednak cel by\u0142 prosty, o tyle k\u0142opoty pi\u0119trz\u0105ce si\u0119 na drodze do jego osi\u0105gni\u0119cia okaza\u0142y si\u0119 tak znaczne, \u017ce ich pokonanie trwa\u0142o dwadzie\u015bcia lat. Trudno\u015bci nie dotyczy\u0142y kwestii wydawniczych, ale rzesz czytelniczych, kt\u00f3rych op\u00f3r by\u0142 trudny do pokonania, gdy\u017c nie przybiera\u0142 form daj\u0105cych si\u0119 spacyfikowa\u0107 metodami policyjnymi. Gazety le\u017ca\u0142y w kioskach i mo\u017cna je by\u0142o kupi\u0107 albo nie. Rzecz w tym, \u017ce dzienniki partyjne mia\u0142y raczej mierne powodzenie i trzeba by\u0142o d\u0142ugiego czasu, by t\u0119 niech\u0119\u0107 pokona\u0107. Rozpatrzmy teraz sposoby, jakimi tego dokonano.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Strategia forsowania prasy partyjnej, analizowana z perspektywy kilkunastu ju\u017c lat od jej zako\u0144czenia, uk\u0142ada si\u0119 w pi\u0119\u0107 oddzielnych operacji, przeprowadzonych w trzech fazach. W fazie pierwszej wyeliminowano konkurencj\u0119 (1947-51); stworzono, obejmuj\u0105cy ca\u0142y kraj, system gazet partyjnych (1948-52) oraz dokonano wst\u0119pnego oswojenia czytelnik\u00f3w z nowym modelem prasy (1948-52). Faza druga polega\u0142a na pokonaniu spo\u0142ecznego oporu wobec narzuconego modelu (1953-56), trzecia (1961-71) &#8211; na odrobieniu strat na\u00adk\u0142adowych poniesionych w fazie poprzedniej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jedn\u0105 z pierwszych i najwa\u017cniejszych decyzji by\u0142o zamkni\u0119cie w roku 1949 przesz\u0142o po\u0142owy wszystkich dziennik\u00f3w ukazuj\u0105cych si\u0119 jeszcze rok wcze\u015bniej. W ten spos\u00f3b oczyszczono teren pod stworzenie zupe\u0142nie nowego systemu prasy. Zlikwidowano kon\u00adkurencj\u0119 wobec ju\u017c istniej\u0105cych i maj\u0105cych niebawem powsta\u0107 gazet partyjnych. Dla przyk\u0142adu, w \u00f3wczesnym wojew\u00f3dztwie \u015bl\u0105skim w miejsce zlikwidowanej w roku 1948 prasy powiatowej wprowadzono a\u017c 16 r\u00f3\u017cnych mutacji partyjnej \u201eTrybuny Robotniczej&#8221;. Jed\u00adnocze\u015bnie rozpocz\u0119to realizacj\u0119 planu zorganizowania w ka\u017cdym wojew\u00f3dztwie codziennego organu PZPR. Akcj\u0119 t\u0119 zako\u0144czono w zasadzie w roku 1952 tworz\u0105c w okresie 5 lat (1948-52) 13 nowych pism partyjnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Te posuni\u0119cia administracyjne okaza\u0142y si\u0119 tylko cz\u0119\u015bciowo skutecz\u00adne. S\u0105dzono, \u017ce pozbawienie czytelnika jego dotychczasowej prasy zmusi go do korzystania z nowo powsta\u0142ej. Tak te\u017c si\u0119 sta\u0142o, ale popyt na nowe dzienniki nie dor\u00f3wnywa\u0142 poprzedniemu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na rynku sprzedawano w\u00f3wczas dwie podstawowe grupy dzien\u00adnik\u00f3w lokalnych: \u201eczytelnikowskie&#8221; i partyjne, z kt\u00f3rych pierwsze, mimo pozbawienia \u201eCzytelnika&#8221; w roku 1948 wzgl\u0119dnej niezale\u017cno\u015bci, cieszy\u0142y si\u0119 nadal wi\u0119ksz\u0105 popularno\u015bci\u0105. T\u0119 niepomy\u015bln\u0105 dla partii sytuacj\u0119 starano si\u0119 zmieni\u0107 przez wielopostaciowe forsowanie prasy partyjnej z jednej strony i restrykcyjn\u0105 polityk\u0119 wobec dziennik\u00f3w \u201eczytelnikowskich&#8221; &#8211; z drugiej. Tworz\u0105c na przyk\u0142ad nowe, codzienne gazety partyjne uniemo\u017cliwiano wzrost liczby tytu\u0142\u00f3w prasie \u201eczytel\u00adnikowskiej&#8221;. Ros\u0142y te\u017c nak\u0142ady dziennik\u00f3w RSW (partyjnych) przy jednoczesnym zmniejszaniu w liczbach bezwzgl\u0119dnych nak\u0142ad\u00f3w codziennych gazet \u201eCzytelnika&#8221;. W okresie 1947-51 \u0142\u0105czny jedno\u00adrazowy nak\u0142ad dziennik\u00f3w partyjnych wzr\u00f3s\u0142 o 116% (z 1028 tys. do 2225 tys.), a dziennik\u00f3w \u201eczytelnikowskich&#8221; spad\u0142 o 13% (z 667 tys. do 582 tys.).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kolejnym posuni\u0119ciem by\u0142o utworzenie w roku 1950 pa\u0144stwo\u00adwego przedsi\u0119biorstwa kolporta\u017cowego \u201eRuch&#8221;, kt\u00f3remu powie\u00adrzono na zasadzie wy\u0142\u0105czno\u015bci zaj\u0119cie si\u0119 ca\u0142okszta\u0142tem kolpo\u00adrta\u017cu prasy w Polsce. Do tej pory g\u0142\u00f3wnym dystrybutorem pra\u00adsy by\u0142a sie\u0107 sprzeda\u017cy \u201eCzytelnika&#8221;. Liczy\u0142a ona, jak ju\u017c pisa\u00adli\u015bmy, przesz\u0142o 17 tysi\u0119cy punkt\u00f3w sprzeda\u017cy wobec niespe\u0142na 400 b\u0119d\u0105cych w gestii RSW (dane za rok 1948). Przyczyny, dla kt\u00f3rych dokonano zmian w systemie sprzeda\u017cy, jasno wy\u0142o\u017cy\u0142 w roku 1962 szef RSW. Pisa\u0142 on: \u201ePoniewa\u017c (&#8230;) aparat tej Sp\u00f3\u0142dzielni (\u201eCzytelnika&#8221; &#8211; przyp. J.D., J.K.) w g\u0142\u00f3wnej mierze opiera si\u0119 na prywatnej inicjatywie, nak\u0142ady pism partyjnych w tej formie kolporta\u017cu nie by\u0142y dostatecznie propagowane i ulega\u0142y systema\u00adtycznemu obni\u017caniu. Zdecentralizowany kolporta\u017c stanowi\u0142 w do\u00addatku powa\u017cn\u0105 przeszkod\u0119 w \u015bwiadomym kierowaniu polityk\u0105 kolporta\u017cow\u0105, wywo\u0142ywa\u0142 niezdrow\u0105 konkurencj\u0119 mi\u0119dzy wyda\u00adwcami (&#8230;)&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Utworzenie \u201eRuchu&#8221; nie zmieni\u0142o wszak\u017ce sytuacji. Dzienniki partyjne sprzedawa\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie kiepsko potem, jak i przedtem. Ma\u0142o w tym wzgl\u0119dzie pomaga\u0142y apele, odezwy, partyjne instrukcje, tygodnie prasy partyjnej, tworzenie k\u00f3\u0142 przyjaci\u00f3\u0142 poszczeg\u00f3lnych pism, zobo\u00adwi\u0105zywanie wszystkich funkcyjnych cz\u0142onk\u00f3w partii do pozyskania co najmniej jednego abonenta pisma partyjnego, powo\u0142ywanie przy komitetach etatowych instruktor\u00f3w kolporta\u017cu, czy te\u017c pot\u0119pione oficjalnie praktyki \u015bci\u0105gania nale\u017cno\u015bci za prenumerat\u0119 prasy partyjnej bezpo\u015brednio z pensji. Gdyby nak\u0142ady dziennik\u00f3w PZPR postano\u00adwiono ograniczy\u0107 do liczby sprzedawanej w normalnej sieci kolpor\u00adta\u017cu ulicznego, wypada\u0142oby je zmniejszy\u0107 o 85%. W ten spos\u00f3b doszli\u015bmy do jednego z fenomen\u00f3w tamtych lat: forsowania na\u00adk\u0142ad\u00f3w gazet partyjnych prawie siedmiokrotnie wy\u017cszych od realnego na nie popytu. Reszt\u0119, owe 15%, rozprowadzano po znacznie obni\u017conej, w por\u00f3wnaniu z kioskow\u0105, cenie dostarczaj\u0105c gazet\u0119 do miejsca pracy. By\u0142a to tzw. prenumerata zak\u0142adowa. Masowe uczestnictwo w tej formie kolporta\u017cu zawdzi\u0119czano w r\u00f3wnej mierze obni\u017conej cenie pisma, co presji wywieranej na pracownik\u00f3w. Cz\u0119sto w og\u00f3le nie odbierali oni niechcianych gazet. Nierzadko pisma po dostarczeniu do instytucji nie by\u0142y ju\u017c dalej rozprowadzane, co prawdopodobnie nie spotyka\u0142o si\u0119 z masowym oburzeniem przymu\u00adsowych prenumerator\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sielankowa fikcja masowego czytelnictwa musia\u0142a si\u0119 niebawem rozwia\u0107 w zderzeniu z tward\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105. Dekada lat 50-ych to nieoczekiwana, dramatyczna batalia o gazety partyjne, zako\u0144\u00adczona utrzymaniem w roku 1960 zaledwie 78% stanu posiadania sprzed o\u015bmiu lat. Zadecydowa\u0142y o tym nie daj\u0105ce si\u0119 wcze\u015bniej przewidzie\u0107 wypadki. Wpierw, w roku 1952 podj\u0119to trudn\u0105 decyzj\u0119<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">o stopniowej likwidacji prenumeraty zak\u0142adowej. Nie by\u0142a ona nigdy traktowana jako sta\u0142a forma kolporta\u017cu. Dop\u0142acaj\u0105c po\u0142ow\u0119 ceny kioskowej do ka\u017cdego egzemplarza i dostarczaj\u0105c gazet\u0119 do stanowiska pracy chciano przez kilka lat oswaja\u0107 czytelnika z now\u0105 pras\u0105. Proces odchodzenia od tej formy kolporta\u017cu prze\u00adbiega\u0142 zygzakami i zako\u0144czy\u0142 si\u0119 w zasadzie w roku 1956. Kosztem 12-procentowego spadku jednorazowych nak\u0142ad\u00f3w dziennik\u00f3w par\u00adtyjnych (1952 r. &#8211; 2379 tys., 1956 r. &#8211; 2252 tys.) uda\u0142o si\u0119 ca\u0142kowicie przemodelowa\u0107 struktur\u0119 kolporta\u017cu. Udzia\u0142 sprzeda\u017cy komisowej wzr\u00f3s\u0142 z 15% do 65% przy faktycznej likwidacji prenumeraty zak\u0142adowej (spadek z 84% do 4%). Usuni\u0119to wi\u0119c protezy kolporta\u017cowe utrzymuj\u0105ce przedtem sztucznie wysoki poziom nak\u0142adu. Znaczy\u0142o to, \u017ce codzienna prasa partyjna stan\u0119\u0142a wreszcie na w\u0142asnych nogach. Uda\u0142o si\u0119 pokona\u0107 czytelniczy op\u00f3r, dzienniki partyjne zosta\u0142y zaakceptowane przez rynek. Pora by\u0142a zacz\u0105\u0107 nadrabianie zaleg\u0142o\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Musiano z tym jednak poczeka\u0107 kilka lat. Liberalizacja kontroli nad pras\u0105 w roku 1956, kt\u00f3ra walnie przyczyni\u0142a si\u0119 do sukcesu czytelniczego, r\u00f3wnie\u017c dziennik\u00f3w partyjnych, szybko zacz\u0119\u0142a po Pa\u017adzierniku ust\u0119powa\u0107 twardemu kursowi. Polska wchodzi\u0142a w kil\u00adkuletni okres normalizacji. Nale\u017ca\u0142o na nowo spacyfikowa\u0107 parti\u0119, wygasi\u0107 niezale\u017cne, spo\u0142eczne inicjatywy, uspokoi\u0107 pras\u0119. Nadzieje zwi\u0105zane z Pa\u017adziernikiem pocz\u0119\u0142y bledn\u0105c. Tracone z\u0142udzenia powo\u00addowa\u0142y szybkie kurczenie si\u0119 partyjnych szereg\u00f3w. Kostniej\u0105ca prasa codzienna nie by\u0142a w tej sytuacji artyku\u0142em szczeg\u00f3lnie atrakcyjnym, a decyzj\u0105 z pocz\u0105tku 1957 roku o dwuip\u00f3\u0142krotnym podwy\u017cszeniu ceny jednego egzemplarza (z 20 na 50 groszy) jeszcze bardziej pog\u0142\u0119biono s\u0142abn\u0105ce ni\u0105 zainteresowanie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Skutki by\u0142y dramatyczne. W okresie 1956-58 nak\u0142ady prasy partyjnej spad\u0142y o oko\u0142o 17% (z 2252 tys. egzemplarzy do mniej wi\u0119cej 1860 tys.), tj. do poziomu z ko\u0144ca lat 40-ych. Potem zacz\u0119\u0142y rosn\u0105\u0107, nie zmieni\u0142o to jednak og\u00f3lnie nieweso\u0142ego bilansu okresu 1955-61. Nie tylko nie nadrobiono zaleg\u0142o\u015bci nak\u0142adowych z pierwszej po\u0142owy lat 50-ych, ale nie zdo\u0142ano r\u00f3wnie\u017c przywr\u00f3ci\u0107 dziennikom partyjnym wysoko\u015bci nak\u0142ad\u00f3w z roku 1955. Co gorsza, kryzysowi prasy partyjnej towarzyszy\u0142 pomy\u015blny rozw\u00f3j innych gazet codziennych RSW (poza \u201eSztandarem M\u0142odych&#8221; &#8211; 8,7-krotny spadek w latach 1952-61), co wymownie \u015bwiadczy\u0142o o sile \u201eantypartyjnej&#8221; preferencji czytelniczych, skoro, mimo silnej obrony prasy PZPR, zdo\u0142a\u0142y one wymusi\u0107 nieko\u00adrzystn\u0105 dla partii struktur\u0119 nak\u0142ad\u00f3w (por. tabela 3). Nak\u0142ad dzien\u00adnik\u00f3w \u201eczytelnikowskich&#8221; i popo\u0142udniowych wzr\u00f3s\u0142 w okresie 1955-61 o 66%, gazet partyjnych spad\u0142 natomiast o 19%. W efekcie, jedno\u00adrazowe nak\u0142ady obu tych grup pism zr\u00f3wna\u0142y si\u0119. A jeszcze pi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej nak\u0142ady gazet partyjnych by\u0142y o 50% wi\u0119ksze od \u0142\u0105cznego nak\u0142adu \u201eczytelnikowskich&#8221; i popo\u0142udni\u00f3wek.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sytuacja by\u0142a wi\u0119c niepomy\u015blna, cho\u0107 nie wsz\u0119dzie w takim samym stopniu. W wojew\u00f3dztwach, w kt\u00f3rych dziennik partyjny by\u0142 monopolis\u00adt\u0105 w zakresie codziennej prasy lokalnej, spadek jego nak\u0142adu by\u0142 najmniej gro\u017any. Restrykcyjn\u0105 polityk\u0105 w zakresie liczby tytu\u0142\u00f3w chroniono \u201ejego teren&#8221; przed wtargni\u0119ciem konkurenta. Czyniono to zreszt\u0105 w okresie 1956-60 bardzo skutecznie, likwiduj\u0105c w tym czasie 75% prasy powiatowej (150 tytu\u0142\u00f3w spo\u015br\u00f3d 200). Gorzej by\u0142o w najwi\u0119kszych o\u015brodkach miejskich &#8211; wielkich i potencjalnie niebezpiecznych dla w\u0142adzy skupiskach robotniczych. By\u0142y tam z regu\u0142y wydawane jednocze\u015b\u00adnie dwa lub trzy dzienniki lokalne. W tym ostatnim zw\u0142aszcza przypadku zachodzi\u0142a obawa, \u017ce przy zachowaniu dotychczasowych trend\u00f3w dziennik partyjny zostanie za kilka lat zepchni\u0119ty na margines, \u017ce stanie si\u0119 najmniej wa\u017cn\u0105 gazet\u0105 w regionie. Ju\u017c wtedy, w roku 1961, jednorazowy nak\u0142ad gazet partyjnych w miastach posiadaj\u0105cych trzy codzienne pisma lokalne (pr\u00f3cz Katowic) stanowi\u0142 zaledwie 60,4% \u0142\u0105cznego nak\u0142adu wydawanych tam dziennik\u00f3w \u201eczytelnikowskich&#8221; i popo\u0142udniowych. Pi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej wska\u017anik ten wynosi\u0142 112,8%.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tabela 3. Struktura jednorazowych nak\u0142ad\u00f3w gazet codziennych RSW* w latach 1952-1977 wed\u0142ug rodzaju pism (w tys. egz.)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-large wp-image-1274\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-40-rok-ogolem-1024x368.png\" alt=\"Tabela 40 rok og\u00f3\u0142em\" width=\"1024\" height=\"368\" srcset=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-40-rok-ogolem-1024x368.png 1024w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-40-rok-ogolem-300x108.png 300w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-40-rok-ogolem-768x276.png 768w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-40-rok-ogolem.png 1217w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>31 Por. M. Zawadka, op.cit.<\/em><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\"><em>32 Nie uwzgl\u0119dniamy w tym rachunku katowickiej \u201eTrybuny Robotniczej&#8221;, gdy\u017c b\u0119d\u0105c formalnie dziennikiem lokalnym, de facto pe\u0142ni\u0142a, z racji licznych mutacji, rol\u0119 pisma ponadwojew\u00f3dzkiego. Z tego wzgl\u0119du jej &#8211; kilkakrotnie wy\u017cszy od przeci\u0119tnego &#8211; nak\u0142ad nieco zak\u0142\u00f3ca obraz opisywanego zjawiska.<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u015arednie jednorazowe nak\u0142ady (w tys. egz.)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1275\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-41-daty-cyferki.png\" alt=\"Tabela 41 daty cyferki\" width=\"827\" height=\"212\" srcset=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-41-daty-cyferki.png 827w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-41-daty-cyferki-300x77.png 300w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-41-daty-cyferki-768x197.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 827px) 100vw, 827px\" \/><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>* w j\u0119zyku polskim. <\/em><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\"><em>** \u201eGlos Pracy&#8221;, \u201eIlustrowany Kurier Polski&#8221; (w: RSW od 1953 do 1960), \u201eSztandar M\u0142odych&#8221;. Nak\u0142ady \u201eSzt.<\/em><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\"><em>M\u0141&#8221;: 1952 &#8211; 621; 1953 &#8211; 395,1; 1961 &#8211; 71,4. \u0179r\u00f3d\u0142o : obliczenia w\u0142asne na podstawie: S. Flak\u00f3wna, M. Szulczewski, op.cit.; T. Kupis, op.cit., s. 61-63; A. S\u0142omkowska, op.cit., s. 339-341.<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W takiej to sytuacji u progu lat 60-ych przyst\u0105piono do trwaj\u0105cej dziesi\u0119\u0107 lat i zako\u0144czonej pe\u0142nym sukcesem odbudowy prasy partyjnej. W ci\u0105gu pierwszych sze\u015bciu lat podniesiono \u0142\u0105czny jednorazowy nak\u0142ad gazet partyjnych o 55%. Jednocze\u015bnie ograniczano wzrost nak\u0142ad\u00f3w dziennik\u00f3w czytelnikowskich o 14% (w okresie 1955-1961 &#8211; wzrost o 27%) i zmniejszono nak\u0142ad popo\u0142udni\u00f3wek o 8% (w okresie 1955-1961 &#8211; wzrost o 188,6%).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wszystko to zdecydowanie poprawi\u0142o, z punktu widzenia PZPR, struktur\u0119 prasy codziennej. Udzia\u0142 gazet partyjnych w ca\u0142o\u015bci tej prasy wzr\u00f3s\u0142 o 10%, wracaj\u0105c do poziomu z pierwszej po\u0142owy lat 50-ych (1952 &#8211; 55,5%, 1955 &#8211; 57,5%, 1961 &#8211; 47%, 1966 &#8211; 56,8%). Nak\u0142ady dziennik\u00f3w czytelnikowskich i popo\u0142udniowych stanowi\u0142y 64% nak\u0142adu dziennik\u00f3w partyjnych (1961 &#8211; 98,4%). W miastach, gdzie wydawano trzy dzienniki (poza Katowicami), \u0142\u0105czne jednorazowe nak\u0142ady gazet partyjnych prawie zr\u00f3wna\u0142y si\u0119 z \u0142\u0105cznymi nak\u0142adami pozosta\u0142ych (93,8% wobec 60,4% w roku 1961).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Druga faza kontrofensywy (1967-70) mog\u0142a ju\u017c przebiega\u0107 spokoj\u00adniej. Nie nast\u0105pi\u0142y \u017cadne znacz\u0105ce zmiany proporcji. Umacniano tylko zdobyte pozycje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bilans dekady by\u0142 imponuj\u0105cy. Podwojono nak\u0142ad gazet partyjnych przy ograniczeniu wzrostu dziennik\u00f3w czytelnikowskich i popo\u0142ud\u00adniowych (razem wzi\u0119tych) do 25%. \u015aredni nak\u0142ad jednorazowy gazety partyjnej by\u0142 w roku 1971 o 41% wy\u017cszy od czytelnikowskiej (w roku 1961 o 4,5% ni\u017cszy) i o 86,7% wy\u017cszy od popo\u0142udniowej (w roku 1961 o 13,8% ni\u017cszy). W miastach z trzema dziennikami (poza Katowicami) \u015bredni jednorazowy nak\u0142ad gazety partyjnej przewy\u017csza\u0142 w roku 1971 o 15,5% \u0142\u0105czny nak\u0142ad czytelnikowskiej i popo\u0142udniowej (w roku 1961 by\u0142 ni\u017cszy o 40%). Jednym s\u0142owem, gazety partyjne zdominowa\u0142y rynek. W przeciwie\u0144stwie do lat 50-ych sta\u0142y si\u0119 najbardziej poczytnymi dziennikami lokalnymi. Potwierdzi\u0142y to kilkakrotne wyniki bada\u0144 ankietowych. Cel prowadzonej od ko\u0144ca lat 40-tych operacji strategicz\u00adnej zosta\u0142 zatem wreszcie osi\u0105gni\u0119ty.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nast\u0119pna dekada nie przynios\u0142a wi\u0119kszych zmian. Podstawowe proporcje zosta\u0142y utrzymane. Jedynym godnym odnotowania zjawis\u00adkiem by\u0142a po roku 1974 stabilizacja, a nast\u0119pnie lekki spadek nak\u0142ad\u00f3w w przeliczeniu na jednego mieszka\u0144ca. Jedyn\u0105 chronion\u0105 i wyra\u017anie faworyzowan\u0105 w\u00f3wczas grup\u0105 pism by\u0142y centralne dzienniki partyjne.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Polityka_kadrowa\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Polityka kadrowa<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Pozadany_model_dziennikarza\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Po\u017c\u0105dany model dziennikarza<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eUwa\u017cacie, \u017ce dziennikarstwo jest wolnym zawodem, \u017ce dzien\u00adnikarstwo jest zawodem, w kt\u00f3rym licz\u0105 si\u0119 przede wszystkim kwalifika\u00adcje &#8211; jeste\u015bcie w b\u0142\u0119dzie. Dziennikarstwo to jest zaw\u00f3d, w kt\u00f3rym pierwsz\u0105 kwalifikacj\u0105 jest dyspozycyjno\u015b\u0107 i pos\u0142usze\u0144stwo. Je\u015bli poza tym jeszcze kto\u015b umie pisa\u0107, to dobrze, ale to jest sprawa pomocnicza i dodatkowa. Uwa\u017cacie, \u017ce nale\u017cy przejawia\u0107 pewne inicjatywy spo\u0142eczne, przejawia\u0107 pewn\u0105 aktywno\u015b\u0107 &#8211; mylicie si\u0119. Wszelka inicjatywa, kt\u00f3ra nie mie\u015bci si\u0119 w dyrektywach, jest sprzeczna z in\u00adteresem partii dlatego, \u017ce zmusza parti\u0119 do dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re nie by\u0142y uprzednio przewidziane&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ta wypowied\u017a skierowana do niesfornych dziennikarzy \u201e\u017bycia Warszawy&#8221; wprowadza nas nie\u017ale w klimat polityki kadrowej partii wobec ca\u0142ego ich \u015brodowiska. Wydaje si\u0119 wszak\u017ce, \u017ce jej autor nieco spraw\u0119 upro\u015bci\u0142. Terminy: dyspozycyjno\u015b\u0107 i pos\u0142usze\u0144stwo, cho\u0107 naprowadzaj\u0105 na w\u0142a\u015bciwy trop, pomijaj\u0105 inne wa\u017cne aspekty polityki kadrowej. Jej celem by\u0142o co\u015b wi\u0119cej &#8211; stworzenie mianowicie grupy zawodowej nie tylko dyspozycyjnej, ale i psychicznie dopasowanej do warunk\u00f3w, w kt\u00f3rych przysz\u0142o jej pracowa\u0107. Dziennikarze, walcz\u0105c na pierwszej linii frontu ideologicznego, mieli przypomina\u0107 gwardi\u0119 wiernych pretorian\u00f3w. To wi\u0119cej ni\u017c tylko dyspozycyjno\u015b\u0107 i pos\u0142usze\u0144\u00adstwo. W \u015brodowisku mia\u0142y by\u0107 zakorzenione postawy, kt\u00f3re okre\u015bli\u0107 mo\u017cna jako czynn\u0105 akceptacj\u0119 tego, co partia nazywa\u0142a politycznym charakterem zawodu. Pewne sprawy mia\u0142y by\u0107 dla dziennikarza oczywiste samo przez si\u0119, a przez to &#8211; le\u017ce\u0107 poza obszarem jego krytycznej refleksji. Nale\u017ca\u0142y do nich, przyk\u0142adowo, podstawowe cechy istniej\u0105cego modelu mass-medi\u00f3w, w tym fakt bezpo\u015bredniego kierowania nimi przez PZPR i istnienie rozbudowanej cenzury prewen\u00adcyjnej. Dziennikarz powinien kierowa\u0107 si\u0119 w pracy bezrefleksyjn\u0105, nawykow\u0105 znajomo\u015bci\u0105 oczekiwa\u0144 aparatu w\u0142adzy wobec niego. W efekcie powinno nast\u0105pi\u0107 &#8211; i to jest chyba najistotniejsze &#8211; takie ukszta\u0142towanie ambicji zawodowych dziennikarza oraz jego zamierze\u0144 i oczekiwa\u0144 zwi\u0105zanych z zawodem, aby ich realizacja nie kolidowa\u0142a z jego statusem pracownika frontu ideologicznego. Tak wi\u0119c dys\u00adpozycyjno\u015b\u0107 i pos\u0142usze\u0144stwo mia\u0142y by\u0107 zinternalizowane w dziennikar\u00adskiej duszy. Mia\u0142 on by\u0107 dyspozycyjny sam z siebie, a nie z przymusu, pos\u0142uszny partii i jednocze\u015bnie wewn\u0119trznie wolny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Korzy\u015bci z tego dla partii by\u0142y zbyt oczywiste, aby si\u0119 nad nimi d\u0142ugo rozwodzi\u0107. Polega\u0142y przede wszystkim na niezmiernym podwy\u017c\u00adszeniu efektywno\u015bci sterowania \u015brodkami masowego przekazu. Efektem by\u0142o bowiem zminimalizowanie oporu \u015brodowiska wobec prowadzonej przez parti\u0119 restrykcyjnej polityki informacyjnej, godz\u0105cej przecie\u017c w istot\u0119 zawodu dziennikarza. Zwi\u0119ksza\u0142a si\u0119 natomiast ilo\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144 zgodnych z oczekiwaniami aparatu, inicjowanych samorzutnie przez samych dziennikarzy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Taki by\u0142 cel polityki kadrowej. Pora opisa\u0107 metody jego realizacji. Istnia\u0142o, jak si\u0119 wydaje, sze\u015b\u0107 element\u00f3w polityki kadrowej, prowadzo\u00adnej przez parti\u0119 w mass-mediach. By\u0142y to:<\/span><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"color: #000000;\">partyjna kontrola systemu awansowego,<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">specyficzne regu\u0142y selekcji kadrowej,<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">system nagr\u00f3d specjalnych,<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">periodycznie powtarzane czystki,<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">preferencyjna polityka p\u0142acowa,<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">system szkolenia narybku. Z tych sze\u015bciu sk\u0142adowych opiszemy trzy pierwsze. Jak ka\u017cdy wyb\u00f3r i ten mo\u017cna uzna\u0107 za kontrowersyjny. Dwa pierwsze elementy uznali\u015bmy jednak za najwa\u017cniejsze dla ca\u0142o\u015bci polityki kadrowej, pozosta\u0142e &#8211; za wspomagaj\u0105ce tamte dwa. Wybieraj\u0105c opis systemu nagr\u00f3d specjalnych, a nie czystek (reszt\u0119 problem\u00f3w uznali\u015bmy za mniej istotne) kierowali\u015bmy si\u0119 prozaicznym wzgl\u0119dem ilo\u015bci informacji, jakimi dysponowali\u015bmy.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Kontrola_systemu_awansowego\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Kontrola systemu awansowego<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Efektywna kontrola nad doborem kadry kierowniczej w mass\u00ad-mediach by\u0142a warunkiem sprawnego kierowania nimi przez aparat partyjny, mia\u0142a wi\u0119c kluczowe znaczenie w ca\u0142ej polityce kadrowej wobec \u015brodowiska dziennikarskiego. Dyspozycyjne kierownictwa re\u00addakcji, stanowi\u0105c przed\u0142u\u017cenie terenowego komitetu PZPR, umo\u017c\u00adliwia\u0142y mu swobodn\u0105 ingerencj\u0119 zar\u00f3wno w tre\u015b\u0107 tworzonej informacji, jak i w sprawy personalne wewn\u0105trz redakcji. Dzi\u0119ki dyspozycyjnemu kierownictwu by\u0142a to przy tym ingerencja bardzo efektywna, w du\u017cej mierze nie sformalizowana, nie skr\u0119powana wi\u0119c sztywnymi regu\u0142ami, przybieraj\u0105ca rozliczne formy, dogodne dla komitetu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podstawow\u0105 metod\u0105 kontroli doboru kadry kierowniczej by\u0142a nomenklatura, czy lista stanowisk, kt\u00f3rych ka\u017cdorazowe obsadzenie wymaga\u0142o oficjalnej zgody partii. W mass-mediach nomenklatur\u0105 obj\u0119te by\u0142y wszystkie stanowiska kierownicze od sekretarza redakcji wzwy\u017c, przy czym obsada redaktor\u00f3w naczelnych gazet i czasopism<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">o zasi\u0119gu og\u00f3lnopolskim le\u017ca\u0142a nie tylko w gestii wydzia\u0142u KC odpowiedzialnego za sprawy kadrowe w \u015brodkach masowego przekazu, lecz w gestii Sekretariatu KC, niezale\u017cnie od tego, czy pismo wy\u00adchodzi\u0142o w Warszawie, czy poza ni\u0105. W przypadku niekt\u00f3rych czasopism o szczeg\u00f3lnym znaczeniu, jak na przyk\u0142ad \u201ePolityki&#8221;, obsad\u0105 stanowiska redaktora naczelnego zawiadywa\u0142 sam I sekretarz KC. W pozosta\u0142ych przypadkach kandydat\u00f3w formalnie zatwierdza\u0142y Wydzia\u0142y Propagandy KW, na kt\u00f3rych terenie pismo by\u0142o wydawane. Natomiast w nieoficjalnej nomenklaturze widnia\u0142y ponadto stanowiska kierownik\u00f3w dzia\u0142\u00f3w redakcji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Oddanie du\u017cej cz\u0119\u015bci redakcyjnych stanowisk kierowniczych do nomenklatury wojew\u00f3dzkiej wytworzy\u0142o zwyczaj konsultowania przez KW w\u0142asnych kandydatur z Wydzia\u0142em Prasy i Sekretariatem KC. Kryteria, jakimi si\u0119 kierowano przy mianowaniu, cz\u0119sto nie mia\u0142y wiele wsp\u00f3lnego z kwalifikacjami zawodowymi kandydat\u00f3w. Nie stanowi\u0142y one bynajmniej warunku niezb\u0119dnego do obj\u0119cia stanowiska. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 d\u0142ugoletnia praktyka w\u0142adz partyjnych w Olsz\u00adtynie, kt\u00f3re na redaktor\u00f3w naczelnych awansowa\u0142y prawie bez wyj\u0105tku ludzi nie maj\u0105cych przedtem nic wsp\u00f3lnego z dziennikarstwem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Specjaln\u0105 form\u0105 politycznego wi\u0105zania redaktora naczelnego by\u0142a jego kooptacja, w drodze odpowiednio sterowanych wybor\u00f3w, do \u015bcis\u0142ych w\u0142adz partyjnych. W przypadku wojew\u00f3dzkich dziennik\u00f3w partyjnych ich redaktorzy naczelni byli cz\u0142onkami egzekutyw KW. Centralnej gazecie partyjnej, \u201eTrybunie Ludu&#8221;, odpowiada\u0142 szczebel KC. Za\u015b redaktor naczelny \u201e\u017bycia Warszawy&#8221; by\u0142 zwyczajowo, do ko\u0144ca lat 50-ych zast\u0119pc\u0105 cz\u0142onka KC. Miejsce zajmowane w aparacie partyjnym znacznie wzmacnia\u0142o pozycj\u0119 naczelnego w zespole, aczkol\u00adwiek niekoniecznie musia\u0142 on w samym aparacie odgrywa\u0107 istotn\u0105 rol\u0119. Faktem jest, \u017ce gdy w roku 1971 \u00f3wczesny redaktor naczelny \u201e\u017bycia Warszawy&#8221; przesta\u0142 zasiada\u0107 w najwy\u017cszych gremiach partyj\u00adnych, a miejsce tam zaj\u0105\u0142 jego zast\u0119pca, oznacza\u0142o to pocz\u0105tek ko\u0144ca kariery tego pierwszego. Przesuni\u0119cie bowiem partyjnych preferencji na osob\u0119 zast\u0119pcy naczelnego bardzo wzmacnia\u0142o jego pozycj\u0119 w redak\u00adcji. Uzyska\u0142 on np. prawo wst\u0119pu na specjalne posiedzenia odbywane w gmachu KC, zastrze\u017cone wy\u0142\u0105cznie dla partyjnej elity, a odsuni\u0119ty od nich zosta\u0142 jego szef. Pozwala\u0142o to zast\u0119pcy wygrywa\u0107 atut posiadania najistotniejszych, bie\u017c\u0105cych, politycznych informacji i prze\u00adkazywania partyjnych polece\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">M\u00f3wi\u0105c o decyzjach personalnych, kt\u00f3re zapada\u0142y faktycznie w aparacie partyjnym, musimy jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce z formalnego punktu widzenia pracodawc\u0105, w kt\u00f3rego gestii le\u017ca\u0142o zatrudnienie dziennikarzy i powo\u0142ywanie ich na stanowiska, by\u0142 wydawca pisma. Cz\u0119sto fakt ten zdaje si\u0119 by\u0107 zapominany, a przecie\u017c \u0142atwo\u015b\u0107 i auto\u00admatyzm przelewania decyzji politycznych w administracyjne wynika wprost z partyjnego charakteru RSW. Sp\u00f3\u0142dzielczy status wydawnic\u00adtwa, kt\u00f3rego jedynym faktycznym udzia\u0142owcem by\u0142 KC PZPR, zapewnia\u0142 tej instytucji wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 w obsadzaniu gremi\u00f3w kierow\u00adniczych: Rady RSW, jej prezydium oraz Zarz\u0105du G\u0142\u00f3wnego. Zasad\u0105 by\u0142o obsadzanie stanowiska przewodnicz\u0105cego Rady przez cz\u0142onka Biura Politycznego pe\u0142ni\u0105cego funkcj\u0119 sekretarza KC do spraw ideologii i propagandy. Do sierpnia 1980 roku by\u0142 nim Jerzy \u0141ukasze\u00adwicz, potem stanowisko to obj\u0105\u0142 Stefan Olszowski. Kontrola nad koncernem, wzmocniona wysokim wsp\u00f3\u0142czynnikiem nomenklatury w obsadzaniu ni\u017cszych stanowisk kierowniczych (m.in. dyrektor\u00f3w oddzia\u0142\u00f3w terenowych), umo\u017cliwia\u0142a wi\u0119c bezproblemowe zatwier\u00addzanie przez RSW decyzji personalnych podejmowanych przez aparat partyjny. Warto wspomnie\u0107, \u017ce redaktorzy naczelni, ich zast\u0119pcy oraz sekretarze redakcji powo\u0142ywani byli na swe stanowiska nie przez dyrektora oddzia\u0142u terenowego RSW, kt\u00f3ry to oddzia\u0142 wydawa\u0142 dane pismo, lecz przez prezesa Zarz\u0105du G\u0142\u00f3wnego. Taki tryb zmniejsza\u0142 niejako rang\u0119 nomenklatury wojew\u00f3dzkiej, o kt\u00f3rej pisali\u015bmy przed chwil\u0105. Je\u017celi nawet dane stanowisko le\u017ca\u0142o w jej gestii, konieczna by\u0142a konsultacja i uzyskanie aprobaty ze strony odpowiedniego wydzia\u0142u KC, kt\u00f3ry nadzorowa\u0142 prac\u0119 ZG RSW. Mo\u017cna postawi\u0107 hipotez\u0119, \u017ce tryb ten mia\u0142 w\u0142a\u015bnie na celu wymuszanie takich konsultacji i uzgod\u00adnie\u0144. Jest r\u00f3wnie\u017c charakterystyczne, \u017ce stanowiska, o kt\u00f3rych mowa, by\u0142y obsadzane drog\u0105 powo\u0142ywania. Dotykamy tu interesuj\u0105cej konstrukcji prawnej z zakresu polskiego prawa pracy, kt\u00f3ra u\u0142atwia\u0142a partii dokonywanie roszad personalnych. Powo\u0142ywanie na stanowiska w trybie powo\u0142ania pozbawia bowiem osob\u0119, kt\u00f3ra j\u0105 piastuje, mo\u017cliwo\u015bci zaskar\u017cenia pracodawcy, gdy ten zechce j\u0105 usun\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pisali\u015bmy dot\u0105d przede wszystkim o sformalizowanych procedu\u00adrach, kt\u00f3re zapewnia\u0142y polityczn\u0105 kontrol\u0119 nad kierownicz\u0105 kadr\u0105 dziennikarsk\u0105. Nale\u017cy jednak wspomnie\u0107 i o nieformalnym trybie doboru. Opisane dot\u0105d metody gwarantowa\u0142y piecz\u0119 nad kadrami na podstawie kryterium politycznej identyfikacji z aparatem. Os\u00f3b, kt\u00f3re mog\u0142y spe\u0142nia\u0107 to kryterium, by\u0142o wszak\u017ce znacznie wi\u0119cej od stanowisk kierowniczych i tu w\u0142a\u015bnie rozci\u0105ga\u0142o si\u0119 pole dla nieformalnych zabieg\u00f3w36. Generaln\u0105 zasad\u0105 doboru, kt\u00f3ra obowi\u0105zywa\u0142a w ramach puli \u201eoddanych naszej sprawie towarzyszy&#8221;, wydaje si\u0119 by\u0107 zasada charakterystyczna w og\u00f3le dla dzia\u0142ania niejawnych koterii w \u0142onie aparatu w\u0142adzy: zasada patrona ci\u0105gn\u0105cego za sob\u0105 wiernych mu klient\u00f3w. Dynamiczni, pr\u0105cy w g\u00f3r\u0119 po szczeblach hierarchii dzia\u0142acze otoczeni byli z regu\u0142y grup\u0105 ludzi, kt\u00f3rzy wi\u0105zali z nimi swe osobiste kariery. Korzy\u015bci z tych uk\u0142ad\u00f3w by\u0142y obop\u00f3lne. W zamian za popieranie patrona klienci zyskiwali szanse na w\u0142asny awans wraz z jego awansem. Patron za\u015b dzi\u0119ki nim nieformalnie kontrolowa\u0142 szersze obszary dzia\u0142ania, co umo\u017cliwia\u0142o mu utrzymanie si\u0119 na obecnym stanowisku i ewentualny, kolejny skok w g\u00f3r\u0119. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce mo\u017cliwo\u015bci ci\u0105gni\u0119cia w g\u00f3r\u0119 swych zaufanych zale\u017ca\u0142y w mass-mediach od si\u0142y przebicia patrona w kom\u00f3rce KC zawiaduj\u0105cej ruchem kadry dziennikarskiej. Z\u0142e stosunki Mieczys\u0142awa Rakowskiego (redaktor naczelny tygodnika \u201ePolityka&#8221;) z t\u0105 instytucj\u0105 powodowa\u0142y np., \u017ce mimo kilkakrotnego zg\u0142aszania przeze\u0144 swego sekretarza redakcji na stanowisko zast\u0119pcy, propozycje te nie zyskiwa\u0142y akceptacji Wydzia\u0142u Prasy KC. Podobnie Maciej Szczepa\u0144ski nie mia\u0142 w pierwszym okresie swego urz\u0119dowania na stanowisku przewod\u00adnicz\u0105cego Radiokomitetu pe\u0142nej swobody doboru wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Obsadzanie przez patrona strategicznych dla niego pozycji zaufanymi lud\u017ami mia\u0142o dla niego ogromne znaczenie. Utrata kontroli nad tymi obszarami sko\u0144czy\u0107 si\u0119 bowiem mog\u0142a jego upadkiem. Dla graczy o najwy\u017csze stawki, np. o stanowisko I sekretarza KC, jednym z takich p\u00f3l by\u0142y niew\u0105tpliwie mass-media, traktowane jako ca\u0142o\u015b\u0107. Spektakular\u00adnym przyk\u0142adem walki o ten obszar, utraty nad nim kontroli i konsek\u00adwencji tego s\u0105 lata 1969-1970. Post\u0119puj\u0105cemu w\u00f3wczas marazmowi gospodarczemu towarzyszy\u0142o jednocze\u015bnie rosn\u0105ce niezadowolenie spo\u0142ecze\u0144stwa oraz cz\u0119\u015bci aparatu w\u0142adzy. Ot\u00f3\u017c mass-media zamiast te objawy t\u0142umi\u0107, w pewnej mierze je wyra\u017ca\u0142y wzmacniaj\u0105c tym samym niezadowolenie, dostarczaj\u0105c niezadowolonym argument\u00f3w, u\u0142atwiaj\u0105c formu\u0142owanie programu alternatywnego, przyspieszaj\u0105c, jednym s\u0142owem, konsolidacj\u0119 antygomu\u0142kowskiej koterii i upadek samego Gomu\u0142ki. By\u0142o to wywo\u0142ane w du\u017cej mierze faktem, i\u017c cz\u0142owiekiem odpowiedzialnym politycznie za mass-media by\u0142 w\u00f3wczas Stefan Olszowski &#8211; prowadz\u0105cy w\u0142asn\u0105 polityk\u0119 i popieraj\u0105cy krytycznie nastawion\u0105 do Gomu\u0142ki cz\u0119\u015b\u0107 aparatu. Po zerwaniu koalicji z rozbit\u0105 ostatecznie na V Zje\u017adzie PZPR \u00a0(1969) koteri\u0105 Mieczys\u0142awa Moczara zacz\u0105\u0142 on popiera\u0107 w mass-mediach idee, kt\u00f3re szybko spotka\u0142y si\u0119 z \u017cywym przyj\u0119ciem technokracji i, coraz liczniej reprezentowanego w aparacie, \u015bredniego i m\u0142odego pokolenia. Idee te wyra\u017ca\u0142y ich oczekiwania i aspiracje, przeciwstawiaj\u0105c socjalizmowi ascetycznemu i nastawionemu na wyrzeczenia, wizj\u0119 pr\u0119\u017cnego socjalizmu z dynamiczn\u0105 i nowoczesn\u0105 gospodark\u0105 i wysokimi standardami konsumpcyjnymi. Wyb\u00f3r przez Olszowskiego takiej drogi ataku na Gomu\u0142k\u0119 wi\u0105za\u0142 si\u0119 niew\u0105tpliwie z osob\u0105 Stefana Bratkow\u00adskiego &#8211; jednego z najgor\u0119tszych or\u0119downik\u00f3w tych w\u0142a\u015bnie koncepcji. Wprowadzony na stanowisko redaktora naczelnego \u201e\u017bycia i Nowo\u00adczesno\u015bci&#8221;, specjalnie do tego celu powo\u0142anej trybuny, sta\u0142 si\u0119 Bratkowski rych\u0142o g\u0142\u00f3wnym propagatorem nowych koncepcji*. Podchwycenie ich przez inne pisma nie natrafia\u0142o na op\u00f3r, politycznym sternikiem mass-medi\u00f3w by\u0142a przecie\u017c osoba prowadz\u0105ca gr\u0119 przeciw Gomu\u0142ce. Ten za\u015b nie przystopowa\u0142 ca\u0142ej akcji, poniewa\u017c do ko\u0144ca nie zrozumia\u0142 jej ostatecznego celu. Kierunek ataku pozornie bowiem korespondowa\u0142 z jego \u00f3wczesnymi zamierzeniami wdro\u017cenia reformy gospodarczej. Gomu\u0142ka musia\u0142 w tym celu dopu\u015bci\u0107 krytyk\u0119 istniej\u0105cych stosunk\u00f3w, zw\u0142aszcza, \u017ce realizacja jego pomys\u0142\u00f3w natrafia\u0142a na silny op\u00f3r coraz bardziej niech\u0119tnego mu aparatu oraz musia\u0142 godzi\u0107 si\u0119 z dyskusjami prasowymi na temat nowych kierunk\u00f3w rozwoju. Za to jednak, czy nat\u0119\u017cenie i kierunek krytyki oraz kszta\u0142t nowych koncepcji ukazywanych w prasie b\u0119d\u0105 zgodne z jego zamierzeniami, czy te\u017c &#8211; przekraczaj\u0105c pewien nieuchwytny pr\u00f3g &#8211; zaczn\u0105 pog\u0142\u0119bia\u0107 frustracj\u0119 i po\u015brednio przekonywa\u0107, \u017ce do realizacji takiej wizji Gomu\u0142ka nie jest zdolny &#8211; za to odpowiedzialny by\u0142 jego przeciwnik kieruj\u0105cy \u015brodkami masowego przekazu. Kieruj\u0105c odpowiednim roz\u0142o\u017ceniem akcent\u00f3w i unikaj\u0105c, rzecz jasna, bezpo\u015bredniej krytyki osoby i polityki I sekretarza, Stefan Olszowski osi\u0105gn\u0105\u0142 cel. Cz\u0119\u015b\u0107 mass-medi\u00f3w zamiast popiera\u0107 i broni\u0107 Gomu\u0142k\u0119 przeprowadzi\u0142a na\u0144 w ostatnich latach jego panowania atak, z kt\u00f3rego w dodatku nie zdawa\u0142 on sobie sprawy. Praktyczne wnioski mia\u0142 z tego wyci\u0105gn\u0105\u0107 dopiero kilka lat p\u00f3\u017aniej jego nast\u0119pca, kt\u00f3ry nie pope\u0142ni\u0142 ju\u017c b\u0142\u0119d\u00f3w swego poprzednika. Mass-media by\u0142y wierne Gierkowi do samego ko\u0144ca.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Reguly_i_paradoksy_politycznej_selekcji\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Regu\u0142y i paradoksy politycznej selekcji<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Poziom i struktura upartyjnienia \u015brodowiska. Polityczna kontrola systemu awansowego i dobrana w jej efekcie dyspozycyjna kadra kierownicza w mass-mediach umo\u017cliwia\u0142y dalej bezproblemow\u0105 realiza\u00adcj\u0119 polityki kadrowej wobec ca\u0142ej reszty \u015brodowiska. Pragn\u0105c przyjrze\u0107 si\u0119 temu bli\u017cej zajmiemy si\u0119 obecnie poziomem i struktur\u0105 upartyjnienia szereg\u00f3w dziennikarskich. Analiza tych danych na przestrzeni 20 lat ods\u0142ania bowiem niezmienne regu\u0142y politycznej selekcji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z punktu widzenia kryteri\u00f3w politycznych znaczenie dziennikarza zale\u017ca\u0142o od kilku czynnik\u00f3w: od tego, jakie stanowisko pe\u0142ni\u0142 w redak\u00adcji, jak\u0105 tematyk\u0105 si\u0119 zajmowa\u0142, jaki by\u0142 zasi\u0119g jego oddzia\u0142ywania i rodzaj \u015brodowiska, do kt\u00f3rego przede wszystkim kierowa\u0142 swoje publikacje czy te\u017c audycje. Im wy\u017csze piastowa\u0142 stanowisko, im bli\u017cej tematy, kt\u00f3re porusza\u0142, ociera\u0142y si\u0119 o zagadnienia polityczne, im szerszy by\u0142 kr\u0105g jego odbiorc\u00f3w i wreszcie, im gro\u017aniejsze dla w\u0142adzy by\u0142o niezadowolenie \u015brodowiska, do kt\u00f3rego si\u0119 zwykle zwraca\u0142, tym by\u0142 dla w\u0142adzy wa\u017cniejszy. Im za\u015b wa\u017cniejszy, tym staranniej powinien by\u0107 dobrany, tym bardziej powinien si\u0119 z ni\u0105 identyfikowa\u0107. Taka, generalnie rzecz bior\u0105c, filozofia leg\u0142a u podstaw selekcji politycznej. Wynika\u0142a z niej konkretna ju\u017c regu\u0142a zwi\u0119kszania wagi kryteri\u00f3w politycznych kosztem merytorycznych, wraz ze wzrostem politycznego znaczenia stanowiska, tematyki i rodzaju \u015brodka przekazu. Pisz\u0105c \u201ekosztem kryteri\u00f3w merytorycznych&#8221; nie chcemy bynajmniej sugero\u00adwa\u0107, \u017ce dziennikarz pewny politycznie musia\u0142 by\u0107 zawodow\u0105 miernot\u0105. Pewien stopie\u0144 selekcji negatywnej mia\u0142 tu jednak o tyle miejsce, \u017ce kryteria fachowe konkurowa\u0142y z politycznymi, a braki w rzemio\u015ble i talencie mo\u017cna by\u0142o uzupe\u0142ni\u0107 \u201eszczerym oddaniem sprawie partii&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Respektowanie takiej regu\u0142y selekcji znajdowa\u0142o odbicie w zr\u00f3\u017c\u00adnicowanym upartyjnieniu poszczeg\u00f3lnych grup dziennikarzy. Korelacja mi\u0119dzy stopniem politycznego znaczenia a wsp\u00f3\u0142czynnikiem upartyj\u00adnienia jest przy tym bardzo wyra\u017ana, co \u0142atwo mo\u017cna wyja\u015bni\u0107. Awans do coraz wa\u017cniejszych politycznie grup odbywa\u0142 si\u0119 zwykle drog\u0105 selekcji spo\u015br\u00f3d wielu kandydatur. Im wa\u017cniejsze stanowisko, tematyka i rodzaj \u015brodka przekazu, tym istotniejsza by\u0142a ocena politycznego zaanga\u017cowania kandydata. Na ni\u017cszych pi\u0119trach, je\u015bli ocena taka wypada\u0142a podobnie dla kilku pretendent\u00f3w, przes\u0105dza\u0142a przynale\u017cno\u015b\u0107 partyjna (zak\u0142adamy ich jednakowy poziom merytoryczny).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Obowi\u0105\u00adzywa\u0142o bowiem w\u00f3wczas domniemanie ukrytej wady bezpartyjnego: \u201eno dobrze, politycznie bez zarzutu i oddany naszej sprawie. To dlaczego bezpartyjny&#8230;?&#8221;. Natomiast im wy\u017cszy szczebel selekcji, tym trudniej by\u0142o zmierzy\u0107 obiektywnie stopie\u0144 politycznego zaanga\u017cowania. Wzrasta\u0142o wi\u0119c znaczenie nieformalnych uk\u0142ad\u00f3w, jakie mieli w aparacie partyjnym poszczeg\u00f3lni kandydaci. Wykorzystanie przez nich tego sposobu uzyskania nominacji uzale\u017cnione by\u0142o jednak, niemal bezwarunkowo od spe\u0142nienia \u201eformalnego&#8221; wymogu b\u0119d\u0105cego warunkiem wej\u015bcia do partyjnych koterii. By\u0142o nim oczywi\u015bcie cz\u0142onkostwo partyjne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak oto rosn\u0105ce znaczenie uk\u0142ad\u00f3w nieformalnych coraz skuteczniej odsiewa\u0142o na coraz wy\u017cszych szczeblach osoby bezpartyjne. Dost\u0119pne dane w pe\u0142ni potwierdzaj\u0105 wymienione wy\u017cej kryteria politycznej selekcji. W roku 1960 przesz\u0142o 70% redaktor\u00f3w naczelnych by\u0142o cz\u0142onkami partii. Odsetek partyjnych w\u015br\u00f3d dziennikarzy niefunk-cyjnych by\u0142 natomiast dwukrotnie ni\u017cszy. W roku 1977 proporcje te zosta\u0142y zachowane. Upartyjnienie w ca\u0142ym \u015brodowisku dziennikarskim kszta\u0142towa\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas na poziomie oko\u0142o 45%. Wska\u017anik ten dla cz\u0142onk\u00f3w kierownictw redakcji podleg\u0142ych RSW wynosi\u0142 za\u015b 80%.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bardzo wyra\u017ane zr\u00f3\u017cnicowanie wska\u017anika upartyjnienia wyst\u0119powa\u0142o te\u017c w zale\u017cno\u015bci od tematyki, w jakiej specjalizowa\u0142 si\u0119 dany dziennikarz. Dla przyk\u0142adu: w roku 1960 dziennikarze pisz\u0105cy g\u0142\u00f3wnie o sprawach partyjnych byli upartyjnieni w prawie 90%, natomiast specjali\u015bci od tematyki sportowej jedynie w 22%.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wska\u017anik upartyjnienia ca\u0142ego zespo\u0142u redakcyjnego zale\u017ca\u0142 te\u017c wyra\u017anie od rodzaju pisma. W roku 1960 wska\u017anik ten by\u0142 tym wy\u017cszy im wy\u017csza by\u0142a cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 ukazywania si\u0119 danego pisma. Nic si\u0119 w tej mierze nie zmieni\u0142o w ci\u0105gu nast\u0119pnych dwudziestu kilku lat. W latach 70-ych upartyjnienie w dziennikach podleg\u0142ych RSW waha\u0142o si\u0119 w granicach 85-95%, natomiast w pismach specjalistycznych i niskonak\u0142adowych nie przekracza\u0142o zwykle 40%.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mimo zr\u00f3\u017cnicowa\u0144 \u015bredni poziom upartyjnienia \u015brodowiska nale\u017ca\u0142 do bardzo wysokich. W latach 60-ych by\u0142 on o\u015bmiokrotnie wy\u017cszy od przeci\u0119tnej krajowej (48-50% partyjnych dziennikarzy wobec 6% pe\u0142noletnich partyjnych Polak\u00f3w) i by\u0142 por\u00f3wnywalny z upartyjnieniem zawodu prokuratora (58%) &#8211; uznanego powszechnie za jeden z najbardziej politycznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Potwierdzenie sta\u0142o\u015bci preferencji, jakie aparat partyjny przyk\u0142ada\u0142 do politycznych kryteri\u00f3w selekcji w \u015brodowisku dziennikarskim, stanowi\u0105 lata 70-e, mimo \u017ce nast\u0105pi\u0142 w\u00f3wczas spadek wska\u017anika upartyjnienia w tym \u015brodowisku (1970 &#8211; 52-53%, 1978 &#8211; 46,8%). Tempo wzrostu upartyjnienia spad\u0142o prawie 2,5 raza w por\u00f3wnaniu z latami 60-ymi. Jednak\u017ce przeci\u0119tne krajowe tempo upartyjnienia spad\u0142o w tym czasie a\u017c dziesi\u0119ciokrotnie. Por\u00f3wnanie obu tych liczb obrazuje wielki wysi\u0142ek aparatu partyjnego, aby uchroni\u0107 \u015brodowisko dziennikarskie przed wp\u0142ywem og\u00f3lnych proces\u00f3w zachodz\u0105cych w PZPR w pierwszej po\u0142owie lat 70-ych. Nie ma w tym zreszt\u0105 nic dziwnego. Brak przeciwdzia\u0142ania wywo\u0142a\u0142by a\u017c dziesi\u0119ciopunktowy spadek upartyjnienia SDP w ci\u0105gu zaledwie 5 lat. Do takiego za\u015b procesu, w grupie o du\u017cym znaczeniu politycznym, aparat nigdy nie chcia\u0142 dopu\u015bci\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rola POP w redakcji. Na tle przeprowadzonej analizy jako paradoks jawi\u0107 si\u0119 mo\u017ce fakt bardzo s\u0142abej pozycji podstawowych organizacji partyjnych PZPR w redakcjach. Potwierdzaj\u0105 jednak t\u0119 opini\u0119 zar\u00f3wno badania socjologiczne z pocz\u0105tku lat 60-ych, jak i oceny dziennikarzy dotycz\u0105ce lat p\u00f3\u017aniejszych, a\u017c do ko\u0144ca 70-ych. Na ten pozornie dziwny stan rzeczy z\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 kilka przyczyn. Wymie\u0144my na wst\u0119pie us\u0142ugowy wobec aparatu w\u0142adzy charakter mass-medi\u00f3w. Zrodzi\u0142 on \u2014 jak poka\u017cemy w dalszych cz\u0119\u015bciach rozdzia\u0142u &#8211; bardzo g\u0119st\u0105 sie\u0107 bezpo\u015brednich, codziennych powi\u0105za\u0144 redakcji z komitetem wojew\u00f3dzkim PZPR i wydzia\u0142ami KC. Redakcje by\u0142y bez przerwy niejako r\u0119cznie sterowane przez partyjn\u0105 biurokracj\u0119, co spowodowa\u0142o, \u017ce merytoryczne kierowanie pismem sta\u0142o si\u0119 to\u017csame z politycznym. W efekcie POP przesta\u0142y w zasadzie pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119, do jakiej zosta\u0142y wsz\u0119dzie indziej powo\u0142ane &#8211; specjalnego po\u015brednika przekazuj\u0105cego dyrektywy polityczne i odpowiedzialnego politycznie za sytuacj\u0119 w danej jednostce. W redakcjach pism bezpo\u015brednim odbiorc\u0105 dyrektyw (kt\u00f3re by\u0142y \u201especjalistyczne&#8221; i polityczne r\u00f3wno\u00adcze\u015bnie) by\u0142y ich kierownictwa, co by\u0142o niezb\u0119dne dla sprawnego i szybkiego sterowania prac\u0105 pisma. Od pocz\u0105tku lat 70-ych polityczn\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107, z formalnego punktu widzenia, ponosili wsp\u00f3lnie redaktor naczelny i sekretarz POP (poprzednio tylko ten pierwszy). Skoro jednak sekretarz utraci\u0142 pozycj\u0119 decyduj\u0105c\u0105 gdzie indziej o jego znaczeniu &#8211; najwa\u017cniejszego posiadacza informacji politycznych i cz\u0142owieka stoj\u0105cego najbli\u017cej nadrz\u0119dnych w\u0142adz partyjnych &#8211; jego odpowiedzialno\u015b\u0107 stawa\u0142a si\u0119 iluzoryczna wobec odpowiedzialno\u015bci redaktora naczelnego. Je\u015bli dodamy do tego wysoki stopie\u0144 upartyj\u00adnienia w redakcji, oka\u017ce si\u0119, \u017ce zebrania kolegium redakcyjnego i egzekutywy POP by\u0142y cz\u0119sto spotkaniami tych samych ludzi, a og\u00f3lne zebranie POP trudno by\u0142o odr\u00f3\u017cni\u0107 od normalnych odpraw z redak\u00adtorem naczelnym. Dodatkowym czynnikiem zmniejszaj\u0105cym rol\u0119 POP w redakcjach by\u0142a podleg\u0142o\u015b\u0107 wi\u0119kszo\u015bci z tych pierwszych komitetom dzielnicowym PZPR, podczas gdy pismami kierowa\u0142y z regu\u0142y komitety wojew\u00f3dzkie. Oddzia\u0142ywanie KD PZPR by\u0142o z tego wzgl\u0119du bardzo utrudnione, zawsze istnia\u0142a bowiem obawa wkroczenia na teren zarezerwowany dla zwierzchnictwa, czyli KW. Jak w ka\u017cdej regule i tu jednak zdarza\u0142y si\u0119 wyj\u0105tki. Jednym z nich by\u0142a aktywna postawa Komitetu \u015br\u00f3dmiejskiego PZPR w Warszawie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Konsekwencj\u0105 opisanej sytuacji by\u0142o s\u0142abe rozpoznawanie przez dziennikarzy POP jako wyra\u017anie wyodr\u0119bnionej instytucji. Cz\u0119sto by\u0142a ona po prostu nie dostrzegana.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gdyby, mimo tych wszystkich zastrze\u017ce\u0144, pr\u00f3bowa\u0107 wskaza\u0107 funkcje POP w redakcjach, nale\u017cy wymieni\u0107 dwie: pierwsz\u0105 by\u0142o wykorzystywanie zebra\u0144 partyjnych do arbitralnego rozwi\u0105zywania konflikt\u00f3w w \u0142onie redakcji, zebraniu POP towarzyszy\u0142a bowiem aura bezwzgl\u0119dnej dyscypliny partyjnej, kt\u00f3ra mog\u0142a zast\u0105pi\u0107 w niekt\u00f3rych konfliktowych sytuacjach chwiej\u0105c\u0105 si\u0119 dyscyplin\u0119 s\u0142u\u017cbow\u0105; drug\u0105 by\u0142o decydowanie w sprawach personalnych, cho\u0107 i tu POP nie odgrywa\u0142a decyduj\u0105cej roli.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Dziennikarz_i_system_korupcji\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Dziennikarz i system korupcji<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kontrola doboru kadry kierowniczej i ostra selekcja polityczna na innych stanowiskach w mass-mediach niew\u0105tpliwie stanowi\u0142y pod\u00adstawowy czynnik, kt\u00f3ry wp\u0142ywa\u0142 na zgodne z oczekiwaniami aparatu ukszta\u0142towanie \u015brodowiska dziennikarskiego. By\u0142oby jednak uprosz\u00adczeniem twierdzi\u0107, \u017ce by\u0142 to czynnik jedyny. Du\u017c\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142y tak\u017ce powtarzane periodycznie czystki, preferencyjna polityka p\u0142acowa, trening w zawodzie oraz g\u0119sta sie\u0107 nieprzerwanych, bezpo\u015brednich kontakt\u00f3w dziennikarzy z w\u0142adz\u0105. Wszystkie te czynniki razem przyczyni\u0142y si\u0119 do wielop\u0142aszczyznowej integracji \u015brodowiska dzien\u00adnikarskiego z aparatem w\u0142adzy i dawa\u0142y po\u017c\u0105dane ukszta\u0142towanie dziennikarskich aspiracji, postaw i mentalno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Osobnym czynnikiem, kt\u00f3ry by\u0142 konsekwencj\u0105 tej sytuacji, a jed\u00adnocze\u015bnie przyczynia\u0142 si\u0119 do jej utrwalenia, by\u0142o w\u0142\u0105czenie dziennikarzy do systemu profit\u00f3w przys\u0142uguj\u0105cych cz\u0142onkom politycznego i gos\u00adpodarczego establishmentu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">System gospodarczy pa\u0144stw socjalistycznych rodzi\u0142 &#8211; jak wiadomo &#8211; dokuczliwy stan deficytu m.in. na rynku d\u00f3br i us\u0142ug konsumpcyj\u00adnych. Dysponowanie pul\u0105 towar\u00f3w szczeg\u00f3lnie atrakcyjnych i mo\u017c\u00adliwo\u015b\u0107 ich pozarynkowego rozdzia\u0142u na bardzo dogodnych warunkach, zawsze stanowi\u0142y wa\u017cny przywilej w\u0142adzy komunistycznej umo\u017c\u00adliwiaj\u0105cy kupowanie potrzebnych jej ludzi. Szczeg\u00f3lnie silnie zjawiska te wyst\u0105pi\u0142y w latach 70-ych. Ich bezprecedensowe nasilenie w pierwszej po\u0142owie dekady by\u0142o, jak si\u0119 wydaje, g\u0142\u00f3wnym efektem ubocznym nowej strategii gospodarczej z jej olbrzymi\u0105 pul\u0105 inwestycyjn\u0105, otwarciem na Zach\u00f3d i nobilitacj\u0105 aspiracji konsumpcyjnych. Szybko rozrastaj\u0105cy si\u0119 system niejawnych przywilej\u00f3w sta\u0142 si\u0119 jednak z czasem &#8211; zw\u0142aszcza w obliczu narastaj\u0105cego kryzysu \u2014 \u015brodkiem, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego pragmatycznie nastawiona ekipa Gierka stara\u0142a si\u0119 u\u015bmierza\u0107 rosn\u0105ce niezadowolenie aparatu \u015bredniego szczebla.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zwi\u0119kszenie og\u00f3lnej puli dzielonych w ten spos\u00f3b d\u00f3br wp\u0142yn\u0119\u0142o na \u0142atwiejszy dost\u0119p do nich r\u00f3wnie\u017c i zintegrowanego z aparatem w\u0142adzy \u015brodowiska dziennikarskiego. W\u0142\u0105czenie dziennikarzy do specjalnej sieci dystrybucji odbywa\u0142o si\u0119 na zasadzie wzajemnej wymiany us\u0142ug. Dziennikarz publikowa\u0142 to, co chcia\u0142 zobaczy\u0107 w gazecie jego sponsor, oczekuj\u0105c od niego w zamian profit\u00f3w z tego tytu\u0142u. Je\u015bli np. Ministerstwo Spraw Wewn\u0119trznych chcia\u0142o doprowa\u00addzi\u0107 do rewizji nadzwyczajnej, rzecznik tego resortu kontaktowa\u0142 si\u0119 z zaufanym dziennikarzem i prosi\u0142 go o zaj\u0119cie si\u0119 dan\u0105 spraw\u0105. Przekazywa\u0142 potrzebne mu informacje, po czym ukazywa\u0142y si\u0119 pub\u00adlikacje, kt\u00f3rych wyd\u017awi\u0119k i konkluzje sz\u0142y po my\u015bli resortu. Jako g\u0142os opinii publicznej s\u0142u\u017cy\u0142y one ministerstwu w jego akcji maj\u0105cej na celu wszcz\u0119cie rewizji nadzwyczajnej. Korzy\u015bci tego uk\u0142adu by\u0142y obop\u00f3lne. Dziennikarz zyskiwa\u0142 ciekawy materia\u0142, resort za\u0142atwia\u0142 swoj\u0105 spraw\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nale\u017cy odr\u00f3\u017cni\u0107 t\u0119 form\u0119 wymiany us\u0142ug od zwyk\u0142ego obowi\u0105zku bycia dyspozycyjnym. Dziennikarz nie wyst\u0119powa\u0142 tu w roli podw\u0142ad\u00adnego, lecz zaufanego, na kt\u00f3rego sponsor przede wszystkim liczy\u0142 i kt\u00f3rego przede wszystkim dopuszcza\u0142 do puli specjalnej. Aby taki uk\u0142ad wyst\u0105pi\u0142, dziennikarz musia\u0142 wpierw sam przejawi\u0107 inicjatyw\u0119 i gotowo\u015b\u0107 s\u0142u\u017cenia. Przewa\u017cnie te\u017c sam wybiera\u0142 sponsora.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Charakterystyczn\u0105 dla lat 70-ych zinstytucjonalizowan\u0105 p\u0142aszczyz\u00adn\u0105, na kt\u00f3rej spotykali si\u0119 poszukuj\u0105cy sponsora dziennikarze i zain\u00adteresowani w ich us\u0142ugach sponsorzy, by\u0142y, dzia\u0142aj\u0105ce oficjalnie przy Stowarzyszeniu Dziennikarzy Polskich (SDP), kluby publicystyki tematycznej. Sponsorami by\u0142y tu przede wszystkim lobby gospodarcze (cho\u0107 nie tylko, np. sponsorem klubu publicystyki wojskowej by\u0142 G\u0142\u00f3wny Zarz\u0105d Polityczny Wojska Polskiego) zainteresowane szerok\u0105 reklam\u0105 podleg\u0142ych im resort\u00f3w. Stanowi\u0142a ona dla nich jeden z atut\u00f3w w przetargach o \u015brodki, mia\u0142a te\u017c by\u0107 \u015bwiadectwem aprobaty ze strony opinii publicznej dla ich poczyna\u0144. Inicjowanie przez te lobby akcji propaguj\u0105cych poszczeg\u00f3lne dzia\u0142y gospodarki rzuca zreszt\u0105 ciekawe \u015bwiat\u0142o na tzw. propagand\u0119 sukcesu lat 70-ych. Okazuje si\u0119 bowiem, \u017ce w cz\u0119\u015bci przynajmniej by\u0142a ona zdecentralizowana, \u017cywio\u0142owa i finansowana z wielu niezale\u017cnych od siebie \u017ar\u00f3de\u0142.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Metody finansowania by\u0142y dwojakie. Po pierwsze, resorty stara\u0142y si\u0119 zwi\u0105za\u0107 ze sob\u0105 kluby SDP przez zapewnienie im obs\u0142ugi infor\u00admacyjnej w mo\u017cliwie najatrakcyjniejszej formie. \u0141o\u017cy\u0142y wi\u0119c np. \u015brodki na tzw. konferencje wyjazdowe do jednostek gospodarczych, kt\u00f3rym dziennikarze mieli nast\u0119pnie robi\u0107 reklam\u0119. Wyjazdy takie po\u0142\u0105czone by\u0142y zwykle z wystawnymi bankietami, zwiedzaniem za\u00adk\u0142ad\u00f3w i rozdawaniem podark\u00f3w dla uczestnik\u00f3w. W ich trakcie nawi\u0105zywano bardziej bezpo\u015brednie kontakty. Ci spo\u015br\u00f3d dziennikarzy, kt\u00f3rzy szczeg\u00f3lnie dobrze wywi\u0105zywali si\u0119 z oczekiwanych po nich dzia\u0142a\u0144, mogli p\u00f3\u017aniej liczy\u0107 na znacznie wi\u0119ksze profity materialne. Te specjalne ju\u017c nagrody indywidualne by\u0142y bardzo r\u00f3\u017cnorodne. Lobby morskie np., kt\u00f3rego czo\u0142owym sponsorem by\u0142 I sekretarz KW PZPR w Gda\u0144sku, Tadeusz Fiszbach, rozdawa\u0142o po niskich cenach atrakcyjne rejsy morskie. Lobby przemys\u0142u lotniczego oferowa\u0142o swoim dziennikarzom bezp\u0142atne loty zagraniczne. Lobby motoryzacyjne dysponowa\u0142o talonami na samochody. Przy istnieniu du\u017cej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy cen\u0105 oficjaln\u0105, po kt\u00f3rej posiadacz talonu m\u00f3g\u0142 kupi\u0107 samoch\u00f3d, a cen\u0105 gie\u0142dow\u0105, wr\u0119czenie talonu by\u0142o r\u00f3wnoznaczne z przekazaniem w prezencie sumy rz\u0119du kilkunastu miesi\u0119cznych pensji. Inn\u0105 form\u0105 wynagradzania dziennikarzy przez ten resort by\u0142o przekazywanie im nowych samochod\u00f3w do rocznego u\u017cytkowania, wraz z bezp\u0142atnymi przydzia\u0142ami benzyny. Oficjalnie zwano to testowaniem woz\u00f3w. Z kolei lobby resortu budownictwa dysponowa\u0142o innym poszukiwanym i de-ficytowym towarem &#8211; mieszkaniami z puli specjalnej. Omawiaj\u0105c problem korumpowania \u015brodowiska dziennikarskiego nie mo\u017cna pomin\u0105\u0107 roli centralnego i terenowego aparatu partyjnego. W tym przypadku jednak obraz nie rysuje si\u0119 bynajmniej tak prosto, jak poprzednio. W\u0142adze partyjne bowiem, w odr\u00f3\u017cnieniu od lobby gospodarczych, by\u0142y faktycznym i bezpo\u015brednim zwierzchnikiem mass-medi\u00f3w, stosunki wi\u0119c mi\u0119dzy nimi uk\u0142ada\u0142y si\u0119 inaczej, mianowicie w relacji: zwierzchnik-podw\u0142adny. Ekstra nagrody opisanego ju\u017c typu odgrywa\u0142y tu zatem, jak si\u0119 przynajmniej wydaje, mniejsz\u0105 rol\u0119. Spraw\u0105 zasadnicz\u0105 dla dziennikarza, zw\u0142aszcza dziennikarza ambitnego, d\u0105\u017c\u0105cego do awansu, pragn\u0105cego korzysta\u0107 z najbardziej atrakcyjnej cz\u0119\u015bci puli specjalnej stawa\u0142a si\u0119 opinia, jaka panowa\u0142a o nim w aparacie partyjnym. Opinia bynajmniej nie sformalizowana i nie uj\u0119ta w ankiecie personalnej. Sz\u0142o o pewien klimat wok\u00f3\u0142 jego osoby, uzewn\u0119trzniany np. korzystaniem z jego konsultacji i pi\u00f3ra przez partyjnych notabli. Znaczy\u0142o to czasami wi\u0119cej ani\u017celi talon, darmowy przelot samolotem i inne profity daj\u0105ce si\u0119 wymierzy\u0107 z\u0142ot\u00f3wkami. Wysokie notowania w aparcie podnosi\u0142y dziennikarski presti\u017c, pomaga\u0142y w awansach, zapewnia\u0142y atrakcyjne wyjazdy, wysokie dochody. Dziennikarz, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rego unosi\u0142a si\u0119 taka aura, by\u0142 te\u017c szczeg\u00f3lnie ceniony przez innych mo\u017cnych sponsor\u00f3w; jego pozytywny w wyd\u017awi\u0119ku artyku\u0142 mia\u0142 wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119 od publikacji kogo\u015b nie-znanego. Posiadanie sponsora politycznego otwiera\u0142o, jednym s\u0142owem, przed dziennikarzem du\u017ce mo\u017cliwo\u015bci na wielu innych polach. M\u00f3g\u0142 on liczy\u0107 na szczeg\u00f3lnie atrakcyjne nagrody, kt\u00f3rymi dysponowa\u0142 KC, np. wyjazdy zagraniczne z delegacj\u0105 rz\u0105dow\u0105. Je\u017celi mia\u0142 dobre uk\u0142ady z Biurem Ochrony Rz\u0105du (BOR), jego baga\u017c nie podlega\u0142 kontroli celnej. Je\u017celi w dodatku mia\u0142 szcz\u0119\u015bcie towarzyszy\u0107 zawsze hojnemu Jaroszewiczowi, np. w jego podr\u00f3\u017cy do Holandii, otrzyma\u0142 w samolo\u00adcie, podobnie jak jego koledzy, kopert\u0119 ze 100 guldenami na drobne wydatki. By\u0142 w pierwszej kolejno\u015bci brany pod uwag\u0119 przy typowaniu przez KC sta\u0142ych korespondent\u00f3w zagranicznych, przy czym brak znajomo\u015bci j\u0119zyka nie stanowi\u0142 tu istotnej przeszkody. Mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c najwi\u0119ksz\u0105 szans\u0119 wyjazdu zagranicznego z kontrolowanej przez KC puli RSW.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mimo jednak niew\u0105tpliwej warto\u015bci, jak\u0105 przedstawia\u0142 w roli sponsora centralny aparat partyjny, nie odgrywa\u0142 on w Warszawie tak kluczowej roli, jak komitety wojew\u00f3dzkie partii na swoim terenie. W stolicy bowiem dysponent\u00f3w puli specjalnej by\u0142o wielu, cho\u0107by wymienione ju\u017c centrale resort\u00f3w. Byli to sponsorzy najzamo\u017cniejsi, dysponuj\u0105cy \u0142\u0105cznie wi\u0119ksz\u0105 i najatrakcyjniejsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 tej puli. Komitet Centralny by\u0142 tylko jednym z wielu takich o\u015brodk\u00f3w, cho\u0107 bez w\u0105tpienia bardzo wa\u017cnym. Dost\u0119p do puli by\u0142 wi\u0119c w Warszawie u\u0142atwiony. Istnienie wielu niezale\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 bod\u017acowych dawa\u0142o dziennikarzowi wzgl\u0119dn\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107, pozwalaj\u0105c\u0105 lawirowa\u0107 pomi\u0119\u00addzy sponsorami i utrata jednego nie oznacza\u0142a koniecznie od\u0142\u0105czenia dziennikarza od nagr\u00f3d specjalnych w og\u00f3le.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Odmiennie przedstawia\u0142a si\u0119 sytuacja w o\u015brodkach wojew\u00f3dzkich. Dziennikarzy by\u0142o tu znacznie mniej, nieliczne mass-media zajmowa\u0142y si\u0119 przede wszystkim lokalnymi sprawami i mia\u0142y tylko lokalny zasi\u0119g, a i o bogatych sponsor\u00f3w by\u0142o trudniej. Pula specjalna by\u0142a wi\u0119c stosunkowo szczup\u0142a i w znacznym stopniu zmonopolizowana przez KW. Dysponowa\u0142 on talonami samochodowymi, mieszkaniami, miej\u00adscami w tzw. poci\u0105gach przyja\u017ani, wysoko p\u0142atnymi zleceniami na broszury propagandowe itp. Od jego opinii w du\u017cej mierze zale\u017ca\u0142y szanse na wyjazdy zagraniczne. Dziennikarz lokalny pozbawiony wi\u0119kszych mo\u017cliwo\u015bci wyboru musia\u0142 wi\u0119c z konieczno\u015bci do niego kierowa\u0107 swoje oferty us\u0142ugowe. Tej pozycji KW nie podwa\u017ca\u0142a nawet lokalizacja na terenie danego wojew\u00f3dztwa wa\u017cnych o\u015brodk\u00f3w prze\u00admys\u0142owych o og\u00f3lnopolskim znaczeniu. By\u0142y one w\u00f3wczas zar\u00f3wno wizyt\u00f3wk\u0105 centrali resortu, mieszcz\u0105cej si\u0119 w Warszawie, jak i I sek\u00adretarza KW, kt\u00f3ry traktowa\u0142 takie kompleksy jako swoj\u0105 atutow\u0105 kart\u0119 polityczn\u0105, i stara\u0142 si\u0119 maksymalnie j\u0105 wygra\u0107 propagandowo. Aby to jednak uczyni\u0107, musia\u0142 mie\u0107 \u015brodki na finansowanie kampanii reklamowej. W tym celu roztacza\u0142 kontrol\u0119 nad rozdzia\u0142em nagr\u00f3d specjalnych, jakie mog\u0142y oferowa\u0107 us\u0142u\u017cnym dziennikarzom takie kompleksy. Za przyk\u0142ad mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 I sekretarz w wojew\u00f3dztwie, kt\u00f3re nie mia\u0142o, co prawda, w\u0142asnej prasy lokalnej, natomiast pre\u00adsti\u017cowe na skal\u0119 kraju zak\u0142ady przemys\u0142u samochodowego. Zgroma\u00addzenie znacznie wi\u0119kszej od przeci\u0119tnej liczby talon\u00f3w samochodowych odgrywa\u0142o tu rol\u0119 wabika, kt\u00f3rym I sekretarz KW przyci\u0105ga\u0142 dzien\u00adnikarzy z ca\u0142ej Polski organizuj\u0105c co pewien czas huczne konferencje. W ich wyniku i za odpowiedni\u0105 op\u0142at\u0105 zapewnia\u0142 stosown\u0105 opraw\u0119 propagandow\u0105 wojew\u00f3dztwa, a przez to i w\u0142asnej osoby.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bardzo korzystne dla dziennikarzy lokalnych by\u0142o umieszczenie na ich terenie zarz\u0105du jednego z klub\u00f3w publicystyki tematycznej SDP. Zarz\u0105dy takie mie\u015bci\u0142y si\u0119 zwykle w wojew\u00f3dztwach koncentruj\u0105cych wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 potencja\u0142u danego resortu. By\u0142o tak np. z zarz\u0105dem klubu publicystyki g\u00f3rniczej (Katowice) i morskiej (Gda\u0144sk). Aczkolwiek nie likwidowa\u0142o to monopolistycznej pozycji KW, zwi\u0119ksza\u0142o jednak udzia\u0142 dziennikarzy z danego wojew\u00f3dztwa w puli specjalnej. Lobby resortowe traci\u0142o bowiem wzgl\u0119dn\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107. Zak\u0142ady mu podlegaj\u0105ce nie by\u0142y rozsiane po kraju, ale zgrupowane na terenie podleg\u0142ym jednemu I sekretarzowi KW. Zwi\u0119ksza\u0142o to prawie z regu\u0142y jego si\u0142\u0119 przebicia (Katowice: Gierek, p\u00f3\u017aniej Grudzie\u0144; Gda\u0144sk: Fiszbach). Lobby ministerialne zatem musia\u0142o wej\u015b\u0107 z nim w obop\u00f3lnie korzystny uk\u0142ad. Dla dziennikarzy oznacza\u0142o to wi\u0119kszy dop\u0142yw ekstra nagr\u00f3d z puli resortowej.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Ocena_skutecznosci_polityki_kadrowej\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Ocena skuteczno\u015bci polityki kadrowej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po opisie polityki kadrowej pora zada\u0107 pytanie zasadnicze: czy by\u0142a ona skuteczna, czy cel jej zosta\u0142 osi\u0105gni\u0119ty? Odpowiedzi nie mo\u017cna jednak udzieli\u0107 kr\u00f3tkim tak lub nie. Wymowa fakt\u00f3w nie jest jednoznaczna. Ocena musi by\u0107 bardziej z\u0142o\u017cona. Zacznijmy j\u0105 od zaprezentowania danych, kt\u00f3re zdaj\u0105 si\u0119 potwierdza\u0107 wysok\u0105 skutecz\u00adno\u015b\u0107 w osi\u0105ganiu nakre\u015blonego na wst\u0119pie celu. Mamy tu na my\u015bli wyniki interesuj\u0105cych bada\u0144 socjologicznych, kt\u00f3re &#8211; cho\u0107 dotycz\u0105 odleg\u0142ego ju\u017c czasu (1958-62) &#8211; s\u0105 zbie\u017cne z opiniami samych dziennikarzy odno\u015bnie do dekady lat 70-ych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dziennikarze zdawali sobie zawsze doskonale spraw\u0119 z tego, \u017ce ich zaw\u00f3d jest \u015bci\u015ble polityczny, \u017ce pracuj\u0105c na rzecz okre\u015blonej linii politycznej \u015bwiadcz\u0105 stale w\u0142adzy us\u0142ugi. R\u00f3wnocze\u015bnie deklarowali w olbrzymiej wi\u0119kszo\u015bci zadowolenie z pracy zawodowej. U prawie 70% z nich mia\u0142a te\u017c miejsce pe\u0142na lub cz\u0119\u015bciowa identyfikacja z zawodem. Jest charakterystyczne, \u017ce najwi\u0119kszy odsetek zadowolo\u00adnych znajdujemy w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w kierownictw redakcji. Tego typu przekonania w warunkach ostrej selekcji informacyjnej \u015bwiadcz\u0105 o specyficznym ukszta\u0142towaniu aspiracji, nie koliduj\u0105cych z narzucon\u0105 mass-mediom blokad\u0105 artykulacji. Dalsze potwierdzenie tej opinii znajdujemy badaj\u0105c deklarowane przez dziennikarzy zamierzenia, a tak\u017ce ich opinie o cieniach zawodu. Tylko 22% dziennikarzy spo\u015br\u00f3d proszonych o podanie ujemnych stron zawodu wymieni\u0142o \u201eniemo\u017cno\u015b\u0107 pisania ca\u0142ej prawdy&#8221;. Kwesti\u0119 t\u0119 podnosili przy tym znacznie rzadziej dziennikarze o d\u0142ugim sta\u017cu pracy. Jest to niezmiernie istotna informacja. Wskazuje z jednej strony na sta\u017c, jako czynnik urabiaj\u0105cy aspiracje i mentalno\u015b\u0107 dziennikarza. Z drugiej strony, poniewa\u017c wiadomo, \u017ce osoby o d\u0142ugim sta\u017cu cz\u0119\u015bciej pe\u0142ni\u0105 funkcje kierownicze, informacja ta ods\u0142ania specyficzne sito selekcji na te stanowiska.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">S\u0142abemu postrzeganiu blokady artykulacji jako czynnika prze\u00adszkadzaj\u0105cego w pracy w pe\u0142ni odpowiada\u0142y wyra\u017cane wprost zamie\u00adrzenia na przysz\u0142o\u015b\u0107. Jedynie 6% ankietowanych stawia\u0142o za cel dobre informowanie czytelnika. Najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105ce zamierzenia (40,5% odpowiedzi) zamkn\u0119\u0142a autorka cytowanych bada\u0144 w ha\u015ble \u201es\u0142u\u017cba spo\u0142eczna&#8221;. Z podanych przez ni\u0105 przyk\u0142ad\u00f3w odpowiedzi wyni\u00adka, \u017ce owe aspiracje ca\u0142kowicie mie\u015bci\u0142y si\u0119 w wyznaczonej mass\u00ad-mediom funkcji aktywnego kszta\u0142towania w\u0142a\u015bciwych postaw spo\u0142e\u00adcznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tyle o faktach ciesz\u0105cych zapewne Wydzia\u0142 Prasy KC. Ale na nich oceny zako\u0144czy\u0107 nie mo\u017cna. Przecie\u017c to zadowolone i pos\u0142uszne \u015brodowisko dwukrotnie podrywa\u0142o si\u0119 do walki o wyzwolenie spod partyjnej kurateli zapisuj\u0105c pi\u0119kne karty w historii polskiego dzien\u00adnikarstwa powojennego. O ile w drugiej po\u0142owie lat 50-ych pr\u00f3by te szybko spacyfikowano, o tyle lata 1980-81 wykaza\u0142y, \u017ce sta\u0107 je na bardzo wiele.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wyja\u015bnienie tego paradoksu le\u017cy prawdopodobnie w zderzeniu, maj\u0105cej liberalny rodow\u00f3d, koncepcji prasy i zawodu dziennikarza z kierunkiem partyjnej polityki kadrowej. Je\u015bli uznamy (za koncepcj\u0105 liberaln\u0105), \u017ce istot\u0105 zawodu dziennikarza jest informowanie, dostar\u00adczanie rozrywki, a przede wszystkim pomoc w odkrywaniu prawdy oraz kontrolowanie w\u0142adzy, to trzeba stwierdzi\u0107, \u017ce ca\u0142a om\u00f3wiona polityka kadrowa zmierza\u0142a do zniszczenia takiej koncepcji tej profesji. Nie informowanie o rzeczywisto\u015bci, ale kreowanie pod dyktando partyjne sztucznej rzeczywisto\u015bci mia\u0142o by\u0107 zadaniem dziennikarza. Nie bezustanna pr\u00f3ba docierania do prawdy o rzeczywisto\u015bci, ale sterowana zewn\u0119trznie przez aparat w\u0142adzy wybi\u00f3rczo\u015b\u0107 w ukazywaniu \u015bwiata i \u015bwiadome fa\u0142szowanie jego obrazu. Zestawiamy obie te koncepcje, gdy\u017c dop\u00f3ki polskie spo\u0142ecze\u0144stwo zanurzone jest w tradycji kultury zachodnioeuropejskiej, dop\u00f3ki jest na tyle \u017cywotne, aby raz po raz stawa\u0107 w obronie swej kulturowo zachodniej to\u017csamo\u015bci, dop\u00f3ty i dziennikarze, b\u0119d\u0105c jego cz\u0119\u015bci\u0105, wyznaczaj\u0105, mimo wszelkich objaw\u00f3w pracowicie wpajanego im konformizmu, zachodnie, a wi\u0119c pochodzenia liberalnego, wzorce swego zawodu i id\u0105ce w \u015blad za nimi kryteria dobrej roboty.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Polityka kadrowa by\u0142a zatem atakiem, a zarazem, a mo\u017ce nawet przede wszystkim, permanentn\u0105 obron\u0105. Musia\u0142a by\u0107 wszechstronna i agresywna, aby z jednej strony tworzy\u0107 grup\u0119 o po\u017c\u0105danych przez siebie parametrach, z drugiej za\u015b, aby poprzez to tworzenie stale uniemo\u017cliwia\u0107 ujawnianie si\u0119 naturalnych, liberalnych aspiracji zawo\u00addowych. Dziennikarze, jak powiedzia\u0142 jeden z nich, mogli by\u0107 wi\u0119c korumpowani, ale nie mo\u017cna ich by\u0142o skorumpowa\u0107 do ko\u0144ca. Wystarczy\u0142o, by partyjny nadz\u00f3r os\u0142ab\u0142, a ci &#8211; spokojni, zadowoleni, realizuj\u0105cy partyjn\u0105 koncepcj\u0119 prasy &#8211; budzili si\u0119, \u017c\u0105dali respek\u00adtowania natury ich zawodu i brali si\u0119 sami do reformowania systemu mass-medi\u00f3w.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Bezposrednie_sterowanie_trescia_prasy_przez_aparat_partyjny\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Bezpo\u015brednie sterowanie tre\u015bci\u0105 prasy przez aparat partyjny<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Narzucanie_tresci_jako_forma_blokady\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Narzucanie tre\u015bci jako forma blokady<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Najwa\u017cniejszym elementem mechanizmu blokuj\u0105cego swobodn\u0105 artykulacj\u0119 w \u015brodkach masowego komunikowania by\u0142a sprawowana bezpo\u015brednio przez aparat partyjny kontrola zawarto\u015bci przekazu. By\u0142a to przede wszystkim blokada po\u015brednia, nie poprzez dyrektywy negatywne &#8211; czego nie wolno, lecz poprzez narzucanie mediom tre\u015bci po\u017c\u0105danych. Narzucanie takie pe\u0142ni\u0142o rozmaite funkcje, m.in. pers\u00adwazyjn\u0105 i wychowawcz\u0105. Nie nale\u017cy ich jednak zbytnio przecenia\u0107. Najwa\u017cniejsze dla przetrwania systemu nie by\u0142o bowiem jak skutecznie uda si\u0119 przekona\u0107 masy do kolejnego pomys\u0142u w\u0142adc\u00f3w, ani te\u017c na ile uda si\u0119 masom wpoi\u0107 trwa\u0142\u0105 postaw\u0119 bezkrytycznego zachwytu wobec ka\u017cdego ich posuni\u0119cia. Aspekt perswazyjno-wychowawczy, tak mocno podkre\u015blany przez teoretyk\u00f3w komunistycznych jest co prawda wa\u017cny, ale drugorz\u0119dny. System socjalistyczny m\u00f3g\u0142 istnie\u0107 przy niewielkim nawet stopniu faktycznego poparcia spo\u0142ecznego. Nie m\u00f3g\u0142 natomiast egzystowa\u0107, gdy swobodna artykulacja ujawnia\u0142a w obr\u0119bie instytucji politycznych brak jedno\u015bci interes\u00f3w. A poniewa\u017c arbitralnie narzucona przez parti\u0119 zawarto\u015b\u0107 przekazu uniemo\u017cliwia\u0142a jednocze\u015bnie jego swobodne kszta\u0142towanie si\u0119, ten aspekt narzucania, czyli jego funkcja blokuj\u0105ca, by\u0142 najistotniejszy, gdy\u017c usuwa\u0142 podstawowe zagro\u017cenie. Swoboda artykulacyjna w mass-mediach by\u0142a bowiem dla trwa\u0142o\u015bci systemu powa\u017cnym zagro\u017ceniem. Ujawni\u0107 ona musia\u0142a mianowicie t\u0142umione do tej pory interesy, zadawnione urazy, ogrom spraw pilnych a zepchni\u0119tych dot\u0105d pod powierzchni\u0119 \u017cycia publicznego. Wszystkie te sprawy z chwil\u0105 ich ujawnienia domaga\u0142y si\u0119 rozwi\u0105zania. Ta lawinowo rosn\u0105ca fala zderza\u0142a si\u0119 si\u0142\u0105 rzeczy z instytucjami politycz\u00adnymi, kt\u00f3re nie by\u0142y zdolne do dzia\u0142ania w warunkach ujawnionego braku jedno\u015bci, a zw\u0142aszcza w obliczu tak nagle skumulowanej fali najrozmaitszych \u017c\u0105da\u0144. Uderzenie w t\u0119 przeszkod\u0119 wywo\u0142ywa\u0142o wi\u0119c wzrost napi\u0119\u0107 spo\u0142ecznych. Masy stawia\u0142y \u017c\u0105dania niemo\u017cliwe do zrealizowania w istniej\u0105cej strukturze politycznej. Nale\u017cy przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce swobodna artykulacja, r\u00f3wnie\u017c w mass-mediach, stanowi\u0142a istotny czynnik integruj\u0105cy zatomizowane dot\u0105d spo\u0142ecze\u0144stwo. Jed\u00adnym s\u0142owem, uruchomione zostaj\u0105 t\u0142umione dot\u0105d si\u0142y destabilizuj\u0105ce system. O ile nie zostan\u0105 one zduszone przemoc\u0105 lub nie nast\u0105pi bezprecedensowy kompromis polegaj\u0105cy na dobrowolnym oddaniu przez komunist\u00f3w cz\u0119\u015bci w\u0142adzy w r\u0119ce spo\u0142ecze\u0144stwa, wypadki rozwija\u0107 si\u0119 musz\u0105 wed\u0142ug scenariusza destrukcji opisanego w rozdziale pierwszym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ze wzgl\u0119du na te w\u0142a\u015bnie niebezpiecze\u0144stwa tre\u015b\u0107 przekazu, narzucana mass-mediom, mniej znaczy\u0142a jako dzia\u0142anie maj\u0105ce do czego\u015b przekona\u0107. Wi\u0119ksze znaczenie mia\u0142a jako pozytywny wzorzec, wskazuj\u0105cy, \u017ce wszystkiego, co z nim niezgodne, artyku\u0142owa\u0107 nie wolno. Je\u017celi partia propagowa\u0142a szybk\u0105 industrializacj\u0119, to mniej istotne jest przekonanie mas do tego programu, ani\u017celi zablokowanie tak\u0105 propagand\u0105 jego krytyki. Brak entuzjazmu, a nawet poparcia wi\u0119kszo\u015bci nie m\u00f3g\u0142 wstrzyma\u0107 realizacji planu forsownego uprzemy\u00ads\u0142awiania. Natomiast skutki swobodnego, publicznego podwa\u017cania tych zamierze\u0144 nie tylko stworzy\u0142y dla nich zagro\u017cenie, ale zrodzi\u0142y niebezpiecze\u0144stwo o wiele wi\u0119ksze \u2014 destrukcji istniej\u0105cego porz\u0105dku instytucjonalnego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z tego punktu widzenia du\u017ca intensywno\u015b\u0107 propagandy nie tyle oznacza\u0142a szczeg\u00f3lne pragnienie partii, aby przekona\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo do okre\u015blonej sprawy, ile r\u00f3wnoznaczna by\u0142a z jej usilnym d\u0105\u017ceniem do \u015bcis\u0142ej blokady. Nat\u0119\u017ceniem propagandy mierzy\u0107 zatem nale\u017cy nie si\u0142\u0119 pedagogicznych sk\u0142onno\u015bci, ale si\u0142\u0119, z jak\u0105 partia pragn\u0119\u0142a zakneblowa\u0107 usta masom.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Uznanie funkcji blokuj\u0105cej za okre\u015blaj\u0105c\u0105 istotny sens narzuconego przekazu wyja\u015bnia m.in. uporczywo\u015b\u0107, z jak\u0105 socjalistyczne mass-media uchyla\u0142y si\u0119 przy omawianiu wielu temat\u00f3w od stosowania znanych i skutecznych technik propagandowych. Jednym z zastanawiaj\u0105cych przyk\u0142ad\u00f3w mog\u0142y by\u0107 schematyczne, nudne &#8211; i zwykle pomijane przez czytelnik\u00f3w &#8211; relacje z posiedze\u0144, spotka\u0144, debat i wizyt partyjnych oraz rz\u0105dowych r\u00f3\u017cnego szczebla. Przyczyna tego stanu rzeczy by\u0142a prosta. Du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 przekazu nie pe\u0142ni\u0142a w mass-mediach, wbrew pozorom, funkcji propagandowej, lecz blokuj\u0105c\u0105. Dla blokady za\u015b istotn\u0105 by\u0142a nie si\u0142a perswazji, ale dok\u0142adne wyliczenie dozwolonych informacji, a przez to wskazanie na ca\u0142\u0105 reszt\u0119 jako zabronion\u0105.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Organizacja_partyjnego_sterowania_trescia_gazet\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Organizacja partyjnego sterowania tre\u015bci\u0105 gazet<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Szczebel centralny. Bezpo\u015brednie sterowanie tre\u015bci\u0105 mass-medi\u00f3w przez parti\u0119 odbywa\u0142o si\u0119 poprzez wyspecjalizowane kom\u00f3rki jej aparatu. Ich struktura, b\u0119d\u0105c w swym zasadniczym kszta\u0142cie powiele\u00adniem wzor\u00f3w radzieckich, sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z dw\u00f3ch poziom\u00f3w: central\u00adnego i terenowego. Na szczeblu centralnym dzia\u0142a\u0142, wspomniany ju\u017c wcze\u015bniej, specjalny organ KC zawiaduj\u0105cy mass-mediami. W terenie poddane by\u0142y one z kolei kierownictwu wydzia\u0142\u00f3w propagandy komitet\u00f3w wojew\u00f3dzkich PZPR.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W latach 70-ych sytuacja kom\u00f3rki KC kieruj\u0105cej mass-mediami by\u0142a przez d\u0142ugi czas nie ustabilizowana. W pierwszej po\u0142owie 1972 roku, po szesnastu latach istnienia, ulega likwidacji Biuro Prasy KC. Na okres trzech lat pojawia si\u0119 nowy tw\u00f3r, Wydzia\u0142 Propagandy, Prasy i Wydawnictw KC z nigdy nie obsadzonym stanowiskiem kierownika. Na zewn\u0105trz reprezentuje go osoba pe\u0142ni\u0105ca co najwy\u017cej funkcj\u0119 pierwszego zast\u0119pcy kierownika (wpierw St. Kosicki, od 1973 roku M. Kruczkowski). Faktyczne kierownictwo sprawuje sekretarz KC do spraw propagandy, Jerzy \u0141ukaszewicz. W roku 1975 po kolejnej reorganizacji nast\u0119puje podzia\u0142 tego wydzia\u0142u. Powstaj\u0105 dwa: Wydzia\u0142 Propagandy KC i Wydzia\u0142 Prasy, Radia i Telewizji KC. Na czele tego ostatniego staje Kazmierz Rokoszewski. Sytuacja stabilizuje si\u0119 do wrze\u015bnia 1980 roku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Struktura organizacyjna Wydzia\u0142u w latach 70-ych wygl\u0105da na\u00adst\u0119puj\u0105co. Na czele stoi kierownik i jego zast\u0119pca, m.in. do spraw zagranicznych i do spraw spo\u0142eczno-gospodarczych. Pracownicy, zwani instruktorami, zgrupowani s\u0105 w sektorach, m.in. rolnym, zagranicz\u00adnym, m\u0142odzie\u017cowym, PAP-u, gospodarczym, ideologicznym, prasy terenowej. Sektory precyzuj\u0105 aktualn\u0105 lini\u0119 propagandow\u0105 w po\u00adszczeg\u00f3lnych dziedzinach tematycznych, przygotowuj\u0105 instrukcje dla mass-medi\u00f3w i GUKPPiW oraz kontroluj\u0105 ich realizacj\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podstawow\u0105 form\u0105 bezpo\u015bredniego oddzia\u0142ywania Wydzia\u0142u by\u0142 instrukta\u017c. Przybiera\u0142 on posta\u0107 indywidualnych zlece\u0144 i periodycznie organizowanych zebra\u0144. Cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 tych pierwszych zale\u017ca\u0142a przede wszystkim &#8211; jak si\u0119 wydaje &#8211; od typu i pozycji pisma. Warszawskie dzienniki nara\u017cone by\u0142y na ci\u0105g\u0142e ingerencje telefoniczne lub dyrektywy przekazywane wzywanym do KC redaktorom naczelnym lub ich zast\u0119pcom. Sterowanie telefoniczne traci\u0142o na intensywno\u015bci w przypad\u00adku tygodnik\u00f3w i pism wychodz\u0105cych jeszcze rzadziej, cho\u0107by z racji ich profilu. Du\u017cy wp\u0142yw mia\u0142a te\u017c ranga periodyku: jego poziom merytoryczny, notowanie na rynku kulturalnym, pozycja naczelnego, nastawienie zespo\u0142u redakcyjnego. Im ranga pisma, mierzona tymi wska\u017anikami by\u0142a wy\u017csza, tym rzadziej sterowanie przybiera\u0142o form\u0119 brutalnych i bezdyskusyjnych dyrektyw. W tygodnikach wyra\u017ca\u0142o si\u0119 to, m.in. ma\u0142\u0105 ilo\u015bci\u0105 gotowych tekst\u00f3w przesy\u0142anych redakcji przez Wydzia\u0142 KC z poleceniem druku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sterowanie telefoniczne, aczkolwiek w przypadku pism codziennych bardzo intensywne i dokuczliwe, nie wydaje si\u0119 by\u0107 podstawow\u0105 form\u0105 oddzia\u0142ywania. Korygowa\u0142o zwykle drobne odchylenia, przeka\u00adzywa\u0142o bie\u017c\u0105ce zalecenia, zazwyczaj bardzo szczeg\u00f3\u0142owe i drugorz\u0119dne. Generalna linia propagandowa narzucana by\u0142a podczas narad. W la-tach 70-ych mo\u017cna by\u0142o wyr\u00f3\u017cni\u0107 kilka ich rodzaj\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Co dwa-trzy miesi\u0105ce na szczeblu Sekretariatu KC odbywa\u0142y si\u0119 narady redaktor\u00f3w naczelnych z ca\u0142ej Polski. Wyst\u0119powa\u0142 na nich zwykle jeden z cz\u0142onk\u00f3w Biura Politycznego. Celem tych spotka\u0144 by\u0142o wst\u0119pne zapoznanie warstwy kierowniczej mass-medi\u00f3w z aktualnie po\u017c\u0105danymi, og\u00f3lnymi kierunkami propagandy. Z tego wzgl\u0119du stopie\u0144 dyrektywno\u015bci tych narad by\u0142 niewielki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cz\u0119stsze i bardziej konkretne by\u0142y spotkania tzw. Zespo\u0142u Praso\u00adwego. Zainicjowane zosta\u0142y w po\u0142owie lat 70-ych. Odbywa\u0142y si\u0119 regularnie co dwa tygodnie, zawsze w tej samej sali i o tej samej porze. Precyzowano na nich zadania dla najwa\u017cniejszych krajowych redakcji, kt\u00f3re nadawa\u0142y ton polskim mass-mediom. Kr\u0105g zapraszanych by\u0142 wi\u0119c stosunkowo w\u0105ski. Uczestnikami byli redaktorzy naczelni lub ich zast\u0119pcy z \u201eCh\u0142opskich Dr\u00f3g&#8221;, \u201eEkspressu Wieczornego&#8221;, \u201eKobiety i \u017bycia&#8221;, \u201eKultury&#8221;, \u201ePolityki&#8221;, \u201ePrzyjaci\u00f3\u0142ki&#8221;, \u201eRadia i Telewizji&#8221;, \u201eSztandaru M\u0142odych&#8221;, \u201eTrybuny Ludu&#8221;, \u201eTrybuny Robotniczej&#8221;, \u201e\u017bycia Gospodarczego&#8221;, \u201e\u017bycia Literackiego&#8221; i \u201e\u017bycia Warszawy&#8221;. Przebieg spotka\u0144 by\u0142 nast\u0119puj\u0105cy. Wydzia\u0142 zaprasza\u0142 osoby kieruj\u0105ce tymi dziedzinami \u017cycia spo\u0142eczno-gospodarczego, kt\u00f3re aktualnie wysuwa\u0142y si\u0119 na czo\u0142o propagandy. Gdy wi\u0119c np. zbli\u017ca\u0142y si\u0119 \u017cniwa, Zesp\u00f3\u0142 Prasowy go\u015bci\u0142 kierownika Wydzia\u0142u Rolnego KC i ministra lub wiceministra rolnictwa. Ranga zapraszanych go\u015bci nie schodzi\u0142a ni\u017cej, ale te\u017c nie by\u0142a nigdy wy\u017csza. Po przem\u00f3wieniu zaproszonych specjalist\u00f3w rozwija\u0142a si\u0119 dyskusja, kt\u00f3r\u0105 nast\u0119pnie podsumowywa\u0142 zast\u0119pca Kierownika Wydzia\u0142u lub Jerzy \u0141ukaszewicz. Punktowali oni sprawy, kt\u00f3rymi nale\u017ca\u0142o si\u0119 zaj\u0105\u0107, rozdzielaj\u0105c konkretne zadania pomi\u0119dzy poszczeg\u00f3lne pisma. Czasami dochodzi\u0142o przy tym do targ\u00f3w. Upominano tak\u017ce przy okazji pisma, kt\u00f3re niezadowalaj\u0105co wykona\u0142y zlecone im poprzednio zadania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gdy kierownictwo Wydzia\u0142u obj\u0105\u0142 w roku 1975 Rokoszewski zebrania Zespo\u0142u Prasowego straci\u0142y sw\u00f3j elitarny charakter. Zwo\u0142y\u00adwane ju\u017c co tydzie\u0144 gromadzi\u0142y wi\u0119kszo\u015b\u0107 redaktor\u00f3w naczelnych z ca\u0142ej Polski. Trwa\u0142y od 10 rano do 16. Cho\u0107 w dalszym ci\u0105gu zapraszano na nie wysoko postawionych go\u015bci, poziom merytoryczny tych spotka\u0144 wyra\u017anie si\u0119 obni\u017cy\u0142. Tym niemniej, stanowi\u0142y one w drugiej po\u0142owie lat 70-ych podstawow\u0105 form\u0119 centralnego sterowania tre\u015bci\u0105 mass-medi\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na wzmiank\u0119 zas\u0142uguj\u0105 te\u017c periodycznie organizowane przez Wydzia\u0142 tzw. sesje wyjazdowe Zespo\u0142u Prasowego. Zwiedzano podczas nich priorytetowe obiekty przemys\u0142owe i uczestniczono w spotkaniach z w\u0142adzami terenowymi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kolejnym typem narady by\u0142y spotkania dziennikarzy z I sek\u00adretarzem KC. Idea tych spotka\u0144 wysz\u0142a od samego Gierka po jego podr\u00f3\u017cy do USA, gdzie zaznajomi\u0142 si\u0119 z t\u0105 form\u0105 kontaktu prasy z prezydentem. Narady te organizowane by\u0142y stosunkowo cz\u0119sto, nieraz z wielkim nak\u0142adem \u015brodk\u00f3w. Na narad\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 polskiemu handlowi zagranicznemu zaproszono np. wysokiej rangi przedstawicieli polskich ambasad z ca\u0142ego \u015bwiata. Spotkania te jednak, w por\u00f3wnaniu ze swym pierwowzorem, szybko uleg\u0142y wynaturzeniu. Nie nabra\u0142y nigdy cech konferencji prasowej sensu stricto. S\u0142u\u017cy\u0142y raczej lu\u017anym dywagacjom I sekretarza wok\u00f3\u0142 problem\u00f3w poruszonych w zebranych wcze\u015bniej pytaniach. By\u0142y to jednak spotkania dla dziennikarzy presti\u017cowe. Zaproszenie na nie by\u0142o form\u0105 wyr\u00f3\u017cnienia, zw\u0142aszcza dla redaktor\u00f3w mniej licz\u0105cych si\u0119 pism.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wymie\u0144my wreszcie ostatni znany typ narady: zebrania pro\u00adblemowe, pilotowane zwykle przez jeden z sektor\u00f3w Wydzia\u0142u, a organizowane jako wst\u0119p do licznych, wyspecjalizowanych kampanii propagandowych. Wzywani na nie byli kierownicy tych dzia\u0142\u00f3w redakcji, kt\u00f3re zajmowa\u0142y si\u0119 dan\u0105 problematyk\u0105 oraz specjalizuj\u0105cy si\u0119 w niej dziennikarze. Po zapoznaniu zebranych z planem kampanii prowadz\u0105cy przechodzi\u0142 do wyliczenia po\u017c\u0105danych element\u00f3w komen\u00adtarza. Okre\u015bla\u0142 spos\u00f3b na\u015bwietlania tematu, wymienia\u0142 sprawy wyma\u00adgaj\u0105ce szczeg\u00f3lnego zaakcentowania, rozdziela\u0142 konkretne zadania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przebieg kampanii kontrolowany by\u0142 nast\u0119pnie przez instruktor\u00f3w KC nadzoruj\u0105cych poszczeg\u00f3lne pisma. Zliczali oni i oceniali komen\u00adtarze dostarczaj\u0105c materia\u0142u do zbiorczych raport\u00f3w podsumowuj\u0105cych kampani\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Osobn\u0105 kwesti\u0119 stanowi\u0142 zawsze stopie\u0144 realizacji zalece\u0144. Stosunki mi\u0119dzy Wydzia\u0142em Prasy KC a pismami uk\u0142ada\u0142y si\u0119, wedle barwnego okre\u015blenia jednego z dziennikarzy, jak karbowego z leniwymi ch\u0142opami. Redakcje nie mog\u0142y, co prawda, odrzuci\u0107 dyrektyw, mog\u0142y jednak, i cz\u0119sto to czyni\u0142y, markowa\u0107 ich realizacj\u0119. Brak entuzjazmu nie wynika\u0142 przy tym z opor\u00f3w natury politycznej. Tematy propagandowe by\u0142y zwykle dziennikarsko ma\u0142o ciekawe, a co gorsza, obowi\u0105zuj\u0105ce formu\u0142y, wnioski i sposoby uj\u0119cia oraz ustalony z g\u00f3ry wyd\u017awi\u0119k kr\u0119powa\u0142y inwencj\u0119, zmuszaj\u0105c do wielokrotnego powielania dawno ju\u017c zbanalizowanych, a niekiedy i o\u015bmieszonych, schemat\u00f3w j\u0119zykowo\u00ad-fabularnych. Dziennikarze wi\u0119c chronili si\u0119 jak mogli. Wiedzieli po pierwsze, \u017ce inicjowane kampanie nie maj\u0105 zawsze jednakowej wagi. Inn\u0105 rang\u0119 mia\u0142o upowszechnianie uchwa\u0142 zjazdowych, a inn\u0105 &#8211; kolejna akcja na rzecz poprawy wykorzystania surowc\u00f3w wt\u00f3rnych. Orientuj\u0105c si\u0119 w tej hierarchii wiedzieli zatem z g\u00f3ry, kiedy musz\u0105 si\u0119 do pracy przy\u0142o\u017cy\u0107, a kiedy mog\u0105 spraw\u0119 nieco odpu\u015bci\u0107. W tym ostatnim przypadku droga od instruktora KC poprzez naczelnego, kierownika dzia\u0142u i autora do samej wreszcie publikacji wyd\u0142u\u017ca\u0142a si\u0119 niekiedy niepomiernie i zanim wykonano zam\u00f3wienie, nadchodzi\u0142y ju\u017c nast\u0119pne dyrektywy, aktualnie wa\u017cniejsze od poprzednich. Op\u00f3\u017anienia mo\u017cna by\u0142o t\u0142umaczy\u0107 brakami kadrowymi, lub zbyt kr\u00f3tkim czasem danym na wyprodukowanie zam\u00f3wionej publikacji. Mo\u017cna by\u0142o zas\u0142oni\u0107 si\u0119 niedawno opublikowanymi materia\u0142ami na podobny temat, lub te\u017c za pomoc\u0105 kosmetycznych zabieg\u00f3w podci\u0105ga\u0107 pod aktualne zlecenia artyku\u0142y do\u015b\u0107 odleg\u0142e tematycznie, lecz zaplanowane wcze\u015bniej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wiele inicjatyw centralnych grz\u0119z\u0142o w ten spos\u00f3b podczas realizacji. By\u0142y niby wykonywane, ale jakby niemrawo i od niechcenia, mimo pozornie \u017cwawej krz\u0105taniny. Obliczona na du\u017c\u0105 i g\u0142o\u015bn\u0105, kampania propagandowa rozsypywa\u0142a si\u0119 czasami w pospiesznie kleconych tekstach, przechodz\u0105cych przez pras\u0119 bez zwracania czyjejkolwiek uwagi, sztucznie tylko podtrzymywana przez czas jaki\u015b na zebraniach partyjnych i falach eteru, w eksponuj\u0105cych preferowane tematy przegl\u0105dach prasy i pseudodyskusjach dziennikarskich. Zbiorcze sprawozdania imponowa\u0142y liczbami, za kt\u00f3rymi jednak kry\u0142a si\u0119 bylejako\u015b\u0107 i nijako\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rozkr\u0119canie kampanii, a zw\u0142aszcza nadanie jej odpowiedniego tonu i temperatury musia\u0142o by\u0107 zatem cz\u0119sto wspomagane przez Wydzia\u0142 bezpo\u015brednio. W tym celu m.in. utrzymywa\u0142 on w\u0142asn\u0105 stajni\u0119 ekstradyspozycyjnych i szybko pisz\u0105cych dziennikarzy. Ich artyku\u0142y przesy\u0142ano z poleceniem druku, szczeg\u00f3lnie pismom central\u00adnym, kt\u00f3re powo\u0142ane by\u0142y niejako do inicjowania i nadawania tonu ka\u017cdej kampanii propagandowej. Liczba takich materia\u0142\u00f3w przesy\u0142a\u00adnych redakcjom zale\u017ca\u0142a przede wszystkim od rodzaju pisma i osoby naczelnego. Bardzo du\u017co publikacji tego typu zamieszcza\u0142y najwa\u017c\u00adniejsze dzienniki centralne, jak \u201eTrybuna Ludu&#8221;, \u201e\u017bycie Warszawy&#8221; czy \u201eSztandar M\u0142odych&#8221;; z czasopism mo\u017cna wymieni\u0107 \u201eArgumenty&#8221; i \u201e\u017bycie Literackie&#8221;, cho\u0107 oczywi\u015bcie nie jest to pe\u0142na lista.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kilka s\u0142\u00f3w nale\u017ca\u0142oby powiedzie\u0107 o samej technice wypracowywa\u00adnia tzw. linii kampanii propagandowej. Niedostatek znanych nam fakt\u00f3w uniemo\u017cliwia jednak zaprezentowanie obrazu syntetycznego. Znamy natomiast przebieg posiedzenia, na kt\u00f3rym ustalono lini\u0119 propagandy wobec tzw. kina moralnego niepokoju. Odby\u0142o si\u0119 ono ju\u017c po premierze Amatora, Kung-Fu i Aktor\u00f3w prowincjonalnych. Rysowany w nich do\u015b\u0107 ponury, cho\u0107 ograniczony w zasi\u0119gu, obraz wsp\u00f3\u0142czesnej Polski zmusza\u0142 do ustalenia dozwolonych wzor\u00f3w recen\u00adzji. Filmy prowokowa\u0142y bowiem do dyskusji o sprawach wyciszanych w ca\u0142ej polityce informacyjnej. M\u00f3wi\u0142y o degradacji moralnej sprawu\u00adj\u0105cych w\u0142adz\u0119, korupcji, wyka\u0144czaniu ludzi przeciwstawiaj\u0105cych si\u0119 z\u0142u itp. M\u0105ci\u0142y beztrosk\u0119, jaka mia\u0142a bi\u0107 z mass-medi\u00f3w. Uczestnikami spotkania, kt\u00f3remu przewodniczy\u0142 przedstawiciel Wydzia\u0142u Prasy KC, byli dzia\u0142acze polityczni i recenzenci filmowi: znani z fachowo\u015bci oraz ci ze stajni Wydzia\u0142u. Taki dob\u00f3r gwarantowa\u0142, \u017ce po referatach rozgorzeje ostra dyskusja, dzi\u0119ki kt\u00f3rej polityczny dysponent pozna rozbie\u017cne propozycje i b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 oceni\u0107, wyb\u00f3r kt\u00f3rej dyskusj\u0119 prasow\u0105 zneutralizuje, a kt\u00f3rej &#8211; j\u0105 zaogni. Linia proponowana przez recenzent\u00f3w, kt\u00f3rych nazwijmy skr\u00f3towo fachowcami, opiera\u0142a si\u0119 na konstatacji: intelektualnie dojrza\u0142e, warsztatowo niedoskona\u0142e. Wy\u00adbrano za\u015b wariant odwrotny: warsztatowo doskona\u0142e, intelektualnie niedojrza\u0142e.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kr\u00f3tki i z pewno\u015bci\u0105 niepe\u0142ny przegl\u0105d narad z lat 70-ych wypada uzupe\u0142ni\u0107 komentarzem. Opisywan\u0105 dekad\u0119 cechowa\u0142 szybki wzrost liczby tego typu spotka\u0144 oraz wzrost liczby ich uczestnik\u00f3w. Ros\u0142a szczeg\u00f3\u0142owo\u015b\u0107 dyrektyw centralnych. Powsta\u0142a nowa jako\u015bciowo sytuacja w por\u00f3wnaniu z \u0142atami sze\u015b\u0107dziesi\u0105tymi, kiedy to dzia\u0142alno\u015b\u0107 zaledwie kilkunastoosobowego Biura Prasy KC nawet w cz\u0119\u015bci nie by\u0142a tak rozbudowana. Na nielicznych naradach przekazywano w\u00f3wczas znacznie bardziej og\u00f3lne wskaz\u00f3wki, na czo\u0142o kt\u00f3rych wybija\u0142a si\u0119 \u201ewalka z czarnowidztwem&#8221;. Gros obecnej pracy Wydzia\u0142u KC za\u0142atwia\u0142y w\u00f3wczas wydzia\u0142y propagandy KW. Przyczyn zmian, kt\u00f3re nast\u0105pi\u0142y, jest kilka. Centralizacja sterowania pras\u0105 w latach 70-ych by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 szerszego procesu zachodz\u0105cego w aparacie partyjnym. Kilkakrotny wzrost liczby pracownik\u00f3w KC zajmuj\u0105cych si\u0119 mass-mediami nie by\u0142 czym\u015b wyj\u0105tkowym w gmachu przy rogu Al. Jerozolimskich i Nowego \u015awiatu. Podobnie szybki wzrost zatrudnienia notowa\u0142y inne wydzia\u0142y KC. Wszystko to by\u0142o, jak si\u0119 wydaje, skutkiem realizowania nowej strategii spo\u0142eczno-ekonomicznej w sta\u00adrych, centralistycznych strukturach politycznych i gospodarczych. Przyspieszenie wzrostu, ekspansja inwestycyjna, pr\u00f3ba zmniejszenia luki technologicznej dzi\u0119ki zachodnim kredytom, otwarcie na Zach\u00f3d, szybki wzrost p\u0142ac realnych &#8211; to wielop\u0142aszczyznowe zdynamizowanie gospodarki powodowa\u0142o szybki wzrost potencja\u0142u gospodarczego, kt\u00f3ry produkowa\u0142 coraz wi\u0119ksz\u0105 mas\u0119 informacji i problem\u00f3w. Ich rozwi\u0105zanie wymaga\u0142o albo przemodelowania systemu kierowania pa\u0144stwem i gospodark\u0105 w kierunku demokratycznym i decentralis\u00adtycznym, albo zwi\u0119kszenia rozmiar\u00f3w aparatu centralnego. Niech\u0119\u0107 do pierwszego z tych rozwi\u0105za\u0144 (przy pewnej jednak liberalizacji politycznej) spowodowa\u0107 musia\u0142a \u017cywio\u0142owy wzrost biurokracji par\u00adtyjno-pa\u0144stwowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Spr\u00f3bujmy ukonkretni\u0107, w odniesieniu do mass-medi\u00f3w, t\u0119 og\u00f3lnie sformu\u0142owan\u0105 hipotez\u0119. Nowa strategia by\u0142a realizowana przez ekip\u0119 my\u015bl\u0105c\u0105 inaczej ni\u017c gomu\u0142kowska. Termin aideologiczna, cho\u0107 niew\u0105t\u00adpliwie zbyt mocny, wskazuje jednak na jej istotny aspekt. W latach 70-ych &#8211; i tu jeste\u015bmy zgodni z lamentuj\u0105cymi marksistami partyjnymi &#8211; nast\u0105pi\u0142o stopniowe, ale wyra\u017ane odchodzenie od j\u0119zyka ideo\u00adlogicznego jako narz\u0119dzia argumentowania racji ekipy rz\u0105dz\u0105cej. Nie wnikaj\u0105c w przyczyny, nale\u017cy jednak zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na bardzo powa\u017cne konsekwencje uboczne. Przyk\u0142ad z g\u00f3ry by\u0142 zara\u017aliwy. Rozlu\u017anienie j\u0119zykowe, doskonale widoczne zw\u0142aszcza na tle kraj\u00f3w o\u015bciennych, zatoczy\u0142o szerokie kr\u0119gi. Obj\u0119\u0142o mi\u0119dzy innymi \u015brodowiska ekonomiczne. Dyskusje tam prowadzone stopniowo przesta\u0142y obraca\u0107 si\u0119 wok\u00f3\u0142 tradycyjnych kategorii marksistowskiej ekonomii i jej aksjomat\u00f3w. Pocz\u0119\u0142y si\u0119 tym samym wyzwala\u0107 z gorsetu pseudopro\u00adblem\u00f3w, jak cho\u0107by tego s\u0142ynnego, czy i jak prawo warto\u015bci dzia\u0142a w socjalizmie. Umo\u017cliwia\u0142o to prostsze i bardziej przystaj\u0105ce do rzeczywisto\u015bci wyartyku\u0142owanie wielu problem\u00f3w ekonomicznych. Ewolucja j\u0119zykowa aparatu w\u0142adzy i \u015brodowisk naukowych odcisn\u0119\u0142a swe pi\u0119tno na sterowaniu tre\u015bci\u0105 mass-medi\u00f3w. Liberalizacja j\u0119zykowa oznacza\u0142a bowiem os\u0142abienie specyficznej formy blokady artykulacji, jak\u0105 jest nakaz pos\u0142ugiwania si\u0119 w pewnych obszarach tematycznych j\u0119zykiem ideologicznym. J\u0119zyk ideologii determinuje widzenie \u015bwiata &#8211; narzuca specyficzny zbi\u00f3r problem\u00f3w i narzuca oceny zjawisk. Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 nim trudno oderwa\u0107 si\u0119 od tych problem\u00f3w i ocen. Mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, i\u017c obowi\u0105zek stosowania go, tak widoczny w Polsce w latach 50-ych i 60-ych blokowa\u0142 artykulacj\u0119 przez jej kanalizowanie problemowe i aksjologiczne. Skoro wi\u0119c w latach 70-ych nast\u0105pi\u0142o cz\u0119\u015bciowe odej\u015bcie od tego j\u0119zyka, trzeba by\u0142o zbudowa\u0107 nowy, inny mechanizm kanalizowania tre\u015bci mass-medi\u00f3w. Sta\u0142 si\u0119 nim bezpo\u015bredni, permanentny i szczeg\u00f3\u0142owy instrukta\u017c.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Twierdzenie o odchodzeniu od j\u0119zyka ideologii traktujemy oczywi\u015b\u00adcie jako hipotez\u0119, kt\u00f3rej zweryfikowanie wymaga\u0142oby szeroko za\u00adkrojonych bada\u0144. Za jedn\u0105 z nielicznych pr\u00f3b w tym wzgl\u0119dzie wypada uzna\u0107 analiz\u0119 Z. Boksza\u0144skiego, kt\u00f3ry bada\u0142 cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 pojawiania si\u0119 s\u0142owa \u201esocjalizm&#8221;, a wi\u0119c kluczowego poj\u0119cia w gwarze ideologicznej, w dyskusjach plenarnych KC PZPR w okresach kryzy\u00adsowych. Por\u00f3wnanie lat 1956 i 1980 dowodzi, \u017ce termin \u201esocjalizm&#8221; go\u015bci\u0142 w roku 1980 prawie trzykrotnie rzadziej (2,74) w dyskusjach tego gremium. Fakt ten nie jest, co prawda, jeszcze dowodem s\u0142uszno\u015bci naszej hipotezy, ale j\u0105 dobrze ilustruje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Liberalizacja j\u0119zyka nie by\u0142a wszak\u017ce jedyn\u0105 przyczyn\u0105 wzrostu centralizacji i szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci sterowania mass-mediami. Du\u017c\u0105 rol\u0119 odegra\u0142o niew\u0105tpliwie nowe podej\u015bcie ekipy Gierka do problemu propagandy. Przywi\u0105zywano do niej znacznie wi\u0119ksz\u0105 wag\u0119, ani\u017celi to czyni\u0142 Gomu\u0142ka. Skokowy wzrost centralizacji sterowania pras\u0105 po roku 1975 mo\u017cna z kolei wyt\u0142umaczy\u0107 wprowadzeniem nowego modelu kontroli prasy lokalnej, o czym b\u0119dzie mowa za chwil\u0119. Mo\u017cna wreszcie przypuszcza\u0107, \u017ce rosn\u0105ca centralizacja i szczeg\u00f3\u0142owo\u015b\u0107 stero\u00adwania by\u0142y w pewnej mierze wzmocnione zbiegni\u0119ciem si\u0119 jednocze\u015bnie dw\u00f3ch zjawisk: rosn\u0105cej liczebno\u015bci Wydzia\u0142u Prasy, wzrostu liczby jego kom\u00f3rek i daj\u0105cego si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 zjawiska rozmywania kom\u00adpetencji mi\u0119dzy nimi oraz wzrostu si\u0142y i zorganizowania partyjno\u00ad-gospodarczych grup nacisku, zainteresowanych w propagowaniu reprezentowanych przez nie dziedzin. Du\u017cy liczebnie Wydzia\u0142, bardziej ekspansywne podej\u015bcie do kwestii propagandy w og\u00f3le, a od roku 1975, sprzyjaj\u0105cy centralizacji system kontroli prasy terenowej &#8211; wszystko to znacznie u\u0142atwia\u0142o forsowanie przez partyjno-resortowe lobby ich w\u0142asnych, szczeg\u00f3\u0142owych zamierze\u0144 propagandowych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Szczebel lokalny. W latach 70-ych polityczny nadz\u00f3r nad codzienn\u0105 gazet\u0105 lokaln\u0105 sprawowa\u0142y jednocze\u015bnie cztery instytucje: Wydzia\u0142 Prasy KC, komitet wojew\u00f3dzki partii, miejscowa delegatura GUKPPiW oraz od lipca 1975 roku tzw. Rada Redakcyjna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Post\u0119puj\u0105ca w ci\u0105gu dekady centralizacja sterowania pras\u0105 przy\u00adbiera\u0142a z pocz\u0105tku posta\u0107 zwi\u0119kszaj\u0105cej si\u0119 liczby specjalnych odpraw dla gazet terenowych w Wydziale Prasy KC. Oznacza\u0142o to stopniowy wzrost znaczenia instrukta\u017cu bezpo\u015bredniego z centrali z pomini\u0119ciem szczebla KW. Rosn\u0105ca rola KC by\u0142a jednak\u017ce do roku 1975 efektem \u017cywio\u0142owego trendu. Dotychczasowe formy organizacji partyjnego nadzoru pozostawa\u0142y nie zmienione, przez co w coraz mniejszym stopniu korespondowa\u0142y z szybko zmieniaj\u0105c\u0105 si\u0119 praktyk\u0105. Stanowi\u0142y dla niej przeszkod\u0119. \u017bycie stwarza\u0142o nowe problemy. Stopniowe przesuwanie faktycznej dyspozycji politycznej dziennikami lokalnymi z komitetu wojew\u00f3dzkiego do centralnego wymaga\u0142o nowego roz\u00adwi\u0105zania kwestii wsp\u00f3\u0142pracy KC-KW oraz zbudowania autonomicz\u00adnego, centralnego systemu ci\u0105g\u0142ej kontroli prasy lokalnej. Pierwsza z tych spraw sta\u0142a si\u0119 pal\u0105ca po reformie administracyjnej, kt\u00f3ra zwi\u0119kszy\u0142a prawie trzykrotnie liczb\u0119 wojew\u00f3dztw. W tym samym stopniu wzros\u0142a liczba komitet\u00f3w wojew\u00f3dzkich, podczas gdy liczba dziennik\u00f3w nie zmieni\u0142a si\u0119. W tej sytuacji zbudowany jeszcze w latach 1948-1952 system typu: jeden KW-jeden dziennik partyjny, by\u0142 ju\u017c nie do utrzymania. Z dniem 1 lipca 1975 roku dzienniki partyjne utraci\u0142y status organ\u00f3w KW. Przekszta\u0142cono je w \u201eorgany PZPR&#8221; nad\u00adzorowane przez tzw. Rady Redakcyjne, kt\u00f3rych przewodnicz\u0105cymi zostali przedstawiciele Wydzia\u0142u Prasy, Radia i Telewizji KC. Model: kilka KW &#8211; jedna gazeta partyjna &#8211; jedna Rada Redakcyjna, zasadniczo zmieni\u0142 i os\u0142abi\u0142 pozycj\u0119 aparatu \u015bredniego szczebla. Z dysponenta prasy lokalnej sta\u0142 si\u0119 obecnie pomocnikiem i petentem Rady Redakcyjnej, a po\u015brednio KC. Rada mia\u0142a spe\u0142nia\u0107 w terenie rol\u0119 superarbitra. Rozwi\u0105zanie to, nawiasem m\u00f3wi\u0105c, stanowi\u0142o cz\u0119\u015b\u0107 szerszego planu os\u0142abienia pozycji komitet\u00f3w wojew\u00f3dzkich poprzez reform\u0119 administracyjn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rady Redakcyjne z formalnego punktu widzenia by\u0142y \u201e(&#8230;) organami opiniodawczo-doradczymi w sprawach dotycz\u0105cych meryto\u00adrycznego kierunku i linii programowej poszczeg\u00f3lnych dziennik\u00f3w (partyjnych &#8211; przyp. J.D., J.K.), generalnych za\u0142o\u017ce\u0144 plan\u00f3w tema\u00adtycznych oraz oceny ich wykonania, a tak\u017ce przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 organizator\u00adskich na terenie obj\u0119tym zasi\u0119giem oddzia\u0142ywania danej gazety&#8221;. W praktyce by\u0142y o\u015brodkami wi\u0105\u017c\u0105cych decyzji dla wszystkich, nie tylko partyjnych pism RSW, wydawanych na danym terenie. W sk\u0142ad Rady wchodzili pr\u00f3cz przewodnicz\u0105cego, naczelni i ich zast\u0119pcy, sekretarze POP w redakcjach, dyrektorzy lokalnych wydawnictw RSW, sekretarze KW do spraw propagandy oraz przedstawiciele miejscowej delegatury GUKPPiW.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Posiedzenia Rady odbywa\u0142y si\u0119 nieco rzadziej ni\u017c raz na miesi\u0105c. Nie od razu te\u017c instruktorzy KC, kieruj\u0105cy Radami, przyst\u0105pili do pe\u0142nego egzekwowania swych uprawnie\u0144. Na przyk\u0142ad jedn\u0105 z najis\u00adtotniejszych funkcji Rady, jak\u0105 by\u0142o ocenianie gazet, rozpocz\u0119to realizowa\u0107 dopiero po pewnym czasie wst\u0119pnego oswojenia wszystkich z tym nowym tworem organizacyjnym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W trakcie posiedze\u0144 przedstawiciele komitet\u00f3w, GUKPPiW i prze\u00adwodnicz\u0105cy Rady tworzyli zwykle koalicj\u0119. Gazeta nie b\u0119d\u0105ca ju\u017c organem lokalnego komitetu by\u0142a osamotniona, pozbawiona natural\u00adnych sojusznik\u00f3w w terenowym aparacie. Obs\u0142uguj\u0105c kilka woje\u00adw\u00f3dztw, by\u0142a nieustannie wystawiana na krytyk\u0119 sekretarzy propagan\u00addy nowo powsta\u0142ych KW, kt\u00f3rzy zarzucali jej, \u017ce zbyt ma\u0142o uwagi po\u015bwi\u0119ca ich terenowi. Jako dowody przedstawiali \u201ecenne inicjatywy lokalne&#8221;, kt\u00f3re umkn\u0119\u0142y uwadze pisma, za ma\u0142\u0105 liczb\u0119 wierszy po\u015bwi\u0119con\u0105 ich wojew\u00f3dztwu itd. Przedstawiciele cenzury ze swej strony prezentowali bilans dokonanych ingerencji, kt\u00f3rych zbyt du\u017ca liczba stanowi\u0142a zawsze oznak\u0119, \u017ce \u201eco\u015b z gazet\u0105 nie jest w porz\u0105dku&#8221;. Sytuacja redaktor\u00f3w naczelnych nie by\u0142a zatem na posiedzeniach Rady \u0142atwa. Musieli zawczasu dba\u0107 o zminimalizowanie g\u0142os\u00f3w krytycznych, staraj\u0105c si\u0119 w miar\u0119 mo\u017cno\u015bci uwzgl\u0119dnia\u0107 wszystkie postulaty wszystkich komitet\u00f3w. Nie by\u0142o to, cho\u0107by z uwagi na ograniczon\u0105 obj\u0119to\u015b\u0107 gazety, \u0142atwym zadaniem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opisany przebieg posiedze\u0144 by\u0142 niezwykle korzystny dla przed\u00adstawiciela KC. Nowy model (kilka komitet\u00f3w, jedna gazeta, Rada Redakcyjna) zmusza\u0142 komitety wojew\u00f3dzkie do wsp\u00f3\u0142pracy z nim i do odwo\u0142ywania si\u0119 do\u0144 celem arbitra\u017cu. Przetargi o ilo\u015b\u0107 miejsca w gazecie zapobiega\u0142y tworzeniu lokalnej koalicji i dostarcza\u0142y jedno\u00adcze\u015bnie reprezentantowi KC sporej dawki informacji o sytuacji w nad\u00adzorowanym regionie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Narady w KC i posiedzenia Rad Redakcyjnych by\u0142y najwa\u017cniej\u00adszymi, ale nie jedynymi czynnikami kszta\u0142tuj\u0105cymi polityczn\u0105 stron\u0119 dziennik\u00f3w lokalnych w latach 70-ych. Gazeta, aby zarobi\u0107 na pozytywn\u0105 ocen\u0119, musia\u0142a tak\u017ce, o czym ju\u017c pisali\u015bmy, uwzgl\u0119dnia\u0107 na bie\u017c\u0105co preferencje komitet\u00f3w wojew\u00f3dzkich. Przekazywano je na odbywanych mniej wi\u0119cej co tydzie\u0144 (z udzia\u0142em lokalnych cenzor\u00f3w) odprawach egzekutywy KW (naczelny dziennika partyjnego by\u0142 \u201ez klucza&#8221; jej cz\u0142onkiem) oraz na co dzie\u0144 telefonicznie przez, opiekuj\u0105\u00adcego si\u0119 stale pismem, jednego z instruktor\u00f3w KW (z pionu prasy i informacji wydzia\u0142u propagandy). W tym ostatnim przypadku zalecenia stosunkowo rzadko dotyczy\u0142y istotnych kwestii merytorycz\u00adnych, ograniczaj\u0105c si\u0119 zwykle do drobnych, acz dokuczliwych w sensie technicznym, \u017c\u0105da\u0144, np. takiego uk\u0142adu graficznego kolumn (wielko\u015b\u0107 czcionki, miejsce umieszczenia zdj\u0119cia itp.), aby wyeksponowa\u0107 istotne politycznie fragmenty. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, nieco podobn\u0105 rol\u0119 pe\u0142nili cenzorzy na nocnych dy\u017curach w drukarniach, kontroluj\u0105c m.in. czy w z\u0142o\u017conych kolumnach nie ma, wywo\u0142uj\u0105cych niepo\u017c\u0105dane skojarze\u00adnia, zestawie\u0144 materia\u0142\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wymienione formy kontakt\u00f3w z KW, naj\u0142atwiejsze do wychwyce\u00adnia, nie stanowi\u0105 jednak pe\u0142nego obrazu wzajemnych powi\u0105za\u0144. Dziennikarze lokalni cz\u0119sto zintegrowani byli z aparatem o wiele \u015bci\u015blejszymi, bo towarzyskimi i finansowymi wi\u0119zami. Pr\u00f3cz zatem sformalizowanych kontakt\u00f3w obserwowali\u015bmy tak\u017ce ci\u0105g\u0142\u0105 nieformaln\u0105 wymian\u0119 \u017cycze\u0144 i opinii, dokonuj\u0105c\u0105 si\u0119 na gruncie towarzyskim.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli policzymy tylko podstawowe narady i odprawy organizowane przez centralny i terenowy aparat partyjny, na kt\u00f3rych instruowano dzienniki lokalne o czym i jak maj\u0105 pisa\u0107, dochodzimy do liczby oko\u0142o 33 kwartalnie. Pomijamy przy tym wyspecjalizowane problemowo narady w KC, ekstra odprawy w KW i sterowanie telefoniczne. Liczba ta pomaga zrozumie\u0107, dlaczego t\u0119 form\u0119 blokady uznali\u015bmy za najwa\u017cniej\u00adsz\u0105. Przy odbywanym \u015brednio co trzy dni instrukta\u017cu, swoboda gazety w prowadzeniu w\u0142asnej polityki informacyjnej by\u0142a w praktyce bliska zeru. Planowanie tre\u015bci pisma by\u0142o w zasadzie zupe\u0142nie podporz\u0105dkowane zaleceniom partyjnym i sprawom uznanym przez parti\u0119 za aktualnie najwa\u017cniejsze. Zebrania plenarne komitet\u00f3w czy te\u017c egzekutyw KW narzuca\u0142y same przez si\u0119 priorytety tematyczne i sposoby ujmowania poruszanych tam zagadnie\u0144. Dochodzi\u0142y do tego zalecenia przekazywane na naradach w KC, posiedzeniach Rad Redakcyjnych czy te\u017c na odprawach w wydziale propagandy KW. Wszystko to stanowi\u0142o podstaw\u0119 miesi\u0119cznych plan\u00f3w pracy redakcji. W dzienniku partyjnym liczba planowanych pozycji (tematy i tytu\u0142y artyku\u0142\u00f3w) wynosi\u0142a oko\u0142o 30 w ka\u017cdym dziale. Dla potrzeb KW gazeta robi\u0142a tak\u017ce plany o znacznie kr\u00f3tszym horyzoncie czasowym. Natomiast po bardzo wa\u017cnych wydarze\u00adniach, np. plenach KC czy zjazdach partyjnych uruchamiany by\u0142 autonomiczny, centralny system kontroli prasy terenowej. Specjalne plany pracy redakcji wysy\u0142ane by\u0142y bezpo\u015brednio do Wydzia\u0142u Prasy KC.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Prawie wszystkie plany mog\u0142y by\u0107 u\u017cyte przez politycznego zwierzchnika jako bro\u0144 przeciwko gazecie. Rzadko kiedy bowiem by\u0142y realizowane w pe\u0142ni. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to bezpo\u015brednio ze wspomnianym ju\u017c wcze\u015bniej markowaniem realizacji wielu partyjnych zalece\u0144. W ka\u017cdym dziale redakcji szczeg\u00f3lnie cenne by\u0142y osoby posiadaj\u0105ce dar szybkiego wymy\u015blania kilkudziesi\u0119ciu sensownych temat\u00f3w i tytu\u0142\u00f3w artyku\u0142\u00f3w na ka\u017cd\u0105 zadan\u0105 kwesti\u0119. Taki. plan z natury rzeczy nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 p\u00f3\u017aniej wykonany w pe\u0142ni. Ale w wi\u0119kszo\u015bci kampanii propagan\u00addowych nie mia\u0142o to wi\u0119kszego znaczenia. Naczelni i kierownicy dzia\u0142\u00f3w wiedzieli bowiem, \u017ce rygorystyczna kontrola wykonania prowadzona jest tylko przy akcjach szczeg\u00f3lnie wa\u017cnych. Wtedy te\u017c plany opracowywane by\u0142y bardziej starannie. Taka taktyka pozwala\u0142a na stosunkowo bezpieczne minimalizowanie wysi\u0142ku.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Cenzura\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Cenzura<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Miejsce_cenzury_w_procesie_blokady\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Miejsce cenzury w procesie blokady<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie bez powod\u00f3w omawiamy dzia\u0142anie polskiej cenzury w ko\u0144cowej cz\u0119\u015bci rozdzia\u0142u. Wbrew bowiem g\u0142oszonym niekiedy opiniom, in\u00adstytucja cenzury prewencyjnej nie by\u0142a nigdy podstawowym narz\u0119dziem blokady artykulacji w mass-mediach. W procesie tym zasadnicz\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142o bezpo\u015brednie sterowanie tre\u015bci\u0105 przekazu przez aparat partyjny. Cenzura za\u015b, gdyby pr\u00f3bowa\u0107 najkr\u00f3cej scharakteryzowa\u0107 jej znaczenie, odgrywa\u0142a tylko rol\u0119 pomocnicz\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Naczelnym zadaniem aparatu partyjnego by\u0142o, przypomnijmy, pozytywne kszta\u0142towanie przekazu. Gros czasu i wysi\u0142ku po\u015bwi\u0119ca\u0142 on na udzielanie wskaza\u0144 co ma si\u0119 w nim znale\u017a\u0107. Narzuca\u0142 wi\u0119c proporcje tematyczne, fakty, jakie musz\u0105 by\u0107 uwzgl\u0119dnione, a tak\u017ce oceny i interpretacje wydarze\u0144. To jednak nie wystarcza\u0142o. Formowany bowiem w ten spos\u00f3b obraz rzeczywisto\u015bci zorganizowany by\u0142 wok\u00f3\u0142 podstawowej tezy o zgodno\u015bci interes\u00f3w partii i spo\u0142ecze\u0144stwa. Forsowanie w mass-mediach wizji harmonijnej relacji: spo\u0142ecze\u0144\u00adstwo-w\u0142adza, polega\u0142o na preparowaniu obrazu bezb\u0142\u0119dnie dzia\u0142aj\u0105cej w\u0142adzy, \u015bwietlanej historii PRL, doskona\u0142ych instytucji politycznych pa\u0144stwa socjalistycznego oraz codzienno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 cechowa\u0142 sukces, zadowolenie i optymizm obywateli. Wizji tej jednak po\u015brednio i bez\u00adpo\u015brednio przeczy\u0142o mn\u00f3stwo fakt\u00f3w. Aby wi\u0119c mass-media mog\u0142y jako ca\u0142o\u015b\u0107 rzeczywi\u015bcie zaprezentowa\u0107 obraz harmonii spo\u0142ecznej, nie wystarcza\u0142o m\u00f3wi\u0107, \u017ce ona jest i pokazywa\u0107 j\u0105 na specjalnie dobranych przyk\u0142adach. Trzeba by\u0142o tak\u017ce usun\u0105\u0107 z przekazu nadawanego przez mass-media to, co obraz ten m\u0105ci\u0142o i podwa\u017ca\u0142o. To w\u0142a\u015bnie zadanie spoczywa\u0142o na barkach cenzury. Mia\u0142a dba\u0107, aby przekaz nie by\u0142 ska\u017cony informacjami podwa\u017caj\u0105cymi wizj\u0119 harmonii spo\u0142ecznej. Nie nale\u017cy jednak przecenia\u0107 znaczenia tej funkcji. Dziennikarze i bez cenzury wiedzieli, jaki obraz rzeczywisto\u015bci chce zobaczy\u0107 w mass\u00ad-mediach ich polityczny dysponent. Cenzura nie by\u0142a wi\u0119c tam\u0105 zatrzymuj\u0105c\u0105 nawa\u0142\u0119 swobodnej artykulacji, ale ostatni\u0105 lini\u0105 blokady, wy\u0142apuj\u0105c\u0105 przede wszystkim nieliczne redakcyjne omy\u0142ki i niedopa\u00adtrzenia. Na przyk\u0142ad w pierwszej po\u0142owie roku 1974 ingerowa\u0142a ona w ca\u0142ej Polsce przeci\u0119tnie 38 razy dziennie. Dziel\u0105c t\u0119 liczb\u0119 przez jej 17 plac\u00f3wek rozsianych po kraju, otrzymujemy zaledwie dwie ingeren\u00adcje dziennie (dok\u0142adnie 2,2) na ka\u017cdy oddzia\u0142.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pr\u00f3ba umiejscowienia cenzury w ca\u0142o\u015bci procesu blokady wymaga te\u017c wyja\u015bnienia fenomenu jej gwa\u0142townego rozrostu w latach 70-ych. W tym celu musimy uwzgl\u0119dni\u0107 fakt, \u017ce GUKPPiW powo\u0142any by\u0142 przede wszystkim do kontroli realizacji przez mass-media centralnej polityki informacyjnej. Dop\u00f3ki wi\u0119c w latach 60-ych sterowanie pras\u0105 by\u0142o w znacznej mierze zdecentralizowane i le\u017ca\u0142o w r\u0119kach wojew\u00f3dzkich komitet\u00f3w PZPR, dop\u00f3ty znaczenie GUKPPiW by\u0142o stosunkowo niewielkie. Og\u00f3lne, d\u0142ugofalowe dyrektywy Biura Prasy KC, przy braku bie\u017c\u0105cych, szczeg\u00f3\u0142owych wytycznych z jego strony, powodowa\u0142y, \u017ce kontrola ich przestrzegania by\u0142a zaj\u0119ciem stosunkowo ma\u0142o absorbuj\u0105cym. St\u0105d wynika\u0142o niewielkie zatrudnienie w GUKPPiW, niskie uposa\u017cenia i s\u0142abo sformalizowane politycznie kryteria przyj\u0119\u0107 do pracy. Jednak\u017ce opisana w poprzednim rozdziale centralizacja partyjnego sterowania mass-mediami w latach 70-ych wywo\u0142a\u0142a znacz\u0105ce zmiany. Im bardziej szczeg\u00f3\u0142owo sterowano tre\u015bci\u0105 mass\u00ad-medi\u00f3w ze szczebla KC, tym wi\u0119cej pracy spada\u0142o na barki cenzor\u00f3w. Nie mamy tu na my\u015bli wi\u0119kszej liczby ingerencji, lecz coraz wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 szybko zmieniaj\u0105cych si\u0119 instrukcji, scenariuszy propagandowych i analiz, kt\u00f3re musia\u0142 cenzor uwzgl\u0119dnia\u0107 w swej \u201epracy nad tekstem&#8221;. Ros\u0142a wi\u0119c odpowiedzialno\u015b\u0107, jak\u0105 ponosi\u0142, a wraz z ni\u0105 znaczenie ca\u0142ej instytucji. M\u00f3wi\u0105c obrazowo &#8211; puch\u0142a Ksi\u0119ga Zapis\u00f3w, a w \u015blad za tym podnosi\u0142y si\u0119 p\u0142ace i zaostrza\u0142y kryteria doboru do pracy. By\u0142 to jednak proces pochodny pierwotnemu zjawisku: centralizacji par\u00adtyjnego kierowania pras\u0105. Zwi\u0119kszony zakres dzia\u0142ania cenzury od\u00adzwierciedla\u0142 przede wszystkim procesy zachodz\u0105ce poza ni\u0105.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Uprawnienia_GUKPPiW_w_okresie_1946-1980\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Uprawnienia GUKPPiW w okresie 1946-1980<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Funkcjonowanie GUKPPiW jako instytucji pa\u0144stwowej by\u0142o, w odr\u00f3\u017cnieniu od dzia\u0142alno\u015bci wyspecjalizowanych kom\u00f3rek partii zawiaduj\u0105cych mass-mediami, uregulowane prawnie. Poj\u0119cie prawnej regulacji nale\u017cy tu jednak rozumie\u0107 w szerszym kontek\u015bcie komunis\u00adtycznej koncepcji prawa, zgodnie z kt\u00f3r\u0105 nie jest ono narz\u0119dziem mediacyjno-arbitra\u017cowym w stosunkach pa\u0144stwo-obywatel, ale na\u00adrz\u0119dziem partii komunistycznej, kt\u00f3rym pos\u0142uguje si\u0119 ona w realizacji swych cel\u00f3w. Skoro wi\u0119c cenzura jest pomocniczym instrumentem partyjnego aparatu, kt\u00f3rego kompetencje s\u0105 nieograniczone, prawo, kt\u00f3re stanowi formaln\u0105 podstaw\u0119 dzia\u0142ania cenzury, nie mo\u017ce jej kr\u0119powa\u0107. Przyk\u0142adem takiej niekr\u0119puj\u0105cej regulacji by\u0142o polskie prawo o cenzurze. G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d Kontroli Prasy, Publikacji i Wido\u00adwisk zosta\u0142 powo\u0142any do \u017cycia, trzykrotnie nast\u0119pnie uzupe\u0142nianym, dekretem KRN i Rady Ministr\u00f3w z 5 lipca 1946 roku. Z chwil\u0105 jego og\u0142oszenia GUKPPiW przej\u0105\u0142 piecz\u0119 nad mass-mediami od w\u0142adz administracji og\u00f3lnej i Ministra Spraw Wewn\u0119trznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">GUKPPiW podleg\u0142y by\u0142, na mocy dekretu, Prezesowi Rady Ministr\u00f3w. Prowadzona przeze\u0144 kontrola mia\u0142a zapobiega\u0107 g\u0142\u00f3wnie godzeniu w ustr\u00f3j Polski, ujawnianiu pa\u0144stwowych tajemnic, dzia\u0142aniu na szkod\u0119 mi\u0119dzynarodowych stosunk\u00f3w pa\u0144stwa oraz naruszaniu prawa i dobrych obyczaj\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dekret ustala\u0142, \u017ce GUKPPiW ma prawo kontrolowa\u0107 rozpow\u00adszechnianie wszelkiego rodzaju utwor\u00f3w bez wzgl\u0119du na to, czy b\u0119d\u0105 one mia\u0142y posta\u0107 druku, obrazu czy \u017cywego s\u0142owa. W \u0142atach 1948 i 1952 dokonano zmian rozszerzaj\u0105cych uprawnienia kontrolne Urz\u0119du. W roku 1948 otrzyma\u0142 on prawo udzielania zezwole\u0144 na wydawanie czasopism oraz prawo kontroli zak\u0142ad\u00f3w poligraficznych. W roku 1952 uzupe\u0142niono niedopatrzenie sprzed sze\u015bciu lat oddaj\u0105c pod piecz\u0119 Urz\u0119du, pr\u00f3cz utwor\u00f3w, tak\u017ce zawiadomienia, plakaty, og\u0142oszenia i piecz\u0105tki oraz maszyny powielaj\u0105ce wraz z publikacjami i ilustracjami, kt\u00f3re by\u0142y drukowane za ich pomoc\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pr\u00f3buj\u0105c dokona\u0107 oceny dekretu, zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 na jego og\u00f3l\u00adnikowo\u015b\u0107. Zawartym w nim sformu\u0142owaniom, dotycz\u0105cym kompetencji GUKPPiW, daleko by\u0142o do precyzji. W r\u0119ce Urz\u0119du z\u0142o\u017cono wi\u0119c prawo ka\u017cdorazowego decydowania, jaka informacja mo\u017ce godzi\u0107 w ustr\u00f3j PRL, a jaka ju\u017c nie; jaka dzia\u0142a na szkod\u0119 mi\u0119dzynarodowych stosunk\u00f3w naszego pa\u0144stwa, a jaka oddaje im dobr\u0105 przys\u0142ug\u0119; co jest naruszaniem dobrych obyczaj\u00f3w i co jest informacj\u0105 nieprawdziw\u0105 oraz kiedy mamy do czynienia z ujawnieniem tajemnicy pa\u0144stwowej i naruszeniem prawa. Moc\u0105 dekretu powo\u0142ano zatem urz\u0105d admini\u00adstracji pa\u0144stwowej w\u0142adny okre\u015bla\u0107 w szczeg\u00f3\u0142ach i pryncypiach co jest sednem naszego ustroju, istot\u0105 naszych mi\u0119dzynarodowych stosun\u00adk\u00f3w, co jest prawd\u0105, a co ni\u0105 nie jest, i kt\u00f3remu powierzono zaszczytn\u0105 funkcj\u0119 arbitra elegantiarum stoj\u0105cego na stra\u017cy dobrych obyczaj\u00f3w. Czyni\u0105c go odpowiedzialnym w tak fundamentalnych kwestiach nie uznano jednak za stosowne podda\u0107 go bezpo\u015bredniej kontroli Sejmu. Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 od jego decyzji mo\u017cna by\u0142o doj\u015b\u0107 co najwy\u017cej do prezesa Rady Ministr\u00f3w, kt\u00f3ry mia\u0142 tu g\u0142os ostatecznie decyduj\u0105cy. Dekret przekazywa\u0142 wi\u0119c w\u0142adzy wykonawczej wy\u0142\u0105czne prawo interpretacji poj\u0119cia dobra narodu i pa\u0144stwa i wyci\u0105gania z tego praktycznych konsekwencji cenzorskich. Obywatel za\u015b, kt\u00f3ry jako autor dozna\u0142 na w\u0142asnej sk\u00f3rze cenzorskich ingerencji, m\u00f3g\u0142 odwo\u0142a\u0107 si\u0119 jedynie do zwierzchnika tej instytucji, kt\u00f3ra decyzj\u0119 wyda\u0142a; pozbawiony za\u015b by\u0142 mo\u017cno\u015bci powo\u0142ania niezale\u017cnej strony trzeciej dla rozs\u0105dzenia sporu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W praktyce nawet i te skromne mo\u017cliwo\u015bci by\u0142y stosunkowo rzadko wykorzystywane z powodu roztoczenia nad Urz\u0119dem aury tajemniczo\u015bci. Zasady jego dzia\u0142ania pozostawa\u0142y nie znane opinii publicznej. Operatywne instrukcje cenzorskie, tzw. zapisy, ograniczaj\u0105ce stale lub okresowo, na terenie ca\u0142ego kraju lub tylko w poszczeg\u00f3lnych regionach mo\u017cliwo\u015bci rozpowszechniania okre\u015blonych tre\u015bci, mia\u0142y charakter tajny lub poufny. Stopie\u0144 utajnienia szed\u0142 tak daleko, \u017ce zakazywano niekiedy ich ujawniania nawet redakcjom, kt\u00f3rych teksty pada\u0142y ofiar\u0105 ingerencji. Wszelkie pr\u00f3by poinformowania szerszej opinii publicznej chocia\u017cby tylko o istnieniu tych instrukcji by\u0142y stanowczo przez sam Urz\u0105d ucinane. Wszystko to uniemo\u017cliwia\u0142o poddanie dzia\u0142alno\u015bci Urz\u0119du minimalnej chocia\u017cby kontroli ze strony opinii publicznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Znamiennym przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 tu uchwa\u0142a Rady Ministr\u00f3w nr 128\/1972 w sprawie organizacji ochrony tajemnicy pa\u0144stwowej i s\u0142u\u017cbowej. Stanowi\u0105c konkretyzacj\u0119 og\u00f3lnikowego postanowienia dekretu o zapobieganiu przez GUKPPiW ujawnianiu tych tajemnic, mia\u0142a ona r\u00f3wnie\u017c charakter poufny. Wszystko kr\u0119ci\u0142o si\u0119 w za\u00adczarowanym kr\u0119gu tajemnicy. GUKPPiW mia\u0142 zapobiega\u0107 ujawnianiu tajemnicy pa\u0144stwowej &#8211; i to by\u0142o wszystko, co zosta\u0142o podane do publicznej wiadomo\u015bci. Jakie s\u0105 jej kryteria &#8211; utajniono, jakie wydano na ich podstawie decyzje operatywne &#8211; oczywi\u015bcie r\u00f3wnie\u017c utajniono. W\u0142adza dzia\u0142a\u0142a wed\u0142ug zasady, \u017ce tajemnic\u0105 mo\u017ce by\u0107 wszystko, a zw\u0142aszcza s\u0105 ni\u0105 kryteria zaliczania do tajemnic.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Takie post\u0119powanie, uniemo\u017cliwiaj\u0105ce kontrol\u0119 spo\u0142eczn\u0105, stwo\u00adrzy\u0142o w praktyce dogodne warunki do niebywale szerokiej interpretacji uprawnie\u0144 GUKPPiW.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Analiza uprawnie\u0144 Urz\u0119du by\u0142aby wszak\u017ce niepe\u0142na, gdyby\u015bmy pomin\u0119li rozporz\u0105dzenia wykonawcze prezesa Rady Ministr\u00f3w w spra\u00adwie zakresu i trybu sprawowania kontroli prasy, publikacji i widowisk. Pierwsze z nich, wydane w roku 1952 i obowi\u0105zuj\u0105ce przez nast\u0119pnych 18 lat by\u0142o niezwykle lakoniczne i m\u00f3wi\u0142o jedynie bardzo og\u00f3lnie o kontroli wszystkiego, co s\u0142u\u017cy produkcji i rozpowszechnianiu informacji. Wszelkie kwestie szczeg\u00f3\u0142owe nie doczeka\u0142y si\u0119 regulacji prawnej i przez 18 lat by\u0142y to wewn\u0119trzne sprawy Urz\u0119du.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Now\u0105 seri\u0119 rozporz\u0105dze\u0144 przynios\u0142y lata 70-e. Trzy ich kolejne wersje (1970, 1972, 1975) znacznie bardziej szczeg\u00f3\u0142owo traktowa\u0142y o zakresie dzia\u0142a\u0144 GUKPPiW. D\u0105\u017cenie, by nie pomin\u0105\u0107 \u017cadnej formy przekazu zaowocowa\u0142o na przyk\u0142ad ustanowieniem w roku 1975 kontroli utwor\u00f3w mimicznych. Por\u00f3wnuj\u0105c te wersje dostrzegamy te\u017c, \u017ce r\u00f3wnolegle zmniejsza\u0142a si\u0119 szczeg\u00f3\u0142owo\u015b\u0107 tych fragment\u00f3w, kt\u00f3re stanowi\u0142y, co nie podlega kontroli. Pe\u0142na swoboda artykulacji przyznana zosta\u0142a autorom instrukcji obs\u0142ugi maszyn i tw\u00f3rcom etykietek na opakowaniach. W roku 1975 skre\u015blono te\u017c wcze\u015bniejsze postanowienie, \u017ce kontroli nie podlegaj\u0105 wyk\u0142ady oraz wyst\u0105pienia na zebraniach. W zamian za to zaostrzenie wy\u0142\u0105czono wspania\u0142omy\u015blnie spod nadzoru r\u0119cznie wykonane og\u0142oszenia i zawiadomienia. Najistotniejsza jednak zmiana, jak\u0105 przynios\u0142y lata 70-e, dotyczy\u0142a<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">postanowienia, kiedy GUKPPiW ma prawo odm\u00f3wi\u0107 zgody na rozpowszechnianie. Paragraf \u00f3smy w wersji z 1970 roku powtarza\u0142 odno\u015bne punkty dekretu. Natomiast zast\u0119puj\u0105cy go w wersji z 1975 r. paragraf pi\u0105ty stanowi\u0142, \u017ce G\u0142\u00f3wny Urz\u0105d nie udzieli zgody na rozpowszechnianie (tu nast\u0119powa\u0142o wyliczenie wszystkich form przekazu) je\u017celi \u201eby\u0142oby ono szkodliwe dla dobra i interes\u00f3w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej&#8221;. Og\u00f3lnikowo\u015b\u0107 podanego kryterium bez \u017cadnej towarzysz\u0105cej temu pr\u00f3by konkretyzacji dawa\u0142a Urz\u0119dowi zupe\u0142n\u0105 ju\u017c swobod\u0119 dzia\u0142ania. Paragraf pi\u0105ty by\u0142 zatem formalnym usankcjonowaniem dotychczasowego, faktycznego statusu cenzury w PRL. Rok 1975 by\u0142 w og\u00f3le dla Urz\u0119du pomy\u015blny. Poza uznaniem jego nieomylno\u015bci w zakresie okre\u015blania dobra Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, rozporz\u0105dzenie prezesa Rady Ministr\u00f3w dawa\u0142o mu pe\u0142n\u0105 swobod\u0119 na innych jeszcze polach. Kasowa\u0142o bowiem postanowienia sprzed pi\u0119ciu lat, kt\u00f3re okre\u015bla\u0142y, jakie zasady obowi\u0105zuj\u0105 Urz\u0105d przy udzielaniu zezwole\u0144 na wydawanie czasopism, rejestracji zak\u0142ad\u00f3w i urz\u0105dze\u0144 poligraficznych oraz jakie s\u0105 zasady ich kontroli. Dotycz\u0105ce tych kwestii trzy rozdzia\u0142y rozporz\u0105dzenia z roku 1970 zosta\u0142y zast\u0105pione sformu\u0142owaniem, \u017ce sprawy te odt\u0105d okre\u015bla\u0107 b\u0119dzie szczeg\u00f3\u0142owo sam prezes GUKPPiW. Reasumuj\u0105c powy\u017csze rozwa\u017cania nale\u017cy stwierdzi\u0107, \u017ce w latach siedemdziesi\u0105tych instytucja cenzury w PRL osi\u0105gn\u0119\u0142a w\u0142asn\u0105 to\u017c\u00adsamo\u015b\u0107 formaln\u0105. Po 29 latach istnienia jej status prawny dogoni\u0142 wreszcie stan faktyczny.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"GUKPPiW_%E2%80%94_struktura_zatrudnienie_place_upartyjnienie\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">GUKPPiW \u2014 struktura, zatrudnienie, p\u0142ace, upartyjnienie<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opr\u00f3cz centrali cenzorskiej mieszcz\u0105cej si\u0119 w Warszawie, na terenie kraju znajdowa\u0142y si\u0119 jej lokalne plac\u00f3wki. Do chwili reformy admini\u00adstracyjnej by\u0142o 16 (bez Warszawy) wojew\u00f3dzkich i miejskich Urz\u0119d\u00f3w Kontroli, na terenie za\u015b powiat\u00f3w dzia\u0142ali z ograniczonymi kompeten\u00adcjami powiatowi pe\u0142nomocnicy urz\u0119d\u00f3w wojew\u00f3dzkich i miejskich, do kt\u00f3rych zada\u0144 nale\u017ca\u0142o udzielanie zezwole\u0144 na rozpowszechnienie drukowanych i r\u0119cznie robionych og\u0142osze\u0144, zawiadomie\u0144, plakat\u00f3w, fotogazetek \u015bciennych itp. W roku 1972 rozporz\u0105dzeniem prezesa Rady Ministr\u00f3w zniesiono dwuinstancyjno\u015b\u0107 instytucji kontroli \u015brod\u00adk\u00f3w masowego przekazu przekszta\u0142caj\u0105c urz\u0119dy wojew\u00f3dzkie i miejskie w delegatury terenowe GUKPPiW; pe\u0142nomocnicy powiatowi na mocy tego rozporz\u0105dzenia stali si\u0119 pe\u0142nomocnikami GUKPPiW. Po likwidacji powiat\u00f3w i zwi\u0119kszeniu liczby wojew\u00f3dztw liczba delegatur nie uleg\u0142a zmianie, przynajmniej do roku 1977, z kt\u00f3rego pochodz\u0105 dost\u0119pne nam informacje na temat GUKPPiW.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Najbardziej rozwini\u0119ty oddzia\u0142 centralny GUKPPiW w Warszawie sk\u0142ada\u0142 si\u0119 w latach 70-ych z pi\u0119ciu sekcji zajmuj\u0105cych si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 bezpo\u015brednio cenzorsk\u0105 oraz Departamentu Bud\u017cetowo-Administra\u00adcyjnego. Posiada\u0142 tak\u017ce na terenie Warszawy 6 plac\u00f3wek zewn\u0119trznych: w telewizji (4 osoby), w radiu: (3 osoby), dwa samodzielne wydzia\u0142y obcoj\u0119zyczne w Expressie i radiu oraz plac\u00f3wki w Domu S\u0142owa Polskiego i O.W.P. Cenzorzy podzieleni byli na cztery zespo\u0142y: Zesp\u00f3\u0142 Prasy (40 os\u00f3b), Zesp\u00f3\u0142 Widowisk, Radia i Telewizji (19 os\u00f3b \u0142\u0105cznie z plac\u00f3wkami w telewizji i radiu), Zesp\u00f3\u0142 Publikacji Nieperiodycznych (33 osoby) oraz Samodzielny Wydzia\u0142 Wojskowy (6 os\u00f3b). Na czele ka\u017cdego zespo\u0142u sta\u0142 jego dyrektor. Na osobn\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje Zesp\u00f3\u0142 Instrukta\u017cu, Ocen i Kontroli (27 os\u00f3b) odgrywaj\u0105cy kluczow\u0105 rol\u0119 w organizacji pracy cenzury w skali ca\u0142ego kraju.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zbli\u017con\u0105, cho\u0107 nie identyczn\u0105 struktur\u0119 posiada\u0142y delegatury terenowe. W \u0142\u00f3dzkiej np. istnia\u0142y dzia\u0142y: prasy, widowisk, ksi\u0105\u017cek, drobnych druk\u00f3w, inspekcji. Temu ostatniemu podlegali pe\u0142nomocnicy powiatowi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Og\u00f3lna liczba cenzor\u00f3w w Polsce w latach 60-ych wynosi\u0142a oko\u0142o 300 os\u00f3b. Oddzia\u0142 \u0142\u00f3dzki zatrudnia\u0142 ich w\u00f3wczas 12 (rok 1963). Du\u017cy wzrost zatrudnienia, przede wszystkim w o\u015brodku warszawskim, nast\u0105pi\u0142 w latach 70-ych. W roku 1968 centrala GUKPPiW w War\u00adszawie liczy\u0142a oko\u0142o 60 cenzor\u00f3w i 40 pracownik\u00f3w pozamerytorycz\u00adnych. Siedem lat p\u00f3\u017aniej liczba cenzor\u00f3w wzros\u0142a tam do oko\u0142o 130, pracownik\u00f3w pozamerytorycznych do oko\u0142o 60-ciu. Mniejsz\u0105 dynami\u00adk\u0119 wzrostu zatrudnienia notowa\u0142y oddzia\u0142y terenowe. Delegatura \u0142\u00f3dzka np. zatrudnia\u0142a w roku 1974 16 cenzor\u00f3w, czyli tylko o czterech wi\u0119cej ani\u017celi w roku 1963. Og\u00f3\u0142em, liczba cenzor\u00f3w w drugiej po\u0142owie lat 70-ych wzros\u0142a prawdopodobnie do oko\u0142o 500-550 os\u00f3b.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">R\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy dekad\u0105 lat 60-ych i 70-ych uwidaczniaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce w poziomie p\u0142ac i wska\u017anika upartyjnienia. Lata 60-e to okres stosunkowo niskich uposa\u017ce\u0144. Szeregowy cenzor z terenu z kilkuletnim sta\u017cem zarabia\u0142 w\u00f3wczas 1700-1900 z\u0142 (1963-1967), a wi\u0119c poni\u017cej \u00f3wczesnej \u015bredniej p\u0142acy w gospodarce uspo\u0142ecznionej. Dyrektor oddzia\u0142u wojew\u00f3dzkiego zarabia\u0142 2700 z\u0142. U progu lat 70-ych p\u0142aca pocz\u0105tkuj\u0105cego cenzora wzros\u0142a do 2500-2600 z\u0142, by\u0142a zatem zbli\u017cona do \u015bredniej krajowej. Tym niemniej nie by\u0142 to jeszcze zaw\u00f3d p\u0142acowo atrakcyjny. W roku 1974 cenzor z terenu z przesz\u0142o dziesi\u0119cioletnim sta\u017cem zarabia\u0142 zaledwie 3100 z\u0142 (\u015brednia p\u0142aca krajowa wynosi\u0142a w\u00f3wczas 3185 z\u0142otych) nie licz\u0105c kilkusetz\u0142otowych premii otrzymy\u00adwanych raz, lub dwa razy do roku. Nie by\u0142o to wiele, zw\u0142aszcza je\u015bli uwzgl\u0119dnimy, \u017ce byli to ju\u017c z regu\u0142y ludzie legitymuj\u0105cy si\u0119 wy\u017cszym wykszta\u0142ceniem. Skokowy wzrost zarobk\u00f3w znamionuj\u0105cy now\u0105, preferencyjn\u0105 polityk\u0119 wobec GUKPPiW nast\u0105pi\u0142 dopiero w roku 1975, kiedy to \u015brednia p\u0142aca w Urz\u0119dzie znacznie przekroczy\u0142a przeci\u0119tn\u0105 krajow\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przypadku wska\u017anika upartyjnienia dat\u0119 zwrotn\u0105 w historii GUKKPiW stanowi rok 1968. Do tej pory polityczne kryteria selekcji przy zatrudnianiu nie by\u0142y ani szczeg\u00f3lnie ostre, ani zbytnio sfor\u00admalizowane. Przyk\u0142adowo w \u0141odzi w roku 1963 na 12 zatrudnionych w\u00f3wczas cenzor\u00f3w tylko 7 by\u0142o cz\u0142onkami partii. Ta sytuacja uleg\u0142a zmianie po czystce, kt\u00f3ra obj\u0119\u0142a GUKPPiW w roku 1968. Od tej pory przyjmowano wy\u0142\u0105cznie partyjnych. W roku 1974 w \u0141odzi na 16 cenzor\u00f3w, tylko dw\u00f3ch nie mia\u0142o partyjnych legitymacji. Byli to bezpartyjni, zatrudnieni tam jeszcze przed 1968 rokiem. Po roku 1970 nasili\u0142a si\u0119 tak\u017ce kontrola pracownik\u00f3w poza ich miejscem pracy. Zdarza\u0142y si\u0119 naciski na kierownictwa delegatur terenowych, aby usun\u0105\u0107 z pracy cenzor\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli tzw. \u201enieodpowiednie kontak\u00adty&#8221;. Sprawdzano te\u017c pod wzgl\u0119dem politycznym rodziny cenzor\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rosn\u0105ce znaczenie cenzury w latach 70-ych spowodowa\u0142o r\u00f3wnie\u017c roztoczenie specjalnej ochrony nad jej pracownikami. W przypadku wszcz\u0119cia przeciwko nim post\u0119powania przez organy \u015bcigania mieli oni niezw\u0142ocznie powiadomi\u0107 o tym swych zwierzchnik\u00f3w, gdy\u017c jak stwierdzi\u0142 wiceprezes GUKPPiW, w\u0142adze tej instytucji nie chc\u0105, aby ich podw\u0142adni byli stawiani przed s\u0105dem.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Organizacja_pracy_cenzorskiej\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Organizacja pracy cenzorskiej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kontrola nadawanego przez mass-media przekazu wymaga\u0142a od cenzora umiej\u0119tno\u015bci oceny ka\u017cdej informacji, kt\u00f3ra si\u0119 na \u00f3w przekaz sk\u0142ada\u0142a, z punktu widzenia po\u017c\u0105danego obrazu rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ry mass-media mia\u0142y serwowa\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu. Organizacja pracy we\u00adwn\u0105trz GUKPPiW jest zatem w du\u017cej mierze skierowana na wyrobienie w cenzorach tej umiej\u0119tno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pierwsze szkolenie przechodzi\u0142 cenzor zaraz po przyj\u0119ciu do pracy. W latach 60-ych organizowano dla nowo przyj\u0119tych specjalne 2-3\u00ad-tygodniowe kursy w Warszawie. Do chwili rozpocz\u0119cia takiego kursu nowo zatrudniony nie by\u0142 dopuszczany do normalnej pracy, lecz szkolony przez innych pracownik\u00f3w delegatury, przy czym nauka ta nie odbywa\u0142a si\u0119 wed\u0142ug jakiego\u015b sta\u0142ego planu czy programu. Systematyczny kurs w kilkunastoosobowych grupach mia\u0142 dopiero miejsce w stolicy. Sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na\u0144 przede wszystkim lektury publikacji, kt\u00f3re ju\u017c zakwestionowano. W trakcie dyskusji nale\u017ca\u0142o samodzielnie zaproponowa\u0107 ci\u0119cia, jakich wymaga\u0142y. Omawiano tak\u017ce bie\u017c\u0105c\u0105 i d\u0142ugofalow\u0105 polityk\u0119 w\u0142adz, w tym polityk\u0119 informacyjn\u0105, podnosz\u0105c w ten spos\u00f3b poziom og\u00f3lnego wykszta\u0142cenia politycznego przysz\u0142ych cenzor\u00f3w. Po pewnym okresie treningu szkoleni siadali do tzw. dublowania, czyli cenzurowania bie\u017c\u0105cych materia\u0142\u00f3w prasowych, r\u00f3wnolegle z do\u015bwiadczonymi kolegami. Dodatkowe szkolenie spec\u00adjalistyczne, np. pracownik\u00f3w dzia\u0142\u00f3w teatralnych polega\u0142o na przeci\u0119\u00adtnie corocznych wyjazdach celem obejrzenia aktualnie granych w kraju i ju\u017c ocenzurowanych spektakli.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie dysponujemy informacjami o przebiegu wst\u0119pnych szkole\u0144 w latach 70-ych. Og\u00f3lny wzrost znaczenia i formalizacji pracy GUKPPiW w tym okresie spowodowa\u0142 wszak\u017ce wprowadzenie nowej instytucji specjalnych, periodycznych szkole\u0144, na kt\u00f3rych za pomoc\u0105 test\u00f3w sprawdzano stopie\u0144 opanowania przez cenzor\u00f3w tzw. niepisa\u00adnych kryteri\u00f3w selekcji informacji. Testy te przeprowadzali lektorzy KC.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W tym miejscu dotkn\u0119li\u015bmy istotnej kwestii dwojakiego rodzaju kryteri\u00f3w, kt\u00f3rymi cenzor kierowa\u0142 si\u0119 przy ocenie kontrolowanej publikacji: kryteri\u00f3w niepisanych i pisanych. Te ostatnie, tzw. zapisy, po ich ujawnieniu w roku 1977 zbulwersowa\u0142y opini\u0119 publiczn\u0105. Nale\u017cy jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce ich wielka ilo\u015b\u0107 by\u0142a dopiero produktem lat 70-ych. S\u0142ynna Ksi\u0119ga Zapis\u00f3w, czyli zbi\u00f3r aktualnych, spisanych dyrektyw cenzorskich, powsta\u0142a dopiero w latach 60-ych. Nie znaczy to, \u017ce przedtem nie istnia\u0142y w og\u00f3le polecenia pisemne, by\u0142y one jednak nieliczne. W latach 60-ych liczba ich nie przekracza\u0142a ka\u017cdo\u00adrazowo kilkudziesi\u0119ciu. Poniewa\u017c zapisy by\u0142y w znakomitej wi\u0119kszo\u015bci ustalane w centrali warszawskiej, stanowi to kolejne potwierdzenie ma\u0142o aktywnej na co dzie\u0144 roli \u00f3wczesnego Biura Prasy KC. Zmiany w kierunku centralizacji by\u0142y stopniowe. W GUKPPiW polega\u0142y one wpierw na zwi\u0119kszeniu szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci sterowania ustnego. Pierwszy etap wzrostu zainteresowania Biura Prasy sterowaniem bie\u017c\u0105cym mo\u017cna zatem z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem rozpozna\u0107 we wzro\u015bcie regularnych kontakt\u00f3w mi\u0119dzy oddzia\u0142ami terenowymi GUKPPiW a ich central\u0105 w stolicy. I tak, w drugiej po\u0142owie lat 60-ych zacz\u0119to odbywa\u0107 regularnie comiesi\u0119czne odprawy naczelnik\u00f3w delegatur w Warszawie. Zasadniczym punktem tych odpraw by\u0142y przem\u00f3wienia prezesa GUKPPiW na temat og\u00f3lnego klimatu politycznego, z czego p\u0142yn\u0119\u0142y konkluzje w postaci aktualnych wytycznych cenzorskich. Zwracano te\u017c uwag\u0119 na b\u0142\u0119dy pope\u0142niane przez cenzor\u00f3w. Te zalecenia i oceny naczelnicy \u201eprzenosili nast\u0119pnie w teren&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">U progu dekady lat 70-ych zwi\u0119kszy\u0142a si\u0119 cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 zebra\u0144 terenowych zespo\u0142\u00f3w cenzorskich. Odbywa\u0142y si\u0119 co tydzie\u0144. Po\u00adszczeg\u00f3lne dzia\u0142y sk\u0142ada\u0142y na nich sprawozdania, z protoko\u0142\u00f3w odczytywano poczynione ingerencje wraz z podaniem ich motywacji. Najwi\u0119cej czasu poch\u0142ania\u0142y zwykle relacje dzia\u0142u prasy, gdy\u017c jej kontrola zawsze by\u0142a najbardziej absorbuj\u0105ca. Z tego te\u017c wzgl\u0119du gazety codzienne czytali nie tylko cenzorzy z dzia\u0142u prasy, lecz wszyscy wed\u0142ug rozpisanego grafiku nocnych dy\u017cur\u00f3w. Podczas zebra\u0144 od\u00adczytywano r\u00f3wnie\u017c tzw. materia\u0142y w\u0105tpliwe. Je\u017celi tekst by\u0142 obszerny, wszyscy cenzorzy mieli obowi\u0105zek przeczyta\u0107 go przed zebraniem. Je\u015bli kontrowersje, mimo dyskusji, utrzymywa\u0142y si\u0119, materia\u0142 \u201ewstrzy\u00admywano&#8221; i wysy\u0142ano do Warszawy. Z biegiem czasu t\u0119 metod\u0119 przerzucania odpowiedzialno\u015bci do g\u00f3ry stosowano coraz cz\u0119\u015bciej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na marginesie warto doda\u0107, \u017ce obawa przed pope\u0142nieniem b\u0142\u0119du powodowa\u0142a nieraz, \u017ce cenzor ingerowa\u0142 w tekst jedynie po\u015brednio, sugeruj\u0105c autorowi &#8211; niejako prywatnie &#8211; konieczno\u015b\u0107 dokonania zmian. Taka cicha ingerencja, nie znajduj\u0105c odbicia w protokole, oficjalnie nie istnia\u0142a, nie mog\u0142a wi\u0119c by\u0107 podstaw\u0105 ewentualnych zastrze\u017ce\u0144 ze strony zwierzchnik\u00f3w. Tryb wst\u0119pnych, nieformalnych konsultacji z cenzur\u0105 uruchamiany by\u0142 zreszt\u0105 r\u00f3wnie\u017c z inicjatywy samych autor\u00f3w lub redaktor\u00f3w naczelnych. Czasem chcieli oni unikn\u0105\u0107 w ten spos\u00f3b zarejestrowania przez GUKPPiW potkni\u0119\u0107, kt\u00f3re zawsze ujemnie rzutowa\u0142y na osob\u0119 lub pismo. Czasami prywatne konsultacje redaktor\u00f3w poczytnych czasopism z wysoko postawionymi urz\u0119dnikami centrali GUKPPiW s\u0142u\u017cy\u0142y opracowaniu wsp\u00f3lnej strategii przepchni\u0119cia w Wydziale Prasy KC tekst\u00f3w warto\u015bciowych, lecz kontrowersyjnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W latach 70-ych zacz\u0119to te\u017c, wzorem centrali warszawskiej, stosowa\u0107 w oddzia\u0142ach terenowych specjaln\u0105 procedur\u0119 wt\u00f3rnej kontroli, czyli powt\u00f3rnego analizowania materia\u0142\u00f3w, kt\u00f3re dopusz\u00adczono do druku i kt\u00f3re by\u0142y ju\u017c rozpowszechnione. W oddzia\u0142ach terenowych funkcj\u0119 t\u0119 pe\u0142ni\u0142 specjalnie do tej pracy oddelegowany cenzor, w centrali za\u015b &#8211; Zesp\u00f3\u0142 Instrukta\u017cu, Ocen i Kontroli, kt\u00f3ry na podstawie przesy\u0142anych z terenu sprawozda\u0144 i wynik\u00f3w prze\u00adprowadzanych przez siebie wt\u00f3rnych kontroli wydawa\u0142 tzw. Materia\u0142y Instrukta\u017cowe. Zawarto\u015b\u0107 tej periodycznej publikacji podzielona by\u0142a na trzy dzia\u0142y: przeocze\u0144, ingerencji zb\u0119dnych oraz interpretacji, wyja\u015bnie\u0144 i propozycji. Dwa pierwsze dotyczy\u0142y podstawowych b\u0142\u0119d\u00f3w, jakie pope\u0142niali cenzorzy. Przeoczenia omawiane w Materia\u0142ach Instrukta\u017cowych odnosi\u0142y si\u0119 zar\u00f3wno do tzw. przeocze\u0144 zapisowych wynik\u0142ych z nieuwagi cenzora, kt\u00f3ry zapomnia\u0142 o istnieniu instrukcji na dany temat, jak i do przeocze\u0144 wynik\u0142ych z braku \u201ecenzorskiego nosa&#8221;, czyli tych, kt\u00f3re nie powinny si\u0119 zdarzy\u0107 mimo braku od\u00adpowiednich zapis\u00f3w. Cel szkoleniowy osi\u0105gano poprzez drukowanie tekst\u00f3w, kt\u00f3re umkn\u0119\u0142y cenzorskim no\u017cycom, lub w kt\u00f3rych dokonano ci\u0119\u0107 mniejszych ni\u017c nale\u017ca\u0142o. W tym ostatnim przypadku fragmenty ju\u017c ocenzurowane podkre\u015blano. Nast\u0119pnie omawiano tekst wyja\u015bniaj\u0105c przyczyny, dla kt\u00f3rych powinien on by\u0107 bardziej okrojony. Ta sama procedura powtarzana by\u0142a przy analizie ingerencji zb\u0119dnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ostatni dzia\u0142 Materia\u0142\u00f3w zawiera\u0142 informacje pomocne cenzorom w codziennej pracy. Zwracano uwag\u0119 na inicjatywy tworzenia nowych pism, radiow\u0119z\u0142\u00f3w, o\u015brodk\u00f3w RTV itp., informuj\u0105c, jak powinna przebiega\u0107 ich kontrola, podawano przyk\u0142ady prawid\u0142owych ingerencji w szczeg\u00f3lnie istotnych tekstach, wytykano konkretnym oddzia\u0142om terenowym ich b\u0142\u0119dy, odpowiadano na pytania kierowane pod adresem centrali warszawskiej, inicjowano wreszcie nowe formy szkolenia cenzorskich kolektyw\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wraz ze wzrostem centralizacji partyjnego sterowania mass\u00ad-mediami ros\u0142o znaczenie i liczba wspomnianych ju\u017c wcze\u015bniej zapis\u00f3w. W latach 60-ych tryb ich powstawania by\u0142 stosunkowo prosty. Prezes GUKPPiW spisywa\u0142 po prostu otrzymywane zalecenia i rozsy\u0142a\u0142 je w teren. Gros polece\u0144 sz\u0142o z KC, ale cz\u0119\u015b\u0107 zapis\u00f3w tzw. dzikich powstawa\u0142a w wyniku bezpo\u015brednich kontakt\u00f3w GUKPPiW z resor\u00adtami. Inne jeszcze, dotycz\u0105ce spraw regionalnych, by\u0142y efektem pisemnych zalece\u0144 komitet\u00f3w wojew\u00f3dzkich PZPR dla oddzia\u0142\u00f3w GUKPPiW na ich terenie. Ta wielotorowo\u015b\u0107 tworzenia zapis\u00f3w nie stwarza\u0142a problem\u00f3w organizacyjnych dop\u00f3ki nie by\u0142o ich wiele. Gdy Ksi\u0119ga Zapis\u00f3w pocz\u0119\u0142a od pocz\u0105tku lat 70-ych szybko zwi\u0119ksza\u0107 swoj\u0105 obj\u0119to\u015b\u0107, tryb tworzenia zapis\u00f3w zosta\u0142 poddany \u015bcis\u0142ej kontroli Biura, a nast\u0119pnie Wydzia\u0142u Prasy KC. Komitety wojew\u00f3dzkie nie mog\u0142y odt\u0105d wydawa\u0107 polece\u0144 cenzurze bezpo\u015brednio, a tylko za po\u015brednictwem KC, podobnie resorty. W przypadku terenowych komitet\u00f3w nie likwidowa\u0142o to oczywi\u015bcie ich wp\u0142ywu na prac\u0119 delegatur. Obie instytucje by\u0142y ze sob\u0105 zwi\u0105zane zbyt wieloma ni\u0107mi, aby formalny zakaz m\u00f3g\u0142 te powi\u0105zania zerwa\u0107. W komitecie pracowali cz\u0119sto byli cenzorzy, delegatura za\u015b by\u0142a traktowana jako przechowal\u00adnia i boczny tor dla pracownik\u00f3w komitetu. Cenzorzy uczestniczyli w sta\u0142ych odprawach dla prasy organizowanych przez Wydzia\u0142y Propagandy Komitet\u00f3w. Kierownictwa delegatur konsultowa\u0142y si\u0119 z instancjami wojew\u00f3dzkimi w sprawach kontrowersyjnych materia\u0142\u00f3w na temat danego terenu. Wszystko to tworzy\u0142o sie\u0107 codziennych, nie tylko oficjalnych, ale i towarzyskich kontakt\u00f3w wykorzystywanych przez KW do forsowania nieformalnych polece\u0144, kt\u00f3re mia\u0142y mi\u0119dzy innymi chroni\u0107 miejscowy establishment.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zwi\u0119kszenie w latach 70-ych liczby obowi\u0105zuj\u0105cych zapis\u00f3w do kilkuset naraz spowodowa\u0142o przej\u0119cie funkcji autora Ksi\u0119gi od prezesa GUKPPiW przez Zesp\u00f3\u0142 Instrukta\u017cu, Ocen i Kontroli. Przyjmowa\u0142 on zalecenia Wydzia\u0142u Prasy KC i nadawa\u0142 im ostateczn\u0105 redakcj\u0119. Ksi\u0119ga Zapis\u00f3w w latach 70-ych mia\u0142a form\u0119 solidnie oprawionego albumu formatu A-4, do kt\u00f3rego wklejano paski z nap\u0142ywaj\u0105cymi instrukcjami opatruj\u0105c je dat\u0105 wydania. Ksi\u0119g\u0119 wymieniano mniej wi\u0119cej co cztery lata. W nowym, uaktualnionym egzemplarzu pozos\u00adtawiano &#8211; ju\u017c bez dat &#8211; tylko te instrukcje, kt\u00f3re nie zosta\u0142y anulowane do chwili wymiany Ksi\u0119gi74. Zawiera\u0142a ona, przynajmniej w po\u0142owie lat 70-ych, dwana\u015bcie dzia\u0142\u00f3w: dziewi\u0119\u0107 \u015bci\u015ble okre\u015blonych tematycznie, dwa obejmuj\u0105ce tzw. sprawy r\u00f3\u017cne i zalecenia oraz ostatni, a pierwszy w uk\u0142adzie Ksi\u0119gi, na kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142y si\u0119 nowo\u015bci. Umieszczano w nim, celem zwr\u00f3cenia szczeg\u00f3lnej uwagi, wszystkie nowe zapisy, po pewnym czasie dopiero przemieszczane do odpowied\u00adnich dzia\u0142\u00f3w tematycznych. W wypadku anulowania zapisu ju\u017c nieaktualnego by\u0142 on wykre\u015blany.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zapisy, jak ju\u017c pisali\u015bmy, generalnie rzecz bior\u0105c, mia\u0142y charakter poufny. Dbano, by informacje o nich nie przedostawa\u0142y si\u0119 poprzez mass-media do opinii publicznej. W latach 70-ych jednak GUKPPiW coraz szerzej udost\u0119pnia\u0142 je samym redakcjom. Na pocz\u0105tku dekady ujawniano czasami redaktorom naczelnym zapis, kt\u00f3ry by\u0142 podstaw\u0105 ingerencji. Z biegiem czasu otrzymywali oni z Urz\u0119du wyci\u0105g z Ksi\u0119gi. Wyt\u0142umaczenie tego zjawiska jest proste. Du\u017ca liczba bardzo szczeg\u00f3\u00ad\u0142owych i zmieniaj\u0105cych si\u0119 zapis\u00f3w uniemo\u017cliwia\u0142a naczelnemu prze\u00adprowadzenie wst\u0119pnej cenzury redakcyjnej na wyczucie. Nie wszystkie za\u015b szczeg\u00f3\u0142y mog\u0142y by\u0107, cho\u0107by z powodu ogranicze\u0144 czasowych, sygnalizowane na odprawach w komitecie. Przekazanie wyci\u0105gu z Ksi\u0119gi nie by\u0142o wi\u0119c wci\u0105ganiem redaktora naczelnego do pracy cenzorskiej, bo t\u0119 wykonywa\u0142 zawsze, lecz pomoc\u0105 w jej sprawnym wykonywaniu w nowych warunkach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Coraz wi\u0119ksza liczba szybko nieraz dezaktualizuj\u0105cych si\u0119 zapis\u00f3w, wy\u017csza ranga i wi\u0119ksza odpowiedzialno\u015b\u0107 GUKPPiW, a tak\u017ce rosn\u0105ca biurokratyzacja pracy cenzury spowodowa\u0142y, obok innych zjawisk, tak\u017ce bardziej o\u017cywion\u0105 i bardziej sformalizowan\u0105 aktywno\u015b\u0107 szkole\u00adniow\u0105. Kierowa\u0142 ni\u0105 Zesp\u00f3\u0142 Instrukta\u017cu, Ocen i Kontroli. W por\u00f3w\u00adnaniu z latami 60-ymi, kiedy oddzia\u0142y terenowe otrzymywa\u0142y specjalne materia\u0142y szkoleniowe zaledwie kilka razy do roku, nast\u0119pn\u0105 dekad\u0119 cechowa\u0142o prawdziwe bogactwo i wielka r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 wewn\u0119trznych publikacji. Naliczyli\u015bmy ich siedem rodzaj\u00f3w. Wychodzi\u0142y z r\u00f3\u017cn\u0105 cz\u0119stotliwo\u015bci\u0105. By\u0142y w\u015br\u00f3d nich takie, kt\u00f3re ukazywa\u0142y si\u0119 prawie codziennie, by\u0142y tak\u017ce dwutygodniki, a nawet kwartalniki. Wszystkie publikacje podzieli\u0107 mo\u017cna na dwie grupy: \u015bci\u015ble instrukta\u017cowe oraz analityczno-sprawozdawcze. Do pierwszej nale\u017ca\u0142y Notki Informacyjne, Notki Instrukta\u017cowe, Informacje Cenzorskie oraz om\u00f3wione ju\u017c Materia\u0142y Instrukta\u017cowe.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Notki Informacyjne, najkr\u00f3tsze ze wszystkich publikacji GUKPPiW, najwy\u017cej kilkustronicowe, wychodzi\u0142y nieregularnie, w za\u00adle\u017cno\u015bci od potrzeb. Zawiera\u0142y komentarze lub poszerzone interpretacje niekt\u00f3rych zapis\u00f3w. Podobny charakter mia\u0142y Notki Instrukta\u017cowe. Jedyny ich znany nam numer informowa\u0142, jaki obowi\u0105zuje tryb kontroli tych pism, kt\u00f3re oficjalnie kontrolowane nie s\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eInformacje Cenzorskie&#8221;77, publikacje r\u00f3wnie\u017c nieregularne, za\u00adwiera\u0142y scenariusze akcji propagandowych opracowywanych przez Wydzia\u0142 Prasy i Wydzia\u0142 Pracy Ideowo-Wychowawczej KC. Przeka\u00adzanie ich cenzurze umo\u017cliwia\u0142o jej kontrol\u0119 mass-medi\u00f3w instruowa\u00adnych osobno poprzez kana\u0142 partyjny. Cenzorzy otrzymywali bowiem w ten spos\u00f3b informacje o partyjnej ocenie i interpretacji wydarze\u0144, co pomaga\u0142o im w prawid\u0142owym pos\u0142ugiwaniu si\u0119 obowi\u0105zuj\u0105cymi w danym okresie niepisanymi kryteriami cenzorskimi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Do drugiej grupy publikacji nale\u017ca\u0142y \u201eInformacje o bie\u017c\u0105cych ingerencjach&#8221;, \u201eInformacje o materia\u0142ach zakwestionowanych&#8221; oraz \u201eBiuletyny kwartalne&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eInformacje o bie\u017c\u0105cych ingerencjach&#8221;78 by\u0142y mniej wi\u0119cej 10\u00ad-stronicowymi meldunkami z pola walki o prawid\u0142owy obraz rzeczywis\u00adto\u015bci. Nap\u0142ywa\u0142y do oddzia\u0142\u00f3w terenowych \u015brednio co 3-4 dni, niekiedy jednak stanowi\u0142y przegl\u0105d wynik\u00f3w pracy cenzury z jednego tylko dnia. Ich sta\u0142ym odbiorc\u0105 by\u0142 r\u00f3wnie\u017c Wydzia\u0142 Prasy KC.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dwa pozosta\u0142e periodyki by\u0142y opracowaniami bardziej syntetycz\u00adnymi. Dostarcza\u0142y cenzorom informacji o og\u00f3lnej sytuacji w mass\u00ad-mediach i pokazywa\u0142y na licznych przyk\u0142adach \u201ecenzorsk\u0105 kuchni\u0119&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pierwszy z nich, dwutygodnik \u201eInformacja o materia\u0142ach zakwes\u00adtionowanych&#8221;, obejmowa\u0142 przegl\u0105d dzia\u0142alno\u015bci GUKPPiW dok\u0142adnie za okresy p\u00f3\u0142miesi\u0119czne. Ukazywa\u0142 si\u0119 szybko, bo w ci\u0105gu nast\u0119pnych dw\u00f3ch tygodni. Mia\u0142 poka\u017an\u0105 obj\u0119to\u015b\u0107, oko\u0142o 70 stron maszynopisu i dzieli\u0142 si\u0119 na dwie g\u0142\u00f3wne cz\u0119\u015bci. Z pierwszej mogli si\u0119 cenzorzy dowiedzie\u0107 ilu w ubieg\u0142ych dw\u00f3ch tygodniach dokonano na terenie Polski ingerencji, w tym tzw. ca\u0142o\u015bciowych (zakazuj\u0105cych publikacji ca\u0142ych tekst\u00f3w). Dla przypomnienia por\u00f3wnywano t\u0119 liczb\u0119 z liczb\u0105 ingerencji w poprzednich okresach p\u00f3\u0142miesi\u0119cznych. Dane te infor\u00admowa\u0142y wi\u0119c na bie\u017c\u0105co o nat\u0119\u017ceniu zjawisk niepo\u017c\u0105danych i stanowi\u0142y wskaz\u00f3wk\u0119 do wzmo\u017cenia czujno\u015bci w przypadku pojawienia si\u0119 niekorzystnego trendu. Ta og\u00f3lna informacja by\u0142a nast\u0119pnie kon\u00adkretyzowana, dzi\u0119ki czemu zyskiwa\u0142a na warto\u015bci praktycznej. Okre\u015b\u00adlano podstawowe tendencje tematyczne ingerencji, je\u015bli cechowa\u0142y si\u0119 one wyra\u017anym nasileniem, podawano tak\u017ce dok\u0142adn\u0105 struktur\u0119 tema\u00adtyczn\u0105 ingerencji w liczbach bezwzgl\u0119dnych i procentowo w stosunku do wszystkich ingerencji. Na koniec podawano wykaz dziennik\u00f3w i czasopism, w kt\u00f3rych najcz\u0119\u015bciej dokonywano ci\u0119\u0107 z podaniem liczby poczynionych tam ingerencji. Ta cz\u0119\u015b\u0107 publikacji opisuj\u0105ca og\u00f3ln\u0105 sytuacj\u0119 i zawieraj\u0105ca po\u015brednio wiele cennych poucze\u0144 by\u0142a podana w formie skondensowanej z licznymi tabelami i liczy\u0142a nie wi\u0119cej ni\u017c 10 stron maszynopisu. Ca\u0142a reszta, a wi\u0119c oko\u0142o 60 stron, po\u015bwi\u0119cona by\u0142a na przedruk zakwestionowanych tekst\u00f3w, a raczej ich obszernych fragment\u00f3w z zakre\u015blonymi miejscami, kt\u00f3re ocenzurowano, \u0142ub kr\u00f3tkim ich opisem z wyeksponowaniem zwrot\u00f3w uznanych za niepo\u017c\u0105dane. Nie towarzyszy\u0142y temu \u017cadne wyja\u015bnienia. By\u0142 to wy\u0142\u0105cznie czysty pokaz cenzorskiej kuchni, z kt\u00f3rego cenzor m\u00f3g\u0142 wyci\u0105gn\u0105\u0107 wiele praktycznych wskaza\u0144, jak kre\u015bli\u0107, by z jednej strony nie pope\u0142ni\u0107 b\u0142\u0119du przeoczenia, a z drugiej &#8211; by nie zagalopowa\u0107 si\u0119 w zbytnim ogo\u0142acaniu tekstu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Biuletyn kwartalny zbudowany by\u0142 analogicznie do dwutygodnika i r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 tym jedynie, \u017ce obejmuj\u0105c okres trzech miesi\u0119cy zawiera\u0142 bardziej syntetyczne oceny. Obok danych statystycznych o liczbie ingerencji (w tym osobno ca\u0142o\u015bciowych), ich strukturze tematycznej w podziale na poszczeg\u00f3lne miesi\u0105ce (liczby bezwzgl\u0119dne i procenty) oraz por\u00f3wnaniu z kilkoma poprzednimi kwarta\u0142ami, biuletyn wyra\u017a\u00adnie, w punktach, podawa\u0142 podstawowe tendencje ingerencji, osobno dla ka\u017cdego z sze\u015bciu wyodr\u0119bnionych obszar\u00f3w tematycznych. Podobnie jak w dwutygodniku zestawiano pisma najcz\u0119\u015bciej cenzurowane oraz liczb\u0119 ingerencji. Reszta kwartalnika licz\u0105cego oko\u0142o 50 stron maszyno\u00adpisu, mniej zatem obszernego od poprzednio omawianej publikacji, po\u015bwi\u0119cona by\u0142a szerszemu om\u00f3wieniu w podziale tematycznym. Z powodu ogromu materia\u0142u nie umieszczano jednak cytat\u00f3w, a tylko kr\u00f3tko opisywano zakwestionowane teksty, audycje, filmy, widowiska. Dla pe\u0142nego obrazu wspomnie\u0107 wypada o publikowaniu ocenzurowa\u00adnych rysunk\u00f3w satyrycznych sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na po\u017c\u0105dany w ka\u017cdym pi\u015bmie, a wi\u0119c i organie GUKPPiW, k\u0105cik humoru.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Zasady_i_techniki_preparowania_obrazu_rzeczywistosci_w_latach_siedemdziesiatych\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Zasady i techniki preparowania obrazu rzeczywisto\u015bci w latach siedemdziesi\u0105tych<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Analiza bezpo\u015bredniego instrukta\u017cu partyjnego, preferencyjnej polityki wydawniczej oraz instrukcji cenzorskich tworzonych w Wy\u00addziale Prasy KC, a redagowanych przez Zesp\u00f3\u0142 Instrukta\u017cu GUKPPiW pozwala odtworzy\u0107 zasady, kt\u00f3rymi si\u0119 kierowa\u0142 i techniki, kt\u00f3re stosowa\u0142 aparat partyjny przy preparowaniu obrazu rzeczywisto\u015bci. Generalnie rzecz ujmuj\u0105c, obowi\u0105zywa\u0142a jedna zasada naczelna i kilka uzupe\u0142niaj\u0105cych, kt\u00f3re by\u0142y wyrazem taktycznych ust\u0119pstw w stosunku do pierwszej.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Prezentowanie_obrazu_harmonii_spolecznej\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Prezentowanie obrazu harmonii spo\u0142ecznej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zasad\u0105 naczeln\u0105 komponowania tre\u015bci mass-medi\u00f3w by\u0142o d\u0105\u017cenie, aby obraz codziennej rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ry serwowa\u0142y one spo\u0142ecze\u0144\u00adstwu, potwierdza\u0142 na praktycznych przyk\u0142adach ideologiczn\u0105 legityma\u00adcj\u0119 w\u0142adzy partii. Je\u015bli przez legitymacj\u0119 w\u0142adzy rozumie\u0107 b\u0119dziemy dalej uzasadnienie istnienia okre\u015blonego systemu instytucji politycz\u00adnych, to legitymacj\u0105 w\u0142adzy komunistycznej by\u0142o &#8211; aprioryczne za\u0142o\u017cenie, \u017ce wola g\u0142oszona przez parti\u0119 wyra\u017ca najpe\u0142niej \u017cywotne interesy spo\u0142ecze\u0144stwa. Przyj\u0119cie tego za\u0142o\u017cenia pozwala\u0142o uzna\u0107 za uzasadnion\u0105 struktur\u0119 polityczn\u0105, w kt\u00f3rej partia komunistyczna mia\u0142a zagwarantowan\u0105 pozycj\u0119 nadrz\u0119dn\u0105, a system instytucji demo\u00adkratycznych by\u0142 praktycznie zlikwidowany.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przy tego typu ideologicznej legitymacji wa\u017cne by\u0142o, by mass-media kreowa\u0142y sztuczn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 potwierdzaj\u0105c\u0105 harmoni\u0119 pomi\u0119dzy wol\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa a wol\u0105 partii. Rol\u0119 ca\u0142kowicie drugorz\u0119dn\u0105 odgrywa\u0142a przy tym funkcja perswazyjna wykreowanej rzeczywisto\u015bci, dekretowanie znacze\u0144 termin\u00f3w nowo-mowy s\u0142u\u017c\u0105cych do opisu \u015bwiata czy te\u017c demonstrowanie poprzez ow\u0105 kreacj\u0119 pot\u0119gi w\u0142adzy zdolnej tak totalnie lekcewa\u017cy\u0107 prawd\u0119. Tworzenie sztucznego obrazu harmonii pe\u0142ni\u0142o przede wszystkim funkcj\u0119 obronn\u0105, blokuj\u0105c\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwu mo\u017cno\u015b\u0107 swobodnego g\u0142oszenia jego potrzeb, pragnie\u0144, d\u0105\u017ce\u0144, opinii i diagnoz. Przy kreacji harmonii wa\u017cniejsze od tego co si\u0119 w mass\u00ad-mediach pojawia\u0142o by\u0142o zatem to, co si\u0119 zamiast tego nie pojawia\u0142o. Swobodna artykulacja ukaza\u0142aby rzeczywisto\u015b\u0107 ca\u0142kowicie r\u00f3\u017cn\u0105 od harmonijnej, ods\u0142oni\u0142aby zatem fa\u0142sz ideologicznego za\u0142o\u017cenia o jed\u00adno\u015bci, zanegowa\u0142aby wi\u0119c ideologiczn\u0105 legitymacj\u0119 w\u0142adzy komunist\u00f3w. Ale nie na ods\u0142anianiu s\u0142abo\u015bci pseudonaukowych uzasadnie\u0144 ideo\u00adlogicznych polega\u0142a przecie\u017c rzeczywista gro\u017aba swobodnej artykulacji i nie w imi\u0119 obrony tych racji aparat partyjny j\u0105 blokowa\u0142. Broni\u0142 on ideologii niejako przy okazji, broni\u0105c de facto w\u0142asnej sk\u00f3ry, albowiem swobodna artykulacja wyzwala\u0142a w systemie socjalistycznym prawie automatyczn\u0105 reakcj\u0119 \u0142a\u0144cuchow\u0105. Nios\u0105c t\u0142umion\u0105 do tej pory fal\u0119 \u017c\u0105da\u0144 zderza\u0142a si\u0119 nieuchronnie z niezdolnymi do dzia\u0142ania w tych warunkach instytucjami politycznymi, co wywo\u0142ywa\u0142o integracj\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa wok\u00f3\u0142 \u017c\u0105dania ich zmiany. Wzmaga\u0142o to z kolei napi\u0119cia wynik\u0142e z oporu w\u0142adzy i zainicjowany by\u0142, opisany ju\u017c w rozdziale czwartym, kilkufazowy proces destrukcji systemu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Naczelnej zasadzie kreowania obrazu harmonii odpowiada\u0142y trzy czyste techniki manipulowania informacj\u0105: okre\u015blanie dozwolonych uj\u0119\u0107 pewnych temat\u00f3w, absolutny zakaz podejmowania pewnych temat\u00f3w i podawania informacji oraz ustalanie hierarchii wa\u017cno\u015bci poszczeg\u00f3l\u00adnych cz\u0119\u015bci przekazu. Stosowanie wymienionych technik le\u017ca\u0142o w gestii aparatu partyjnego, z tym jednak, \u017ce korzysta\u0142 on z pomocy innych wyspecjalizowanych instytucji. GUKPPiW kontrolowa\u0142 stosowanie si\u0119 mass-medi\u00f3w do zadanych im wzorc\u00f3w oraz egzekwowa\u0142 podane mu przez Wydzia\u0142 Prasy zakazy. Trzecia z wymienionych technik, kt\u00f3ra prawie nie znajduje odbicia w dost\u0119pnych nam dokumentach, by\u0142a realizowana zar\u00f3wno wobec poszczeg\u00f3lnych redakcji, jak i ca\u0142ych grup pism. W odniesieniu do redakcji, zw\u0142aszcza gazet, stosowa\u0142 j\u0105 na bie\u017c\u0105co aparat KW i KC narzucaj\u0105c wprost lub po\u015brednio proporcje obj\u0119to\u015bcio\u00adwe poruszanych w danym pi\u015bmie zagadnie\u0144. Wobec pewnych grup pism ustalanie hierarchii wa\u017cno\u015bci poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bci przekazu polega\u0142o na kontroli liczby tytu\u0142\u00f3w pism o r\u00f3\u017cnych profilach i sterowaniu ich nak\u0142adami. W przypadku pism masowych niew\u0105tpliwie du\u017c\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142a tu kontroluj\u0105ca je RSW.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jak ju\u017c stwierdzili\u015bmy na wst\u0119pie podrozdzia\u0142u o cenzurze, tworze\u00adnie wizji harmonii spo\u0142ecznej polega\u0142o na kreacji obrazu bezb\u0142\u0119dnej w\u0142adzy, \u015bwietlanej historii PRL (i o\u015bwietlonej z \u201epozycji post\u0119powych&#8221; historii dawniejszej), doskona\u0142ych instytucji politycznych pa\u0144stwa socjalistycznego i wreszcie codzienno\u015bci, kt\u00f3r\u0105 cechowa\u0142 sukces, zadowolenie i optymizm obywateli. Dla wszystkich temat\u00f3w, kt\u00f3re uznano za istotne, dla takiej wizji ustalano zasady ich prezentacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Technika okre\u015blania dozwolonych uj\u0119\u0107 stosowana by\u0142a zar\u00f3wno do sterowania stron\u0105 merytoryczn\u0105 informacji, jak i ich bezpo\u015brednim wyd\u017awi\u0119kiem emocjonalnym. Przybiera\u0142a zwykle posta\u0107 zalece\u0144 pozy\u00adtywnych (co nale\u017cy), niekiedy jednak okre\u015blenie dozwolonego uj\u0119cia problemu by\u0142o negatywne, tzn. polega\u0142o na szczeg\u00f3\u0142owym wyliczeniu czego porusza\u0107 nie wolno, a pozosta\u0142y obszar uznawano za bezpieczny. T\u0119 ostatni\u0105 metod\u0119 stosowano zwykle przy cenzurze prasy katolickiej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u015alady sterowania meritum wypowiedzi poprzez bie\u017c\u0105cy instrukta\u017c redakcji ze strony kom\u00f3rek KW i KC znajdujemy w materia\u0142ach GUKPPiW. Wydaje si\u0119, \u017ce oddaj\u0105 one wiernie stosowane metody. Sterowanie polega\u0142o przede wszystkim na tworzeniu tzw. scenariuszy propagandowych. Przy tematach istotnych, nie b\u0119d\u0105cych jednak przedmiotem szczeg\u00f3lnego zainteresowania partii w danej chwili, obowi\u0105zywa\u0142y zasady prezentacji og\u00f3lnie znane z do\u015bwiadczenia i kontrolowane przez GUKPPiW na podstawie sta\u0142ych kanon\u00f3w cenzorskich. Przy informacjach bie\u017c\u0105cych o du\u017cym znaczeniu, kt\u00f3rych wzorca nie mo\u017cna by\u0142o z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w ustali\u0107 na okresowych odprawach, obowi\u0105zywa\u0142y zasady ustalone przez PAP.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Scenariusze propagandowe by\u0142y bardzo zr\u00f3\u017cnicowane pod wzgl\u0119\u00addem szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci, obj\u0119to\u015bci i znaczenia. Najwa\u017cniejsze z nich, dotycz\u0105ce np. tre\u015bci plen\u00f3w KC, musia\u0142y by\u0107 przed przekazaniem do realizacji zatwierdzone przez najwy\u017csze w\u0142adze partyjno-rz\u0105dowe. W przypadku III plenum KC z 1976 r. scenariusz zosta\u0142 zaaprobowany na wsp\u00f3lnym posiedzeniu Biura Politycznego i Prezydium Rz\u0105du (I, 224-231)79.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opisany ni\u017cej scenariusz o du\u017cej obj\u0119to\u015bci i znacznym stopniu szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 scharakteryzowaniu tego typu sterowania meritum wypowiedzi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dotyczy\u0142 on sposobu prezentowania w mass-mediach reformy adminisracyjnej (I, 103-106), w ramach kt\u00f3rej zwi\u0119kszono m.in. liczb\u0119 wojew\u00f3dztw z 17 do 49. Podstawow\u0105 zasad\u0105, kt\u00f3rej \u015brodki masowego przekazu mia\u0142y przestrzega\u0107, by\u0142o niepodejmowanie problem\u00f3w, \u201ekt\u00f3re mog\u0142yby wywo\u0142a\u0107 niepo\u017c\u0105dane reperkusje spo\u0142eczne&#8221;. Przy wyja\u015bnianiu zatem cel\u00f3w reformy nie wolno by\u0142o wykracza\u0107 poza argumentacj\u0119 zawart\u0105 w przem\u00f3wieniach I sekretarza KC i premiera. Zb\u0119dne by\u0142oby te\u017c, wed\u0142ug autor\u00f3w scenariusza, publikowanie oddolnych propozycji nazw nowych wojew\u00f3dztw, ich siedzib, a tak\u017ce propozycji poprawek w projektowanym, nowym podziale administracyjnym. Przed przyj\u0119ciem akt\u00f3w normatywnych dotycz\u0105cych nowego podzia\u0142u mass\u00ad-media nie mog\u0142y te\u017c publikowa\u0107 szczeg\u00f3\u0142owych o nim informacji. \u201eNiepo\u017c\u0105dane s\u0105 te\u017c przedwczesne (&#8230;) pochwa\u0142y (&#8230;) &#8211; przestrzegali autorzy &#8211; \u017ceby nie tworzy\u0107 wra\u017cenia, \u017ce wszystko jest dograne i zadecydowane&#8221;. Scenariusz nakazywa\u0142 r\u00f3wnie\u017c \u201etonowa\u0107 publikacje akcentuj\u0105ce korzy\u015bci&#8221; miast powiatowych awansuj\u0105cych na siedziby w\u0142adz wojew\u00f3dzkich. \u201eChodzi o to &#8211; wyja\u015bniano &#8211; aby nie wytworzy\u0107 poczucia degradacji w innych o\u015brodkach miejskich&#8221;.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przejd\u017amy teraz do drugiego typu sterowania meritum wypowiedzi, tzw. kanon\u00f3w cenzorskich. Opublikowana wersja Ksi\u0119gi Zapis\u00f3w zawiera sze\u015b\u0107 takich kanon\u00f3w, co nie stanowi oczywi\u015bcie ich pe\u0142nej liczby. Wiele z nich, z racji swej wieloletniej niezmienno\u015bci wesz\u0142o ju\u017c do obszaru niepisanych, oczywistych kryteri\u00f3w cenzorskich. Pierwszy ze spisanych w Ksi\u0119dze kanon\u00f3w, dotyczy obowi\u0105zuj\u0105cego nazewnic\u00adtwa pa\u0144stw niemieckich, Chin i Korei (I, 24-26). Drugi, odnosi si\u0119 do sposobu uj\u0119cia najnowszej historii Polski. Czytamy tam m.in. ,,(&#8230;) nale\u017cy eliminowa\u0107 wszelkie tre\u015bci zmierzaj\u0105ce do przedstawienia wydarze\u0144 z najnowszej historii Polski z pozycji prawicy politycznej, a tak\u017ce rehabilituj\u0105ce i popularyzuj\u0105ce w spo\u0142ecze\u0144stwie tradycje wrogie socjalistycznej Polsce (I, 60)&#8221;. Po tym og\u00f3lnikowym wst\u0119pie zapis podaje s\u017cereg przyk\u0142ad\u00f3w tego typu wrogich uj\u0119\u0107. Znajduj\u0105 si\u0119 w\u015br\u00f3d nich np. \u201epr\u00f3by rehabilitacji okresu mi\u0119dzywojennego i przy\u00adw\u00f3dc\u00f3w II Rzeczypospolitej, (&#8230;) pr\u00f3by usprawiedliwienia prawicowych ugrupowa\u0144 podziemnych z okresu okupacji przez eksponowanie ich wk\u0142adu w walk\u0119 z okupantem, z r\u00f3wnoczesnym pomijaniem walki prowadzonej przez lewic\u0119&#8221; (I, 60). Trzeci kanon dotyczy Katynia i zawarty jest w \u015bci\u015ble tajnym zapisie opublikowanym jednocze\u015bnie z Notk\u0105 Informacyjn\u0105 referuj\u0105c\u0105 stanowisko radzieckie w tej sprawie (I, 170-171). Zapis zabrania obarczania ZSRR odpowiedzialno\u015bci\u0105 za \u015bmier\u0107 polskich oficer\u00f3w w lasach katy\u0144skich. Reguluje dopuszczalne sformu\u0142owania: \u201egdy w przypadku u\u017cycia sformu\u0142owa\u0144 w rodzaju &#8211; zgin\u0105\u0142 w Katyniu &#8211; podawana jest data \u015bmierci, dopuszczalne jest jej okre\u015blenie wy\u0142\u0105cznie po lipcu 1941 r.&#8221; (I, 63). Nakazuje zast\u0105pienie terminu &#8211; je\u0144cy wojenni &#8211; w odniesieniu do \u017co\u0142nierzy polskich w niewoli radzieckiej, terminem &#8211; internowani. Ko\u0144czy si\u0119 za\u015b nast\u0119puj\u0105co: \u201eNiniejszy zapis przeznaczony jest wy\u0142\u0105cznie do wiadomo\u00ad\u015bci cenzor\u00f3w. Przy ewentualnych wykroczeniach nie wolno si\u0119 na niego powo\u0142ywa\u0107 ani ujawni\u0107 jego istnienia&#8221; (I, 63). Szczeg\u00f3\u0142owymi kanonami obj\u0119te by\u0142y r\u00f3wnie\u017c kwestie wyznaniowe (I, 69-71), infor\u00admacje o wojsku polskim w oddzia\u0142ach ONZ na Bliskim Wschodzie (I, 87), prezentacja dzie\u0142a i osoby Melchiora Wa\u0144kowicza (I, 94), oraz zasady prezentacji problem\u00f3w trzeciego \u015bwiata (I, 27-30).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na koniec zaprezentujmy trzeci typ obowi\u0105zuj\u0105cego wzorca: informacje bie\u017c\u0105ce powsta\u0142e w PAP. Dyrektywy, \u017ce dana informacja jest obowi\u0105zuj\u0105cym dla redakcji wzorem, sz\u0142y kana\u0142em instrukta\u017cu partyjnego. Otrzymywa\u0142 je tak\u017ce GUKPPiW, czasami w formie zapis\u00f3w antycypuj\u0105cych wydarzenie opisane p\u00f3\u017aniej w komunikacie<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">PAP. M\u00f3g\u0142 dzi\u0119ki temu kontrolowa\u0107 ich przestrzeganie. A oto gar\u015b\u0107 przyk\u0142ad\u00f3w. W Ksi\u0119dze spotka\u0107 mo\u017cna instrukcje nakazuj\u0105ce informo-wanie o przeprowadzonych podwy\u017ckach wy\u0142\u0105cznie za PAP-em (I, 45), podawanie tytu\u0142\u00f3w do komunikat\u00f3w o posiedzeniach Biura Politycznego tylko za PAP-em (I, 86). R\u00f3wnie\u017c informacje o pobycie prezydenta Forda w Polsce i wyborze Cartera na prezydenta nie mog\u0142y wybiega\u0107 zakresem tematycznym i sposobem uj\u0119cia poza to, co podawa\u0142 PAP (I, 108-109, 122). Sporadycznie jako wzorzec podawana by\u0142a \u201eTrybuna Ludu&#8221; (I, 108, 109) lub oficjalne komunikaty GUS (I, 45).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bezpo\u015brednie sterowanie wyd\u017awi\u0119kiem emocjonalnym informacji przez okre\u015blenie dozwolonych uj\u0119\u0107 odbywa\u0142o si\u0119 za pomoc\u0105 trzech podstawowych polece\u0144. Pierwszym z nich by\u0142 nakaz utrzymania informacji w tonie zr\u00f3wnowa\u017conym, pozbawionym euforii, wywa\u017conym, rzeczowym. Dotyczy\u0142 on, np. komentarzy o polityce wewn\u0119trznej i zagranicznej Szwecji w zwi\u0105zku z wizyt\u0105 tam Gierka (I, 30), komentarzy o USA w zwi\u0105zku z wizyt\u0105 prezydenta Forda w Polsce (I, 108-109), relacji o zainteresowaniu moskwiczan polsk\u0105 wystaw\u0105 z okazji 30-\u0142ecia PRL. W tym ostatnim przypadku zapis wyja\u015bnia\u0142, \u017ce idzie o unikanie sugestii \u201ei\u017c niekt\u00f3re polskie wyroby robi\u0105 ogromn\u0105 furor\u0119 w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Moskwy i by\u0142y dotychczas nie znane na radzieckim rynku&#8221; (I, 92). O rozprzestrzenianiu si\u0119 w Polsce narkomanii wolno by\u0142o natomiast pisa\u0107 wy\u0142\u0105cznie w tonie pozbawionym sensacji (I, 80), za\u015b przy opisie ruchu hippies w naszym kraju zakazany by\u0142 ton aprobuj\u0105cy, lekcewa\u017c\u0105cy i tolerancyjny (I, 80). Nakaz utrzymania odpowiedniego tonu obowi\u0105zywa\u0142 tak\u017ce czasem prace naukowe, o ile zajmowa\u0142y si\u0119 one tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 pewnych autor\u00f3w. \u201eNie nale\u017cy &#8211; instruowano &#8211; dopuszcza\u0107 do przeceniania tw\u00f3rczo\u015bci nw. os\u00f3b, b\u0105d\u017a przedstawiania ich w zbyt pochlebnym \u015bwietle (I, 54), po czym nast\u0119powa\u0142 wykaz, w kt\u00f3rym mo\u017cna by\u0142o znale\u017a\u0107 nazwiska Cz. Mi\u0142osza, M. H\u0142aski, W\u0142. Poboga-Malinowskiego, K. Wierzy\u0144skiego i innych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Drugim rodzajem polece\u0144 steruj\u0105cych wyd\u017awi\u0119kiem emocjonalnym przekazu by\u0142 zakaz krytykowania. Dotyczy\u0142 on &#8211; jak si\u0119 mo\u017cna zorientowa\u0107 &#8211; wszystkich decyzji centralnych. Zakazywano np. krytykowania podj\u0119tych decyzji o przeprowadzeniu regulacji p\u0142ac (I, 45), decyzji o wyci\u0119ciu cz\u0119\u015bci lasu ani\u0144skiego ko\u0142o Warszawy (I, 99), decyzji o wprowadzeniu \u015bwieckich obrz\u0119d\u00f3w nadawania imion (I, 110-111). Niekt\u00f3re z zakaz\u00f3w tego typu mia\u0142y charakter antycypuj\u0105cy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W zwi\u0105zku z maj\u0105cymi si\u0119 odby\u0107 po VII Zje\u017adzie PZPR plenami organizacji m\u0142odzie\u017cowych, w trakcie kt\u00f3rych &#8211; jak pisano &#8211; \u201enale\u017cy si\u0119 spodziewa\u0107, \u017ce (&#8230;) b\u0119d\u0105 podejmowane uchwa\u0142y w sprawie zjed\u00adnoczenia organizacji m\u0142odzie\u017cowych i powo\u0142ania do \u017cycia SZMP&#8221;, wydano nakaz eliminowania wszelkich element\u00f3w krytycznej oceny ZMP w latach 1948-56 (I, 115-116). Szerszy zakaz, nie tylko krytyki, ale w og\u00f3le jakichkolwiek polemik, obowi\u0105zywa\u0142 w odniesieniu do materia\u0142\u00f3w publikowanych w \u201eNowych Drogach&#8221; i \u201eTrybunie Ludu&#8221; (I, 60). Polemizowa\u0107 z nimi po prostu nie by\u0142o wolno.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na ko\u0144cu wymie\u0144my wreszcie typ polecenia, kt\u00f3re pewne fakty i zjawiska pozwala\u0142o wy\u0142\u0105cznie krytykowa\u0107. Odnosi\u0142o si\u0119 ono np. do Stowarzyszenia Polskich Kombatant\u00f3w (wyja\u015bniono w zapisie, \u017ce jest to organizacja reakcyjna) (I, 51), ruchu hippies i narkomanii w Polsce (I, 80), tw\u00f3rczo\u015bci H. Jasiczki, kt\u00f3ry \u201eprowadzi\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 antysocja\u00adlistyczn\u0105&#8221; (I, 58) itd.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Drug\u0105, po okre\u015blaniu dozwolonych uj\u0119\u0107, podstawow\u0105 technik\u0105 preparowania obrazu harmonii by\u0142 zakaz publikowania pewnych informacji. Stanowi\u0142 on zawsze naturalne uzupe\u0142nienie techniki om\u00f3wio\u00adnej poprzednio. Wszystko, co wykracza\u0142o poza ustalony wz\u00f3r, by\u0142o zakazane. Ze wzgl\u0119du jednak na istnienie bardzo du\u017cej liczby wzorc\u00f3w niepisanych, oczywistych, formalizacja systemu zakaz\u00f3w w postaci pisemnych instrukcji cenzorskich by\u0142a stosunkowo s\u0142aba, cho\u0107 post\u0119po\u00adwa\u0142a w latach 70-ych szybko naprz\u00f3d. Og\u00f3lne kryteria obowi\u0105zuj\u0105ce przy opisie kwestii z wymienionych ju\u017c kilku obszar\u00f3w problemowych (w\u0142adza, struktury, historia, codzienno\u015b\u0107) by\u0142y znane powszechnie, co &#8211; uwzgl\u0119dniaj\u0105c bogactwo mo\u017cliwych temat\u00f3w &#8211; czyni\u0142o zbyt daleko id\u0105c\u0105 formalizacj\u0119 zb\u0119dn\u0105. Nie zmienia to faktu, \u017ce lektura kilkuset obowi\u0105zuj\u0105cych naraz zakaz\u00f3w robi na czytelniku wra\u017cenie wstrz\u0105saj\u0105ce.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Obok zakaz\u00f3w pisanych i niepisanych, towarzysz\u0105cych ustalonym wzorcom, mo\u017cna te\u017c wyodr\u0119bni\u0107 inne, pe\u0142ni\u0105ce wyra\u017anie odmienne funkcje. Zakazami obj\u0119te wi\u0119c by\u0142y pojedyncze sprawy, nie uwzgl\u0119d\u00adniane we wzorcach, lecz r\u00f3wnie\u017c niekorzystnie rzutuj\u0105ce na obraz w\u0142adzy, struktur i codzienno\u015bci. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 zakaz infor\u00admowania o niekt\u00f3rych katastrofach kopalnianych, w kt\u00f3rych ponosili \u015bmier\u0107 g\u00f3rnicy (I, 90) oraz zakaz publikowania informacji na temat jakichkolwiek kontakt\u00f3w instytucji polskich z RPA (I, 29). Cech\u0105 tych zapis\u00f3w by\u0142o to, \u017ce powstawa\u0142y one niekiedy z przewra\u017cliwienia aparatu partyjnego pragn\u0105cego usilnie usun\u0105\u0107 wszystko, co mog\u0142oby w oczach spo\u0142ecze\u0144stwa \u017ale rzutowa\u0107 na obraz w\u0142adzy. Oczywistym tego przyk\u0142adem by\u0142 np. zakaz informowania o zakupach licencji zachodnich. \u201eNiniejszy zapis &#8211; wyja\u015bniali jego autorzy &#8211; jest podyktowany potrzeb\u0105 unikni\u0119cia nadmiaru materia\u0142\u00f3w na temat zakupu licencji w krajach kapitalistycznych. Nadmiar takich materia\u0142\u00f3w m\u00f3g\u0142by u przeci\u0119tnego czytelnika wytworzy\u0107 pogl\u0105d, \u017ce podstawow\u0105 drog\u0105 unowocze\u015bniania naszej gospodarki jest zakup licencji&#8221; (I, 36-37).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Odr\u0119bna, liczna grupa zakaz\u00f3w mia\u0142a na celu zmniejszenie nacisku \u017c\u0105da\u0144 spo\u0142ecznych przez eliminacj\u0119 informacji, kt\u00f3re mog\u0142yby te \u017c\u0105dania nasili\u0107. Przede wszystkim blokowano jakiekolwiek postulaty socjalne i p\u0142acowe poszczeg\u00f3lnych grup pracowniczych. Intencj\u0105 by\u0142o oczywi\u015bcie niewzbudzanie w\u015br\u00f3d innych pracownik\u00f3w niepo\u017c\u0105danych apetyt\u00f3w p\u0142acowych, popartych argumentacj\u0105 odwo\u0142uj\u0105c\u0105 si\u0119 do precedens\u00f3w z innych dzia\u0142\u00f3w i ga\u0142\u0119zi (II, 41-42, 85-86, 138-141, 225-227, 284-399-401). Do tego rodzaju zakaz\u00f3w wypada r\u00f3wnie\u017c zaliczy\u0107 zakaz publikacji na temat specjalnych zasi\u0142k\u00f3w przyznawanych indywidualnie przez premiera dla niekt\u00f3rych rodzin wielodzietnych (I, 47), zakaz informowania o mo\u017cliwo\u015bciach emigracyjnych do USA obywateli polskich (I, 51), zakaz informowania o zamiarach budowy, odbudowy czy przebudowy ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplic (I, 73), czy te\u017c zakaz publikowania zamieszczonych w Dzienniku Ustaw tekst\u00f3w um\u00f3w o ruchu bezwizowym z Austri\u0105, Finlandi\u0105 i Szwecj\u0105. \u201eW \u015brodkach masowego przekazu &#8211; obja\u015bniano &#8211; mo\u017cna kwitowa\u0107 zawarcie ww. porozumie\u0144 tylko w postaci kr\u00f3tkich notek informacyjnych&#8221; (I, 88).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zakazy blokuj\u0105ce artykulacj\u0119 socjalno-p\u0142acow\u0105 obok funkcji ju\u017c wymienionej pe\u0142ni\u0142y tak\u017ce inn\u0105. Powsta\u0142y w wyniku ich dzia\u0142ania obraz sugerowa\u0142, \u017ce problemy te w og\u00f3le nie istniej\u0105. Bezb\u0142\u0119dna polityka pa\u0144stwa znajdowa\u0142a wi\u0119c kolejne potwierdzenie. Brak aktywno\u015bci w wysuwaniu pod adresem w\u0142adzy \u017c\u0105da\u0144 przyczynia\u0142 si\u0119 do kreowania pozor\u00f3w harmonii spo\u0142ecznej. Mia\u0142a jednak ta harmonia specyficzny wyd\u017awi\u0119k. Ot\u00f3\u017c w\u0142adza by\u0142a w tym obrazie elementem aktywnym, dynamicznym, formu\u0142uj\u0105cym programy, kieruj\u0105cym ich realizacj\u0105. Spo\u0142ecze\u0144stwo za\u015b by\u0142o zadowolonym, pe\u0142nym aprobaty i optymizmu, lecz biernym wykonawc\u0105. Nie przejawia\u0142o w\u0142asnej inicjatywy, nie stawia\u0142o \u017c\u0105da\u0144, kt\u00f3re by wykracza\u0142y poza ju\u017c sfor-mu\u0142owane przez w\u0142adz\u0119 programy. By\u0142a wi\u0119c relacja harmonii mi\u0119dzy obu elementami: w\u0142adz\u0105 i spo\u0142ecze\u0144stwem, ale nie by\u0142o &#8211; i stanowi\u0142o to produkt uboczny i nie zamierzony &#8211; relacji partnerstwa.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Zasada_i_techniki_kompromisu_informacyjnego\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Zasada i techniki kompromisu informacyjnego<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wielkim paradoksem opisywanej polityki informacyjnej jest fakt, \u017ce zbyt konsekwentne realizowanie strategicznej zasady prezentowania obrazu harmonii spo\u0142ecznej k\u0142\u00f3ci\u0142o si\u0119 z wymogami politycznej praktyki. Konsekwencja oznacza\u0142aby \u015bcis\u0142\u0105 blokad\u0119. Ot\u00f3\u017c, tworzenie w r\u00f3\u017cnych mass-mediach, kierowanych do r\u00f3\u017cnych grup spo\u0142eczno\u00ad-zawodowych, jednakowo spreparowanych i jednakowo ubogich obraz\u00f3w w\u0142adzy, historii, struktur i \u017cycia codziennego grozi\u0142oby na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 uwi\u0105dem wielu dziedzin nauki, niepotrzebnym an\u00adtagonizowaniem licznej i u\u017cytecznej dla w\u0142adzy warstwy inteligencji oraz zanikiem oddolnej kontroli realizacji odg\u00f3rnych decyzji. Wzgl\u0119dy taktyczne nakazuj\u0105 wi\u0119c kompromis, nazwany przez A. Besan\u00e7ona kompromisem pomi\u0119dzy ideologi\u0105 a \u017cyciem80.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zasada kompromisu g\u0142osi, \u017ce tam gdzie mo\u017cna, nale\u017cy &#8211; celem unikania ujemnych skutk\u00f3w ubocznych &#8211; odst\u0119powa\u0107 od \u015bcis\u0142ej blokady, czyli tworzenia obrazu bardzo ubogiego w informacj\u0119 i jednoznacznie pozytywnego. Aby j\u0105 zrealizowa\u0107, og\u00f3\u0142 odbiorc\u00f3w podzielono na pi\u0119\u0107 kategorii: dzieci i m\u0142odzie\u017c, czytelnik\u00f3w masowych, inteligencj\u0119, specjalist\u00f3w oraz poszczeg\u00f3lne spo\u0142eczno\u015bci lokalne. Pierwszym zabiegiem technicznym by\u0142o stworzenie zamkni\u0119tych, nie przenikaj\u0105cych si\u0119 obieg\u00f3w informacji w tych grupach. Wychodzono z za\u0142o\u017cenia, \u017ce r\u00f3\u017cne grupy korzystaj\u0105, przynajmniej cz\u0119\u015bciowo, z r\u00f3\u017cnych mass-medi\u00f3w. Aby to zr\u00f3\u017cnicowanie jeszcze wzmocni\u0107 stworzono system ograniczonej dystrybucji pism lokalnych i ograni\u00adczono tworzenie nowych pism, utrzymuj\u0105c na niskim poziomie liczb\u0119 tytu\u0142\u00f3w i nak\u0142ady w grupach traktowanych bardzo liberalnie. By\u0142y to wspomniane ju\u017c wydawnicze techniki blokady. Tworzy\u0142y one wst\u0119pne warunki umo\u017cliwiaj\u0105ce prowadzenie r\u00f3\u017cnej polityki informacyjnej wobec poszczeg\u00f3lnych grup odbiorc\u00f3w bez specjalnej obawy o masowe przenikanie informacji mi\u0119dzy nimi. Zr\u00f3\u017cnicowaniu ulega\u0142y proporcje tematyczne przekazu, problematyka, szczeg\u00f3\u0142owo\u015b\u0107 uj\u0119cia, cz\u0119stot\u00adliwo\u015b\u0107 informowania, wyd\u017awi\u0119k przekazu &#8211; jednoznacznie b\u0105d\u017a niejednoznacznie pozytywny &#8211; oraz charakter dozwolonej krytyki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Grup\u0105, wobec kt\u00f3rej nie stosowano \u017cadnych ust\u0119pstw, by\u0142y dzieci i m\u0142odzie\u017c szkolna. Wychowanie m\u0142odego pokolenia mia\u0142o przebiega\u0107 w duchu absolutnie jednoznacznej akceptacji ustroju. W zwi\u0105zku z tym kontrola kierowanych do nich pism i ksi\u0105\u017cek by\u0142a szczeg\u00f3lnie pieczo\u0142owita, aby nie rodzi\u0142y one jakichkolwiek w\u0105tpliwo\u015bci co do pozytywnego charakteru nowego \u0142adu spo\u0142ecznego. Opini\u0119 t\u0119 potwier\u00addza m.in. analiza ideologicznych tre\u015bci szkolnego przekazu wiedzy historycznej przeprowadzona przez B. Cywi\u0144skiego. Rozr\u00f3\u017cni\u0142 on cztery podstawowe zabiegi, za pomoc\u0105 kt\u00f3rych nast\u0119powa\u0142o przy\u00adkrawanie programu i tre\u015bci podr\u0119cznik\u00f3w. By\u0142y to:<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201e- ideologicznie motywowany, lecz z pozoru naturalny dob\u00f3r prezentowanego materia\u0142u faktycznego (wydarze\u0144 dziejowych w nau\u00adczaniu historii, utwor\u00f3w literackich w historii literatury), eksponowanie jednych wydarze\u0144, czy zagadnie\u0144 &#8211; przemilczanie i pomijanie innych, wykrzywianie proporcji wagi historycznej poszczeg\u00f3lnych fakt\u00f3w, zjawisk czy postaci;<\/span><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"color: #000000;\">podawanie informacji nieprawdziwych i jednoznaczne przeina\u00adczanie fakt\u00f3w historycznych;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">stosowanie takiej interpretacji i komentarza prezentowanych wydarze\u0144 i zagadnie\u0144, kt\u00f3re przypisuj\u0105 im okre\u015blony ideologicznie sens, potwierdzaj\u0105cy z g\u00f3ry za\u0142o\u017cone tezy;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">podporz\u0105dkowanie przedstawionego materia\u0142u, sugeruj\u0105ce uczniom niepodwa\u017calno\u015b\u0107, prawdziwo\u015b\u0107 i naukowo\u015b\u0107 proponowanych modeli interpretacyjnych (takich, jak np. schemat walki klas, czy zdeterminowanie historii kultury przez histori\u0119 ekonomiczn\u0105), inaczej m\u00f3wi\u0105c &#8211; przekazywanie ideologicznie motywowanej historiozofii&#8221;81.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Intencje takiego preparowania historii, nie tylko zreszt\u0105 dla m\u0142odzie\u017cy, najlepiej ods\u0142aniali sami autorzy tych zabieg\u00f3w. W Biule\u00adtynie GUKPPiW czytamy: \u201eWi\u0119kszo\u015b\u0107 ingerencji dokonanych w pub\u00adlicystyce prasowej nawi\u0105zuj\u0105cej do 30-lecia polega\u0142a (&#8230;) na elimino\u00adwaniu opinii, wzmianek i informacji, kt\u00f3re mog\u0142yby utrwali\u0107 w \u015bwia\u00addomo\u015bci spo\u0142ecznej obraz historii Polski Ludowej jako charakteryzuj\u0105cy si\u0119 etapowo\u015bci\u0105 i przezwyci\u0119\u017caniem nast\u0119puj\u0105cych po sobie deformacji&#8221; (II, 193). Efekty takich manipulacji w podr\u0119czniku szkolnym autorstwa R. Wapi\u0144skiego opisuje B. Cywi\u0144ski: \u201ePo wojnie przej\u0119cie w\u0142adzy przez komunist\u00f3w odbywa si\u0119 w spos\u00f3b w pe\u0142ni legalny, zgodnie z wol\u0105 narodu, wyra\u017con\u0105 w referendum i wyborach, zbrojne podziemie nie ma \u017cadnego spo\u0142ecznego poparcia, ca\u0142y nar\u00f3d rozpoczyna budow\u0119 socjalizmu. W latach 1950-53 daje si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 zb\u0119dny kult jednostki, zbyt silny nacisk na gwa\u0142towne uprzemys\u0142owienie ze szkod\u0105 dla stopy \u017cyciowej mieszka\u0144c\u00f3w i zbyt radykaln\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 organ\u00f3w \u015bcigania. W 1956 roku r\u00f3wnowaga zostaje przywr\u00f3cona. Nie by\u0142o (&#8230;) interwencji sowieckiej na W\u0119grzech 1956 r., ani w Czechos\u0142owacji 1968 r. Nie by\u0142o w Polsce marca 1968 r., a w roku 1970 dosz\u0142o do \u00abrozd\u017awi\u0119k\u00f3w mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 administracyjn\u0105 a klas\u0105 robotnicz\u0105 na Wybrze\u017cu\u00bb. Spraw\u0119 uratowa\u0142o \u00abprzej\u0119cie inicjatywy przez plenum KC PZPR, kt\u00f3re wybra\u0142o I sekretarza Edwarda Gierka\u00bb.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od tego momentu nie istniej\u0105 \u017cadne trudne problemy. Ca\u0142y nar\u00f3d buduje socjalizm bezkonfliktowo pod przewodem partii, w pe\u0142nej swobodzie i demokracji. Wizja rzeczywisto\u015bci propagowana przez podr\u0119cznik historii najnowszej (&#8230;) jest absolutnie bezkonfliktowa i ca\u0142kowicie optymistyczna&#8221;82.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby nie pos\u0105dzi\u0107 nas o stronnicze cytowanie autora niech\u0119tnego takim zabiegom, oddajmy raz jeszcze g\u0142os samym manipulatorom. Za przyk\u0142ad niech pos\u0142u\u017cy ksi\u0105\u017cka A. Czubi\u0144skiego pt. Kraj Rad &#8211; lata zmaga\u0144 i zwyci\u0119stw, kt\u00f3rej wydanie uznane zosta\u0142o przez wt\u00f3rnie kontroluj\u0105cy Zesp\u00f3\u0142 Instrukta\u017cu GUKPPiW za powa\u017cne przeoczenie. Wyja\u015bniaj\u0105c tak\u0105 opini\u0119 pisano: \u201eWydanie tej ksi\u0105\u017cki &#8211; w du\u017cym nak\u0142adzie, adresowanej do m\u0142odego czytelnika &#8211; jest powa\u017cnym b\u0142\u0119dem politycznym. Rodzi si\u0119 obawa, \u017ce jej lektura mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 u cz\u0119\u015bci czytelnik\u00f3w reakcje niejednoznaczne, nie zawsze najkorzyst\u00adniejsze z punktu widzenia cel\u00f3w politycznej edukacji&#8221; (I, 135). Zarzuty sformu\u0142owane dalej brzmia\u0142y jednoznacznie. \u201eW uj\u0119ciu A. Czubi\u0144\u00adskiego pomniejszona zosta\u0142a po\u015brednio wielko\u015b\u0107 W. I. Lenina (&#8230;). Autor (&#8230;) w rozmiarach (&#8230;) w popularnej literaturze (&#8230;) nie prezentowanych eksponuje innych dzia\u0142aczy (&#8230;), kt\u00f3rzy na dalszych stronicach wyst\u0119puj\u0105 jako organizatorzy frakcji antypartyjnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">(&#8230;) Czubi\u0144ski znaczne partie ksi\u0105\u017cki po\u015bwi\u0119ci\u0142 om\u00f3wieniom rozbie\u017cno\u015bci w \u0142onie partii komunistycznej, tworzeniu i likwidowaniu frakcji, narastaniu kultu jednostki (&#8230;).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W literaturze popularyzatorskiej (&#8230;) przeznaczonej dla masowego czytelnika nie powinni\u015bmy dopuszcza\u0107 do nagromadzenia skr\u00f3towych informacji o trudnych, cz\u0119sto tragicznych wydarzeniach, nie tylko zreszt\u0105 w Zwi\u0105zku Radzieckim&#8221; (I, 136-138).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podobnie restrykcyjn\u0105 polityk\u0119 informacyjn\u0105 prowadzono wobec podstawowej grupy odbiorc\u00f3w &#8211; czytelnik\u00f3w masowych nie korzys\u00adtaj\u0105cych przewa\u017cnie z pism \u201einteligenckich&#8221;, takich jak np. \u201eKultura&#8221;, \u201ePolityka&#8221;, \u201e\u017bycie Gospodarcze&#8221;, \u201e\u017bycie Literackie&#8221;, \u201eForum&#8221;, \u201ePrawo i \u017bycie&#8221;. W przekazie kierowanym do tej grupy uleg\u0142y zasadniczemu zniekszta\u0142ceniu proporcje tematyczne. Ekspozycji jed\u00adnoznacznie pozytywnego i ograniczonego do informacji najbardziej oficjalnych obrazu w\u0142adzy towarzyszy\u0142a redukcja tematyki historycznej, zw\u0142aszcza historii najnowszej. Z kolei przedstawianie obrazu, kt\u00f3ry mo\u017cna by nazwa\u0107 \u201eblisk\u0105 przestrzennie, drobn\u0105 codzienno\u015bci\u0105&#8221; odbywa\u0142o si\u0119 kosztem informacji o polityczno-gospodarczej strukturze instytucjonalnej i jej dzia\u0142aniu. Czytelnik masowy odci\u0119ty by\u0142 prak\u00adtycznie od \u201emedio-problematyki&#8221; wykraczaj\u0105cej poza jednostkowe kwestie codzienne, cho\u0107 nie penetruj\u0105cej makrozjawisk. Obraz \u015bwiata, kt\u00f3ry serwowa\u0142a jego prasa, by\u0142 nieci\u0105g\u0142y. Po schematycznym i zwykle nudnym materiale PAP-u na temat polityki w\u0142adz i oficjalnych wydarze\u0144 w kraju nast\u0119powa\u0142 przeskok w dziedzin\u0119 z\u0142ej obs\u0142ugi w barze mlecznym, niepunktualnych autobus\u00f3w, zapowiedzi dostawy cytryn i wynik\u00f3w sportowych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Owa nieci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 oraz zachwianie proporcji by\u0142y skutkiem powiela\u00adnia w Polsce modelu radzieckiego. Tak pisa\u0142 o nim T. Kupis: \u201eprasa jest \u00abzhierarchizowana\u00bb, co odpowiada hierarchii instancji i podzia\u0142owi administracyjnemu pa\u0144stwa. Z tego wynika tak\u017ce \u015bcis\u0142e okre\u015blenie zakresu tematycznego poszczeg\u00f3lnych organ\u00f3w i zakresu podejmowa\u00adnej przez nie krytyki&#8221;83. Prasa lokalna nie mog\u0142a zatem wychodzi\u0107 poza op\u0142otki wojew\u00f3dzkie, chyba \u017ce za specjalnym pozwoleniem lub na skutek wyra\u017anej dyrektywy. Rzutowa\u0142o to bezpo\u015brednio na charak\u00adter dozwolonej krytyki. By\u0142a to przede wszystkim krytyka bezpieczna, ograniczona do spraw drobnych, lokalnych, codziennych, trzymana dodatkowo w karbach przez wydzia\u0142y propagandy KW. Zakaz generalizowania zjawisk ujemnych lub cho\u0107by szukania winnych nieco wy\u017cej powodowa\u0142, \u017ce przyczyn\u0105 opisywanego z\u0142a mog\u0142a by\u0107 jedynie bezmy\u015blno\u015b\u0107 i z\u0142e intencje bezpo\u015brednich sprawc\u00f3w lub biurokracja, magiczne s\u0142owo-zakl\u0119cie w s\u0142owniku krytyki prasowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nieco inaczej przedstawia\u0142 si\u0119 obraz polityki informacyjnej wobec dw\u00f3ch pozosta\u0142ych grup odbiorc\u00f3w. Tu dopiero bowiem zasada kompromisu znalaz\u0142a swoje zastosowanie. Patrz\u0105c na jej realizacj\u0119 od strony wydawniczej zwraca przede wszystkim uwag\u0119 fakt, \u017ce mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozszerzenia i pog\u0142\u0119bienia obrazu rzeczywisto\u015bci by\u0142a odwrotnie proporcjonalna do cz\u0119stotliwo\u015bci ukazywania si\u0119 pisma i jego nak\u0142adu. Przej\u015bcie od pism nazwanych umownie \u201einteligenckimi&#8221; do w\u0105sko\u00adspecjalistycznych by\u0142o stopniowe, a szczeblami po\u015brednimi by\u0142y mi\u0119dzy innymi trybuny szeroko rozumianych grup zawodowych, np. ekonomis\u00adt\u00f3w, socjolog\u00f3w, humanist\u00f3w itp. Tak zbudowan\u0105 struktur\u0119 cechowa\u0142a \u015bcis\u0142a kontrola liczby tytu\u0142\u00f3w w poszczeg\u00f3lnych kategoriach. Kolejnym elementem wzmo\u017conego nadzoru by\u0142o bezpo\u015brednie sterowanie przez szczebel KC wi\u0119kszo\u015bci\u0105 tygodnik\u00f3w i dwutygodnik\u00f3w &#8211; pism o najwy\u017cszych nak\u0142adach w tej grupie. Powy\u017csze zabiegi wydawnicze umo\u017cliwia\u0142y stosunkowo bezpieczne pompowanie tam nast\u0119pnie wi\u0119k\u00adszej porcji informacji. Okre\u015blanie, w kt\u00f3rych mass-mediach dana wiadomo\u015b\u0107 mo\u017ce si\u0119 ukaza\u0107, a w kt\u00f3rych ju\u017c nie, nie by\u0142o przy tym \u015bwiadomie i szeroko stosowan\u0105 technik\u0105 segregacji informacyjnej spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3rej liczne przyk\u0142ady znajdujemy w dokumentach cenzury (I, 41, 45, 46-47, 49-50, 53, 55-58, 68, 82, 87, 96, 100, 125).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">By\u0142oby jednak b\u0142\u0119dem s\u0105dzi\u0107, \u017ce za tymi wszystkimi skomplikowa\u00adnymi i przemy\u015blnymi barierami chroni\u0105cymi grup\u0119 pism \u201einteligenc\u00adkich&#8221; przed po\u017c\u0105dliwym okiem t\u0142umu kry\u0142o si\u0119 zdro\u017cne miejsce, w kt\u00f3rym w\u0142adza pozwala\u0142a wyselekcjonowanej grupie obywateli uczestniczy\u0107 za specjaln\u0105 op\u0142at\u0105 (wy\u017csze ceny tych pism) w infor\u00admacyjnej orgii, podczas kt\u00f3rej obna\u017ca\u0142a swe ukrywane na co dzie\u0144 kszta\u0142ty i zalotnie demonstrowa\u0142a co bardziej wyszukane figury politycznego dzia\u0142ania. Nic z tych rzeczy. Zasada kompromisu nie kasowa\u0142a zasady naczelnej. Pozwala\u0142a tylko na publikacj\u0119 nieco wi\u0119kszej puli informacyjnej, mniejsze zniekszta\u0142cenia proporcji tema\u00adtycznych, prezentacj\u0119 medioproblematyki, nieznaczne rozszerzenie terenu podleg\u0142ego krytyce i ograniczon\u0105 prezentacj\u0119 r\u00f3\u017cnych punkt\u00f3w widzenia. Naczelne kryteria obowi\u0105zywa\u0142y nadal, z tym, \u017ce wzbogacony informacyjnie obraz rzeczywisto\u015bci nie m\u00f3g\u0142 ju\u017c by\u0107 tak jednoznacznie pozytywny. Cho\u0107 s\u0142abo korespondowa\u0142 ze spo\u0142eczn\u0105 hierarchi\u0105 zapo\u00adtrzebowania informacyjnego, przez dodanie do\u0144 temat\u00f3w i informacji neutralnych oraz pewnej ilo\u015bci akcent\u00f3w krytycznych na poziomie medioproblematyki, nieco matowia\u0142. Nadal cechowa\u0142o go ub\u00f3stwo, kt\u00f3re wszak\u017ce w por\u00f3wnaniu z pismami codziennymi budzi\u0142o nieraz u czytelnika \u201einteligenckiego&#8221; mylne wra\u017cenie, \u017ce w odr\u00f3\u017cnieniu od wi\u0119kszo\u015bci jest on ju\u017c nie\u017ale poinformowany. Krytyka, nawet rozdrob\u00adniona i rzadko generalizuj\u0105ca, obejmowa\u0142a przecie\u017c zjawiska wy\u00adst\u0119puj\u0105ce w ca\u0142ej Polsce. Nie by\u0142 przy tym tak ostro respektowany wym\u00f3g ahistoryczno\u015bci uj\u0119cia. Uwa\u017cna lektura umo\u017cliwia\u0142a wi\u0119c dokonywanie w\u0142asnych por\u00f3wna\u0144 i generalizacji. Cz\u0119\u015b\u0107 materia\u0142\u00f3w dostarcza\u0142a neutralnych i po prostu ciekawych wiadomo\u015bci roz\u00adszerzaj\u0105cych og\u00f3ln\u0105 wiedz\u0119 o Polsce i \u015bwiecie, co r\u00f3wnie\u017c zwi\u0119ksza\u0142o mo\u017cliwo\u015bci samodzielnego por\u00f3wnywania. Rzadko, ale jednak ser\u00adwowane powa\u017cne materia\u0142y syntetyzuj\u0105ce na poziomie medio stanowi\u0142y sk\u0142adniki, z kt\u00f3rych mo\u017cna by\u0142o z\u0142o\u017cy\u0107 samemu obraz nieco szerszy. Prezentacja tematyki kulturalnej uczy\u0142a po\u015brednio wra\u017cliwo\u015bci na wa\u017cne zawsze pytania egzystencjalne. Ograniczone dopuszczenie do g\u0142osu r\u00f3\u017cnych punkt\u00f3w widzenia (np. pismo \u201eForum&#8221;) pozwala\u0142o na koniec czytelnikowi prasy \u201einteligenckiej&#8221; dostrzega\u0107 wielo\u015b\u0107 mo\u017c\u00adliwych stanowisk i samodzielnie dokonywa\u0107 wyboru.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wymienione mo\u017cliwo\u015bci, jakie czytelnikowi dawa\u0142a teoretycznie ta grupa pism, nie by\u0142y jednak dane mu automatycznie. Aby z niewielu okruch\u00f3w odfa\u0142szowa\u0107, wbrew zamierzeniom w\u0142adz, fikcyjnie har\u00admonijny obraz rzeczywisto\u015bci, trzeba by\u0142o dokona\u0107 nie lada wysi\u0142ku, polegaj\u0105cego na systematycznym \u015bledzeniu stosunkowo szerokiego wachlarza tytu\u0142\u00f3w i stopniowym gromadzeniu informacji istotnych. Wysi\u0142ek ten nie dawa\u0142 oczywi\u015bcie gwarancji prawid\u0142owego zrekonstru\u00adowania wszystkich aspekt\u00f3w rzeczywisto\u015bci z uwagi na obszary podleg\u0142e bezwzgl\u0119dnym zakazom (np. postulaty p\u0142acowe, zanieczyszczenie \u015brodowiska). Dodatkowym utrudnieniem by\u0142 fakt, \u017ce w\u0142adza poz\u00adwalaj\u0105c w ramach zasady kompromisu na nieco lepsze informowanie stosowa\u0142a jednocze\u015bnie techniki rozrzedzania i \u201eproszkowania&#8221; wielu informacji neutralnych i niejednoznacznych. Pierwsze zmniejsza\u0142y cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 ich pojawiania si\u0119, drugie za\u015b zapobiega\u0142y ich syn\u00adtetyzowaniu. Techniki rozrzedzaj\u0105ce dzia\u0142a\u0142y na dw\u00f3ch poziomach: rozrzedza\u0142y informacje niejednoznaczne w poszczeg\u00f3lnych numerach danego pisma w obr\u0119bie ca\u0142ej grupy czasopism. Kontrol\u0119 w obr\u0119bie numeru sprawowa\u0142a rutynowo i samodzielnie cenzura. Zatrzymanie informacji uzasadniano w\u00f3wczas nie tyle jej wymow\u0105, ile zbyt du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 informacji niejednoznacznych ju\u017c w numerze zamieszczonych. Informacja taka mog\u0142a by\u0107 zwykle opublikowana, tyle, \u017ce w nast\u0119pnych numerach. Pewnym odzwierciedleniem rozrzedzania w obr\u0119bie grupy s\u0105 zapisy GUKPPiW ograniczaj\u0105ce wprost cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 informowania o pewnych faktach. Tylko raz na przyk\u0142ad pozwolono opublikowa\u0107 informacj\u0119 o przyznaniu nagrody Nobla A. Sacharowowi (I, 122, a tak\u017ce: I, 112). Rozrzedzano tak\u017ce informacje o \u015bmierci A. S\u0142onims-kiego (I, 120), o polemice prasowej: Sokorski -Putrament (I, 116) i o osobie R. Pola\u0144skiego (I, 126). By\u0142y to jednak wszystko dyrektywy wycinkowe, nie ukazuj\u0105ce w pe\u0142ni skali i znaczenia rozrzedzania. Ca\u0142o\u015bciowy natomiast obraz stosowania tej techniki daje nam scenariusz propagandowy dotycz\u0105cy przeprowadzenia w polskich mass-mediach akcji pt.: 200-lecie USA. W punkcie trzecim tego scenariusza, zatytu\u0142owanym \u201eWskaz\u00f3wki metodologiczne&#8221; czytamy: \u201eUdzia\u0142 naszych \u015brodk\u00f3w masowego przekazu w obchodach winien by\u0107 odpowiednio roz\u0142o\u017cony w czasie wed\u0142ug nast\u0119puj\u0105cych ustale\u0144:<\/span><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"color: #000000;\">w okresie od marca do maja: tylko okazyjne wzmianki lub artyku\u0142y, roz\u0142o\u017cone pomi\u0119dzy r\u00f3\u017cne \u015brodki przekazu,<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">w miesi\u0105cu czerwcu: pewne nasilenie tematyki,<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">w dniach od 3 do 6 lipca: punkt kulminacyjny, w kt\u00f3rym winno by\u0107 najwi\u0119cej o 200-leciu, &#8211; okres po 6 lipca do wrze\u015bnia: okazyjne wzmianki, podobnie jak w okresie marzec-maj.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W celu unikni\u0119cia ewentualnej sytuacji, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasopism zamieszcza artyku\u0142y na te same tematy i w tym samym czasie, nale\u017cy opracowa\u0107 grafik temat\u00f3w i termin\u00f3w, uwzgl\u0119dniaj\u0105cy r\u00f3\u017cne artyku\u0142y (historyczne, polonijne, relacje PAP z uroczysto\u015bci) w r\u00f3\u017cnych terminach i w r\u00f3\u017cnej tonacji (pozytywne, neutralne czy krytyczne) dla poszczeg\u00f3lnych czasopism, co w sumie winno stworzy\u0107 zamierzony przez nas obraz, zgodny z za\u0142o\u017ceniami, zaprezentowany przez pras\u0119 polsk\u0105 jako ca\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z uwagi na du\u017c\u0105 no\u015bno\u015b\u0107 telewizji (&#8230;), dwie ameryka\u0144skie satelitarne transmisje z uroczysto\u015bci z Waszyngtonu id\u0105ce przez nasz\u0105 telewizj\u0119 w dniach 5 i 6 lipca, nasza telewizja winna by\u0107 s\u0142abiej w\u0142\u0105czana w program obchod\u00f3w ni\u017c np. prasa centralna. Telewizja nasza, poza wspomnianymi ju\u017c dwiema transmisjami, mog\u0142aby ograniczy\u0107 si\u0119 przyk\u0142adowo do:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">maksimum dw\u00f3ch film\u00f3w dokumentalnych o tematyce his-torycznej w czerwcu (ameryka\u0144ska i polonijna),<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">okazyjnego programu (jeden-dwa) o tematyce krajobrazowej czy turystycznej, umiej\u0119tnie po\u0142\u0105czonej z jakim\u015b motywem 200-lecia, w miesi\u0105cach marzec-maj,<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">kilku wzmianek w dzienniku wieczornym o uroczysto\u015bciach centralnych w Waszyngtonie, szczeg\u00f3lnie przy okazji wizyt pa\u0144\u00adstwowych i o aspektach historycznych&#8221; (I, 221-222)&#8221;.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na osobn\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje stosowanie techniki rozrzedzania przy tematach z zakresu kultury. S\u0142u\u017cy\u0142a ona do preparowania obrazu spo\u0142ecznej reakcji na niekt\u00f3re wydarzenia kulturalne. Dotyczy\u0142o to film\u00f3w, ksi\u0105\u017cek, przedstawie\u0144, audycji i artyku\u0142\u00f3w, kt\u00f3re \u015bwiadomie \u201ezwalniano do rozpowszechniania&#8221;, mimo \u017ce ociera\u0142y si\u0119 o granic\u0119 przeoczenia cenzorskiego. Z regu\u0142y wywo\u0142ywa\u0142y one \u017cywy odd\u017awi\u0119k w\u015br\u00f3d odbiorc\u00f3w, kt\u00f3ry jednak wyciszano. Kompromis informacyjny polega\u0142 tu na przekazaniu utworu odbiorcom, granic\u0105 kompromisu by\u0142o za\u015b polecenie, aby utw\u00f3r przeszed\u0142 w mass-mediach cicho. Wyciszanie odbywa\u0142o si\u0119 poprzez nakaz zast\u0119powania recenzji i dys\u00adkusji co najwy\u017cej wzmiankami o tych utworach. By\u0142o tak m.in. w przypadku ksi\u0105\u017cki K. Kersten o repatriacji ludno\u015bci polskiej po II wojnie \u015bwiatowej, kt\u00f3ra &#8211; jak g\u0142osi\u0142a instrukcja GUKPPiW &#8211; \u201ezawiera wiele stwierdze\u0144 sprzecznych z aktualnymi zadaniami pracy propagandowej&#8221; (I, 96). Podobny los spotka\u0142 prac\u0119 A. Ryfowej o dzia\u0142alno\u015bci organizacji \u201eSok\u00f3\u0142 Polski&#8221; w zaborze pruskim, wydan\u0105 notabene w nak\u0142adzie 300 egzemplarzy (I, 68). T\u0119 sam\u0105 procedur\u0119, pozwalaj\u0105c\u0105 tylko na opublikowanie tytu\u0142\u00f3w i og\u00f3lnych sformu\u0142owa\u0144 dotycz\u0105cych tematyki, zastosowano w przypadku wielu film\u00f3w (I, 61, 99). Przy niekt\u00f3rych (np. Barwy ochronne Zanussiego) odr\u0119bne instrukcje sterowa\u0142y informacj\u0105 przedpremierow\u0105, a odr\u0119bne regulo\u00adwa\u0142y dozwolony obraz reakcji spo\u0142ecznej po kilku tygodniach rozpo\u00adwszechniania (I, 127).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na koniec kilka s\u0142\u00f3w warto po\u015bwi\u0119ci\u0107 technice proszkowania informacji. Schemat jej dzia\u0142ania by\u0142 nast\u0119puj\u0105cy: uj\u0119cia syntetyczne, analityczne lub po prostu za obszerne nakazywano zast\u0105pi\u0107 opisem oderwanych od siebie, pojedynczych, konkretnych fakt\u00f3w lub skr\u00f3tem. Je\u015bli za\u015b i konkret uznano za niepo\u017c\u0105dany nakazywano zast\u0105pi\u0107 go og\u00f3lnikiem. Technik\u0119 t\u0119 stosowano powszechnie w tekstach ekonomicz\u00adnych, politycznych, historycznych oraz dotycz\u0105cych spraw szeroko rozumianej kultury (I, 37, 51, 53, 81, 88, 89, 100).<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Kilka_konkluzji\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Kilka konkluzji<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Og\u00f3lnie mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce blokada artykulacji w kana\u0142ach przekazuj\u0105cych informacj\u0119 do spo\u0142ecze\u0144stwa os\u0142abia\u0142a gro\u017ab\u0119 rozpadu struktury politycznej dzi\u0119ki zmniejszaniu napi\u0119\u0107 powstaj\u0105cych wsku\u00adtek blokowania pozosta\u0142ych kana\u0142\u00f3w artykulacji. Dzia\u0142o si\u0119 tak przede wszystkim dlatego, \u017ce sterowanie informacj\u0105 czyni\u0142o spo\u00ad\u0142ecze\u0144stwo niezdolnym do dokonania samodzielnej, krytycznej oceny rzeczywisto\u015bci. Wst\u0119pnym warunkiem takiej oceny jest bowiem szeroka baza informacyjna. Na jej podstawie prowadzi\u0107 mo\u017cna analizy stanu faktycznego, stawia\u0107 diagnozy. Za\u015b dzi\u0119ki nim spo\u00ad\u0142ecze\u0144stwo wysuwa argumenty i jest zdolne formu\u0142owa\u0107 swe postulaty. Spe\u0142nienie tych warunk\u00f3w powoduje, \u017ce staje si\u0119 aktywnym ucze\u00adstnikiem \u017cycia politycznego. W przeciwnym razie pozostaje przed\u00admiotem manipulacji, biern\u0105 i ubezw\u0142asnowolnion\u0105 mas\u0105. Polityka wobec \u015brodk\u00f3w masowego przekazu &#8211; jak to wykazali\u015bmy &#8211; mia\u0142a uniemo\u017cliwia\u0107 spe\u0142nienie wymienionych przez nas warunk\u00f3w. Za\u00adr\u00f3wno baza informacyjna jak i dokonane na jej podstawie analizy oraz formu\u0142owane na ich podstawie postulaty podlega\u0142y \u015bcis\u0142ej kontroli, kt\u00f3rej celem bezpo\u015brednim by\u0142o usuni\u0119cie z nich tego wszystkiego, co w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej mog\u0142o wywo\u0142a\u0107 ocen\u0119 negatywn\u0105 podstawowych wyznacznik\u00f3w politycznego status quo. Tak skonstruowany zbi\u00f3r informacji, pe\u0142ni\u0105cy funkcj\u0119 obrazu rze\u00adczywisto\u015bci przekazywanego spo\u0142ecze\u0144stwu, by\u0142 skrajnie jednostronny. W efekcie, przeci\u0119tny odbiorca by\u0142 informowany tyle\u017c cz\u0105stkowo, co i jednostronnie. Poniewa\u017c samodzielne uzupe\u0142nianie brak\u00f3w informacyjnych, dotarcie do analiz i syntetycznych ocen opartych na bardziej wszechstronnym materiale faktograficznym by\u0142o bardzo utrudnione, a niekiedy wr\u0119cz niemo\u017cliwe, zadanie to przekracza\u0142o prawie z regu\u0142y jego si\u0142y oraz mo\u017cliwo\u015bci i tak os\u0142abione apatycznym stosunkiem do spraw publicznych w og\u00f3le. Nie dociera\u0142a do\u0144 ani wszechstronna i wieloaspektowa informacja, ani wielo\u015b\u0107 opartych na niej syntetycznych ocen istniej\u0105cego stanu rzeczy, nie by\u0142 wi\u0119c zdolny do formu\u0142owania og\u00f3lniejszych postulat\u00f3w, ani do uza\u00adsadniania ich racjonalnymi argumentami opartymi na faktach. W tym w\u0142a\u015bnie kierunku zmierza\u0142a centralna polityka sterowania informacj\u0105, maj\u0105c na celu sta\u0142e zmniejszanie napi\u0119cia spo\u0142ecznego. Jej zabiegi, z jednej strony, zmniejsza\u0142y nacisk artykulacyjny, z drugiej &#8211; ogranicza\u0142y pole jednostkowej percepcji, w ramach kt\u00f3rego dokonywany by\u0142 wysi\u0142ek zrozumienia rzeczywisto\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Inaczej m\u00f3wi\u0105c, przeci\u0119tny obywatel jako uczestnik procesu poli\u00adtycznego by\u0142 po prostu bardzo s\u0142abo zorientowany w otaczaj\u0105cej go rzeczywisto\u015bci, z wyj\u0105tkiem spraw, z kt\u00f3rymi styka\u0142 si\u0119 bezpo\u015brednio. A poniewa\u017c im mniej mamy do powiedzenia, tym mniej uwiera nas ograniczona swoboda m\u00f3wienia, infantylizm informacyjny zmniejsza\u0142 frustracj\u0119 wywo\u0142an\u0105 blokad\u0105 pozosta\u0142ych kana\u0142\u00f3w artykulacji. Szcze\u00adg\u00f3lnie wa\u017cnym tego skutkiem by\u0142o, \u017ce deficyt informacyjny powodowa\u0142 brak orientacji g\u0142\u00f3wnie w zagadnieniach szerszych od do\u015bwiadczanych bezpo\u015brednio w najbli\u017cszym otoczeniu. W konsekwencji ulega\u0142a zasadniczej zmianie struktura artykulacji kierowanej do instytucji przedstawicielskich. Zdecydowan\u0105 przewag\u0119 mia\u0142y \u017c\u0105dania ma\u0142ego, a co najwy\u017cej \u015bredniego zasi\u0119gu. M\u00f3wi\u0105c obrazowo, przeci\u0119tny obywatel traktowa\u0142 organy przedstawicielskie nie jako instytucje, poprzez kt\u00f3re powinien wsp\u00f3\u0142uczestniczy\u0107 w sprawowaniu w\u0142adzy politycznej, ale jako biura interwencyjne, kt\u00f3re trzeba odwiedzi\u0107, gdy np. brak pawilonu spo\u017cywczego w nowym osiedlu sta\u0142 si\u0119 niezno\u015bny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Oczekiwania spo\u0142eczne jak gdyby same dostosowywa\u0142y si\u0119 &#8211; przy aktywnej jednak pomocy polityki informacyjnej &#8211; do mo\u017cliwo\u015bci dzia\u0142ania kana\u0142\u00f3w artykulacji. Redukowa\u0142o to w znacznym stopniu napi\u0119cia, jakie m\u00f3g\u0142by wywo\u0142a\u0107 rozziew pomi\u0119dzy faktycznym a ofic\u00adjalnie deklarowanym statusem przedstawicielskich organ\u00f3w w\u0142adzy. Tak to, przy powszechnej blokadzie systemu artykulacji, r\u00f3\u017cne jej mechanizmy nawzajem si\u0119 wspomaga\u0142y i uzupe\u0142nia\u0142y, tworz\u0105c nie\u00adstabilny, lecz sp\u00f3jny system.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_VII_Statysci_i_partia_wewnetrzna\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 VII \u00a0Staty\u015bci i partia wewn\u0119trzna<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Funkcjonowanie partii komunistycznej w systemie politycznym socjalizmu jest tematem bardzo obszernym i rozdzia\u0142 niniejszy nie pretenduje do wyczerpuj\u0105cego om\u00f3wienia tego problemu. Po\u015bwi\u0119cony jest kilku jedynie zagadnieniom z tego zakresu, jakkolwiek s\u0105dzimy, \u017ce maj\u0105 one kluczowe znaczenie dla zrozumienia wewn\u0119trznych proces\u00f3w zachodz\u0105cych w partii. Nasz tok rozumowania jest na\u00adst\u0119puj\u0105cy. Partia komunistyczna, aby mog\u0142a sprawowa\u0107 tzw. kierow\u00adnicz\u0105 rol\u0119 w systemie, musia\u0142a wpierw sama spe\u0142ni\u0107 warunek w postaci wewn\u0119trznej zwarto\u015bci szereg\u00f3w i jedno\u015bci dzia\u0142ania na zewn\u0105trz. Spe\u0142nienie tego warunku urasta\u0142o wszak\u017ce do podstawowego problemu, z jakim musia\u0142a si\u0119 boryka\u0107. By\u0142 w niej bowiem wszechobecny i permanentnie istniej\u0105cy czynnik, kt\u00f3ry j\u0105 dezintegrowa\u0142: brak jedno\u015bci interes\u00f3w w\u015br\u00f3d samych cz\u0142onk\u00f3w partii. Jego ci\u0105g\u0142a neutralizacja by\u0142a, wed\u0142ug nas, najistotniejszym procesem zachodz\u0105cym w partii, aczkolwiek nie jest on jedynym elementem obrazu jej wewn\u0119trznego funkcjonowania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak okre\u015blony problem badawczy kieruje nasz\u0105 uwag\u0119 w tym rozdziale na relacj\u0119: masy partyjne-aparat. Pomijamy zatem w analizie, co z pewno\u015bci\u0105 stanowi jej zubo\u017cenie, szereg zagadnie\u0144 z zakresu wewn\u0119trznego funkcjonowania samego aparatu, a zw\u0142aszcza &#8211; me\u00adchanizm kszta\u0142towania si\u0119 niejawnych koterii i ich znaczenia. Z przy\u00adj\u0119tego przez nas punktu widzenia s\u0105 to jednak zjawiska wt\u00f3rne, b\u0119d\u0105ce pochodn\u0105 procesu podstawowego &#8211; neutralizacji braku jedno\u015bci.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Statut_PZPR\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Statut PZPR<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jest charakterystyczne, \u017ce problem osi\u0105gni\u0119cia zwarto\u015bci szereg\u00f3w i jedno\u015bci dzia\u0142ania, tak mocno przez nas eksponowany, w zasadzie by\u0142 nieobecny w sformalizowanych zasadach organizacyjnych i regu\u0142ach \u017cycia wewn\u0105trzpartyjnego zapisanych w statucie PZPR. Statut prze\u00adkazuj\u0105cy normatywn\u0105 wizj\u0119 partii zak\u0142ada\u0142 bowiem z g\u00f3ry istnienie w obr\u0119bie tej organizacji jedno\u015bci interes\u00f3w, kt\u00f3rej naturaln\u0105 pochodn\u0105 jest oczywi\u015bcie wewn\u0119trzna zwarto\u015b\u0107 i jednolito\u015b\u0107 dzia\u0142ania na zewn\u0105trz. \u015awiadczy\u0142y o tym jego liczne postanowienia, kt\u00f3re zdawa\u0142y si\u0119 wyklucza\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyst\u0105pienia konflikt\u00f3w wewn\u0105trz partii. Wyj\u0105tki od tej zasady potwierdza\u0142y regu\u0142\u0119, gdy\u017c nieliczne wspomniane w statucie sytuacje konfliktowe opisane by\u0142y od razu za pomoc\u0105 kategorii oceniaj\u0105cych je negatywnie i traktowane jako anormalne. Za\u0142o\u017cenie jedno\u015bci wewn\u0119trznej, czyli braku konflikt\u00f3w, znalaz\u0142o wyraz w sta\u00adnowionych przez statut zasadach wzajemnych relacji pomi\u0119dzy or\u00adganizacjami poszczeg\u00f3lnych szczebli, a ich zwierzchnimi w\u0142adzami1. Statut nie przewidywa\u0142, by mi\u0119dzy ustaleniami Zjazd\u00f3w i terenowych konferencji sprawozdawczo-wyborczych, a ich konkretyzacj\u0105 przez komitety mog\u0142a powsta\u0107 jakakolwiek niezgodno\u015b\u0107 czy te\u017c sprzeczno\u015b\u0107. Przyznaj\u0105c komitetowi pe\u0142n\u0105 swobod\u0119 interpretacji uchwa\u0142 Zjazdu (konferencji) Statut zak\u0142ada\u0142 jednocze\u015bnie, \u017ce b\u0119dzie to zawsze inter\u00adpretacja s\u0142uszna i znajduj\u0105ca pe\u0142n\u0105 aprobat\u0119. Za\u0142o\u017cenie to owocowa\u0142o w statucie trojako.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po pierwsze, brak by\u0142o w nim jakichkolwiek wymog\u00f3w i ogranicze\u0144, stawianych komitetowi co do operacjonalizowania ustale\u0144 Zjazdu (terenowej konferencji) na j\u0119zyk jego w\u0142asnych uchwa\u0142, wytycznych, instrukcji i innych form polece\u0144. Spo\u015br\u00f3d dwunastu wymienionych w statucie wymog\u00f3w i ogranicze\u0144, kt\u00f3rym podlega\u0142 Komitet Central\u00adny2, tylko jeden odnosi\u0142 si\u0119 do omawianego problemu, lecz mia\u0142 jedynie charakter formalny. Przewidywa\u0142 minimaln\u0105 cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 zwo\u0142ywania posiedze\u0144 plenarnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie, mieli\u015bmy do czynienia w statucie z wiele m\u00f3wi\u0105c\u0105 wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015bci\u0105 w ustalaniu trybu dokonywania przez Zjazd (terenow\u0105 konferencj\u0119) ocen ust\u0119puj\u0105cego komitetu. Statut ogranicza\u0142 si\u0119 do og\u00f3lnego wskazania podmiotu, w kt\u00f3rego kompetencji ocena ta le\u017cy. Nie wspomina\u0142 natomiast ani s\u0142owem, jak powinien wygl\u0105da\u0107 tryb post\u0119powania w wypadku niezatwierdzenia przez Zjazd (kon\u00adferencj\u0119) sprawozdania komitetu. Poniewa\u017c by\u0142aby to sytuacja bardzo powa\u017cna, o niezwykle daleko id\u0105cych konsekwencjach, brak jej om\u00f3wienia pozwala przypuszcza\u0107, \u017ce nie zosta\u0142a przewidziana. Umac\u00adnia to przypuszczenie analiza bardziej szczeg\u00f3\u0142owych instrukcji Sek\u00adretariatu KC odno\u015bnie do przebiegu konferencji sprawozdawczo\u00adwyborczych. Tu r\u00f3wnie\u017c nie znajdujemy wzmianki w tej sprawie, a nie mo\u017cna tego uzna\u0107 za przeoczenie, gdy\u017c w okresie 1950-1975 nast\u0105pi\u0142a daleko id\u0105ca precyzacja i formalizacja innych etap\u00f3w konferencji. Tylko ta kwestia pozosta\u0142a w ci\u0105gu dwudziestu kilku lat nie sfor\u00admalizowana.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W zwi\u0105zku z powy\u017cszym, nasuwa si\u0119 pewna uwaga o przewidywanej statutowo og\u00f3lnopartyjnej dyskusji nad tezami zjazdowymi og\u0142asza\u00adnymi przez Komitet Centralny3. Cz\u0119\u015bci\u0105 wst\u0119pn\u0105 tez by\u0142o sprawozdanie KC z realizacji programu wytyczonego na poprzednim Zje\u017adzie. Mo\u017cliwo\u015b\u0107 niezatwierdzenia tego sprawozdania przez przedzjazdowe terenowe konferencje sprawozdawczo-wyborcze w\u0142a\u015bciwie nie istnia\u0142a, je\u015bli uwzgl\u0119dni\u0107, \u017ce opinie i wnioski tam zg\u0142aszane musia\u0142y by\u0107 &#8211; w my\u015bl przedzjazdowych instrukcji Sekretariatu KC &#8211; ocenione wpierw przez instancje nadrz\u0119dne, zanim mo\u017cna je by\u0142o umie\u015bci\u0107 w uchwale konferencji. Ze wzgl\u0119du na zasad\u0119 hierarchicznej podleg\u0142o\u015bci, kampania wnioskowa by\u0142a zatem w pe\u0142ni kontrolowana odg\u00f3rnie4.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po trzecie, za\u0142o\u017cona w statucie nieomylno\u015b\u0107 komitetu w inter\u00adpretowaniu uchwa\u0142 Zjazdu (konferencji) oraz za\u0142o\u017cona pe\u0142na aprobata tej interpretacji przez organizacje mu podleg\u0142e, spowodowa\u0142a, \u017ce nie zosta\u0142a powo\u0142ana \u017cadna instytucja s\u0142u\u017c\u0105ca odwo\u0142ywaniu si\u0119 poszczeg\u00f3l\u00adnych organizacji w obronie swego stanowiska, natomiast w rozdziale po\u015bwi\u0119conym centralizmowi demokratycznemu a\u017c dwukrotnie zobo\u00adwi\u0105zywano organizacje ni\u017cszego szczebla do podporz\u0105dkowania si\u0119 w\u0142adzom szczebla wy\u017cszego: raz &#8211; w wyliczeniu zasad centralizmu demokratycznego i po raz drugi, jakby dla przypomnienia, zaraz po udzieleniu im prawa samodzielnego podejmowania uchwa\u0142 w sprawach swego terenu. Wydaje si\u0119 to logiczn\u0105 konsekwencj\u0105 przyj\u0119tych za\u0142o\u017ce\u0144. Skoro z za\u0142o\u017cenia konflikty nie istniej\u0105, nie ma racji bytu instytucja, kt\u00f3ra by je rozwi\u0105zywa\u0142a. W przedstawionej w statucie bezkonfliktowej wizji partii skupionej wok\u00f3\u0142 nieomylnego Komitetu Centralnego, fakt podj\u0119cia przez organizacj\u0119 uchwa\u0142y konfliktowej wzgl\u0119dem uchwa\u0142 w\u0142adz wy\u017cszych mo\u017ce by\u0107 uznany tylko za anormalny. Organizacja, kt\u00f3ra taki zgrzyt wywo\u0142a, nie ma prawa dowodzi\u0107 swej racji, skoro z za\u0142o\u017cenia jej nie ma. Zgodnie z tym tokiem rozumowania, uchwalony na VI Zje\u017adzie PZPR w roku 1971 statut przyzna\u0142 egzekutywom komitet\u00f3w wojew\u00f3dzkich prawo rozwi\u0105zywania organizacji, kt\u00f3rych dzia\u0142alno\u015b\u0107 jest sprzeczna z lini\u0105 polityczn\u0105 partii. Fragment ten wymaga nieco bli\u017cszej analizy. Przyznane prawo rozwi\u0105zywania organizacji opiera\u0142o si\u0119 &#8211; przypomnijmy raz jeszcze &#8211; na za\u0142o\u017ceniu, i\u017c komitet wojew\u00f3dzki nie mo\u017ce mylnie interpretowa\u0107 uchwa\u0142 kon\u00adferencji, z czego wynika, \u017ce jest w\u0142adny ocenia\u0107 uchwa\u0142y organizacji mu podleg\u0142ych. Przy czym statut nie stanowi\u0142 co uczyni\u0107, gdy organizacj\u0105 dzia\u0142aj\u0105c\u0105 wbrew linii partii jest sama instancja wojew\u00f3dz\u00adka. Wynika\u0142o st\u0105d, \u017ce anomalia powy\u017csza mo\u017ce si\u0119 wyl\u0119gn\u0105\u0107 tylko w ni\u017cszych ogniwach. Mamy wi\u0119c tu do czynienia z wynikaj\u0105c\u0105 ze statutu gradacj\u0105 nieomylno\u015bci. Zwr\u00f3\u0107my uwag\u0119 te\u017c, \u017ce nieomylno\u015b\u0107 przys\u0142ugiwa\u0142a nie tylko komitetowi wojew\u00f3dzkiemu jako ca\u0142o\u015bci, lecz tak\u017ce jego organowi wykonawczemu, jakim by\u0142a egzekutywa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cho\u0107 prawo odwo\u0142ywania si\u0119 w obronie w\u0142asnego stanowiska nie przys\u0142ugiwa\u0142o organizacjom, to jednak przyznano je poszczeg\u00f3lnym cz\u0142onkom partii. Aczkolwiek dzi\u0119ki temu zachowany zosta\u0142 wym\u00f3g post\u0119powania demokratycznego, koszt tego by\u0142 bardzo wysoki. Wpro\u00adwadzaj\u0105c to prawo do statutu wprowadzono zarazem ide\u0119 gro\u017an\u0105 i zasadniczo sprzeczn\u0105 z jego duchem. Usankcjonowano mianowicie istnienie konfliktu w \u0142onie partii. Niebezpieczny by\u0142 powsta\u0142y w ten spos\u00f3b wy\u0142om w za\u0142o\u017conej a priori pe\u0142nej, wzajemnej aprobacie mi\u0119dzy wszystkimi instancjami partyjnymi. Gro\u017ab\u0119, jak\u0105 to prawo nios\u0142o w przypadku jego masowego wykorzystania, musiano zatem zneutralizowa\u0107. W tym celu przyj\u0119to nast\u0119puj\u0105c\u0105 procedur\u0119. Organ, do kt\u00f3rego cz\u0142onek partii zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w obronie swego stanowiska, mia\u0142 w praktyce pe\u0142n\u0105 swobod\u0119 decyzji, co pocz\u0105\u0107 dalej z tym odwo\u0142aniem. Prawo do obrony swego stanowiska, b\u0119d\u0105c elementem demokracji wewn\u0105trzpartyjnej, nie mog\u0142o by\u0107 bowiem &#8211; jak g\u0142osi\u0142 statut &#8211; nadu\u017cywane do cel\u00f3w sprzecznych z interesami partii. Wyliczenie w statucie mo\u017cliwych nadu\u017cy\u0107 na tym polu w spos\u00f3b bardzo og\u00f3lny umo\u017cliwia\u0142o tak szerok\u0105 ich interpretacj\u0119 przez instancj\u0119, do kt\u00f3rej wp\u0142yn\u0119\u0142o odwo\u0142anie, \u017ce praktycznie w spos\u00f3b dowolny dokonywa\u0142a ona selekcji spraw na te, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 rozpatrzone, i te, kt\u00f3re nale\u017cy z miejsca odrzuci\u0107. W zwi\u0105zku z tym, nale\u017ca\u0142oby m\u00f3wi\u0107 nie tyle o prawie odwo\u0142ania si\u0119 w obronie swego stanowiska, ile o prawie ubiegania si\u0119 o mo\u017cliwo\u015b\u0107 skorzystania z takiego prawa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przypomnijmy na koniec, \u017ce przedstawionemu w statucie obrazowi partii jako organizacji bezkonfliktowej towarzyszy\u0142o zapisane r\u00f3wnie\u017c w statucie prawo swobodnej dyskusji. To bezkonfliktowe wsp\u00f3\u0142ist\u00adnienie, je\u015bli wykluczy\u0107 naiwno\u015b\u0107 lub cynizm autor\u00f3w, zawdzi\u0119cza\u0107 mo\u017cna jedynie generalnemu za\u0142o\u017ceniu o jedno\u015bci interes\u00f3w mas partyjnych.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Jednosc_dzialania_partii_na_zewnatrz\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Jedno\u015b\u0107 dzia\u0142ania partii na zewn\u0105trz<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Znaczenie_jednosci_i_czynniki_jej_zagrazajace\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Znaczenie jedno\u015bci i czynniki jej zagra\u017caj\u0105ce<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Statut, jak ju\u017c powiedzieli\u015bmy, by\u0142 normatywn\u0105 wizj\u0105 partii, stanowi\u0142 wi\u0119c wzorzec poprawnych relacji, jakie powinny zachodzi\u0107 w jej obr\u0119bie. Znaczenie tego wzorca polega\u0142o na tym, \u017ce jego skuteczna realizacja w praktyce prowadzi\u0142a do jedno\u015bci dzia\u0142ania partii na zewn\u0105trz. Jedno\u015b\u0107 dzia\u0142ania na zewn\u0105trz oznacza\u0142a skoor\u00addynowane, harmonijne i solidarne wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie wszystkich ogniw partii skonsolidowanych wok\u00f3\u0142 aktualnej linii politycznej sformu\u0142owa\u00adnej przez kierownictwo, przy czym nie by\u0142a to konsolidacja wok\u00f3\u0142 dowolnych interpretacji tej linii przez poszczeg\u00f3lne ogniwa, lecz wok\u00f3\u0142 interpretacji zgodnej z intencjami kierownictwa partyjnego. W efekcie, wszechobecna partia reprezentowa\u0107 mia\u0142a jednolite stanowisko zar\u00f3w\u00adno co do tego, czym jest aktualny \u201einteres og\u00f3lny&#8221;, jak te\u017c &#8211; co nale\u017cy zwalcza\u0107 jako brak jedno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jedynym fa\u0142szem statutu, kt\u00f3ry powodowa\u0142 jednak zasadnicz\u0105 i nieusuwaln\u0105 rozbie\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy zapisan\u0105 w nim idealn\u0105 wizj\u0105 partii a rzeczywist\u0105 praktyk\u0105 jej dzia\u0142ania, by\u0142o za\u0142o\u017cenie &#8211; ideologicznej zreszt\u0105 proweniencji &#8211; i\u017c przedstawiony w statucie obraz wewn\u0105trz\u00adpartyjnych interreakcji i ich konsekwencja w postaci jednolitego dzia\u0142ania i jednolitego stanowiska s\u0105 naturaln\u0105 pochodn\u0105 jedno\u015bci interes\u00f3w, kt\u00f3ra cechowa\u0107 mia\u0142a partyjne masy. Tylko dzi\u0119ki owemu za\u0142o\u017ceniu mog\u0142y bezkolizyjnie &#8211; cho\u0107 tylko na kartach statutu &#8211; wsp\u00f3\u0142istnie\u0107 ze sob\u0105: swobodna artykulacja i brak konflikt\u00f3w. Ponie\u00adwa\u017c jednak jedno\u015bci interes\u00f3w nigdy nie by\u0142o, swobodna artykulacja musia\u0142aby doprowadzi\u0107 do ujawnienia r\u00f3\u017cnic interes\u00f3w w \u0142onie partii i pojawienia si\u0119 w wyniku tego na publicznym, partyjnym forum konflikt\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">By\u0142oby to zjawisko tym gro\u017aniejsze, \u017ce wobec zablokowania artykulacji w innych kana\u0142ach (np. radach narodowych, sejmie, zwi\u0105zkach zawodowych, mass-mediach) wszystkie istniej\u0105ce interesy, opinie i postulaty szuka\u0142yby gor\u0105czkowo sposobu wypowiedzenia si\u0119 i realizacji. Ka\u017cdy wy\u0142om powsta\u0142y w blokadzie zosta\u0142by szybko zapchany przez grupy i jednostki wyra\u017caj\u0105ce swe interesy, opinie i postulaty, cho\u0107by szczelina ta powsta\u0142a w miejscu pozornie odleg\u0142ym od sfery polityki. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem nieustannego naporu, przynajmniej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa, na zamkni\u0119te kana\u0142y artykulacji. Otwarcie jakiegokolwiek powodowa\u0142oby w tym miejscu gwa\u0142town\u0105 kumulacj\u0119 i nat\u0119\u017cenie. S\u0142owem, og\u00f3lna blokada kana\u0142\u00f3w wzmacnia\u0142a nacisk artykulacyjny na ka\u017cdy z nich. Partia nie stanowi\u0142a w tym wzgl\u0119dzie wyj\u0105tku. By\u0142a organizacj\u0105 wieloszczeblow\u0105, formalnie przystosowan\u0105 do absorpcji artykulacji. Gdyby zatem, po zablokowa\u00adniu wszystkich kana\u0142\u00f3w pozostawi\u0107 ten jeden otwarty, a tym samym pozwoli\u0107 na nieskr\u0119powan\u0105, oddoln\u0105 artykulacj\u0119 i swobodne podej\u00admowanie w oparciu o ni\u0105 uchwa\u0142 przez poszczeg\u00f3lne organizacje partyjne, to istniej\u0105cy brak jedno\u015bci musia\u0142by si\u0119 ujawni\u0107 w formalnych strukturach partyjnych w postaci wyartyku\u0142owania ca\u0142ej gamy kon\u00adfliktowych wzgl\u0119dem siebie interes\u00f3w spo\u0142ecznych. Partia przekszta\u0142\u00adci\u0142aby si\u0119 w organizacj\u0119 zast\u0119pcz\u0105. Interesy, st\u0142umione gdzie indziej, szuka\u0142yby mo\u017cliwo\u015bci ujawnienia si\u0119 w ramach struktur partyjnych. W systemie wielopartyjnym, r\u00f3\u017cne opcje ideologiczno-programowe poszczeg\u00f3lnych partii umo\u017cliwiaj\u0105 naturaln\u0105 selekcj\u0119 i grupowanie si\u0119 tych interes\u00f3w w jednolitych blokach. Jednak\u017ce wyra\u017cenie ich wszyst\u00adkich w ramach jednej organizacji, w kt\u00f3rej na dodatek nie istniej\u0105 sformalizowane procedury mediacyjne, czyni niezwykle trudnym, o ile w og\u00f3le mo\u017cliwym, osi\u0105gni\u0119cie mi\u0119dzy tymi wszystkimi, tak zr\u00f3\u017c\u00adnicowanymi interesami zadowalaj\u0105cego kompromisu. \u015awiadectwem takich trudno\u015bci by\u0142 cho\u0107by okres bezpo\u015brednio poprzedzaj\u0105cy X Zjazd RKP(b), w roku 1921.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opisana sytuacja stanowi\u0142aby \u015bmiertelne zagro\u017cenie dla partii, sprawowania przez ni\u0105 kierowniczej roli, a w konsekwencji dla dalszego trwania systemu politycznego o opisywanej przez nas strukturze. Zagro\u017cenie, o kt\u00f3rym mowa, by\u0142o dwojakiego rodzaju. Po pierwsze, publiczne ujawnienie w obr\u0119bie partii rozbie\u017cnych i konfliktowych interes\u00f3w w formie odpowiednich uchwa\u0142 i decyzji instancji r\u00f3\u017cnych szczebli spowodowa\u0107 musia\u0142o, o ile jest to zjawisko powszechne, zatarcie si\u0119 dwutorowego mechanizmu narzucania ca\u0142emu systemowi wypracowanej na szczycie partii linii dzia\u0142ania oraz jednoczesnego niedopuszczania &#8211; przez blokad\u0119 artykulacji &#8211; do ujawnienia wobec niej sprzeciwu. Wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 tego mechanizmu by\u0142y &#8211; jak pami\u0119tamy &#8211; specyficzne konstrukcje prawne, kt\u00f3re regulowa\u0142y dzia\u0142anie instytucji politycznych. Pozwala\u0142y one instancjom partyjnym na penetrowanie i kontrolowanie owych instytucji: gwarantowa\u0142y te\u017c bezkolizyjny sp\u0142yw w d\u00f3\u0142 dyrektyw zgodnych z aktualn\u0105 lini\u0105 partii. Skuteczno\u015b\u0107 wykorzystania tego mechanizmu uzale\u017cniona by\u0142a od koordynacji dzia\u0142a\u0144 mi\u0119dzy tymi ogniwami partii, kt\u00f3re nadzorowa\u0142y sp\u0142yw w d\u00f3\u0142 dyrektyw w strukturach pozapartyjnych (kana\u0142 sterowania central\u00adnego), a tymi, kt\u00f3re na miejscu zapewnia\u0142y w\u0142a\u015bciw\u0105 atmosfer\u0119 dla ich akceptacji (kana\u0142 kontroli lokalnej). Warunkiem tej koordynacji by\u0142o jednolite, aprobuj\u0105ce stanowisko tych ogniw wobec ka\u017cdej sfor\u00admu\u0142owanej przez partyjne kierownictwo linii. Wiemy ju\u017c, \u017ce swobodna artykulacja, w warunkach braku jedno\u015bci i blokady pozosta\u0142ych kana\u0142\u00f3w, jednolitego stanowiska zrodzi\u0107 nie mog\u0142a. Problem polega\u0142 jednak na tym, \u017ce owa misterna siatka przepis\u00f3w przestawa\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 tym, do kt\u00f3rych dyspozycji zosta\u0142a oddana, je\u015bli zaczynali oni k\u0142\u00f3ci\u0107 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105. Gdyby nie by\u0142o w partii jednolitego stanowiska, nie mog\u0142aby ona jako ca\u0142o\u015b\u0107 nic narzuca\u0107 reszcie systemu, gdy\u017c linia opracowana na g\u00f3rze natrafi\u0142aby ju\u017c na wst\u0119pie na op\u00f3r ni\u017cszych instancji, czyli tych ludzi, kt\u00f3rzy j\u0105 mieli narzuca\u0107 na dole. Partia nie mog\u0142a te\u017c niczego skutecznie blokowa\u0107, skoro nie by\u0142oby w\u015br\u00f3d samych blokuj\u0105cych zgody, co blokowa\u0107 nale\u017cy. Brak jedno\u015bci spowodowa\u0142by zatem zaci\u0119cie si\u0119 mechanizmu blokuj\u0105co-narzucaj\u0105ce\u00adgo, dzi\u0119ki kt\u00f3remu system polityczny broniony by\u0142 przed infiltracj\u0105 dysfunkcjonalnego dla\u0144 czynnika &#8211; ujawnionego braku jedno\u015bci. W efekcie brak jedno\u015bci ujawni\u0142by si\u0119 na du\u017co szersz\u0105 skal\u0119 w obr\u0119bie ca\u0142ego ju\u017c, nie przystosowanego do dzia\u0142ania w tych warunkach, systemu politycznego, gro\u017c\u0105c jego rozsadzeniem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Drugim zagro\u017ceniem, jakie stanowi\u0142a dla partii swobodna w niej artykulacja, by\u0142a jej statutowa bezradno\u015b\u0107 wobec pojawienia si\u0119 w niej na szersz\u0105 skal\u0119 oficjalnie wyra\u017canych rozbie\u017cno\u015bci. Partia stan\u0119\u0142aby w\u00f3wczas nie tylko w obliczu coraz mniejszej skuteczno\u015bci w narzucaniu ca\u0142emu systemowi swej woli, ale nie by\u0142aby te\u017c w stanie przeciwdzia\u0142a\u0107 temu statutowymi \u015brodkami dyscyplinuj\u0105cymi. Spe\u0142\u00adnia\u0142y one bowiem sw\u0105 rol\u0119 tylko w\u00f3wczas, gdy ujawnienie roz\u00adbie\u017cno\u015bci by\u0142o zjawiskiem odosobnionym i wyj\u0105tkowym. Je\u015bli bowiem instancja zwierzchnia uzna\u0142a uchwa\u0142y podleg\u0142ej organizacji za nie\u00adzgodne z \u201elini\u0105&#8221;, cz\u0142onkowie tej ostatniej zdawali sobie doskonale spraw\u0119 z beznadziejno\u015bci obstawania przy w\u0142asnym zdaniu. Jako organizacji nie przys\u0142ugiwa\u0142o im przecie\u017c prawo odwo\u0142ania do komisji kontroli partyjnej. Solidarne odwo\u0142anie si\u0119 ka\u017cdego z nich z osobna nie przynios\u0142oby rezultatu w obliczu zintegrowania komisji kontroli z instancj\u0105, przy kt\u00f3rej dzia\u0142a\u0142a, a kt\u00f3ra wyrazi\u0142a negatywn\u0105 ocen\u0119 uchwa\u0142 ich organizacji. Zlekcewa\u017cenie za\u015b tej oceny powodowa\u0107 musia\u0142o rozwi\u0105zanie organizacji, i (lub) usuni\u0119cie jej cz\u0142onk\u00f3w z partii. Dalsze zorganizowane dzia\u0142anie, pr\u00f3by poinformowania szerszej opinii publicznej, szukanie pomocy w innych organizacjach partyjnych &#8211; wszystko to ju\u017c podpada\u0142o pod odpowiednio elastyczne artyku\u0142y kodeksu karnego. Ograniczyli\u015bmy si\u0119 tu do wyliczenia wy\u0142\u0105cznie formalnych \u015brodk\u00f3w dyscyplinarnych, zak\u0142adaj\u0105c pe\u0142n\u0105 solidarno\u015b\u0107 i zdeterminowanie cz\u0142onk\u00f3w \u201ekonfliktowej&#8221; organizacji. W praktyce stoi jeszcze do dyspozycji bogata gama nieformalnych \u015brodk\u00f3w nacisku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Skuteczno\u015b\u0107 opisanych metod jest jednak odwrotnie proporcjonalna do skali i zasi\u0119gu ewentualnie ujawnionego braku jedno\u015bci. Co wi\u0119cej, ich stosowanie przy szeroko ju\u017c ujawnionych rozbie\u017cno\u015bciach mog\u0142oby przynie\u015b\u0107 skutki odwrotne od zamierzonych, pot\u0119guj\u0105c i zaostrzaj\u0105c konflikty. Gwa\u0142townie bowiem zmniejszy\u0142aby si\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107 stosowania nieformalnych \u015brodk\u00f3w nacisku, zar\u00f3wno negatywnych (szykany SB, usuwanie z pracy itp.), jak i pozytywnych (przesuni\u0119cia do lepszej pracy, przydzia\u0142y deficytowych d\u00f3br itp.). Swobodna artykulacja, zw\u0142aszcza je\u015bli w wyniku zaci\u0119cia si\u0119 mechanizmu blokady rozprze\u00adstrzeni\u0142aby si\u0119 ju\u017c poza parti\u0119, mog\u0142aby metody te ujawni\u0107, pot\u0119guj\u0105c napi\u0119cia. Rygorystyczne za\u015b przestrzeganie statutowych metod dys\u00adcyplinarnych, zak\u0142adaj\u0105c optymistycznie mo\u017cliwo\u015b\u0107 ich egzekwowania w warunkach powszechnie ujawnionego braku jedno\u015bci oraz przyj\u00admuj\u0105c, ma\u0142o zreszt\u0105 realnie, bierno\u015b\u0107 tych, kt\u00f3rzy byliby im poddawani, mog\u0142oby wtedy prowadzi\u0107 do samob\u00f3jczego likwidowania partii na du\u017cych obszarach. Instalowanie za\u015b tam nowych kom\u00f3rek, pomijaj\u0105c ju\u017c zwi\u0105zane z tym trudno\u015bci, nie likwidowa\u0142oby konflikt\u00f3w, o ile pozostawiono by nadal \u017ar\u00f3d\u0142o wszystkich k\u0142opot\u00f3w &#8211; prawo rzeczy\u00adwi\u015bcie swobodnej artykulacji. Je\u015bli za\u015b uchylimy za\u0142o\u017cenie o bierno\u015bci, b\u0119dziemy obserwowa\u0107 kontrakcje i sojusze gwa\u0142tem dyscyplinowanych, nie przebieraj\u0105ce w s\u0142owach polemiki udost\u0119pniane szerszej publiczno\u00ad\u015bci, roz\u0142amy i schizmy, tworzenie \u201eprawdziwych&#8221; partii komunistycz\u00adnych itd., a wszystko to przy zamieraj\u0105cym mechanizmie narzucania i blokowania oraz masowym odp\u0142ywie cz\u0142onk\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ten zarysowany z grubsza scenariusz specjalnie pomija inne metody przywracania zwarto\u015bci szereg\u00f3w partyjnych, aby uwypukli\u0107 nie\u00adskuteczno\u015b\u0107 metod statutowych. W rzeczywisto\u015bci te\u017c powszechnie stosowane s\u0105 inne metody, statutowe za\u015b &#8211; z wielk\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105 i dopiero, gdy pierwsze oczyszcz\u0105 przedpole zmniejszaj\u0105c wst\u0119pnie zasi\u0119g i skal\u0119 rozbie\u017cno\u015bci. Nie wymienione dot\u0105d posuni\u0119cia polityczne to: obcinanie skrzyde\u0142 &#8211; czyli polityka dyskredytacji postaw eks\u00adtremalnych; akcentowanie spraw wsp\u00f3lnych, \u0142\u0105cz\u0105cych ca\u0142\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 partyjn\u0105 i zwi\u0105zane z tym uwypuklenie wsp\u00f3lnych zagro\u017ce\u0144; nie\u00adprowokowanie ostrych konflikt\u00f3w wewn\u0105trzpartyjnych poprzez cho\u0107by marginesowe tylko korzystanie z opisanych ju\u017c statutowych \u015brodk\u00f3w dyscyplinuj\u0105cych; tworzenie kontrolowanych uj\u015b\u0107 agresji w formie konflikt\u00f3w zast\u0119pczych itp. Osobn\u0105 metod\u0105 na po\u0142y polityczn\u0105, a na po\u0142y statutow\u0105, w zwi\u0105zku z tym uruchamian\u0105 z du\u017c\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105, jest czystka.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Skuteczno\u015b\u0107 wymienionych dzia\u0142a\u0144 politycznych by\u0142a r\u00f3wnie\u017c ograniczona i zale\u017ca\u0142a od wielu czynnik\u00f3w, mi\u0119dzy innymi od tego, kiedy zostan\u0105 one podj\u0119te (im szybciej tym lepiej); jaka by\u0142a skala ujawnionych rozbie\u017cno\u015bci (im mniej problem\u00f3w spornych i im mniej zasadnicze by\u0142y rozbie\u017cno\u015bci, tym skuteczniej metody te dzia\u0142a\u0142y); jaki by\u0142 zasi\u0119g ujawnionego braku jedno\u015bci (im szerzej rozlewa si\u0119 on poza parti\u0119 i im bardziej swobodna artykulacja by\u0142a tam zorganizowana, tym gorsza by\u0142a efektywno\u015b\u0107 wymienionych dzia\u0142a\u0144); wreszcie &#8211; od sytuacji gospodarczej (im lepsza tym skuteczniej dzia\u0142a\u0142y). Bez wzgl\u0119du jednak na to, kiedy i jak dzia\u0142ania polityczne przywr\u00f3ci\u0142yby wewn\u0119trzn\u0105 jedno\u015b\u0107 partii, gro\u017ane samo w sobie dla istnienia systemu by\u0142o to, \u017ce tymczasem mechanizm blokuj\u0105co-narzucaj\u0105cy by\u0142 przynajmniej cz\u0119\u015b\u00adciowo niesprawny. Oczywi\u015bcie, mo\u017cna chwilowo i cz\u0119\u015bciowo neu\u00adtralizowa\u0107 tego skutki odstr\u0119czaj\u0105c spo\u0142ecze\u0144stwo od bardziej zdecy\u00addowanej artykulacji \u017c\u0105da\u0144 przez wskazywanie negatywnych nast\u0119pstw gospodarczych, zagro\u017ce\u0144 dla suwerennego bytu pa\u0144stwowego itp. Mo\u017cna by\u0142o wreszcie dusi\u0107 kryzys si\u0142\u0105 w\u0142asn\u0105 lub sojusznik\u00f3w. Koszty jednak tych ostatnich posuni\u0119\u0107 by\u0142y wielkie, a \u017ar\u00f3d\u0142em k\u0142opot\u00f3w by\u0142a &#8211; przypomnijmy &#8211; swobodna artykulacja.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Blokada_artykulacji_jako_metoda_osiagania_jednosci\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Blokada artykulacji jako metoda osi\u0105gania jedno\u015bci<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby unikn\u0105\u0107 opisanych niebezpiecze\u0144stw najpro\u015bciej by\u0142o za\u00adblokowa\u0107 swobodn\u0105 artykulacj\u0119 natychmiast, nie czekaj\u0105c a\u017c si\u0119 ujawni\u0105 jej gro\u017ane skutki. Tak te\u017c robiono, eliminuj\u0105c w zarodku praprzyczyn\u0119 wszystkich wymienionych perturbacji. W miejsce tre\u015bci wyra\u017canych swobodnie, wprowadzone by\u0142y inne \u2014 przekazane odg\u00f3r\u00adnymi dyrektywami. W efekcie, zamiast ideologicznego obrazu, w kt\u00f3\u00adrym jednolite stanowisko i jedno\u015b\u0107 dzia\u0142ania partii na zewn\u0105trz wynikaj\u0105 z naturalnej jedno\u015bci interes\u00f3w jej cz\u0142onk\u00f3w, obserwowali\u015bmy parti\u0119 rzeczywist\u0105, kt\u00f3ra te niezb\u0119dne dla jej istnienia zachowania zawdzi\u0119cza\u0142a supercentralizacji decyzji i po\u015bwi\u0119ceniu statutowej zasady swobodnej artykulacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dyscyplina zast\u0119powa\u0142a harmoni\u0119, powtarzanie w \u015blad za rozkazem &#8211; swobodne wyra\u017canie pogl\u0105d\u00f3w. W konsekwencji partia przekszta\u0142\u00adci\u0142a si\u0119 w tw\u00f3r biurokratyczny, w kt\u00f3rym mieliby\u015bmy jednak do czynienia z charakterystyczn\u0105, niebiurokratyczn\u0105 metod\u0105 przekazu dyrektyw. Ze wzgl\u0119du na pozostawienie organ\u00f3w wybieralnych, dyrektywy przybiera\u0142y pozorn\u0105 posta\u0107 samorzutnie i dobrowolnie artyku\u0142owanych przez te organy uchwa\u0142.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Znaczenie opisanego wy\u017cej rozwi\u0105zania organizacyjnego mo\u017cna uj\u0105\u0107 nast\u0119puj\u0105co: cho\u0107 nie stanowi\u0142 dla partii stuprocentowej gwarancji jedno\u015bci dzia\u0142ania, jego brak uniemo\u017cliwi\u0142by t\u0119 jedno\u015b\u0107 w og\u00f3le. W okresach stabilizacji mechanizm blokuj\u0105cy w partii swobodn\u0105 artykulacj\u0119 skutecznie oddala\u0142 permanentne zagro\u017cenie. W chwilach bardzo ostrych kryzys\u00f3w wewn\u0119trznych buforowa\u0142 znakomit\u0105 wi\u0119k\u00adszo\u015b\u0107 niebezpiecze\u0144stw, zmniejszaj\u0105c skal\u0119 i zasi\u0119g oraz \u0142agodz\u0105c formy przejawiania si\u0119 braku jedno\u015bci. Podwy\u017csza\u0142o to wydatnie skuteczno\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144 politycznych zmierzaj\u0105cych do przywr\u00f3cenia jedno\u015bci dzia\u0142ania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jest oczywiste, \u017ce osi\u0105gni\u0119ta drog\u0105 centralizacji i blokady artykulacji jedno\u015b\u0107 dzia\u0142ania partii na zewn\u0105trz nie eliminowa\u0142a z niej rozbie\u017cno\u015bci interes\u00f3w. Masy partyjne i aparat, tak samo jak i reszt\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa, cechowa\u0142 brak jedno\u015bci. Bli\u017csza obserwacja zawsze dostarcza\u0142a infor\u00admacji o tarciach i konfliktach, zw\u0142aszcza wewn\u0105trz aparatu, o trwaj\u0105cej tam nieustannie walce o w\u0142adz\u0119, o powstaj\u0105cych i rozpadaj\u0105cych si\u0119 koteriach. Jednocze\u015bnie wszak\u017ce, po ka\u017cdym np. plenum KC odbywa\u0142y si\u0119 plenarne posiedzenia ni\u017cszych instancji, na kt\u00f3rych wyra\u017cana by\u0142a publicznie aprobata dla uchwa\u0142 Komitetu Centralnego, opracowywane by\u0142y szczeg\u00f3\u0142owe terminarze dzia\u0142a\u0144, po czym rusza\u0142a pot\u0119\u017cna machina partyjna, kt\u00f3ra &#8211; aby uchwa\u0142y te wcieli\u0107 w \u017cycie &#8211; wci\u0105ga\u0142a do akcji ich \u201euterenawiania&#8221; olbrzymie rzesze ludzi. Mieli\u015bmy wi\u0119c jedno\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144 na zewn\u0105trz, a jednocze\u015bnie za\u017cart\u0105, tyle \u017ce nie ujawnion\u0105 publicznie, walk\u0119 wewn\u0105trz aparatu o przywileje w\u0142adzy, przywileje presti\u017cu i przywileje konsumpcji. Rodzi si\u0119 pytanie: na jakiej zasadzie wsp\u00f3\u0142istnia\u0142y naraz dwa tak r\u00f3\u017cne obrazy partii. Jest ono o tyle wa\u017cne, \u017ce cz\u0119sto spotka\u0107 mo\u017cna opini\u0119, i\u017c obserwowana z zewn\u0105trz jedno\u015b\u0107 partii, jako czysto pozorna, jest zwyk\u0142\u0105 dekoracj\u0105 i przywi\u0105zywanie do niej specjalnej wagi jest nieuzasadnione.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby to wyja\u015bni\u0107 nale\u017cy wyj\u015b\u0107 od analizy kierowniczej roli partii i stwierdzi\u0107, \u017ce nie polega\u0142a ona bynajmniej na tym, \u017ce wola partii musi by\u0107 zrealizowana. Je\u017celi przyj\u0119ta na plenum KC uchwa\u0142a wyznaczaj\u0105ca aktualn\u0105 \u201elini\u0119&#8221; by\u0142a z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w nierealna, nie by\u0142a ona po prostu wykonana. Niezliczone uchwa\u0142y KC zmierzaj\u0105ce do poprawy efektywno\u015bci gospodarowania s\u0105 tu najlepszym przy\u00adk\u0142adem. Rzecz jednak w tym, \u017ce nierealna nawet linia, cho\u0107 nie by\u0142a zrealizowana, to by\u0142a realizowana, mia\u0142a obowi\u0105zywa\u0107. Kierownicza rola w tym si\u0119 bowiem wyra\u017ca\u0142a, \u017ce partia zdolna by\u0142a sw\u0105 og\u0142oszon\u0105 publicznie wol\u0119 narzuci\u0107 otoczeniu, tzn. zmusi\u0107 wszystkich do jej formalnej akceptacji i zapobiec jej formalnemu odrzuceniu, czyli &#8211; m\u00f3wi\u0105c inaczej &#8211; nie dopu\u015bci\u0107 do ujawnienia braku jedno\u015bci. W efekcie, nawet gdy brak realnego poparcia ze strony otoczenia by\u0142 oczywisty, nie by\u0142 artyku\u0142owany w instytucjach politycznych, dzi\u0119ki czemu uchronione by\u0142y one przed sytuacj\u0105, w kt\u00f3rej nie by\u0142y zdolne dzia\u0142a\u0107. Rzecz jasna, odgrywa\u0142y w\u00f3wczas rol\u0119 pozory, lecz dop\u00f3ki realna si\u0142a partii zdolna by\u0142a zmusi\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo do odgrywania takiego przedstawienia, dop\u00f3ty \u00f3w system polityczny trwa\u0142. Do tego celu jednak &#8211; jak ju\u017c wiemy &#8211; potrzebna by\u0142a jedno\u015b\u0107 dzia\u0142ania partii na zewn\u0105trz. Ka\u017cda jej kom\u00f3rka z osobna i wszystkie razem musia\u0142y reprezentowa\u0107 oficjalnie wobec swego otoczenia jednolite stanowisko i podejmowa\u0107 zgodne z nim dzia\u0142ania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jedno\u015b\u0107 dzia\u0142ania na zewn\u0105trz by\u0142a zatem nadrz\u0119dn\u0105 regu\u0142\u0105 gry, jaka obowi\u0105zwywa\u0142a w partii. By\u0142a to swoista umowa, \u017ce oficjalnie, wobec otoczenia, partia i jej aparat b\u0119d\u0105 wyst\u0119powa\u0107 solidarnie. Istotnym sensem tej \u201eumowy&#8221; by\u0142o uregulowanie pal\u0105cej kwestii, co zrobi\u0107 z istniej\u0105cym w partii brakiem jedno\u015bci. Z tego punktu widzenia nadrz\u0119dna regu\u0142a gry by\u0142a \u201eporozumieniem&#8221; wykluczaj\u0105cym ujawnianie wewn\u0119trznego braku jedno\u015bci na zewn\u0105trz, co mia\u0142o fundamentalne znaczenie dla pe\u0142nienia przez parti\u0119 kierowniczej roli i istnienia samego systemu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nale\u017cy jednak wyra\u017anie odr\u00f3\u017cni\u0107 znaczenie formalnie deklarowanej jedno\u015bci i aprobaty dla \u201elinii&#8221;, od rzeczywistej woli jej realizacji przez aparat. Mi\u0119dzy oficjalnym stanowiskiem wynikaj\u0105cym z przestrzegania nadrz\u0119dnej regu\u0142y gry, a faktyczn\u0105 sk\u0142onno\u015bci\u0105 wcielania linii w \u017cycie, z regu\u0142y istnia\u0142a pewna rozbie\u017cno\u015b\u0107. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 ta, kt\u00f3ra mog\u0142a by\u0107 mniejsza lub wi\u0119ksza, kt\u00f3ra mog\u0142a male\u0107 lub rosn\u0105\u0107, wyra\u017ca\u0142a stopie\u0144 rzeczywistego akceptowania kierownictwa przez ni\u017csze szczeble hierar\u00adchii partyjnej, a zatem stopie\u0144 integracji aparatu. Gdy rozbie\u017cno\u015b\u0107 ta ros\u0142a, zagro\u017cona by\u0142a pozycja aktualnej ekipy kierowniczej, kt\u00f3rej faktyczna w\u0142adza w\u00f3wczas mala\u0142a. Nale\u017cy jednak odr\u00f3\u017cni\u0107 zagro\u017cenie ekipy od zagro\u017cenia systemu, kt\u00f3re mia\u0142o miejsce, gdy przestawa\u0142a by\u0107 przestrzegana nadrz\u0119dna regu\u0142a, tj. zasada jedno\u015bci dzia\u0142ania partii na zewn\u0105trz. Z modelowym przyk\u0142adem sytuacji, w kt\u00f3rej zagro\u017cona by\u0142a wy\u0142\u0105cznie ekipa, mieli\u015bmy do czynienia w\u00f3wczas, gdy do ostatniej chwili obowi\u0105zywa\u0142a na zewn\u0105trz jedno\u015b\u0107 wok\u00f3\u0142 starego kierownictwa, za\u015b po jego zmianie od razu konsolidacja wok\u00f3\u0142 nowego. Rygorystycz\u00adne przestrzeganie zasady jedno\u015bci na zewn\u0105trz uniemo\u017cliwia\u0142o tu zara\u017cenie otoczenia kryzysem wewn\u0105trzpartyjnym. Im bardziej rzeczy\u00adwisto\u015b\u0107 odbiega\u0142a od takiej sytuacji modelowej, w im wi\u0119kszym stopniu malej\u0105ce faktyczne poparcie by\u0142o ujawnione na zewn\u0105trz, w wyniku z\u0142amania przez cz\u0119\u015b\u0107 aparatu nadrz\u0119dnej regu\u0142y gry, tym bardziej upadek kolejnej ekipy i zwi\u0105zany z nim wstrz\u0105s wewn\u0105trz aparatu m\u00f3g\u0142 okaza\u0107 si\u0119 gro\u017any dla systemu.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Mechanizm_blokady\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Mechanizm blokady<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zast\u0105pienie swobodnej artykulacji zbiorem odg\u00f3rnie kierowanych dyrektyw, ustalaj\u0105cych, co ma by\u0107 wyra\u017cane na ni\u017cszych szczeblach struktury partyjnej, wymaga\u0142o rozwi\u0105zania dw\u00f3ch problem\u00f3w. Pierwszym by\u0142o zapewnienie szybkiego i nie nastr\u0119czaj\u0105cego k\u0142opo\u00adt\u00f3w przekazu owych dyrektyw, drugim &#8211; uzyskanie wystarczaj\u0105cego stopnia uleg\u0142o\u015bci ze strony ni\u017cszych szczebli partyjnych wobec metody odg\u00f3rnego narzucania. Pierwsz\u0105 kwesti\u0119 rozwi\u0105zano poprzez stworzenie czego\u015b, co nazwa\u0107 mo\u017cna parti\u0105 wewn\u0119trzn\u0105, roz\u00adwi\u0105zaniem drugim sta\u0142a si\u0119 neutralizacja partyjnych organ\u00f3w wybieralnych. Trzeba zaznaczy\u0107, \u017ce oba te procesy by\u0142y ze sob\u0105 nierozerwalnie splecione, stanowi\u0105c razem zwart\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Ich wy\u00adodr\u0119bnienie nale\u017cy wi\u0119c traktowa\u0107 umownie, zw\u0142aszcza, \u017ce pod\u00adstawowa metoda realizacji ka\u017cdego z wymienionych zada\u0144 by\u0142a ta sama. By\u0142a ni\u0105 selekcja kadrowa. Traktujemy te procesy odr\u0119bnie, przede wszystkim ze wzgl\u0119du na wyra\u017anie odmienne funkcje, jakie pe\u0142ni\u0142y w strukturze partyjnej organy partii wewn\u0119trznej oraz pozosta\u0142e organy, a co za tym idzie &#8211; r\u00f3\u017cne kryteria i cele selekcji kadrowej w obu przypadkach.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Partia_wewnetrzna\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Partia wewn\u0119trzna<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Organy, funkcje oraz kadra partii wewn\u0119trznej. Artykulacja pod dyktando odg\u00f3rnych dyrektyw wymaga\u0142a wydzielenia na ka\u017cdym szczeblu struktury partyjnej organu, kt\u00f3ry, po pierwsze, odbiera\u0142by te dyrektywy, i po drugie, kierowa\u0142by na ich podstawie prac\u0105 instancji danego szczebla. Jego cech\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105 musia\u0142a by\u0107 pe\u0142na dyspozycyj\u00adno\u015b\u0107 wobec szczebla wy\u017cszego, kt\u00f3rego by\u0142 niejako przedstawicielem w ni\u017cszej instancji. Pierwsze z wymienionych zada\u0144, ze wzgl\u0119du na du\u017c\u0105 cz\u0119stotliwo\u015b\u0107 emitowania odg\u00f3rnych polece\u0144, realizowa\u0107 mog\u0142y organy pracuj\u0105ce ci\u0105gle. Realizacja drugiego zadania wymaga\u0142a z kolei du\u017cych kompetencji w\u0142adczych opartych na postanowieniach statutu. Oba te kryteria spe\u0142nia\u0142y najlepiej egzekutywy komitet\u00f3w partyjnych, a w ich ramach, szczeg\u00f3lnie sekretarze kieruj\u0105cy prac\u0105 wydzia\u0142\u00f3w &#8211; etatowego aparatu wykonawczego instancji. Tak wi\u0119c egzekutywy, a zw\u0142aszcza sekretarze i etatowy aparat wykonawczy tworzy\u0107 mia\u0142y wyodr\u0119bnion\u0105 z ca\u0142o\u015bci struktury partyjnej cz\u0119\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna nazwa\u0107 ze wzgl\u0119du na jej rol\u0119 faktycznego animatora aktywno\u015bci ca\u0142ej partii, parti\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 lub &#8211; za Orwellem &#8211; parti\u0105 wewn\u0119trzn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Egzekutywa by\u0142a w my\u015bl statutu wybierana przez komitet partii, ten za\u015b na szczeblu organizacji wojew\u00f3dzkich i powiatowych &#8211; przez konferencj\u0119 wojew\u00f3dzk\u0105 lub powiatow\u0105 odbywan\u0105 co rok, a od 1959 roku &#8211; co dwa lata. Pogodzenie statutowej zasady wybieralno\u015bci organu, kt\u00f3ry by\u0142 cz\u0142onem partii wewn\u0119trznej i wymogu jego pe\u0142nej dyspozycyjno\u015bci wobec g\u00f3ry czyni\u0142o niezb\u0119dnym poddanie wybor\u00f3w kontroli ze strony kom\u00f3rki partii wewn\u0119trznej w instancji nadrz\u0119dnej, aby &#8211; u\u017cywaj\u0105c partyjnego \u017cargonu &#8211; \u201enie pu\u015bci\u0107 wybor\u00f3w na \u017cywio\u0142&#8221;. Wa\u017cnym elementem tej kontroli, zw\u0142aszcza po roku 1956, by\u0142y odpowiednio sformu\u0142owane instrukcje KC w sprawie prze\u00adprowadzania zebra\u0144 i konferencji sprawozdawczo-wyborczych. Innymi narz\u0119dziami kontroli by\u0142a nomenklatura, a tak\u017ce bie\u017c\u0105co ustalane przez KC zalecenia przedwyborcze.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Blokada artykulacji nast\u0119powa\u0142a tu wi\u0119c poprzez wprowadzenie na stanowiska kierownicze w instancjach ludzi dyspozycyjnych wzgl\u0119dem g\u00f3ry, kt\u00f3rzy zamiast wyra\u017ca\u0107 opini\u0119 swych wyborc\u00f3w wykorzystywali swe uprawnienia do narzucania im odg\u00f3rnie przekazywanych zada\u0144 i t\u0142umienia oznak sprzeciwu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nale\u017cy odr\u00f3\u017cni\u0107 t\u0119 funkcj\u0119 odg\u00f3rnej kontroli procesu wyborczego od innej, kt\u00f3ra dla pe\u0142nego obrazu dzia\u0142ania partii mia\u0142a istotne znaczenie, a kt\u00f3rej dalej omawia\u0107 nie b\u0119dziemy. Kontrola wybor\u00f3w bowiem, obok selekcji do partii wewn\u0119trznej ludzi akceptuj\u0105cych nadrz\u0119dn\u0105 regu\u0142\u0119 gry, mia\u0142a tak\u017ce zapewni\u0107 wyb\u00f3r towarzyszy auten\u00adtycznie popieraj\u0105cych aktualne kierownictwo. O ile jednak pierwszy z wymienionych cel\u00f3w realizowany by\u0142 w pe\u0142ni &#8211; jak si\u0119 wydaje &#8211; skutecznie, gdy\u017c le\u017ca\u0142o to w zgodnym interesie wszystkich cz\u0142onk\u00f3w aparatu, o tyle drugi z nich, w mniejszym stopniu, poniewa\u017c z uwagi na tocz\u0105c\u0105 si\u0119 w aparacie walk\u0119 o w\u0142adz\u0119 uzyskanie w drodze wybor\u00f3w masowego faktycznego poparcia dla aktualnego kierownic\u00adtwa nie by\u0142o zwykle pragnieniem wszystkich uczestnik\u00f3w gry.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wyznaczenie egzekutywom roli przeka\u017anika doprowadzi\u0142o do wyodr\u0119bnienia sta\u0142ej grupy sprawdzonych, w pe\u0142ni dyspozycyjnych i zaufanych dzia\u0142aczy, kt\u00f3rzy etatowo piastowali funkcje sekretarzy i pozosta\u0142e kierownicze stanowiska w aparacie. Po raz pierwszy owa zasadnicza \u201etalia kart&#8221; PZPR ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w ko\u0144cu 1948 r. po Kongresie Zjednoczeniowym i przetrwa\u0142a prawie nienaruszona do roku 1956. Burzliwy okres 1956-59 troch\u0119 j\u0105 przetrzebi\u0142 lecz w latach 60-ych warstwa, czy te\u017c klasa etatowych kierownik\u00f3w \u017cycia polityczne\u00adgo, znowu si\u0119 odrodzi\u0142a. Rotacja na stanowiskach kierowniczych odbywa\u0142a si\u0119 zatem w ramach wzgl\u0119dnie sta\u0142ej puli i zyska\u0142a potoczn\u0105 nazw\u0119 karuzeli personalnej. Jej cech\u0105 charakterystyczn\u0105 by\u0142o zjawisko tzw. przywo\u017cenia sekretarzy w teczkach, czyli wprowadzanie na kierow\u00adnicze stanowiska partyjne w terenie ludzi spoza tego terenu. W\u0142adze centralne nieustannie tasowa\u0142y posiadan\u0105 \u201etali\u0119&#8221;, w wyniku czego d\u0142u\u017cszy ni\u017c dwuletni pobyt sekretarza komitetu powiatowego w jednym powiecie nale\u017ca\u0142 do wyj\u0105tk\u00f3w. Wytwarza\u0142o to w \u015bwiadomo\u015bci owych ludzi poczucie zale\u017cno\u015bci wy\u0142\u0105cznie od g\u00f3ry. Kr\u00f3tki okres pobytu uniemo\u017cliwia\u0142 silne zapuszczenie korzeni, co zmniejsza\u0142o niebezpiecze\u0144s\u00adtwo wej\u015bcia w partykularne uk\u0142ady terenowe ze szkod\u0105 dla dyspozycyj\u00adno\u015bci odg\u00f3rnej. Stosunkowo ekskluzywny kr\u0105g towarzyski oraz korzys\u00adtanie ze specjalnych przywilej\u00f3w materialnych uzupe\u0142nia\u0142y mechanizm budowania bariery mi\u0119dzy ow\u0105 grup\u0105 a reszt\u0105 spo\u0142eczno\u015bci partyjnej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wyodr\u0119bnienie partii wewn\u0119trznej z ca\u0142o\u015bci struktury partyjnej poprzez kontrol\u0119 procesu wyborczego. W okresie 1950-75 formalne zasady wyborcze obowi\u0105zuj\u0105ce w PZPR ewoluowa\u0142y, reguluj\u0105c coraz precyzyjniej przebieg wewn\u0105trzpartyjnych wybor\u00f3w. Mo\u017cna przy tym powiedzie\u0107, \u017ce \u00f3w proces rosn\u0105cej formalizacji zmierza\u0142 ku stop\u00adniowemu sankcjonowaniu w formie pisanych przepis\u00f3w istniej\u0105cej ju\u017c praktyki wyborczej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ewolucj\u0119 regu\u0142 wyborczych wida\u0107 najwyra\u017aniej gdy por\u00f3wna si\u0119 przepisy wyborcze z lat 50-ych i 60-ych uwzgl\u0119dniaj\u0105c jednocze\u015bnie faktyczny przebieg wybor\u00f3w w ca\u0142ym tym okresie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Do roku 1961 przepisy nie ogranicza\u0142y liczby kandydat\u00f3w zg\u0142aszanych na list\u0119 wyborcz\u0105. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich, w liczbie r\u00f3wnej liczbie stanowisk, o kt\u00f3re si\u0119 ubiegano, ustala\u0142a narada zwo\u0142ywana przez prezydium, reszta kandydat\u00f3w mog\u0142a by\u0107 zg\u0142aszana z sali. Tryb ten nie wyklucza\u0142 mo\u017cliwo\u015bci skompletowania listy, w kt\u00f3rej liczba kandydat\u00f3w znacznie przekracza\u0142aby propozycj\u0119 prezydium. Warunkiem by\u0142a tylko du\u017ca aktywno\u015b\u0107 delegat\u00f3w, \u015bwiadcz\u0105ca o braku ich pe\u0142nej aprobaty dla listy zaproponowanej przez narad\u0119. Instrukcje sprzed roku 1961 nie przewidywa\u0142y r\u00f3wnie\u017c wypadku, gdy bierni delegaci nie wysun\u0105 co prawda dodatkowych zg\u0142osze\u0144, jednak\u017ce ich negatywny stosunek do propozycji prezydium uwidoczni si\u0119 w du\u017cej liczbie skre\u015ble\u0144 podczas g\u0142osowania, co mog\u0142oby spo\u00adwodowa\u0107, \u017ce liczba wybranych oka\u017ce si\u0119 mniejsza od liczby sta\u00adnowisk. Braki te nie by\u0142y wszak\u017ce uci\u0105\u017cliwe, gdy\u017c w praktyce proponowana przez prezydium lista przechodzi\u0142a wobec kompletnej bierno\u015bci delegat\u00f3w prawie bez \u017cadnych zmian. Dopiero lata 1956-58 z ca\u0142\u0105 ostro\u015bci\u0105 obna\u017cy\u0142y wszystkie s\u0142abo\u015bci dotychcza\u00adsowych przepis\u00f3w. Jak si\u0119 okaza\u0142o, wzrost aktywno\u015bci i os\u0142abienie pozaformalnych metod nacisku grozi\u0142y, przy utrzymaniu istniej\u0105cej procedury, utrat\u0105 niezb\u0119dnej odg\u00f3rnej kontroli nad przebiegiem procesu wyborczego. Wzrost aktywno\u015bci szeregowych cz\u0142onk\u00f3w partii w czasie odwil\u017cy politycznej w roku 1956 spowodowa\u0142 bowiem znaczne rozszerzanie list wyborczych i du\u017ce rozstrzelenie g\u0142os\u00f3w, wskutek czego nie zawsze wybierano kandydat\u00f3w z listy zg\u0142oszonej przez prezydium, za kt\u00f3r\u0105 kry\u0142y si\u0119 z regu\u0142y skonsultowane z w\u0142adzami wy\u017cszymi propozycje ust\u0119puj\u0105cej egzekutywy i aparatu danego komitetu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby przeciwdzia\u0142a\u0107 tym gro\u017anym zjawiskom centralny aparat partyjny wykona\u0142 szereg posuni\u0119\u0107, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych na czo\u0142o wybijaj\u0105 si\u0119 zmiany w przepisach wyborczych. Syntetyczny obraz tych zmian, przeprowadzonych w latach 1956-58, zawiera instrukcja wyborcza Sekretariatu KC z maja 1958 roku. Obowi\u0105zywa\u0142a ona do roku 1961, kiedy to dokonano nast\u0119pnych zmian. Skomponowano w\u00f3wczas instrukcj\u0119, o kt\u00f3rej doskona\u0142o\u015bci \u015bwiadczy najlepiej fakt, i\u017c przetrwa\u0142a w postaci prawie nie zmienionej a\u017c do roku 1980.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Instrukcja z roku 1958 nie zawiera\u0142a \u017cadnej wzmianki o naradzie zwo\u0142ywanej przez prezydium. W po\u0142owie lat 50-ych cia\u0142o to zast\u0105piono tzw. komisj\u0105-matk\u0105, kt\u00f3ra pe\u0142ni\u0142a identyczne zadanie przygotowywania zasadniczego trzonu listy kandydat\u00f3w. By\u0142a ona jednak bardziej uodporniona na ewentualny wzrost niepo\u017c\u0105danej aktywno\u015bci delega\u00adt\u00f3w. By\u0142a bowiem bardziej podatna na wp\u0142ywy odg\u00f3rne ze wzgl\u0119du na mniejsz\u0105 liczb\u0119 os\u00f3b do niej wchodz\u0105cych i formalne wprowadzenie do niej, na zasadzie pe\u0142noprawno\u015bci, przedstawicieli ust\u0119puj\u0105cej i nadrz\u0119dnej instancji. Dowodem, \u017ce cia\u0142o to lepiej reprezentowa\u0142o odg\u00f3rny punkt widzenia, by\u0142 list Sekretariatu KC z listopada 1967, kt\u00f3ry rozci\u0105gn\u0105\u0142 prawo powo\u0142ywania komisji-matki tak\u017ce na zebrania du\u017cych POP. Motywowa\u0142 to konieczno\u015bci\u0105 \u201ebardziej przemy\u015blanego&#8221; ustalania w nich sk\u0142adu kandydat\u00f3w do w\u0142adz oraz d\u0105\u017ceniem do sprawniejszego przebiegu zebrania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Instrukcja z maja 1958 roku by\u0142a pierwszym etapem kilkuletniego procesu ograniczania praw wyborczych delegat\u00f3w na partyjn\u0105 kon\u00adferencj\u0119 sprawozdawczo-wyborcz\u0105. Autorzy instrukcji narzekali, \u017ce kandydaci wysuwani byli dot\u0105d w spos\u00f3b \u201e\u017cywio\u0142owy&#8221; i \u201enieprzemy\u015b\u00adlany&#8221; oraz \u201ebez dostatecznego uzasadnienia&#8221;. Aby unikn\u0105\u0107 tego w przysz\u0142o\u015bci instrukcja zobowi\u0105zywa\u0142a przewodnicz\u0105cych konferencji do ostrze\u017cenia delegat\u00f3w przed \u201enadmiernym rozszerzeniem liczby zg\u0142oszonych kandydat\u00f3w, gdy\u017c prowadzi to do rozstrzelenia g\u0142os\u00f3w&#8221; oraz nakazywa\u0142a (by\u0142 to jedyny tego rodzaju wypadek) oddzielenie na kartkach wyborczych kandydat\u00f3w zg\u0142oszonych przez komisj\u0119-matk\u0119 od kandydat\u00f3w zg\u0142oszonych z sali. By\u0142o to rozwi\u0105zanie prowizoryczne. Po III Zje\u017adzie PZPR (1959) instrukcja z wrze\u015bnia 1961 r. po\u0142o\u017cy\u0142a formalnie i ostatecznie kres temu niebezpiecze\u0144stwu. Komisja-matka, jak przedtem prezydium, przedk\u0142ada\u0142a konferencji list\u0119 kandydat\u00f3w w liczbie r\u00f3wnej ustalonej uprzednio liczbie cz\u0142onk\u00f3w w\u0142adz, za\u015b liczb\u0119 kandyda\u00adt\u00f3w dodatkowo zg\u0142aszanych z sali instrukcja ogranicza\u0142a do okre\u015blonego procentowego limitu, przy czym obowi\u0105zywa\u0142a zasada, \u017ce do im wy\u017cszej instancji odbywaj\u0105 si\u0119 wybory, tym mniejszy limit dodatkowych kandyda\u00adtur przys\u0142uguje sali (od 50% do 25%). Limit ten zreszt\u0105 wraz z up\u0142ywem czasu by\u0142 coraz bardziej ograniczony. W po\u0142owie lat 70-ych wynosi\u0142 ju\u017c zaledwie 15%. Jednocze\u015bnie ustalono, \u017ce wa\u017cne b\u0119d\u0105 tylko te kartki wyborcze, na kt\u00f3rych skre\u015blono co najmniej tyle os\u00f3b, ile dodatkowo zosta\u0142o zg\u0142oszonych. Przewidziano r\u00f3wnie\u017c wybory uzupe\u0142niaj\u0105ce.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tym samym, przy du\u017cej rozbie\u017cno\u015bci opinii mi\u0119dzy komisj\u0105-matk\u0105 a konferencj\u0105, tryb ten gwarantowa\u0142 wyb\u00f3r wi\u0119kszo\u015bci kandydat\u00f3w zaproponowanych przez komisj\u0119-matk\u0119. Gwarancj\u0119 t\u0119 wzmocniono przez wprowadzenie do statutu uchwalonego na III Zje\u017adzie PZPR (1959) prawa zatwierdzania przez wy\u017csze instancje wyboru sekretarzy komitet\u00f3w wojew\u00f3dzkich, powiatowych i miejskich. W ten spos\u00f3b formalnie zapewniono wa\u017cn\u0105 dla istnienia partii wewn\u0119trznej tzw. ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 kierownictwa, daj\u0105c\u0105 pewno\u015b\u0107, \u017ce nigdy wzrost aktywno\u015bci w trakcie kampanii wyborczej nie wywr\u00f3ci istniej\u0105cego sk\u0142adu aparatu opartego na dyspozycyjnych wzgl\u0119dem \u201eg\u00f3ry&#8221; ludziach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Formalizacji uleg\u0142y tak\u017ce w omawianym okresie przepisy bezpo\u00ad\u015brednio dotycz\u0105ce ingerencji w\u0142adz wy\u017cszych w przebieg wybor\u00f3w. Do roku 1958 instrukcje KC dotycz\u0105ce wybor\u00f3w zawiera\u0142y jedynie og\u00f3lnikowe stwierdzenie, \u017ce przedstawicielom instancji nadrz\u0119dnych obecnym na zebraniu lub konferencji przys\u0142uguje prawo g\u0142osu dorad\u00adczego. W praktyce ich udzia\u0142 mia\u0142 dla jej przebiegu znaczenie decyduj\u0105ce. Charakterystyczna pod tym wzgl\u0119dem jest uchwa\u0142a KC z lutego 1950 r. oceniaj\u0105ca wybory, kt\u00f3re mia\u0142y miejsce po III Plenum KC (1949). Omawiaj\u0105c wypadki utr\u0105cenia w wyborach kandydat\u00f3w pozytywnie ocenionych przez w\u0142adze, wskazywa\u0142a ona na nie do\u015b\u0107 aktywny udzia\u0142 przedstawicieli tych w\u0142adz w przeciwstawianiu si\u0119 tej tendencji. Postulowano takie dzia\u0142ania, jak np.: bie\u017c\u0105ca kontrola akcji wyborczej przez komitety wojew\u00f3dzkie i powiatowe, stosowanie bezpo\u015brednich nacisk\u00f3w na sekretarzy komitet\u00f3w gromadzkich i dziel\u00adnicowych w trakcie akcji wyborczej, natychmiastowa ingerencja na zebraniu wyborczym, je\u015bli ujawni\u0105 si\u0119 tendencje \u201eutr\u0105cenia kandydatur towarzyszy oddanych naszej sprawie&#8221;. Uchwa\u0142a przypomina\u0142a jedno\u00adcze\u015bnie, \u017ce do dyspozycji instancji nadrz\u0119dnych oddane s\u0105 takie \u015brodki represyjne, jak podsumowanie ca\u0142okszta\u0142tu pracy organizacji, w kt\u00f3rej zrodzi\u0142y si\u0119 owe niezdrowe tendencje i pomoc nowemu kierownictwu w uzdrowieniu sytuacji, a tak\u017ce zarz\u0105dzenie nowych wybor\u00f3w. Dys\u00adponuj\u0105c mo\u017cliwo\u015bci\u0105 stosowania tych sankcji, przy sygnalizowanej ju\u017c bierno\u015bci mas cz\u0142onkowskich, instancje nadrz\u0119dne, poprzez swych przedstawicieli na zebraniach i konferencjach, mia\u0142y nad wyborami pe\u0142n\u0105 kontrol\u0119. Mog\u0142y dzi\u0119ki temu narzuca\u0107 w\u0142asnych kandydat\u00f3w, w czym pomaga\u0142 im dodatkowo zamieszczony we wszystkich &#8211; tak\u017ce p\u00f3\u017aniejszych instrukcjach \u2014 punkt zezwalaj\u0105cy na kandydowanie do w\u0142adz cz\u0142onkom partii, kt\u00f3rzy nie s\u0105 delegatami. \u201eStawiano&#8221; wi\u0119c na zebraniach i konferencjach kandydat\u00f3w z zewn\u0105trz, manipulowano prezydium konferencji, do kt\u00f3rego wchodzili z regu\u0142y dyspozycyjni cz\u0142onkowie ust\u0119puj\u0105cych w\u0142adz, uzgadniano z wytypowanym delegatem zatwierdzon\u0105 odg\u00f3rnie kandydatur\u0119, kt\u00f3r\u0105 mia\u0142 on nast\u0119pnie wysun\u0105\u0107 na zebraniu, \u201eniby to samorzutnie&#8221;, d\u0142awiono w zarodku oddoln\u0105 krytyk\u0119 ust\u0119puj\u0105cych w\u0142adz, zdejmuj\u0105c skompromitowanych pracow\u00adnik\u00f3w aparatu z zajmowanych stanowisk tu\u017c przed wyborami i kieruj\u0105c ich do innej pracy. Nale\u017cy te\u017c wspomnie\u0107 o rozleg\u0142ej nomenklaturze, kt\u00f3ra obejmuj\u0105c zar\u00f3wno stanowiska z wyboru, jak i mianowane, r\u00f3wnie\u017c przyczynia\u0142a si\u0119 do wzrostu kontroli nad kadrami. Zdecydo\u00adwanie jednak podkre\u015blano, \u017ce kontrola polityki personalnej nie mo\u017ce si\u0119 ogranicza\u0107 wy\u0142\u0105cznie do nomenklatury, nale\u017cy bowiem zaj\u0105\u0107 si\u0119 wysuwaniem, rozstawianiem i szkoleniem kadr w o wiele szerszym zakresie ni\u017c obj\u0119tym nomenklatur\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opisana powy\u017cej praktyka ingerencji w\u0142adz wy\u017cszych zosta\u0142a niejako formalnie usankcjonowana po roku 1956. Instrukcja z 1958 r. zachowa\u0142a prawo wybierania do w\u0142adz cz\u0142onk\u00f3w partii, nie b\u0119d\u0105cych delegatami. Pozostawiaj\u0105c tak\u017ce przepis o przyznaniu g\u0142osu doradczego przedstawi\u00adcielom w\u0142adz wy\u017cszych, uzupe\u0142niona zosta\u0142a wa\u017cnym, acz prowizorycz\u00adnie sformu\u0142owanym postulatem, by dopomagali oni konferencji w najbardziej prawid\u0142owym doborze kandydat\u00f3w, a tak\u017ce wprowadza\u0142a ju\u017c formalnie wym\u00f3g, by kandydaci na sekretarzy KZ, KP, KM i KW byli uzgadniani z wy\u017csz\u0105 instancj\u0105. Wszystko to by\u0142o potwierdzeniem istniej\u0105cych ju\u017c w praktyce kompetencji tych w\u0142adz. I wreszcie, instrukcja z wrze\u015bnia 1961 r., kt\u00f3ra przetrwa\u0142a w swym zasadniczym kszta\u0142cie do ko\u0144ca lat 70-ych, zachowuj\u0105c uprzednio nadane uprawnienia instancjom wy\u017cszym, formalnie zatwierdza\u0142a wieloletni\u0105 ju\u017c praktyk\u0119 udzia\u0142u ich przedstawicieli w pracach nad prowizoryczn\u0105 list\u0105 kandydat\u00f3w, wprowadzaj\u0105c ich na zasadach pe\u0142noprawno\u015bci do komisji-matki. By\u0142o to uzupe\u0142nieniem instrukcji z 1958 r., kt\u00f3ra tego nie przewidywa\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ostatni\u0105 zmian\u0105 by\u0142o uchylenie martwego przepisu zakazuj\u0105cego ust\u0119puj\u0105cym w\u0142adzom zg\u0142aszania w\u0142asnej listy kandydat\u00f3w. Aczkolwiek przepis ten na zasadzie ornamentu pozosta\u0142 w instrukcji, by\u0142 de facto zniesiony wprowadzeniem ust\u0119puj\u0105cych w\u0142adz do komisji-matki oraz przyznaniem instancjom prawa wst\u0119pnego ustalania sk\u0142adu przysz\u0142ego komitetu. I znowu by\u0142o to jedynie usankcjonowaniem istniej\u0105cej praktyki.<\/span><\/p>\n<h5 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Neutralizacja_partyjnych_organow_wybieralnych\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Neutralizacja partyjnych organ\u00f3w wybieralnych<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dzi\u0119ki istnieniu partii wewn\u0119trznej powsta\u0142 i dzia\u0142a\u0142 system ci\u0105g\u0142ych, odg\u00f3rnych pobudze\u0144, okre\u015blaj\u0105cych aktualne zadania, aktualn\u0105 hierar\u00adchi\u0119 wa\u017cno\u015bci spraw itd. Ten zbi\u00f3r p\u0142yn\u0105cych z g\u00f3ry impuls\u00f3w m\u00f3g\u0142 zast\u0119powa\u0107 swobodn\u0105 artykulacj\u0119, poniewa\u017c zneutralizowano organy przedstawicielskie s\u0142u\u017c\u0105ce artykulacji, tj. terenowe konferencje sprawo\u00adzdawczo-wyborcze, posiedzenia plenarne komitet\u00f3w, zebrania POP i jednocze\u015bnie podporz\u0105dkowano je kom\u00f3rkom partii wewn\u0119trznej. Eliminowano w ten spos\u00f3b potencjalny konflikt w \u0142onie instancji pomi\u0119dzy wymienionymi organami wybieralnymi a wmontowan\u0105 do instancji kom\u00f3rk\u0105 partii wewn\u0119trznej oraz wydatnie zwi\u0119kszano uleg\u0142o\u015b\u0107 ca\u0142ej organizacji. Neutralizacja bowiem organ\u00f3w wybieralnych, kt\u00f3re formalnie by\u0142y reprezentantami mas partyjnych i zwierzchnikiem organ\u00f3w partii wewn\u0119trznej, pozbawia\u0142a masy partyjne jedynej uznanej statutowo drogi wp\u0142ywania na decyzj\u0119 partii. Podczas kolejnych odwil\u017cy politycznych wielokrotnie powracano do tej sprawy. Niewielka rola wymienionych wy\u017cej instytucji by\u0142a jednym z najbardziej w\u00f3wczas krytykowanych zjawisk \u017cycia wewn\u0105trzpartyjnego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Konferencje sprawozdawczo-wyborcze. Zadaniem konferencji by\u0142a ocena komitetu, kt\u00f3rego kadencja si\u0119 ko\u0144czy\u0142a, wyb\u00f3r nowego komitetu oraz uchwalenie programu, kt\u00f3ry mia\u0142 on realizowa\u0107. Podstawow\u0105 metod\u0105 neutralizacji konferencji sprawozdawczo-wybor\u00adczej by\u0142a kontrola sk\u0142adu jej delegat\u00f3w. Piecz\u0119 nad ich doborem sprawowa\u0142a egzekutywa ust\u0119puj\u0105cego komitetu oraz instancja nad\u00adrz\u0119dna. Nie b\u0119dziemy w tym miejscu analizowa\u0107 tej sprawy szczeg\u00f3\u00ad\u0142owo, gdy\u017c problem zosta\u0142 ju\u017c om\u00f3wiony. Instrukcje bowiem reguluj\u0105ce procedury wyborcze do w\u0142adz partyjnych by\u0142y jednocze\u015bnie instruk\u00adcjami okre\u015blaj\u0105cymi procedury wyboru delegat\u00f3w. To zatem, co zosta\u0142o powiedziane o ich ewolucji i praktyce wyborczej, w r\u00f3wnej mierze dotyczy wyboru w\u0142adz, co wyboru delegat\u00f3w. Warto jedynie zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na odmienne kryteria doboru cz\u0142onk\u00f3w partii wewn\u0119\u00adtrznej i delegat\u00f3w na konferencj\u0119. O ile pierwsi mieli by\u0107 aktywnie dyspozycyjni i pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 animator\u00f3w pracy partyjnej na swym terenie, o tyle drudzy mieli spe\u0142ni\u0107 jedynie funkcj\u0119 sztafa\u017cu demo\u00adkratycznego. Stanowili w znakomitej wi\u0119kszo\u015bci grono uleg\u0142ych figurant\u00f3w do firmowania decyzji, aby formalnym wymaganiom statutu sta\u0142o si\u0119 zado\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Maj\u0105c zapewniony po swojej my\u015bli sk\u0142ad konferencji, egzekutywa komitetu przyst\u0119powa\u0142a do opracowywania referatu sprawozdawczego. Na tym etapie w\u0142\u0105cza\u0142a si\u0119 do pomocy instancja nadrz\u0119dna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przeciwie\u0144stwie do fazy wyborczej, fazie sprawozdawczo\u00ad-uchwa\u0142odawczej instrukcje KC po\u015bwi\u0119caj\u0105 bardzo ma\u0142o miejsca. We wszystkich znajdujemy og\u00f3lnikowy wym\u00f3g kolektywnego przygoto\u00adwania referatu ust\u0119puj\u0105cej instancji. W roku 1958 zosta\u0142 on uzupe\u0142\u00adniony stwierdzeniem, i\u017c przedstawiciele w\u0142adz zwierzchnich przed\u00adstawiaj\u0105 swoj\u0105 ocen\u0119 dotychczasowej pracy danej instancji oraz wnioski odno\u015bnie do przysz\u0142ej pracy wyprowadzone z uchwa\u0142 KC lub KW. I wreszcie, w roku 1961 po raz pierwszy pojawi\u0142o si\u0119 w instrukcji \u017c\u0105danie wr\u0119czenia delegatom referatu sprawozdawczego na kilka dni przed terminem konferencji. O ile uzupe\u0142nienie z roku 1958 by\u0142o usankcjonowaniem stale istniej\u0105cej praktyki, o tyle ostat\u00adnie nie mia\u0142o wi\u0119kszego praktycznego znaczenia, gdy\u017c towarzyszy\u0142o im &#8211; jak ju\u017c wiemy &#8211; jednoczesne wzmocnienie na konferencji, kosztem delegat\u00f3w, pozycji ust\u0119puj\u0105cych w\u0142adz i przedstawicieli instancji zwierzchnich. Wynika st\u0105d jednak istotny wniosek, i\u017c do tej pory delegaci poznawali referat dopiero na konferencji, co stanowi\u0142o dodatkowy czynnik zmniejszaj\u0105cy ich potencjaln\u0105, niepo\u017c\u0105dan\u0105 aktywno\u015b\u0107 &#8211; nie mieli oni bowiem mo\u017cliwo\u015bci, cho\u0107by teoretycznej, przyj\u015bcia na konferencj\u0119 z w\u0142asn\u0105 przemy\u015blan\u0105 opini\u0105 na temat sprawozdania. Przyznanie im tej mo\u017cliwo\u015bci po roku 1961 wydaje si\u0119 gestem maj\u0105cym os\u0142abi\u0107 niekorzystne wra\u017cenie zwi\u0105zane z drastycz\u00adnym os\u0142abieniem ich pozycji w fazie wyborczej, kt\u00f3ry nie zmienia\u0142 zreszt\u0105 uk\u0142adu si\u0142 z powodu wzmocnienia kontroli nad sk\u0142adem konferencji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Odg\u00f3rna kontrola tekstu referatu sprawozdawczego na konferencj\u0119 mia\u0142a charakter dwutorowy. Przed zbli\u017caj\u0105cym si\u0119 terminem odbycia konferencji Sekretariat KC wystosowywa\u0142 list do instancji, w kt\u00f3\u00adrych mia\u0142y si\u0119 one odby\u0107 oraz do instancji nad nimi zwierzchnich. Ustala\u0142, jakie problemy powinny by\u0107 przede wszystkim przedmiotem kampanii sprawozdawczo-wyborczej i znale\u017a\u0107 nast\u0119pnie miejsce w samym referacie. Przyk\u0142adowo, w zwi\u0105zku z wykryciem w pierw\u00adszej po\u0142owie lat 60-ych wielu afer gospodarczych list Sekretariatu z wrze\u015bnia 1964r. zaleca\u0142 podj\u0105\u0107 t\u0119 spraw\u0119 w sprawozdaniu i w dys\u00adkusji przez om\u00f3wienie przyczyn powstawania tego typu zjawisk oraz wytyczenie planu walki politycznej i organizacyjnej z korupcj\u0105 i nadu\u017cyciami. W tym samym li\u015bcie znajdujemy r\u00f3wnie\u017c spis problem\u00f3w gospodarczych. Nie s\u0105 one tutaj szczeg\u00f3\u0142owo podane ze wzgl\u0119du na zatwierdzony ju\u017c wcze\u015bniej przez Biuro Polityczne i Sekretariat KC program realizacji uchwa\u0142 odbytego wcze\u015bniej IV Zjazdu. List przypomina wi\u0119c jedynie og\u00f3lne kierunki aktywno\u015bci partyjnej na polu gospodarczym: realizacja zada\u0144 planowych roku 1964, prace przygotowawcze do planu na rok nast\u0119pny, opracowanie planu pi\u0119cioletniego 1966-70 itd.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli wcze\u015bniej nie sp\u0142yn\u0105\u0142 w d\u00f3\u0142, jak w om\u00f3wionym powy\u017cej przypadku, zestaw konkretnych dyrektyw, co do kierunku dzia\u0142ania, list Sekretariatu podejmowa\u0142 ten problem szczeg\u00f3\u0142owo. Lista pro\u00adblem\u00f3w gospodarczych, kt\u00f3re mia\u0142y by\u0107 poruszone na konferencjach na prze\u0142omie lat 1970\/71 obejmowa\u0142a oko\u0142o pi\u0119tnastu spraw, w tym przyk\u0142adowo stopie\u0144 wykorzystania \u015brodk\u00f3w trwa\u0142ych z uwzgl\u0119d\u00adnieniem przej\u015bcia zak\u0142ad\u00f3w do pracy na dwie zmiany, stan wykonania planu post\u0119pu technicznego w roku 1970 itd.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podobnie szczeg\u00f3\u0142owa lista dotyczy\u0142a w roku 1970 oceny rozwoju szereg\u00f3w partyjnych (12 problem\u00f3w).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Realizacja wytycznych zawartych w li\u015bcie Sekretariatu by\u0142a kon\u00adtrolowana przez instancj\u0119 zwierzchni\u0105. W tym celu komitety opra\u00adcowywa\u0142y plany kampanii sprawozdawczo-wyborczych, kt\u00f3re &#8211; cho\u0107 nie ma na to bezpo\u015bredniego dowodu &#8211; by\u0142y sprawdzane i ewen\u00adtualnie poprawiane przez w\u0142adze wy\u017csze. \u015awiadcz\u0105 o tym po\u015brednio te fragmenty list\u00f3w Sekretariatu KC, kt\u00f3re zalecaj\u0105, by KW udziela\u0142y pomocy KP (KM, KD) w opracowywaniu sprawozdania oraz ustala\u0142y wsp\u00f3lnie z ich egzekutywami \u201ewok\u00f3\u0142 jakich istotnych problem\u00f3w zagajenie I sekretarza winno koncentrowa\u0107 uwag\u0119 konferencji&#8221;. Pomoc ta polega\u0142a w praktyce na opracowywaniu przez instancje zwierzchnie tzw. tez pomocniczych do referat\u00f3w oraz kontrolnego przegl\u0105dania sprawozda\u0144 i konspekt\u00f3w zagaje\u0144 przed sam\u0105 kon\u00adferencj\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jak zatem widzimy, odg\u00f3rna piecza nad konferencj\u0105 by\u0142a niezwykle szczeg\u00f3\u0142owa. Ustalano, po pierwsze, odpowiednio uleg\u0142y i dyspozycyjny sk\u0142ad delegat\u00f3w, po drugie, stosowano metody, za pomoc\u0105 kt\u00f3rych instancje zwierzchnie precyzyjnie kontrolowa\u0142y zar\u00f3wno tematyk\u0119 kampanii sprawozdawczo-wyborczej, jak i referatu sprawozdawczego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rola tego ostatniego by\u0142a o tyle istotna, \u017ce &#8211; jak wielokrotnie podkre\u015blano &#8211; wp\u0142ywa\u0142 on w spos\u00f3b zasadniczy na przebieg kon\u00adferencji, a tak\u017ce zebrania POP i posiedzenia plenarnego. Pobudza\u0142 lub gasi\u0142 dyskusj\u0119 w zarodku, nadawa\u0142 jej ton krytyczny lub apologe\u00adtyczny, ukierunkowywa\u0142 te\u017c jej problematyk\u0119. Jest to zrozumia\u0142e, gdy\u017c by\u0142 on dla pos\u0142usznych delegat\u00f3w znakiem rozpoznawczym. Dzi\u0119ki referatowi odgadywali oni i oczekiwania egzekutywy i przedstawicieli instancji zwierzchnich. Ci ostatni zreszt\u0105 mieli zarezerwowane prawo osobnego pobudzenia dyskusji dzi\u0119ki w\u0142asnym wyst\u0105pieniom. Nie nale\u017cy te\u017c pomija\u0107 sygnalizowanej ju\u017c kilkakrotnie uchwa\u0142y III Plenum KC, stwierdzaj\u0105cej fakty re\u017cyserowania dyskusji, czego potwierdzenie znajdujemy r\u00f3wnie\u017c w prasie z 1971 r.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak szczeg\u00f3\u0142owa kontrola, pr\u00f3cz cel\u00f3w ju\u017c wymienionych, pe\u0142ni\u0142a jeszcze jedno wa\u017cne zadanie. Poniewa\u017c konferencje szczebla wy\u017cszego odbywa\u0142y si\u0119 po konferencjach ni\u017cszych szczebli, om\u00f3wiona kontrola z g\u00f3ry zapewnia\u0142a prawid\u0142owy, z punktu widzenia instancji wy\u017cszych, przebieg obrad podleg\u0142ych jej organizacji. Eliminowa\u0142o to gro\u017ab\u0119, \u017ce przedstawiciele tych organizacji przyjd\u0105 na konferencj\u0119 wy\u017cszego szczebla z niewygodnymi i konfliktowymi propozycjami, uchwa\u0142ami oraz wnioskami.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Posiedzenia plenarne komitet\u00f3w. Odg\u00f3rne sterowanie przebiegiem konferencji mia\u0142o bezpo\u015bredni wp\u0142yw na sk\u0142ad komitet\u00f3w, a co za tym idzie &#8211; na charakter ich posiedze\u0144 plenarnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Praktyka wyborcza pierwszej po\u0142owy lat 50-ych, usankcjonowana p\u00f3\u017aniej formalnie, doprowadzi\u0142a przede wszystkim do drastycznego spadku znaczenia tych cz\u0142onk\u00f3w instancji, kt\u00f3rzy nie wchodzili w sk\u0142ad partii wewn\u0119trznej. Instrukcje przedwyborcze w ca\u0142ym interesuj\u0105cym nas okresie nakazywa\u0142y szczeg\u00f3ln\u0105 dba\u0142o\u015b\u0107 o prawid\u0142owy sk\u0142ad spo\u0142eczny wybieralnych cz\u0142onk\u00f3w instancji. Dysponuj\u0105c skutecznymi narz\u0119dziami egzekwowania tych polece\u0144 wybierano zatem cz\u0142onk\u00f3w komitet\u00f3w \u201e(&#8230;) nie do kierowania sprawami, a raczej pod k\u0105tem reprezentacji. Zawsze trzeba by\u0142o przewidzie\u0107 w instancji pewn\u0105 ilo\u015b\u0107 kobiet, pewn\u0105 ilo\u015b\u0107 indywidualnych ch\u0142op\u00f3w, pewn\u0105 ilo\u015b\u0107 sp\u00f3\u0142dzielc\u00f3w i nie przekroczy\u0107 limitu urz\u0119dnik\u00f3w. O ich przydatno\u015b\u0107 do prowadzenia pracy partyjnej, o ich aktywno\u015b\u0107 mniej si\u0119 troszczono&#8221;35.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u0141atwym do przewidzenia efektem by\u0142a bierno\u015b\u0107 tego cia\u0142a, kt\u00f3rego niekt\u00f3rzy cz\u0142onkowie albo wcale si\u0119 nie udzielali, albo przystosowywali si\u0119 szybko do pe\u0142nienia dekoracyjnej roli. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce byli na og\u00f3\u0142 traktowani jako aktyw drugiej kategorii. Faktu ich niewielkiego znaczenia dowodzi cho\u0107by beztroska egzekutyw w kwestii bie\u017c\u0105cego informowania ich o pracy komitetu. Dotyczy\u0142o to wszystkich szczebli, do KC w\u0142\u0105cznie. Do roku 1957 cz\u0142onkowie instancji ca\u0142ymi miesi\u0105cami nie wiedzieli, co egzekutywa uchwala\u0142a na swoich posiedzeniach, na czym koncentrowa\u0142a si\u0119 jej praca mi\u0119dzy plenami. \u201eCo najwy\u017cej &#8211; \u017cali\u0142 si\u0119 w 1956 r. cz\u0142onek KM &#8211; raz na kwarta\u0142, po wyczerpaniu porz\u0105dku dziennego towarzysze zapoznawali nas kr\u00f3tko z planem posiedze\u0144 na nast\u0119pny kwarta\u0142 i to by\u0142o wszystko&#8221;36. Sytuacja pozornie zmieni\u0142a si\u0119, gdy od roku 1957 zacz\u0119\u0142y wychodzi\u0107 co miesi\u0105c we\u00adwn\u0105trzpartyjne Biuletyny Informacyjne wszystkich komitet\u00f3w woje\u00adw\u00f3dzkich. Po\u015bwi\u0119ca\u0142y one sporo miejsca naradom odbytym w KW, a tak\u017ce ich planom pracy. Nie omijano tak\u017ce tematyki posiedze\u0144 egzekutyw. Innowacja ta, nie zwi\u0105zana ze zwi\u0119kszeniem faktycznych uprawnie\u0144 wybieralnych cz\u0142onk\u00f3w instancji, nie wp\u0142yn\u0119\u0142a jednak na widoczn\u0105 popraw\u0119 ich pozycji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jako dzia\u0142aczom drugiej kategorii, cz\u0142onkom instancji powierzano jedynie w\u0105skie odcinki pracy. Traktowani byli jako wykonawcy polece\u0144 i nie uczestniczyli w opracowywaniu og\u00f3lnej strategii komitetu. Cz\u0119sto nie orientowali si\u0119 w niej zreszt\u0105. Szczeg\u00f3lnie dramatyczna, ze wzgl\u0119du na rang\u0119 organu, by\u0142a sytuacja w KC. Ca\u0142\u0105 inicjatyw\u0119 przechwyci\u0142o tu Biuro Polityczne i Sekretariat. Faktyczna kontrola nad Komitetem Centralnym przesz\u0142a, dzi\u0119ki nieformalnym uk\u0142adom, w r\u0119ce w\u0105skiej grupy skupionej wok\u00f3\u0142 I sekretarza. By\u0142a ona w stanie narzuci\u0107 tematyk\u0119 posiedze\u0144 i wyeliminowa\u0107 ka\u017cd\u0105 pr\u00f3b\u0119 krytyki, czy te\u017c inicjatyw\u0119, je\u015bli nie by\u0142a to jej w\u0142asna inicjatywa37.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wszystko to odbija\u0142o si\u0119 na charakterze posiedze\u0144 plenarnych. Skoro cz\u0142onkowie instancji nie byli faktycznymi kierownikami jej pracy, to i plena traci\u0142y na znaczeniu. W latach 50-ych przyk\u0142adowo, wbrew postanowieniom statutu, na szczeblu KP zwo\u0142ywano je nie raz na miesi\u0105c, lecz znacznie rzadziej i nieregularnie, raz na 3-4 miesi\u0105ce38. Ju\u017c cho\u0107by przez to traci\u0142y one funkcje kierownicze. Zmienia\u0142 si\u0119 te\u017c ich faktyczny cel. Zamiast by\u0107 spotkaniami roboczymi, nabiera\u0142y od\u015bwi\u0119tnego blasku. Odbywa\u0142y si\u0119 z regu\u0142y w tzw. rozszerzonym sk\u0142adzie. Na szczeblu powiatu bra\u0142o w nich cz\u0119sto udzia\u0142 ponad 100 os\u00f3b, z czego przesz\u0142o po\u0142ow\u0119 stanowili zaproszeni z zewn\u0105trz go\u015bcie39. Program uzgadniany by\u0142 dwukrotnie z instancj\u0105 zwierzchni\u0105. Zatwier\u00addza\u0142a ona najpierw miesi\u0119czny plan pracy KP, kt\u00f3ry przes\u0105dza\u0142 o porz\u0105dku dziennym obrad plenarnych, nast\u0119pnie za\u015b przekazywa\u0142a przed samym plenum bardziej szczeg\u00f3\u0142owe wytyczne40. Program by\u0142 zwykle przepe\u0142niony, obejmowa\u0142 niejednokrotnie kilkana\u015bcie punkt\u00f3w, co w praktyce uniemo\u017cliwia\u0142o wnikliw\u0105 i wszechstronn\u0105 dyskusj\u0119. Materia\u0142y by\u0142y zreszt\u0105 &#8211; jak twierdzono p\u00f3\u017aniej &#8211;\u00a0 nieobiektywne, zbyt stechnicyzowane, przez co niezrozumia\u0142e dla wi\u0119kszo\u015bci uczest\u00adnik\u00f3w. Przygotowuj\u0105c uchwa\u0142\u0119 starano si\u0119, by nie wi\u0105za\u0142a r\u0105k egzekutywie i aparatowi. Formu\u0142owano j\u0105 zatem w spos\u00f3b og\u00f3lnikowy, nie precyzuj\u0105c wytycznych dla egzekutywy, cz\u0119sto po prostu przepisy\u00adwano uchwa\u0142\u0119 instancji zwierzchniej i wydawano jako swoj\u010541. Bierne plenum wszystko akceptowa\u0142o, umo\u017cliwiaj\u0105c egzekutywie pe\u0142n\u0105 swo\u00adbod\u0119 ruch\u00f3w.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Grupowy_interes_partii_wewnetrznej\"><\/span><span style=\"text-decoration: underline; color: #000000;\">Grupowy interes partii wewn\u0119trznej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Analizuj\u0105c dzia\u0142anie partii i mechanizm\u00f3w blokady pomin\u0119li\u015bmy w\u0105tek, kt\u00f3ry mo\u017cna nazwa\u0107 spo\u0142ecznym wymiarem systemu. W prze\u00adprowadzonych rozwa\u017caniach trudno dostrzec cz\u0142owieka jako podmiot dzia\u0142a\u0144. Bezosobowe si\u0142y kreowa\u0142y odpowiednie konstrukcje prawne, instytucje wydawa\u0142y dyrektywy i kontrolowa\u0142y ich realizacj\u0119. Szary obywatel, kt\u00f3ry by\u0142 obiektem blokady, styka\u0142 si\u0119 w naszym obrazie ju\u017c to z enigmatyczn\u0105 i pozbawion\u0105 twarzy instytucj\u0105, ju\u017c to z sieci\u0105 abstrakcyjnych przepis\u00f3w. Mechanizm blokady dzia\u0142a nie dlatego, \u017ce kto\u015b tego pragnie, ale w imi\u0119 abstrakcyjnej racji, jak\u0105 jest trwanie strukturalnego status quo. Taki obraz systemu, nasuwaj\u0105cy pewne skojarzenia z kafkowskim Zamkiem, zosta\u0142 skonstruowany rozmy\u015blnie. Przedstawiona analiza mia\u0142a bowiem da\u0107 odpowied\u017a wy\u0142\u0105cznie na pytanie: jak przebiega\u0142a i jakie znaczenie dla systemu politycznego o opisanej strukturze mia\u0142a &#8211; blokada swobodnej artykulacji i partia wewn\u0119trzna. Nie rozwa\u017cali\u015bmy natomiast sfery ludzkich motywacji, kt\u00f3re stanowi\u0142y \u201epsychiczny rozrusznik&#8221; procesu blokady. Jest to problem w logice naszego wywodu ostatni i zamknie on nasz\u0105 analiz\u0119 w pewn\u0105 sp\u00f3jn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Znaj\u0105c bowiem mechanizmy blokady i ich znaczenie pytamy w ko\u0144cu o wewn\u0119trzn\u0105 energi\u0119 systemu, kt\u00f3ra ca\u0142y proces blokady uruchamia\u0142a. W tym momencie na nasz\u0105 scen\u0119 wkraczaj\u0105 \u201e\u017cywi ludzie&#8221;, gdy\u017c jest oczywiste, \u017ce \u017cadna strukturalna konieczno\u015b\u0107 nie realizuje si\u0119 automatycznie, bez ich udzia\u0142u. Je\u017celi obserwowali\u015bmy skomplikowane zabiegi maj\u0105ce uniemo\u017cliwi\u0107 swobod\u00adn\u0105 artykulacj\u0119 spo\u0142eczn\u0105, jest oczywiste, \u017ce by\u0142y one dzie\u0142em cz\u0142owieka. Pytanie o energi\u0119 wzbudzaj\u0105c\u0105 i reprodukuj\u0105c\u0105 proces blokady jest w istocie pytaniem o to, co pobudza\u0142o niekt\u00f3rych ludzi do dzia\u0142a\u0144 maj\u0105cych na celu pozbawienie innych mo\u017cliwo\u015bci swobodnego ar\u00adtyku\u0142owania swoich interes\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dotychczasowe rozwa\u017cania w du\u017cej mierze przygotowa\u0142y nas do odpowiedzi na tak sformu\u0142owane pytanie. Wskazali\u015bmy bowiem instytucj\u0119 partii wewn\u0119trznej, kt\u00f3ra &#8211; dysponuj\u0105c atrybutem wszech\u00adobecno\u015bci oraz pozycji nadrz\u0119dnej i nie unormowanej &#8211; pe\u0142ni\u0142a w rzeczywisto\u015bci rol\u0119 superkoordynatora blokady. Jej sprawne funk\u00adcjonowanie by\u0142o warunkiem koniecznym skutecznej blokady, a po\u00ad\u015brednio trwania ca\u0142ej struktury politycznej. Z tego w\u0142a\u015bnie powodu, z racji znaczenia, jakie partia wewn\u0119trzna mia\u0142a dla istnienia systemu, mo\u017cna j\u0105 nazwa\u0107 jego strukturalnym rdzeniem. Wykrycie owego rdzenia pozwala sprecyzowa\u0107 nasze pytanie i skierowa\u0107 uwag\u0119 na tych, kt\u00f3rzy byli cz\u0142onkami partii wewn\u0119trznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Partia wewn\u0119trzna swe istnienie zawdzi\u0119cza\u0142a ca\u0142kowicie i bez reszty strukturze politycznej opartej na za\u0142o\u017ceniu jedno\u015bci. \u017badna inna grupa zawodowa nie by\u0142a tak bezwarunkowo uzale\u017cniona od politycz\u00adnego status quo. Arty\u015bci, robotnicy, dziennikarze, wojskowi czy policjanci &#8211; wszyscy oni b\u0119d\u0105 istnie\u0107 w ka\u017cdym systemie politycznym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Inaczej rzecz si\u0119 przedstawia z cz\u0142onkami partii wewn\u0119trznej. Racj\u0105 ich bytu jako grupy by\u0142a funkcja, do kt\u00f3rej pe\u0142nienia powo\u0142ano instytucj\u0119, w kt\u00f3rej pracowali. Zmiana podstawowego parametru tej struktury politycznej, likwiduj\u0105c potrzeb\u0119 blokady, czyni parti\u0119 we\u00adwn\u0119trzn\u0105 po prostu niepotrzebn\u0105. O ile na przyk\u0142ad instytucja policji pozosta\u0142aby, jedynie po czystce &#8211; ale i to skoncentrowanej na niekt\u00f3rych tylko pionach &#8211; o tyle instytucja partii wewn\u0119trznej staje si\u0119 niepotrzebna jako ca\u0142o\u015b\u0107. Jest zatem oczywiste, \u017ce wszyscy jej funkcjonariusze s\u0105 \u017cywotnie zainteresowani w politycznym status quo. Tak jak przedstawiciele rozbudowanej biurokracji gospodarczej zain\u00adteresowani s\u0105 trwaniem scentralizowanego systemu zarz\u0105dzania, kt\u00f3ry by\u0142 racj\u0105 ich bytu, tak samo cz\u0142onkowie partii wewn\u0119trznej troszczyli si\u0119 o sprawy, kt\u00f3re decydowa\u0142y o ich posadach. Ich troska by\u0142a tym silniejsza, \u017ce partia wewn\u0119trzna przyci\u0105ga\u0142a ludzi szczeg\u00f3lnie wra\u017c\u00adliwych na przywileje w\u0142adzy, presti\u017cu i konsumpcji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zwr\u00f3\u0107my te\u017c uwag\u0119 na specyficzn\u0105 konstrukcj\u0119 ich osobowo\u015bci. Mieli oni psychiczne predyspozycje do walki o w\u0142adz\u0119, nie bali si\u0119 jej, nie mierzi\u0142a ich ona, czuli si\u0119 w niej dobrze, potrafili walczy\u0107, znajdowali w tej walce pewne upodobanie, a zwyci\u0119stwa przedstawia\u0142y dla nich du\u017c\u0105 warto\u015b\u0107, podczas gdy innych ona nudzi\u0142a, przera\u017ca\u0142a, czuli do niej wstr\u0119t, byli w jej trakcie bezradni.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Specyfika walki o w\u0142adz\u0119 w systemie komunistycznym powodowa\u0142a wszak\u017ce, i\u017c wymienione przez nas cechy osobowo\u015bci nasila\u0142y si\u0119 gwa\u0142townie, im wy\u017csz\u0105 w hierarchii partyjnej grup\u0119 obserwowali\u015bmy, tak \u017ce na g\u00f3rnych jej pi\u0119trach cz\u0119sto wida\u0107 by\u0142o, \u017ce problem w\u0142adzy zdominowa\u0142 w umys\u0142ach rz\u0105dz\u0105cej elity problemy merytoryczne. Te ostatnie stawa\u0142y si\u0119 ju\u017c nie celem zabieg\u00f3w, ale \u015brodkiem w zdobywaniu w\u0142adzy, a ona ze \u015brodka do osi\u0105gania innych cel\u00f3w przekszta\u0142ca\u0142a si\u0119 w cel sam w sobie. Zjawisko negatywnej selekcji osi\u0105ga\u0142o w strukturze w\u0142adzy komunistycznej rozmiary rzadko spotykane w systemach demokratycznych. \u0179r\u00f3d\u0142em jego szczeg\u00f3lnego nat\u0119\u017cenia by\u0142 tu brak niezale\u017cnych od siebie i konkuruj\u0105cych ze sob\u0105 jawnie o w\u0142adz\u0119, metod\u0105 zdobywania spo\u0142ecznego poparcia, partii politycznych, stan zablokowanej artykulacji na forum przedstawicielskim oraz struktura hierarchicznej podleg\u0142o\u015bci w partii wewn\u0119trznej. Spr\u00f3bujmy te twier\u00addzenia wyja\u015bni\u0107 bli\u017cej. Zacznijmy od kwestii wewn\u0105trzpartyjnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zablokowanie w partii swobodnej artykulacji sprawi\u0142o, \u017ce walka o w\u0142adz\u0119, o awans w hierachii nie dokonywa\u0142a si\u0119 poprzez jawne przedstawienie alternatywnych propozycji programowych i odwo\u0142anie si\u0119 do szerszego forum wewn\u0105trzpartyjnego celem uzyskania publicznie wyra\u017conego poparcia, a tym samym zwyci\u0119stwa nad konkurentami. Walka o w\u0142adz\u0119 w partii toczy\u0142a si\u0119 przy narzuconym z g\u00f3ry programie, kt\u00f3ry mia\u0142 by\u0107 wyartyku\u0142owany na partyjnym, publicznym forum \u2014 po pierwsze, jako wsp\u00f3lny, a po drugie, jako jednomy\u015blnie akceptowany. Skoro wi\u0119c walka o w\u0142adz\u0119 nie odbywa\u0142a si\u0119 drog\u0105 publicznej konfrontacji r\u00f3\u017cnych propozycji programowych, bo program by\u0142 dany z g\u00f3ry, sprawa ta traci\u0142a na znaczeniu i zaczyna\u0142y dominowa\u0107 inne metody. Walka o stanowiska zmienia\u0142a charakter: z konkurencji merytorycznej przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w konkurencj\u0119 nie-merytoryczn\u0105. O zwyci\u0119stwie nie decydowa\u0142y bowiem program ani poparcie, jakie on uzyska\u0142 na partyjnym forum przedstawicielskim. Z uwagi na faktyczne pozbawienie tych cia\u0142 mo\u017cliwo\u015bci decydowania o sprawach kadrowych, wspinanie si\u0119 w g\u00f3r\u0119 po szczeblach partyjnej hierarchii odbywa\u0142o si\u0119 w praktyce drog\u0105 mianowania przez szczebel wy\u017cszy. Walcz\u0105cy o w\u0142adz\u0119 musieli zatem, w celu jej zdobycia, ugruntowania i powi\u0119kszania, orientowa\u0107 si\u0119 nie na swych formalnych wyborc\u00f3w, lecz zwierzchnik\u00f3w. Podstawowa metoda niemerytorycznej walki o w\u0142adz\u0119 i awans polega\u0142a na podwieszaniu si\u0119 pod patrona, zostaniu jednym z jego klient\u00f3w i popieraniu go w nadziei na w\u0142asny awans wraz z jego awansem. Przy wyborze patrona nie mia\u0142o wi\u0119kszego znaczenia jego stanowisko w kwestiach programowych, bo te sprawy by\u0142y zupe\u0142nie wy\u0142\u0105czone z gry lub co najwy\u017cej traktowane jako trzeciorz\u0119dne. Zyskiwa\u0142y natomiast znaczenie inne cechy patrona: jego si\u0142a przebicia, energia i szybko\u015b\u0107, z jak\u0105 awansowa\u0142, mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u201epodwi\u0105zania si\u0119&#8221; pod niego, jego gotowo\u015b\u0107 i szczodro\u015b\u0107 w wynagradzaniu swoich klient\u00f3w, atrakcyjno\u015b\u0107 komina awansowego, w kt\u00f3rym si\u0119 wspina\u0142 itp. Powstaj\u0105ce w ten spos\u00f3b koterie mniej by\u0142y zjednoczone wsp\u00f3lnym programem, a bardziej uk\u0142adami personalnymi i pragnieniem wzbijania si\u0119 w g\u00f3r\u0119. Programy zast\u0119powane by\u0142y co najwy\u017cej mglistymi znakami rozpoznawczymi, kt\u00f3re imitowa\u0142y opcje programowe przez fakt pos\u0142ugiwania si\u0119 m\u0119tn\u0105 retoryk\u0105 interesu publicznego \u0142ub odwo\u0142ywania si\u0119 do spo\u0142ecznych resentyment\u00f3w. Na przyk\u0142ad w roku 1956 natoli\u0144czycy wyst\u0119powali pod has\u0142em antysemi-tyzmu, a pu\u0142awianie &#8211; liberalizacji. W latach 60-ych moczarowcy g\u0142osili has\u0142o komunizmu narodowego, a antygomu\u0142kowcy po 1968 r. &#8211; dynamicznego socjalizmu. Ale z kolei koterie antygierkowskie z ko\u0144ca lat 70-ych nie zdo\u0142a\u0142y ju\u017c, czy te\u017c nie widzia\u0142y potrzeby wypracowania \u017cadnego quasi-programu czy cho\u0107by has\u0142a, kt\u00f3re by\u0142oby ich zawo\u0142aniem. Ich cz\u0142onk\u00f3w nazywano niekiedy po prostu towarzyszami zatroskanymi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Atrofia programowa, pomin\u0105wszy jej \u017ar\u00f3d\u0142o w zakazie dzia\u0142alno\u015bci frakcyjnej, wynika\u0142a r\u00f3wnie\u017c st\u0105d, \u017ce faktyczne interesy pozapersonalne koterii zwi\u0105zane by\u0142y przewa\u017cnie z wycinkowymi, terytorialnymi i bran\u017cowymi interesami patron\u00f3w. Ci za\u015b nie musieli si\u0119 specjalnie sili\u0107, aby dla potrzeb niejawnej walki koteryjnej kunsztownie przybiera\u0107 swe d\u0105\u017cenia w szaty interesu publicznego. Nie walczyli o poparcie spo\u0142eczne, lecz prowadzili werbunek podobnie jak oni egoistycznie nastawionych klient\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Naszkicowany wy\u017cej styl politycznej gry, kt\u00f3ry zdeterminowany by\u0142 zablokowan\u0105 artykulacj\u0105 i hierarchiczn\u0105 podleg\u0142o\u015bci\u0105 w partii wewn\u0119trznej, wi\u0105za\u0142 si\u0119 ze specyficznym typem selekcji kadrowej. Konkurencja niemerytoryczna premiowa\u0142a bowiem spo\u015br\u00f3d ludzi o politycznych ambicjach pewn\u0105 ich charakterystyczn\u0105 podgrup\u0119, kt\u00f3rej cz\u0142onkowie gotowi byli uczestniczy\u0107 w walce o w\u0142adz\u0119 nie ogl\u0105daj\u0105c si\u0119 zbytnio na kwestie programowe. Oznacza to, \u017ce warto\u015bci\u0105 nadrz\u0119dn\u0105 by\u0142a dla nich sama w\u0142adza i zwi\u0105zane z ni\u0105 przywileje, a nie cele, jakie mo\u017cna by\u0142o dzi\u0119ki niej realizowa\u0107, ani te\u017c interesy grup, kt\u00f3rych si\u0119 by\u0142o oficjalnym reprezentantem. W konkurencji niemery\u00adtorycznej premiowani byli wi\u0119c ci, dla kt\u00f3rych w\u0142adza stanowi\u0142a warto\u015b\u0107 autoteliczn\u0105, a programy jedynie instrumentami, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142o zmienia\u0107, o ile zachodzi\u0142a taka potrzeba. Po\u017c\u0105dane cechy to: umiej\u0119t\u00adno\u015b\u0107 prowadzenia rozgrywek personalnych, dyspozycyjno\u015b\u0107 oraz instrumentalne traktowanie warto\u015bci politycznych, deklaracji pro\u00adgramowych, sojuszy i publicznie sk\u0142adanych przyrzecze\u0144. Do\u015bwiad\u00adczenie uczy, \u017ce z cechami tymi cz\u0119sto idzie w parze brak oporu w wykorzystywaniu stanowiska dla osi\u0105gania znacznych przywilej\u00f3w konsumpcyjnych oraz szczeg\u00f3lna wra\u017cliwo\u015b\u0107 na przywileje presti\u017cu, kt\u00f3re partia wewn\u0119trzna zdolna by\u0142a zapewni\u0107 swoim cz\u0142onkom. Wszystkie te cechy, jako sprzyjaj\u0105ce walce o w\u0142adz\u0119 i awans, nasila\u0142y si\u0119 stopniowo na kolejno coraz wy\u017cszych pi\u0119trach partyjnej hierarchii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Skala opisanego zjawiska selekcji negatywnej, wywo\u0142anej brakiem wewn\u0105trzpartyjnej demokracji, mo\u017ce zosta\u0107 ograniczona, je\u015bli or\u00adganizacja dzia\u0142a w wielopartyjnym systemie demokratycznym. Aczkol\u00adwiek brak demokracji wewn\u0105trzpartyjnej i w\u00f3wczas sprzyja negatywnej selekcji, to jednak konieczno\u015b\u0107 prowadzenia publicznej, programowej walki o w\u0142adz\u0119 wy\u017cszego rz\u0119du (tzn. walki o zdobycie b\u0105d\u017a utrzymanie steru nawy pa\u0144stwowej) tendencj\u0119 t\u0119 powa\u017cnie ogranicza. Uzale\u017cnienie si\u0142y i znaczenia partii od stopnia spo\u0142ecznego poparcia, jaki jest jej udzielany, powoduje, \u017ce liderzy zoboj\u0119tniali na sprawy programowe, nie reprezentuj\u0105cy \u017cadnych w\u0142asnych koncepcji, a zabiegaj\u0105cy o w\u0142adz\u0119 partyjn\u0105 wy\u0142\u0105cznie drog\u0105 wewn\u0119trznych rozgrywek personalnych, nie s\u0105 zwykle na d\u0142u\u017csz\u0105 met\u0119 premiowani przez partyjne sito selekcji. D\u0142ugotrwa\u0142e zdominowanie partii przez ludzi ambitnych, lecz intelek\u00adtualnie mia\u0142kich, niezdolnych do stawienia czo\u0142a merytorycznym problemom kraju prowadzi za\u015b w d\u0142u\u017cszym czasie do utraty bazy wyborczej, odp\u0142ywu cz\u0142onk\u00f3w, spadku znaczenia na arenie politycznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W systemie opartym na kierowniczej roli partii te zewn\u0119trzne wymuszenia jednak nie dzia\u0142a\u0142y. Selekcja negatywna mog\u0142a wi\u0119c doprowadzi\u0107, i w praktyce cz\u0119sto doprowadza\u0142a, do trwa\u0142ego uwi\u0105du intelektualnego partii wewn\u0119trznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z jednej wi\u0119c strony, opisany mechanizm selekcji powodowa\u0142, \u017ce w partii wewn\u0119trznej mieli\u015bmy do czynienia z grup\u0105 ludzi, dla kt\u00f3rych posiadanie w\u0142adzy i przywilej\u00f3w z ni\u0105 zwi\u0105zanych stanowi\u0142o jedn\u0105 z najwy\u017cej cenionych warto\u015bci autotelicznych, z drugiej za\u015b &#8211; samo istnienie partii wewn\u0119trznej, w ramach kt\u00f3rej mogli oni realizowa\u0107 te warto\u015bci, by\u0142o bezwarunkowo uzale\u017cnione od politycznego status quo. Efektywne koordynowanie procesu blokady &#8211; owego kluczowego dla trwania systemu zadania &#8211; le\u017ca\u0142o zatem w najbardziej \u017cywotnym interesie jej cz\u0142onk\u00f3w. \u00d3w wsp\u00f3lny dla tej grupy interes stanowi\u0142 zarazem jej g\u0142\u00f3wne spoiwo, powoduj\u0105ce, \u017ce za\u017carta, wewn\u0119trzna walka w \u0142onie aparatu toczy\u0142a si\u0119 przy zachowaniu nadrz\u0119dnej regu\u0142y gry, jak\u0105 by\u0142o przestrzeganie jedno\u015bci dzia\u0142ania na zewn\u0105trz. Od tego bowiem zale\u017ca\u0142o, czy blokada b\u0119dzie efektywna. To, co zak\u0142\u00f3ca\u0142o i utrudnia\u0142o blokad\u0119, jest oceniane negatywnie; to, co j\u0105 wspomaga\u0142o i u\u0142atwia\u0142o &#8211; pozytywnie. Zrozumia\u0142e by\u0142o z tego punktu widzenia d\u0105\u017cenie cz\u0142onk\u00f3w partii wewn\u0119trznej do ochrony przys\u0142uguj\u0105cych jej prerogatyw. Od nich w wielkiej mierze zale\u017ca\u0142a operatywno\u015b\u0107 instytucji, w kt\u00f3rej pracowali. Operatywno\u015b\u0107 wp\u0142ywa\u0142a bezpo\u015brednio na skutecz\u00adno\u015b\u0107 blokady, od skuteczno\u015bci zale\u017ca\u0142o trwanie strukturalnego status quo, a wi\u0119c partii wewn\u0119trznej oraz przywilej\u00f3w, jakie zapewnia\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Widzimy zatem, \u017ce energi\u0105 wzbudzaj\u0105c\u0105 i reprodukuj\u0105c\u0105 blokad\u0119 by\u0142 partykularny interes cz\u0142onk\u00f3w partii wewn\u0119trznej. Wym\u00f3g funk\u00adcjonalny systemu realizowa\u0142 si\u0119 w du\u017cej mierze poprzez wygenerowanie przez struktur\u0119 polityczn\u0105 stabilizuj\u0105cej j\u0105 sieci interes\u00f3w w tzw. rdzeniu strukturalnym. Nast\u0119powa\u0142o bowiem charakterystyczne prze\u00ad\u0142o\u017cenie zada\u0144 globalnych na cele osobiste. Pozycja i rola partii wewn\u0119trznej sprawia\u0142y, \u017ce realizacja zada\u0144, kt\u00f3re stabilizowa\u0142y system polityczny jako ca\u0142o\u015b\u0107, by\u0142a dla jej cz\u0142onk\u00f3w zadaniem osobi\u015bcie op\u0142acalnym, za\u015b nierealizowanie ich wyzwala\u0142o osobiste, a zarazem wsp\u00f3lne dla nich wszystkich, zagro\u017cenie.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Informacja o wydaniu PWN 1992 Wydanie I tej ksi\u0105\u017cki ukaza\u0142o si\u0119 w drugim obiegu, dzi\u0119ki pomocy \u00f3wczesnego Spo\u0142ecznego Komitetu Nauki, nak\u0142adem wydawnictwa Piechur, Warszawa 1988 Projekt ok\u0142adki Dariusz Litwiniec Redaktor techniczny Teresa Skrzypkowska Korekta Hanna Janczewska Copyright \u00a9 by Jerzy Drygalski and Jacek Kwa\u015bniewski Warszawa 1992 ISBN 83-01-10890-8 Wydawnictwo Naukowe PWN Wydanie drugie Ark. wyd. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":1265,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[17],"tags":[],"class_list":{"0":"post-1270","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-socjalizm","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1270","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1270"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1270\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1265"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1270"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1270"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1270"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}