{"id":1256,"date":"2015-07-23T21:10:55","date_gmt":"2015-07-23T19:10:55","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=1256"},"modified":"2016-01-06T23:34:24","modified_gmt":"2016-01-06T22:34:24","slug":"wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/","title":{"rendered":"Wright Robert, Nonzero. Logika ludzkiego przeznaczenia"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Robert Wright\u00a0\u00a0\u00a0 Nonzero. Logika ludzkiego przeznaczenia<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\"><em>(Nonzero. The Logic of Human Destiny)<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Komentarz i opis ksi\u0105\u017cki<\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Refleksja po lekturze.<\/strong>\u00a0 Oce\u0144, czy warto czyta\u0107 reszt\u0119 tego tekstu i si\u0119gn\u0105\u0107 do samej ksi\u0105\u017cki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ksi\u0105\u017cka interesuj\u0105ca i denerwuj\u0105ca. Interesuj\u0105ca, bo podziwiam odwag\u0119 autora. Zakres tematyczny olbrzymi: ewolucja kulturowa i biologiczna, by wykaza\u0107 jej wyra\u017any kierunek i odwaga w postawieniu ko\u0144cowego pytania: je\u015bli jest kierunek, to czy jest tak\u017ce cel. Oczytanie i wiedza autora budz\u0105 szacunek. Jest wiele bardzo interesuj\u0105cych, syntetycznych analiz historycznych. Wykazanie istnienia kierunku ewolucji ku rosn\u0105cej z\u0142o\u017cono\u015bci z zastosowaniem element\u00f3w teorii gier r\u00f3wnie\u017c bardzo ciekawe. Denerwuj\u0105 uproszczenia, kt\u00f3rych jest sporo. Czasem by\u0142em bliski temu, by t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 po prostu rzuci\u0107. Ta reakcja to wa\u017cna wskaz\u00f3wka przy pisaniu pracy ogarniaj\u0105cych taki obszar tematyczny. Czego nale\u017cy unikn\u0105\u0107? Stwierdzenie: \u201eunika\u0107 uproszcze\u0144\u201d jest zbyt generalne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dla kogo\u015b, kto chce czyta\u0107 o historii ludzkiej kultury prac\u0119 nie historyczn\u0105, ale teoretyczn\u0105 jest to ksi\u0105\u017cka wa\u017cna. Tezy teoretyczne Wrighta pozwalaj\u0105 na uporz\u0105dkowanie olbrzymiego materia\u0142u. Bez wzgl\u0119du na to, czy na ko\u0144cu podziela si\u0119 tezy autora, jest to wa\u017cny element dyskusji o dynamice przemian kultury ludzkiej. Zaprezentowany opis ksi\u0105\u017cki jest po\u0142\u0105czeniem wyci\u0105gu z tekstu oryginalnego i streszczenia w\u0142asnego. Jest to opis niedoskona\u0142y, bo robi\u0142em go wy\u0142\u0105cznie dla siebie, nie my\u015bl\u0105c o innych. Nieco si\u0119 obawiam, \u017ce mo\u017cna wyrobi\u0107 sobie na podstawie tych notatek\u00a0 negatywn\u0105 o ksi\u0105\u017cce opini\u0119, a to z powodu skr\u00f3towo\u015bci moich uwag. Je\u015bli tak jest, powinno to \u015bwiadczy\u0107 \u017ale o mojej notatce a nie o ksi\u0105\u017cce, kt\u00f3r\u0105 gor\u0105co polecam.<\/span><\/p>\n<div id=\"ez-toc-container\" class=\"ez-toc-v2_0_82_2 counter-hierarchy ez-toc-counter ez-toc-custom ez-toc-container-direction\">\n<div class=\"ez-toc-title-container\"><p class=\"ez-toc-title\" style=\"cursor:inherit\">Spis tre\u015bci  \/  Contents<\/p>\n<\/div><nav><ul class='ez-toc-list ez-toc-list-level-1 ' ><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-1\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Trzy_pierwsze_rozdzialy\" >Trzy pierwsze rozdzia\u0142y<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-2\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Niewidzialny_mozg\" >Niewidzialny m\u00f3zg<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-3\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Czemu_sluzy_wojna\" >Czemu s\u0142u\u017cy wojna?<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-4\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Dlaczego_powstalo_rolnictwo\" >Dlaczego powsta\u0142o rolnictwo?<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-5\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Wodzostwo\" >Wodzostwo<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-6\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Druga_rewolucja_w_informacji\" >Druga rewolucja w informacji<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-7\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Cywilizacja_i_tak_dalej\" >Cywilizacja i tak dalej<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-8\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Nasi_przyjaciele_barbarzyncy\" >Nasi przyjaciele barbarzy\u0144cy<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-9\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#%E2%80%9EWieki_ciemne%E2%80%9D\" >\u201eWieki ciemne\u201d<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-10\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Nieodgadniony_Orient\" >Nieodgadniony Orient<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-11\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Nowoczesnosc\" >Nowoczesno\u015b\u0107<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-12\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Nasze_czasy\" >Nasze czasy<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-13\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Nowy_swiatowy_lad\" >Nowy \u015bwiatowy \u0142ad<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-14\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Poziomy_wolnosci\" >Poziomy wolno\u015bci<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-15\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Druga_czesc_ksiazki_o_ewolucji_organicznej_pominieta\" >Druga cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki o ewolucji organicznej (pomini\u0119ta)<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-16\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/wright-robert-nonzero-logika-ludzkiego-przeznaczenia\/#Trzecia_czesc_ksiazki_czy_ewolucja_ma_cel\" >Trzecia cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki: czy ewolucja ma cel?<\/a><\/li><\/ul><\/nav><\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Trzy_pierwsze_rozdzialy\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Trzy pierwsze rozdzia\u0142y<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ksi\u0105\u017cka Wrighta jest prac\u0105 z antropologii kulturowej, plasuje si\u0119 w nurcie ewolucjonizmu kulturowego. G\u0142\u00f3wne pytanie autora brzmi, czy ludzko\u015b\u0107 od zarania dziej\u00f3w rozwija si\u0119 i je\u015bli tak, w jakim kierunku. Autor udziela odpowiedzi twierdz\u0105cej i rozwa\u017ca dalej, na czym ten rozw\u00f3j polega i co go powoduje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Takie postawienie sprawy lokuje go w opozycji do pogl\u0105du, \u017ce jakiekolwiek m\u00f3wienie o rozwoju kultur od ni\u017cszych do wy\u017cszych jest nieporozumieniem, bo wszystkie kultury s\u0105 r\u00f3wnoprawne. To, zdawa\u0142oby si\u0119 absurdalne przekonanie, \u017ce stuosobowa gromada \u0142owc\u00f3w-zbieraczy sprzed 8000 lat i zachodnia cywilizacja globalna XXI wieku s\u0105 r\u00f3wnorz\u0119dnymi kulturami a negowanie tego jest przejawem europocentryzmu oraz patrzenia z g\u00f3ry na innych a nawet oznak\u0105 rasizmu (\u017ce to niby biali s\u0105 lepsi od kolorowych) by\u0142 niezwykle rozpowszechniony (od Boasa i Ruth Benedict) i chyba nadal liczebna przewaga jest po stronie antropolog\u00f3w tak my\u015bl\u0105cych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">M\u00f3wi\u0105c o ewolucji kultur autor my\u015bli o rosn\u0105cej z\u0142o\u017cono\u015bci struktur spo\u0142ecznych, coraz bardziej rozwini\u0119tych technologiach, coraz bardziej skomplikowanych i zr\u00f3\u017cnicowanych formach ekspresji (np. j\u0119zyk, sztuka).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Co stymuluje rozw\u00f3j kultur? Poniewa\u017c wyposa\u017cenie genetyczne wszystkich ludzi jest takie samo, jest to g\u0142\u00f3wny pow\u00f3d, \u017ce ewolucja kulturowa przybra\u0142a wsz\u0119dzie ten sam kierunek, od mniejszej ku wi\u0119kszej z\u0142o\u017cono\u015bci. Wszystkie nawet najprostsze spo\u0142eczno\u015bci ze swej\u00a0 natury wykazuj\u0105 d\u0105\u017cno\u015b\u0107 ku wi\u0119kszej z\u0142o\u017cono\u015bci. Aczkolwiek wiele czynnik\u00f3w mo\u017ce to d\u0105\u017cenie spowolni\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przypadku spo\u0142eczno\u015bci \u0142owc\u00f3w-zbieraczy impulsem do wzrostu z\u0142o\u017cono\u015bci organizacji spo\u0142ecznej by\u0142y np. \u0142owy na grubego zwierza. Tam, gdzie do tego dochodzi\u0142o, nast\u0119powa\u0142a koordynacja wi\u0119kszej liczby ludzi, d\u0142u\u017csze przygotowania, zabezpieczanie nadwy\u017cek, \u201eubezpieczenia\u201d w razie wypadku. Utrwala\u0142a si\u0119 bardziej z\u0142o\u017cona struktura spo\u0142eczna. Poszukiwanie korzonk\u00f3w i nasion tego wszystkiego nie wymaga\u0142o i podstawow\u0105 jednostk\u0105 organizacji spo\u0142ecznej by\u0142a rodzina. Ale i tu, je\u015bli wsp\u00f3\u0142praca wi\u0119kszej liczby ludzi stawa\u0142a si\u0119 czasem op\u0142acalna, np. okresowe pojawianie si\u0119 du\u017cej liczby zaj\u0119cy, wynajdywano technologie, w tym przypadku sieci, i prosta struktura komplikowa\u0142a si\u0119 cho\u0107by tylko na pewien czas (konieczna wsp\u00f3\u0142praca wi\u0119kszej liczby os\u00f3b, produkcja i naprawa sieci itd.).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Autor zwraca uwag\u0119, \u017ce \u00a0pojawienie si\u0119 technologii daj\u0105cych wi\u0119ksze korzy\u015bci od przeci\u0119tnych to sta\u0142a cecha wszystkich ewolucji kulturowych. Technologie stwarzaj\u0105 nowe szanse, ludzie\u00a0 je wykorzystuj\u0105 i w rezultacie zmienia si\u0119, komplikuje struktura spo\u0142eczna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W ca\u0142ej ksi\u0105\u017cce powtarza si\u0119 teza o ewolucji kulturowej skierowanej ku coraz wi\u0119kszej z\u0142o\u017cono\u015bci, kt\u00f3rej pod\u0142o\u017cem by\u0142o poszerzanie gier o sumie niezerowej. St\u0105d te\u017c tytu\u0142: NonZero. Odwo\u0142anie si\u0119 do teorii gier jest wa\u017cnym elementem analizy i w dodatku do ksi\u0105\u017cki autor wyja\u015bnia, \u017ce poj\u0119cie ci\u0105gle rosn\u0105cej sumy niezerowej w efekcie wzrostu z\u0142o\u017cono\u015bci kulturowej jest u\u017cywane \u015bwiadomie. Inne, potencjalnie synonimiczne poj\u0119cia, jak np. wsp\u00f3\u0142praca nie oddaj\u0105 intencji autora, bo suma niezerowa pojawia si\u0119 bez wsp\u00f3\u0142pracy w wyniku cho\u0107by kontaktu mi\u0119dzy ameryka\u0144skim nabywc\u0105 toyoty a jej japo\u0144skim producentem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Autor pisze, \u017ce dob\u00f3r naturalny wyposa\u017cy\u0142 nas w rozmaite impulsy, kt\u00f3re s\u0105 nasz\u0105 nie\u015bwiadom\u0105 wiedz\u0105 praktyczn\u0105 do kt\u00f3rych nale\u017c\u0105: hojno\u015b\u0107 (nawet je\u015bli wybi\u00f3rcza i podszyta nieufno\u015bci\u0105).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ewolucja kulturowa ma kierunek \u2013 ku coraz wi\u0119kszej z\u0142o\u017cono\u015bci. Gry o sumie niezerowej zako\u0144czone sukcesem wiod\u0105 ku wzrostowi spo\u0142ecznej z\u0142o\u017cono\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Relacje spo\u0142eczne (ekonomiczne, polityczne itd.) przynosz\u0105ce korzy\u015b\u0107 wszystkim uczestnikom Wright nazywa interakcjami o sumie niezerowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dob\u00f3r naturalny wpoi\u0142 nam pewne impulsy zaprogramowane do przynoszenia korzy\u015bci z obop\u00f3lnej wymiany. S\u0105 to:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">hojno\u015b\u0107, czasem wybi\u00f3rcza i podszyta nieufno\u015bci\u0105;<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">wdzi\u0119czno\u015b\u0107 i towarzysz\u0105ce jej poczucie zobowi\u0105zania;<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">rosn\u0105ca empatia i zaufanie wobec tych, kt\u00f3rzy nie zawiedli;<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">czujno\u015b\u0107 i pilnowanie w\u0142asnej korzy\u015bci.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Te cechy umo\u017cliwiaj\u0105 rozw\u00f3j wsp\u00f3\u0142pracy. S\u0105 te\u017c inne wa\u017cne:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">sk\u0142onno\u015b\u0107 do wzajemnej wymiany \u2013 aspekt ludzkiej natury<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">d\u0105\u017cenie do wzrostu w\u0142asnego statusu spo\u0142ecznego \u2013 to jest si\u0142a nap\u0119dowa kulturowych inowacji.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Technologia polowania na wieloryby pcha Teremiat\u00f3w, ich spo\u0142eczn\u0105 organizacj\u0119 na wy\u017cszy stopie\u0144 z\u0142o\u017cono\u015bci. Technologia, kt\u00f3ra wymaga organizacji i koordynacji daje wi\u0119ksze korzy\u015bci (zaj\u0105ce upolowane samemu lub \u0142apane przez gromad\u0119 w wielk\u0105 sie\u0107, wielkie pu\u0142apki na \u0142ososie, po\u0142\u00f3w wieloryb\u00f3w), ale wymaga inwestycji, wydatk\u00f3w. To czyni koniecznym powstanie funkcji koordynatora, lidera, \u201eWielkiego Cz\u0142owieka\u201d. Jego w\u0142adza nie absolutna i nie w pe\u0142ni formalna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Stadia ewolucji kulturowej wed\u0142ug kilku autor\u00f3w:<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Morgan (XIX w.) &#8211; terminy technologiczne okre\u015blaj\u0105 stadia. Przej\u015bcie z dziko\u015bci do ni\u017cszego barbarzy\u0144stwa wymaga\u0142o opanowania garncarstwa, z ni\u017cszego do \u015bredniego barbarzy\u0144stwa \u2013 udomowienia ro\u015blin lun zwierz\u0105t.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Leslie White (po\u0142owa XX w.) \u2013 nowa taksonomia: horda, plemi\u0119 pa\u0144stwo. Czyli definiowanie etap\u00f3w ewolucji w terminach struktury spo\u0142ecznej. Moja uwaga: White autorem koncepcji, \u017ce wzrost kultury pochodn\u0105 wzrostu zu\u017cycia energii. Teza o istotno\u015bci powi\u0105zania mi\u0119dzy konsumpcj\u0105 i produkcj\u0105 energii a z\u0142o\u017cono\u015bci\u0105 kultury jest wa\u017cna, ale wskazywany przez White\u2019a kierunek zale\u017cno\u015bci to zupe\u0142ny odlot. Ale White by\u0142 lewakiem i marksist\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Johnson Earlie (lata 70. XX w.) \u2013 7 stopniowa taksonomia<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Odrzucenie tezy o jakimkolwiek ukierunkowaniu w ewolucji kulturowej by\u0142oby zdaniem Wrighta r\u00f3wnoznaczne ze stwierdzeniem, \u017ce spo\u0142eczno\u015bci starodawne, pozostawione samym sobie, nie wykazywa\u0142yby naturalnej tendencji do podniesienia swojej kultury na wy\u017cszy poziom wyrafinowania technologicznego i z\u0142o\u017cono\u015bci spo\u0142ecznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wright: ewolucja kulturowa \u2013 wszystkie kultury charakteryzuj\u0105 si\u0119 d\u0142ugotrwa\u0142ym, stale wzrastaj\u0105cym post\u0119pem. Ten trend by\u0142by kontynuowany bez ko\u0144ca, gdyby go nie przerywali intruzi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nadej\u015bcie wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata jest tym, co musia\u0142o nast\u0105pi\u0107. Kwestionowanie tego r\u00f3wnoznaczne z kwestionowaniem jedno\u015bci ca\u0142ej ludzko\u015bci, podstawowej r\u00f3wno\u015bci uzdolnie\u0144 i aspiracji u ludzi wszystkich ras. Oczywi\u015bcie r\u00f3\u017cne ludy porusza\u0142y si\u0119 po strzale historii w r\u00f3\u017cnym tempie. Ale przyczyn\u0105 tego nie by\u0142a rasa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Co zatem r\u00f3\u017cnicuje tempo? Rol\u0119 odgrywa \u015brodowisko naturalne. \u017byzne sprzyja rozwojowi, ale nie dlatego, \u017ce wytwarza dostatek i pozwala na akumulacj\u0119 nadwy\u017cek. Niemal ka\u017cda populacja szybko dociera do granicy pojemno\u015bci \u015brodowiska. Ponadto dostatek i du\u017ce nadwy\u017cki s\u0105 efektem wydajnych technologii, kt\u00f3re same s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 sk\u0142adow\u0105 zaawansowanego rozwoju spo\u0142ecznego. Nie jest wi\u0119c tak, \u017ce jak jest \u017cyzne \u015brodowisko to si\u0119 rodz\u0105 nowe technologie. Np. Indianie Kuikuru z Amazonii uprawiali maniok, kt\u00f3rego bulwy s\u0142u\u017cy\u0142y im do produkcji podstawowego po\u017cywienia \u2013 tapioku. Ot\u00f3\u017c mogliby uprawia\u0107 2-3 razy wi\u0119cej manioku, ale woleli zadowoli\u0107 si\u0119 mniejsz\u0105 ilo\u015bci\u0105 i mie\u0107 czas wolny. Podobnie wiele innych spo\u0142eczno\u015bci \u0142owc\u00f3w-zbieraczy.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Niewidzialny_mozg\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Niewidzialny m\u00f3zg<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli nie nadwy\u017cki s\u0105 przepustk\u0105 do bogactwa, to co? Dlaczego powsta\u0142a specjalizacja i handel?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Adam Smith (klasyk ekonomii, XVIII wiek) podawa\u0142 2 czynniki prowadz\u0105ce do wi\u0119kszego podzia\u0142u pracy, kt\u00f3ry jest cech\u0105 charakterystyczn\u0105 post\u0119pu gospodarczego:<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>a\/<\/strong> tani transport<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>b\/<\/strong> tani spos\u00f3b porozumiewania si\u0119<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niskie koszty \/a\/ i \/b\/ przy prymitywnych technologiach mo\u017cna zapewni\u0107 wtedy, gdy klienci i dostawcy \u017cyj\u0105 w pobli\u017cu. Kluczem do bogactwa ameryka\u0144skiego p\u00f3\u0142nocnego Zachodu przed wiekami by\u0142o wi\u0119c g\u0119ste zaludnienie a nie naturalna obfito\u015b\u0107, kt\u00f3ra szybko nadwer\u0119\u017cona w wyniku zag\u0119szczenia ludno\u015bci. Indianom z Amazoni nie brakowa\u0142o ambicji, ale by\u0142a tam po prostu za ma\u0142a g\u0119sto\u015b\u0107 zaludnienia. Zreszt\u0105, gdy dotarli tam biali potrzebuj\u0105cy manioku Indianie ci potroili szybko produkcj\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wed\u0142ug niekt\u00f3rych rosn\u0105ca g\u0119sto\u015b\u0107 zaludnienia powoduje wzrost z\u0142o\u017cono\u015bci i wymusza nowe technologie, bo presja reprodukcyjna prowadzi do intensyfikacji produkcji, co skutkuje kryzysem ekologicznym. A wi\u0119c negatywna strona wzrostu zaludnienia jest stymulatorem. Ale taka czy owak, niezerowa sumowalno\u015b\u0107 wysoka. Czy ludzie chc\u0105 pomno\u017cy\u0107 maj\u0105tek czy unika\u0107 kl\u0119ski, ich racjonalne pod\u0105\u017canie za w\u0142asnym interesem prowadzi do wsp\u00f3\u0142pracy gospodarczej i spo\u0142ecznej integracji. W ka\u017cdym przypadku wzrost populacji pobudza rozw\u00f3j kulturowy (zwr\u00f3\u0107cie uwag\u0119, \u017ce u\u017cywam poj\u0119cia wsp\u00f3\u0142praca, cho\u0107 autor jej unika).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak jest np. w Polinezji. Im wi\u0119ksze i bardziej g\u0119ste zaludnienie danej wyspy, tym wi\u0119kszy podzia\u0142 pracy, bardziej zaawansowane technologie i bardziej z\u0142o\u017cona organizacja spo\u0142eczna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tempo innowacji technologicznych:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u015bredni paleolit (od 120 do 40 tys. pne)\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 jedna co 20\u00a0000 lat<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">g\u00f3rny paleolit (od 40 do 8,3 tys. pne)\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 jedna co 1400 lat<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">mezolit (od 11 lub 9 do 7 tys. pne)\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 jedna co 200 lat<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">R\u00f3wnocze\u015bnie gatunek ludzki coraz liczniejszy i rozprzestrzenia si\u0119 po Starym \u015awiecie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mamy sprz\u0119\u017cenie zwrotne: rozw\u00f3j technologiczny, gospodarczy i polityczny bod\u017acem do wzrostu populacji a to bod\u017acem do dalszego rozwoju kulturowego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Motorem wszystkiego nie op\u00f3r \u015brodowiska, ale ludzka pr\u00f3\u017cno\u015b\u0107 wzmocniona rywalizacj\u0105 o status.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podzia\u0142y kontynentalne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nowy \u015awiat przez kilka tysi\u0105cleci pod wzgl\u0119dem liczebno\u015bci populacji za Eurazj\u0105, co mniej wi\u0119cej odpowiada jak daleko pozostawa\u0142 w tyle za Starym \u015awiatem w osi\u0105ganiu kolejnych prog\u00f3w technologicznych (rolnictwo) i politycznych (wodzostwo). Podobnie z Tasmani\u0105 gdy po stopnieniu lodowc\u00f3w oddzieli\u0142a si\u0119 od Australii. Niewielka liczebnie w por\u00f3wnaniu z Australi\u0105 szybko zosta\u0142a w tyle pod wzgl\u0119dem kulturowym: bumerang, rozniecanie ognia, ig\u0142y z ko\u015bci \u2013 tego nie mieli.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pozytywne sprz\u0119\u017cenie mi\u0119dzy kultur\u0105 a populacj\u0105 nie wyczerpuje kwestii ewolucji kulturowej. S\u0105 skomplikowane progi, kt\u00f3re musz\u0105 by\u0107 przekroczone mi\u0119dzy spo\u0142eczno\u015bci\u0105 Szoszon\u00f3w a wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 Ameryk\u0105. To m.in. pr\u00f3g nadrodzinny, nadwioskowy, pr\u00f3g wodzostwa. Progi s\u0105 ryzykowne, bo ze wszelkim dobrodziejstwem stowarzyszenia nast\u0119puje te\u017c utrata autonomii, podporz\u0105dkowanie si\u0119 przyw\u00f3dcy. A jednostki, rodziny i zespo\u0142y rodzin wol\u0105 autonomi\u0119 ni\u017c subordynacj\u0119. Nasz gatunek z natury hierarchiczny, ale hierarchie spo\u0142eczne nie powsta\u0142y \u015bwiadomie z intencj\u0105 dobra grupy. Ludzie z natury ceni\u0105 w\u0142asny status i niech\u0119tnie godz\u0105 si\u0119 na ni\u017cszy wraz z utrat\u0105 autonomii. Je\u015bli wi\u0119c kolejny pr\u00f3g zosta\u0142 przekroczony, tzn. je\u015bli jaka\u015b jednostka, rodzina, wioska itd. zrezygnowa\u0142a z w\u0142asnej autonomii na rzecz wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci, oznacza to, \u017ce zosta\u0142 pokonany naturalny op\u00f3r.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dot\u0105d \u00a0traktowali\u015bmy spraw\u0119, jakby sama gospodarka nap\u0119dza\u0142a i popycha\u0142a ludzi do przekraczania barier. Racjonalne d\u0105\u017cenie do bogactwa i bezpiecze\u0144stwa wymagaj\u0105 politycznej hierarchii. Czy to wystarcza? Nie.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Czemu_sluzy_wojna\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Czemu s\u0142u\u017cy wojna?<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kolejny czynnik to agresja, przemoc, walki, konflikty zbrojne i wojny. To by\u0142o zawsze. wojna dla przeciwnik\u00f3w to gra o sumie zerowej, ale dla obro\u0144c\u00f3w ju\u017c nie. Obrona bardziej skuteczna, gdy w koalicji i lepiej zorganizowana oraz skoordynowana. A to jest wzrostem z\u0142o\u017cono\u015bci i interakcj\u0105 o sumie pozytywnej. To samo mo\u017cna powiedzie\u0107 o atakuj\u0105cych. Zerowa sumowalno\u015b\u0107 wojny wspomaga rozw\u00f3j sumowalno\u015bci niezerowej. Mamy do czynienia ze zbrojnym wy\u015bcigiem organizacyjnym: \u0142\u0105czenie si\u0119 dla ataku i obrony.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wed\u0142ug niekt\u00f3rych m\u00f3wienie o przyczynach wojny jest nieporozumieniem, bo wojna jest naturalnym stanem rzeczy w historii. Nale\u017cy bada\u0107 jak jej unikano. Problemem jest nie prowadzenie wojny ale prowadzenie pokoju. Spo\u0142ecze\u0144stwo ewoluuje nie po to, by prowadzi\u0107 wojn\u0119, ale by jej unika\u0107 i tworzy\u0107 coraz wi\u0119ksze strefy stabilne, wolne od zagro\u017ce\u0144.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Dlaczego_powstalo_rolnictwo\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Dlaczego powsta\u0142o rolnictwo?<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Proces ewolucyjny cho\u0107 skutki rewolucyjne. \u0141owcy-zbieracze stopniowo powi\u0119kszali swoje ingerencje w \u015brodowisko. Przyczyn\u0105 nie by\u0142y wielkie zmiany \u015brodowiskowe (cofanie si\u0119 lodowc\u00f3w, wielkie susze). Przeszkod\u0105 dla rozwoju rolnictwa by\u0142 brak konieczno\u015bci a nie brak ludzkiej inwencji. W\u015br\u00f3d przyczyn tworzenia rolnictwa:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">walka o status wewn\u0105trz grupy jest \u017ar\u00f3d\u0142em nowinek technologicznych<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">walka o status to m.in. d\u0105\u017cenie do posiadania wi\u0119kszej liczby \u017con. One nie s\u0105 po to, by produkowa\u0142y wi\u0119cej \u017cywno\u015bci i zwi\u0119ksza\u0142y bogactwo m\u0119\u017cczyzny. Odwrotnie, g\u0142\u00f3d statusu stymuluje zwi\u0119kszenie produkcji, by je kupi\u0107 (\u017cony). Ponadto darwinowska logika selekcjonuje geny popychaj\u0105ce do poszukiwania \u017con (samic) a nie \u017cywno\u015bci.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak wi\u0119c pomi\u0119dzy pogoni\u0105 za statusem a walk\u0105 o przetrwanie silny bodziec do ewolucji rolnictwa.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wodzostwo\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wodzostwo<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kiedy w danym regionie pojawia si\u0119 rolnictwo (udomowienie ro\u015blin i zwierz\u0105t) nast\u0119puje po nim struktura wodzowska, kolejny etap wzrostu z\u0142o\u017cono\u015bci organizacji spo\u0142ecznej.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Druga_rewolucja_w_informacji\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Druga rewolucja w informacji<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pismo wyewoluowa\u0142o jako instrument spraw przyziemnych: gospodarczych, administracyjnych, politycznych. Powsta\u0142o niezale\u017cnie w kilku miejscach: Chiny, Bliski Wsch\u00f3d, Nowy \u015awiat. Powstanie pisma sumeryjskiego i jego ewolucja dobrze poznane (autor ciekawie relacjonuje). Najwcze\u015bniejsze przyk\u0142ady to spisy \u017cywego inwentarza. Liczby poprzedzi\u0142y s\u0142owo. Informacja przenoszona dzi\u0119ki dynamikom sumy niezerowej, czyli m\u00f3wi\u0105c inaczej: dzi\u0119ki interakcjom opartym na wsp\u00f3\u0142pracy, z kt\u00f3rej uczestnicy tej interakcji spodziewaj\u0105 si\u0119 odnie\u015b\u0107 korzy\u015bci. Pismo i liczby wzbogaci\u0142y tkank\u0119 spo\u0142eczn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przeszkod\u0105 dla osi\u0105gania korzy\u015bci z interakcji o sumie niezerowej by\u0142a zawsze bariera informacyjna i bariera zaufania. Pismo u\u0142atwia pokonanie pierwszej. Co do zaufania, spisanie na tabliczkach po\u015bwiadczonych wzajemnych zobowi\u0105za\u0144 pomaga\u0142o t\u0119 barier\u0119 pokona\u0107. Spisanie kodeks\u00f3w (Hammurabiego i innych) zwi\u0119ksza\u0142o precyzj\u0119 wymiaru sprawiedliwo\u015bci i ich spisanie czyni\u0142o je trwalszymi. Pismo zwi\u0119ksza efektywno\u015b\u0107 komunikacji na du\u017ce dystanse. Zwi\u0119ksza zaufanie dzi\u0119ki spisanym traktatom.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pismo pojawia si\u0119 w fazie tworzenia pa\u0144stw. Z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 spo\u0142eczna ma naturaln\u0105 tendencj\u0119 do wyrastania ponad poziom wodzostwa i zmierza w kierunku poziomu pa\u0144stwa. Dzi\u0119ki pismu mo\u017cliwa centralna administracja. Ale powiedzenie, \u017ce pismo pokona\u0142o dwie bariery na drodze do niezerowej sumowalno\u015bci nie oznacza \u017ce korzy\u015bci z rosn\u0105cej z\u0142o\u017cono\u015bci i g\u0142\u0119bszym interakcjom odnie\u015bli wszyscy po r\u00f3wno. Pismo by\u0142o w r\u0119kach rz\u0105dz\u0105cych i oni zbierali wi\u0119kszo\u015b\u0107 korzy\u015bci z dynamiki niezerowej sumowalno\u015bci (DNS).\u00a0 DNS by\u0142a pomi\u0119dzy elitami.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Cywilizacja_i_tak_dalej\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Cywilizacja i tak dalej<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sp\u00f3jrzmy na histori\u0119 staro\u017cytn\u0105 obserwuj\u0105c cechy wsp\u00f3lne ewolucji trzech cywilizacji a nie r\u00f3\u017cnice. By\u0142y trzy (inni m\u00f3wi\u0105, \u017ce sze\u015b\u0107) autonomicznie rozwijaj\u0105cych si\u0119 cywilizacji: Chiny, Bliski Wsch\u00f3d i Nowy \u015awiat. Ka\u017cda z nich rozwin\u0119\u0142a niezale\u017cnie swoje technologie energii i informacji: rolnictwo i pismo. Linia ewolucji we wszystkich taka sama: hordy stawa\u0142y si\u0119 tak liczne, \u017ce mog\u0142y tworzy\u0107 wioski, kt\u00f3re z kolei rozrasta\u0142y si\u0119 i \u0142\u0105czy\u0142y w wodzostwa. Wioski wodzostw zacz\u0119\u0142y przypomina\u0107 miasta, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c si\u0119 rozrasta\u0142y i mia\u0142y coraz bardziej z\u0142o\u017con\u0105 struktur\u0119. We wszystkich trzech regionach miast-pa\u0144stw wyewoluowa\u0142y centra miejskie otoczone polami uprawnymi, wioskami i miasteczkami. Nast\u0119pnie miasta-pa\u0144stwa zacz\u0119\u0142y \u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 ze sob\u0105 tworz\u0105c multimiasta-pa\u0144stwa a te rozros\u0142y si\u0119 w imperia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nast\u0119pnie autor opisuje po kolei Mezopotami\u0119, Chiny i tworzenie cywilizacji ameryka\u0144skich. Zwraca te\u017c uwag\u0119, \u017ce wzrost skali wsp\u00f3\u0142pracy i dynamiki niezerowej, z kt\u00f3rego efekt\u00f3w korzysta\u0142y wpierw przede wszystkich elity polityczne spowodowa\u0142 rozw\u00f3j sektora prywatnego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wed\u0142ug autora istnieje historycznie obserwowalny zwi\u0105zek mi\u0119dzy rozwojem technologii informacji, decentralizacj\u0105 gospodarki i politycznym pluralizmem. Mezopotamia: 4\u00a0000 pne dokumenty m\u00f3wi\u0105 o transakcjach pa\u0144stwowych. Tysi\u0105c lat p\u00f3\u017aniej pr\u0119\u017cny sektor prywatny. Imperia obni\u017caj\u0105 barier\u0119 komunikacji i zaufania. tworz\u0105 np. Pax Romana i powszechnie obowi\u0105zuj\u0105ce kodeksy.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Nasi_przyjaciele_barbarzyncy\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Nasi przyjaciele barbarzy\u0144cy<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wsz\u0119dzie na \u015bwiecie i w historii pocz\u0105tkuj\u0105ce miejskie cywilizacje by\u0142y oblegane przez nieokrzesanych prowincjuszy i niekt\u00f3re upada\u0142y. Ale barbarzy\u0144cy nie hamowali ewolucji kulturowej a wr\u0119cz przeciwnie. Barbarzy\u0144cami nazywa si\u0119 ludy, kt\u00f3rych kultura jest mniej rozwini\u0119ta ni\u017c kultura ich s\u0105siad\u00f3w i kt\u00f3rzy maj\u0105 sk\u0142onno\u015b\u0107 do korzystania, z u\u017cyciem si\u0142y, z d\u00f3br s\u0105siad\u00f3w. Barbarzy\u0144cy absorbuj\u0105 memy innych i s\u0105 roznosicielami i syntezatorami tych mem\u00f3w. Autor podaje przyk\u0142ady Celt\u00f3w, Wiking\u00f3w i jakie idee, dobra i technologie przenosili. Generalna rada autora: kiedy my\u015blisz o ewolucji kulturowej, nie patrz na poszczeg\u00f3lnych ludzi i ludy. One pojawiaj\u0105 si\u0119 i znikaj\u0105. Lecz ich memy przetrwaj\u0105. Po katastrofie kultura czyli zbi\u00f3r mem\u00f3w zostaje (uwaga: mem \u2013 poj\u0119cie wprowadzone przez Dawkinsa w Samolubnym genie. Jest kulturowym odpowiednim genu i podlega analogicznej analizie jak genetycznie sterowana ewolucja i dob\u00f3r naturalny).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Barbarzy\u0144cy (B) rujnuj\u0105 i podtrzymuj\u0105 cywilizacje i imperia. Rzymskie imperium spl\u0105drowali, ale po zwyci\u0119stwie stali si\u0119 jego now\u0105 elit\u0105. \u201eRzymski aparat fiskalny przeszed\u0142 pod nowe kierownictwo\u201d. Wiele cywilizacji ma pochodzenie barbarzy\u0144skie.\u00a0 B byli narz\u0119dziami do roznoszenia mem\u00f3w. Imperia, rzymskie chi\u0144skie Maj\u00f3w osi\u0105gaj\u0105c pozycj\u0119 hegemona maj\u0105 tendencj\u0119 do zapadania w bezruch. B. \u201epomagaj\u0105\u201d nada\u0107 ponowne tempo ewolucji kulturowej wyhamowanej przez hegemonistyczne imperia. Autor opisuje schy\u0142kowy okres imperium rzymskiego: rozw\u00f3j paso\u017cytnictwa podatkowego, korupcja, ro\u015bnie represyjno\u015b\u0107, zamro\u017cony rynek pracy, prawo niesprawiedliwe. B. wnosz\u0105 element brutalnego wsp\u00f3\u0142zawodnictwa w proces ewolucji kulturowej.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"%E2%80%9EWieki_ciemne%E2%80%9D\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">\u201eWieki ciemne\u201d<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wczesne \u015bredniowiecze to faktycznie upadek. Gorsze drogi, bandyci, ziemia od\u0142ogiem, miasta kurcz\u0105 si\u0119, mniejsza produkcja. Barbarzy\u0144skie kr\u00f3lestwa powstawa\u0142y, upada\u0142y, zmienia\u0142y granice. W tym czasie dobrym rozwi\u0105zaniem w tym okresie destabilizacji by\u0142 feudalizm, jakby powr\u00f3t do fazy wodzostwa, ale w wi\u0119kszym wymiarze. Skupisko posiad\u0142o\u015bci ziemskich z wodzem, czyli panem, kt\u00f3ry zapewnia\u0142 ochron\u0119 wojskow\u0105 i inne us\u0142ugi w\u0142adzy publicznej (np. s\u0105dy). Pan by\u0142 jednocze\u015bnie wasalem wy\u017cszego pana i takich\u00a0 szczebli w g\u00f3r\u0119 bywa\u0142o do 10 a\u017c do kr\u00f3la. Celem tej hierarchicznej drabiny g\u0142\u00f3wnie szybka mobilizacja m\u0119\u017cczyzn w czasie wojny. Struktura feudalna b. elastyczna, bo podstawowe elementy trwa\u0142e bez wzgl\u0119du na destabilizacj\u0119 na szczytach. Autor analizuje pa\u0144stwo Frank\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wtr\u0119t Wrighta: praktyczne memy dotycz\u0105ce technologii s\u0105 trwa\u0142e. Im bardziej po\u017cyteczny pomys\u0142, tym wi\u0119cej szans na jego rozprzestrzenienie si\u0119 i ponowne odkrycie je\u015bli zagin\u0105\u0142. Im lepsza komunikacja tym bardziej wzrasta intelektualna synergia i ro\u015bnie szansa na realizacj\u0119 danego pomys\u0142u.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W \u015bredniowieczu rewolucja w technologii rolniczej: ci\u0119\u017cki p\u0142ug, uprz\u0105\u017c, podkowa. Poza tym nowe technologie energetyczne: ko\u0142o wodne, wiatrak, technologie materia\u0142owe: m\u0142yny do spil\u015bniania tkanin, krosna. Pytanie, dlaczego bardzo rozwini\u0119ty podzia\u0142 pracy dopiero w p\u00f3\u017anym \u015bredniowieczu, skoro wiele tych wynalazk\u00f3w znanych wcze\u015bniej. Przedtem brakowa\u0142o \u201emetatechnologii informacji\u201d: metod do rozwi\u0105zywania problem\u00f3w technicznych przy korzystaniu z takich technologii informacji jak np. pieni\u0105dz (banki, sp\u00f3\u0142ki, joint-ventures, ubezpieczenia itd.). Je\u015bli brakowa\u0142o przedtem tych metatechnologii, dlaczego nie pojawi\u0142y si\u0119 wcze\u015bniej?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wright: przeszkod\u0105 by\u0142 stary system rz\u0105d\u00f3w. Rozw\u00f3j kapitalizmu to strata na zakresie w\u0142adzy rz\u0105du. Dopiero w \u015bredniowiecznej Europie, po zburzeniu imperium i jego scentralizowanych, zbiurokratyzowanych elit znikn\u0119\u0142y przeszkody do swobodniejszego i szerszego przyswajania nowych technologii. Elity \u015bredniowieczne te\u017c by\u0142y przeciwne redystrybucji w\u0142adzy ekonomicznej od siebie, ale sproszkowanie feudalne wzmacnia\u0142o nowe klasy protokapitalistyczne: kupc\u00f3w, przemys\u0142owc\u00f3w i finansist\u00f3w.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Nieodgadniony_Orient\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Nieodgadniony Orient<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Problem: dlaczego Europa a nie Azja zacz\u0119\u0142a rewolucj\u0119 przemys\u0142ow\u0105? Dlaczego Chiny, Indie i Bliski Wsch\u00f3d da\u0142y si\u0119 tak bardzo zdystansowa\u0107 technologicznie i gospodarczo w ci\u0105gu ostatnich 500 lat?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kilka odpowiedzi na to pytanie:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Max Weber: przes\u0105dzi\u0142a sfera duchowa i protestancka etyka pracy a Chinach panowa\u0142 magiczny tradycjonalizm<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Karl Wittfogel: Wsch\u00f3d wok\u00f3\u0142 wielkich projekt\u00f3w irygacyjnych a to wymaga\u0142o biurokratycznej, scentralizowanej kontroli<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">David Landes: dziwaczne, na Wschodzie dominowa\u0142o my\u015blenie w kr\u00f3tkim horyzoncie<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Etienne Balazs: Sukces Europy zrz\u0105dzeniem losu<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">E.L.Jones: to cud<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wright:<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Muzu\u0142manie: z pocz\u0105tku ekspansywni. Znali sp\u00f3\u0142k\u0119 z o.o., stworzyli wielki obszar bezpiecznego handlu, mieli wsp\u00f3lny j\u0119zyk, zachowali i ulepszyli technologie informacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chiny: od IX w. zna\u0142y technologie handlu (czeki, protobankowo\u015b\u0107, j-v). Mieli wielk\u0105 flot\u0119. Chiny opanowa\u0142y technologie produkcyjne. Wiele technicznych urz\u0105dze\u0144 z Chin (kompas, druk, papier). Wielka rola pracy Josepha Needhama Science and Civilization in China nt technologii chi\u0144skiej. Co do rozwoju nauki teoretycznej, trwaj\u0105 spory. Ale w okresie X-XIII w. Chiny technologicznym centrum \u015bwiata.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mongo\u0142owie barbarzy\u0144cami Wschodu. Podbili Chiny i Bliski Wsch\u00f3d. Stworzyli arteri\u0119 Chiny-Europa. W XIV w. czarna \u015bmier\u0107 w Eurazji. Chiny wycofa\u0142y si\u0119 od 1433 roku z handlu mi\u0119dzynarodowego. Dlaczego? Wroga handlowi biurokracja, realokacja \u015brodk\u00f3w z handlu na budow\u0119 Chi\u0144skiego Muru. Wtedy akurat Europa wystartowa\u0142a a mia\u0142a atut: brak imperium a wi\u0119c bardziej elastyczna. Zwyci\u0119stwo Europy: szybko\u015b\u0107 procesu ewolucji zale\u017cy od tego,\u00a0 jak szybko powstaj\u0105 dobre innowacje i jak szybko i owocnie si\u0119 rozprzestrzeniaj\u0105. Wielocentrowa wsp\u00f3\u0142zawodnicz\u0105ca Europa\u00a0 by\u0142a w tym lepsza od jakiegokolwiek innego miejsca w Euroazji.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Nowoczesnosc\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Nowoczesno\u015b\u0107<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dlaczego w Europie nie powsta\u0142o na powr\u00f3t imperium, gdy sko\u0144czy\u0142 si\u0119 okres chaosu wczesnego \u015bredniowiecza?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jedna z przyczyn: za du\u017co j\u0119zyk\u00f3w oraz super wa\u017cny wynalazek: prasa drukarska. Druk przygotowa\u0142 drog\u0119 wielu nast\u0119pnym rewolucjonizuj\u0105cym \u017cycie technologiom\u00a0 informacji. Technika druku umo\u017cliwia\u0142a tani\u0105 mobilizacj\u0119 grup interesu. Przyczyni\u0142a si\u0119 do szybkiego narodzenia protestantyzmu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Powstanie nowoczesnego pa\u0144stwa. Spu\u015bcizna \u015bredniowiecza to brak przejrzysto\u015bci i standaryzacji w prawach i przepisach. Cierpia\u0142y na tym Rosn\u0105cy rozwijaj\u0105ce si\u0119 miasta i handel. Monarchowie mogli liczy\u0107 na wsparcie (podatki), gdy ujednolicali prawo, powi\u0119kszali teren jednolitej jurysdykcji kosztem \u015bredniowiecznych ksi\u0119stewek, zapewniali przewidywalno\u015b\u0107 i spok\u00f3j na coraz wi\u0119kszym obszarze. Mogli liczy\u0107 na finansowe wsparcie miast, czego nie mog\u0142a zyska\u0107 przeciwna centralizacji szlachta.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Technika drukarska zmniejszy\u0142a liczb\u0119 u\u017cywanych j\u0119zyk\u00f3w i przez to cementowa\u0142a coraz wi\u0119ksze spo\u0142eczno\u015bci w narody. Powstawanie narod\u00f3w wzmocni\u0142o op\u00f3r przeciw restauracji imperium. Je\u015bli tworz\u0105ce si\u0119 narody by\u0142y rozdzielone granicami (Niemcy) lub wt\u0142oczone w granice arbitralne (Lombardia, Wenecja) formowanie si\u0119 pa\u0144stwa narodowego polega\u0142o na rozdzielaniu lub \u0142\u0105czeniu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Technika drukarska sprzyja\u0142a narastaniu wolno\u015bci, bo koszty zd\u0142awienia tej techniki za wysokie. Po\u015brednie.\u00a0 Wright pisze dalej i niestety coraz mniej m\u0105drze o roli prasy drukarskiej w rewolucji przemys\u0142owej, o Chinach.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Nasze_czasy\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Nasze czasy<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wa\u017cne cechy wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci:<\/span><\/p>\n<ol>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">spadek znaczenia odleg\u0142o\u015bci<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">szybki post\u0119p techniczny przyspiesza zu\u017cycie moralne<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">informacja staje si\u0119 coraz wa\u017cniejszym towarem<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">technologie informatyczne daj\u0105 wielkie korzy\u015bci, niekorzystanie z nich oznacza szybk\u0105 kar\u0119<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">potanienie tworzenia i przesy\u0142u informacji pozwala na skuteczn\u0105 (samo)mobilizacj\u0119 stosunkowo w\u0105skich grup interesu<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">d\u017cihad kontra Mc \u015awiat<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">zmierzch tradycyjnej suwerenno\u015bci<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Nowy_swiatowy_lad\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Nowy \u015bwiatowy \u0142ad<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Teza generalna: istnieje coraz wi\u0119ksza si\u0142a popychaj\u0105ca \u015bwiat do tworzenia coraz wi\u0119kszych ponad narodowych instytucji, tak wyspecjalizowanych jak i quasi-pa\u0144stwowych. Logik\u0119 tego pokazuje Wright na przyk\u0142adzie GATT, UE i WTO. Generalnie s\u0105 dwie si\u0142y: \u201eprzyci\u0105gaj\u0105ca\u201d, bo integracja daje pozytywne korzy\u015bci i \u201epopychaj\u0105ca\u201d ku integracji ze wzgl\u0119du na nowopowsta\u0142e zagro\u017cenia globalne (np. terroryzm)<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Poziomy_wolnosci\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Poziomy wolno\u015bci<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kwestie nieuniknione: p\u0119d ku samostanowieniu i rosn\u0105ce zagro\u017cenie \u015bmierciono\u015bnymi technologiami w r\u0119kach terroryst\u00f3w. Nale\u017cy spowolni\u0107 globalizacj\u0119, aby nie ros\u0142a wybuchowa frustracja nieprzystosowanych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ciekawa uwaga autora: w miar\u0119 jak ros\u0142a niszcz\u0105ca si\u0142a wojen ich pozytywna rola integruj\u0105ca mala\u0142a. Obecnie jest prawie r\u00f3wna\u00a0 zeru.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Druga_czesc_ksiazki_o_ewolucji_organicznej_pominieta\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Druga cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki o ewolucji organicznej (pomini\u0119ta)<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Trzecia_czesc_ksiazki_czy_ewolucja_ma_cel\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Trzecia cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki: czy ewolucja ma cel?<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Trzecia i ostatnia cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki jest najbardziej kontrowersyjna. Uznawszy, \u017ce ewolucja kulturowa i organiczna maj\u0105 wyra\u017any kierunek ku rosn\u0105cej z\u0142o\u017cono\u015bci a ta daje uczestnikom coraz wi\u0119ksze wyp\u0142aty w grach o sumie niezerowej (dodatniej) Wright zapytuje, czy tak wyra\u017anie dostrzegany kierunek ewolucji nie daje podstaw do stwierdzenia, \u017ce ewolucja ma nie tylko kierunek, ale i cel.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Czy dob\u00f3r naturalny jest celowy? O ile badaj\u0105c ewolucj\u0119 zwierz\u0105t mo\u017cna m\u00f3wi\u0107, \u017ce ich celem jest transmisja genetyczna a to na podstawie teorii i niezliczonych przypadk\u00f3w o tyle w przypadku doboru naturalnego mamy tylko jeden eksponat \u2013 \u00f3w dob\u00f3r naturalny. Wrihgt definiuje celowe dzia\u0142anie jako uporczywe d\u0105\u017cenie do opartego na hipotezie celu w\u015br\u00f3d zmiennych warunk\u00f3w przez przetwarzanie informacji. Stwierdza, \u017ce ewolucja to kryterium spe\u0142nia. Pokazuje, jak drzewo \u017cycia regeneruje swoje ga\u0142\u0119zie, gdy warunki (np. susza) je przycinaj\u0105. Uporczywo\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d zmiennych warunk\u00f3w do wzrostu z\u0142o\u017cono\u015bci nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci. Odbywa si\u0119 to r\u00f3wnie\u017c przez przetwarzanie informacji. Ewolucja (dob\u00f3r naturalny &#8211; DN) wysy\u0142a w \u015bwiat pakiety informacji \u2013 czyli geny. Je\u015bli si\u0119 mno\u017c\u0105 to jest dodatnie sprz\u0119\u017cenie zwrotne, \u017ce s\u0105 kompatybilne ze \u015brodowiskiem. DN \u201ewyczuwa\u201d \u015brodowisko, co nie znaczy, \u017ce ma subiektywne do\u015bwiadczenie. Tak jak radar naprowadzaj\u0105cy jest serwomechanizmem, kieruje dzia\u0142kiem, ale nie ma \u015bwiadomo\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wright: na podstawie tego co\u015bmy powiedzieli w ca\u0142ej ksi\u0105\u017cce za\u0142\u00f3\u017cmy, \u017ce ewolucja biologiczna i kulturowa wykazuj\u0105 oznaki planowania. Czy ten plan uciele\u015bnia warto\u015bci, kt\u00f3re przypisujemy Bogu? W pewnym sensie nie, bo pojawia si\u0119 kwestia z\u0142a. Jak dobry i wszechmocny B\u00f3g mo\u017ce do niego dopuszcza\u0107? Wright optuje za Bogiem pot\u0119\u017cnym, ale nie wszechmocnym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nast\u0119pnie zwraca si\u0119 ku kwestii \u015bwiadomo\u015bci, kt\u00f3ra wed\u0142ug behiaworyst\u00f3w jest pozbawiona funkcji, jest nadmiarem. By\u0107 mo\u017ce B\u00f3g da\u0142 nam ten nadmiar, ale je\u015bli tak, po co?\u00a0 Wright pisze, \u017ce ewolucja \u201ed\u0105\u017c\u0105c\u201d do wzrostu z\u0142o\u017cono\u015bci zacz\u0119\u0142a wytwarza\u0107 znaczenia, sensy, kt\u00f3re s\u0105 przedmiotem \u015bwiadomo\u015bci. Ale pyta: je\u015bli nawet tak jest, to ewolucyjnie generowane nadawanie sens\u00f3w jest przecie\u017c moralnie neutralne.\u00a0 A po boskim architekcie mogliby\u015bmy si\u0119 spodziewa\u0107 raczej kierunku ku dobru. Ale Wright twierdzi, \u017ce ewolucja w\u0142a\u015bnie generuje dobro poprzez ewolucj\u0119 po\u017cytecznych ewolucyjnie zachowa\u0144 altruistycznych (opieka nad dzie\u0107mi, dob\u00f3r krewniaczy, ofiarno\u015b\u0107 matki itd.), kt\u00f3re na odpowiednim stopniu z\u0142o\u017cono\u015bci produkuj\u0105 subiektywne odczucie mi\u0142o\u015bci. To za\u015b jest po\u017cyteczne dla dalszego przyspieszenia tworzenia niezerowej sumowalno\u015bci.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Robert Wright\u00a0\u00a0\u00a0 Nonzero. Logika ludzkiego przeznaczenia (Nonzero. The Logic of Human Destiny) Komentarz i opis ksi\u0105\u017cki Refleksja po lekturze.\u00a0 Oce\u0144, czy warto czyta\u0107 reszt\u0119 tego tekstu i si\u0119gn\u0105\u0107 do samej ksi\u0105\u017cki. Ksi\u0105\u017cka interesuj\u0105ca i denerwuj\u0105ca. Interesuj\u0105ca, bo podziwiam odwag\u0119 autora. Zakres tematyczny olbrzymi: ewolucja kulturowa i biologiczna, by wykaza\u0107 jej wyra\u017any kierunek i odwaga w [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":1167,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":{"0":"post-1256","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-recenzje","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1256","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1256"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1256\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1167"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1256"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1256"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1256"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}