{"id":1248,"date":"2015-07-23T20:40:48","date_gmt":"2015-07-23T18:40:48","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=1248"},"modified":"2016-01-06T23:33:11","modified_gmt":"2016-01-06T22:33:11","slug":"whitehead-alfred-n-nauka-i-swiat-wspolczesny","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/whitehead-alfred-n-nauka-i-swiat-wspolczesny\/","title":{"rendered":"Whitehead Alfred N., Nauka i \u015bwiat wsp\u00f3\u0142czesny"},"content":{"rendered":"

Alfred North Whitehead, \u00a0\u00a0\u201eNauka i \u015bwiat wsp\u00f3\u0142czesny\u201d, PAX, 1988<\/strong><\/span><\/p>\n

Komentarz<\/span><\/h2>\n

Ksi\u0105\u017cka stara, napisana 81 lat temu, ale nazwisko autora stanowi\u0142o samo w sobie rekomendacj\u0119. Whitehead by\u0142 wybitnym matematykiem i filozofem. Pierwszy rozdzia\u0142 pt. \u201eGeneza nowo\u017cytnej nauki\u201d jest bardzo ciekawy, reszta mniej. Dobrze zapowiada\u0142y si\u0119 rozwa\u017cania na temat wiek\u00f3w XVII-XVIII. Mia\u0142y traktowa\u0107 o specyficznych dla tego okresu g\u0142\u0119bokich korzeniach aksjologicznych powstaj\u0105cej w\u00f3wczas nauki nowo\u017cytnej. Ale poj\u0119cia u\u017cywane przez Whiteheada (prostego po\u0142o\u017cenia w czasie i przestrzeni oraz niew\u0142a\u015bciwie umiejscowionej konkretno\u015bci), przy pomocy kt\u00f3rych wykazywa\u0142 fundamentalne r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy epokami wcze\u015bniejszymi a nowo\u017cytno\u015bci\u0105, s\u0105 dla mnie mgliste. Whitehead pos\u0142uguje si\u0119 potocznymi poj\u0119ciami ale w nietypowych i nie zdefiniowanych jasno znaczeniach (percepcja, ujmowanie, zdarzenie i inne). Za\u015b jego dyskusja z przebrzmia\u0142ymi dla nas problemami, jak niemo\u017cno\u015b\u0107 matematycznego uj\u0119cia oddzia\u0142ywania materii na zmys\u0142y (zapach itd.), zniech\u0119ci\u0142a mnie do dalszej lektury. Zw\u0142aszcza, \u017ce coraz bardziej odnosi\u0142em wra\u017cenie, \u017ce zanurzam si\u0119 w ja\u0142owej metafizyce. Od\u0142o\u017cy\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119 i si\u0119gn\u0105\u0142em do Historii filozofii wsp\u00f3\u0142czesnej Gilsona, Langana i Maurera, gdzie znalaz\u0142em rozdzia\u0142 o Whiteheadzie. Streszczenie tego, co m\u00f3wi\u0142 w sprawach metafizyki i cywilizacji upewni\u0142o mnie, \u017ce nobliwy staruszek ma swoje miejsce w historii, ale jego podej\u015bcie do analizy cywilizacji mnie nie interesuje. Tym niemniej pierwszy rozdzia\u0142 ksi\u0105\u017cki jest naprawd\u0119 wart dok\u0142adnego przestudiowania. Zaprezentowany opis rozdzia\u0142u 1 jest po\u0142\u0105czeniem wyci\u0105gu z tekstu oryginalnego i streszczenia w\u0142asnego.<\/span><\/p>\n

Streszczenie jednego rozdzia\u0142u<\/span><\/h2>\n

Rozdzia\u0142 1 Geneza nowo\u017cytnej nauki<\/span><\/h3>\n

W XVI wieku rozpad\u0142o si\u0119 zachodnie chrze\u015bcija\u0144stwo i narodzi\u0142a si\u0119 nauka nowo\u017cytna. By\u0142o to stulecie fermentu. Krwawe wydarzenia zwi\u0105zane z narodzinami protestantyzmu, kiedy to Europa ton\u0119\u0142a przez p\u00f3\u0142tora wieku we krwi, kontrastuj\u0105 ze spokojem narodzin nowo\u017cytnej nauki, dzi\u0119ki kt\u00f3rej zmieni\u0142a si\u0119 zasadniczo nasza mentalno\u015b\u0107. Nasz obecny spos\u00f3b my\u015blenia, kt\u00f3ry kiedy\u015b by\u0142 rzadko\u015bci\u0105, teraz jest tak rozpowszechniony, \u017ce banalny. Ta nowa mentalno\u015b\u0107 jest nawet wa\u017cniejsza ni\u017c nowa nauka czy technika, bo odzwierciedla nasze zmienione metafizyczne za\u0142o\u017cenia i wyobra\u017cenia. Ta nowa mentalno\u015b\u0107 objawia si\u0119 w nami\u0119tnym zainteresowaniu zwi\u0105zkiem mi\u0119dzy zasadami og\u00f3lnymi i szczeg\u00f3\u0142owymi faktami. To zainteresowania szczeg\u00f3\u0142owymi faktami i zarazem abstrakcyjnym uog\u00f3lnieniom stanowi o niepowtarzalno\u015bci naszego obecnego spo\u0142ecze\u0144stwa. Istotn\u0105 cech\u0105 nauki nowo\u017cytnej jest tak\u017ce jej uniwersalno\u015b\u0107. To co Zach\u00f3d mo\u017ce da\u0107 Wschodowi to przede wszystkim nauka i \u015bwiatopogl\u0105d naukowy.<\/span><\/p>\n

Aby mog\u0142a powsta\u0107 nauka w nowoczesnym sensie tego s\u0142owa, musi j\u0105 poprzedza\u0107 powszechne i instynktowne przekonanie, \u017ce istnieje jaki\u015b porz\u0105dek rzeczy, a w szczeg\u00f3lno\u015bci porz\u0105dek przyrody. Nale\u017cy prze\u015bledzi\u0107 rozw\u00f3j instynktownej wiary w to, \u017ce istnieje Porz\u0105dek Przyrody, daj\u0105cy si\u0119 wykry\u0107 w ka\u017cdym ujmowanym zdarzeniu. Ta wiara wydaje si\u0119 nam obecnie czym\u015b oczywistym, ale trzeba by\u0142o niezwyk\u0142ych umys\u0142\u00f3w, by podj\u0105\u0107 badanie czego\u015b, co dopiero teraz jest oczywiste. Rzecz jasna, zawsze istnieli ludzie \u017cywi\u0105cy takie przekonanie. Geniusze jak Arystoteles, Archimedes czy Roger Bacon musieli si\u0119 odznacza\u0107 naukow\u0105 mentalno\u015bci\u0105, kt\u00f3ra sk\u0142ania do pogl\u0105du, \u017ce wszystkie rzeczy daj\u0105 si\u0119 pomy\u015ble\u0107 jako przyk\u0142ady og\u00f3lnych zasad rz\u0105dz\u0105cych ca\u0142ym porz\u0105dkiem przyrody. Ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 wykszta\u0142conych ludzi a\u017c do schy\u0142ku wiek\u00f3w \u015brednich nie \u017cywi\u0142o takiego przekonania. Ludzie albo w\u0105tpili w istnienie takich zasad, albo\u00a0 w szanse ich wykrycia, albo nie chcieli o tym my\u015ble\u0107, albo nie rozumieli ich donios\u0142o\u015bci praktycznej, nawet gdy uda\u0142o im si\u0119 takie zasady odkry\u0107. Tempo bada\u0144 wzros\u0142o niepomiernie pocz\u0105wszy od wieku XVI i XVII, gdy\u017c wtedy w\u0142a\u015bnie ujawni\u0142a si\u0119 nowa mentalno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

W Chinach powsta\u0142a wspania\u0142a cywilizacja, ale nauka jest w powijakach. To samo odnosi si\u0119 do Indii. Rzymianie te\u017c nie byli zbyt pomys\u0142owi.\u00a0 Nawet Grecy nie uprawiali nauki r\u00f3wnie systematycznie, co nowo\u017cytni Europejczycy. Ca\u0142y post\u0119p nauki o przyrodzie i w matematyce by\u0142 wolny i ludzie Odrodzenia musieli zaczyna\u0107 z miejsca, do kt\u00f3rego doszli staro\u017cytni Grecy. I w wiekach XVI i XVII dokonali niebywa\u0142ego skoku naprz\u00f3d.<\/span><\/p>\n

Nauka w staro\u017cytnej Grecji nie by\u0142a nauk\u0105 w naszym rozumieniu. Brak by\u0142o cierpliwej obserwacji, cho\u0107 istnia\u0142y wyj\u0105tki: Arystoteles, Archimedes, astronomowie, Galen. Grecki pogl\u0105d na przyrod\u0119 i kosmos przypomina\u0142 dramat – ka\u017cda rzecz odgrywa\u0142a swoj\u0105 rol\u0119 i mia\u0142a sw\u00f3j kres, ku kt\u00f3remu zmierza\u0142a. Nast\u0105pi\u0142o os\u0142abienie ducha historycznego, bo skoro to kres wyja\u015bnia, po co bada\u0107 genez\u0119? Reformacja i ruch naukowy by\u0142 buntem intelektualnym wobec takiego widzenia \u015bwiata. Reformacja to zwrot ku historii, ku pocz\u0105tkom chrze\u015bcija\u0144stwa a nauka nowo\u017cytna do zwrot ku przyczynom sprawczym a nie celowym. Ten ruch naukowy by\u0142, paradoksalnie, antyintelektualny. By\u0142 to zwrot ku obserwacji nagich fakt\u00f3w i odwr\u00f3t od sztywnej, racjonalnej my\u015bli \u015aredniowiecza.<\/span><\/p>\n

Instynktowne nowo\u017cytne poczucie istnienia porz\u0105dku rzeczy by\u0142o po cz\u0119\u015bci dziedzictwem greckiej wiary w istnienie nieuniknionego przeznaczenia. Bezlitosna nieodwracalno\u015b\u0107 losu przenika greck\u0105 tragedi\u0119 i nowo\u017cytn\u0105 my\u015bl naukow\u0105. Idea porz\u0105dku moralnego i porz\u0105dku natury przetrwa\u0142a dzi\u0119ki silnemu wp\u0142ywowi w \u015bredniowieczu my\u015bli stoik\u00f3w, kt\u00f3ra t\u0119 ide\u0119 naczeln\u0105 przenios\u0142a w postaci szczeg\u00f3\u0142owego porz\u0105dku prawa rzymskiego, w oparciu o kt\u00f3re powsta\u0142o prawo kanoniczne.<\/span><\/p>\n

By powsta\u0142a nauka trzeba nie tylko poczucia porz\u0105dku rzeczy, ale i nawyku precyzyjnego my\u015blenia. To Europa zawdzi\u0119cza Grekom i d\u0142ugotrwa\u0142ej dominacji logiki scholastycznej i scholastycznego duchowie\u0144stwa. Ale najwa\u017cniejszym wk\u0142adem \u015bredniowiecza w kszta\u0142towanie ruchu naukowego by\u0142o niez\u0142omne przekonanie, \u017ce ka\u017cde szczeg\u00f3\u0142owe zdarzenie mo\u017cna powi\u0105za\u0107 w okre\u015blony spos\u00f3b ze zdarzeniami wcze\u015bniejszymi, ujawniaj\u0105c przy tym prawid\u0142owo\u015bci og\u00f3lne. To instynktowne przekonanie, wyra\u017anie wyryte w wyobra\u017ani, stanowi motyw bada\u0144 naukowych \u2013 przekonanie, \u017ce tajemnica istnieje, \u017ce trzeba i mo\u017cna j\u0105 os\u0142oni\u0107. Jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce to przekonanie tak mocno zros\u0142o si\u0119 z umys\u0142owo\u015bci\u0105 europejsk\u0105?<\/span><\/p>\n

Por\u00f3wnuj\u0105c my\u015bl europejsk\u0105 z postawami obserwowanymi w innych cywilizacjach wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142o tego przekonania jest jedno: nacisk, jaki \u015bredniowiecze k\u0142ad\u0142o na racjonalno\u015b\u0107 Boga. By\u0142 istot\u0105 o mocy Jahwe i racjonalno\u015bci greckiego filozofa. Ka\u017cdy szczeg\u00f3\u0142 jest pod kontrol\u0105 i jest elementem og\u00f3lnego porz\u0105dku a wi\u0119c badania nad przyrod\u0105 musz\u0105 prowadzi\u0107 do podtrzymania wiary w racjonalno\u015b\u0107. W Azji koncepcje Boga malowa\u0142y istot\u0119 albo zbyt kapry\u015bn\u0105, albo bezosobow\u0105. Ka\u017cde zdarzenie mog\u0142o by\u0107 wynikiem decyzji irracjonalnego despoty lub p\u0142yn\u0105\u0107 z niepoznawalnej i bezosobowej praprzyczyny.<\/span><\/p>\n

Nauka powstanie, gdy istnieje zainteresowanie prostymi zjawiskami \u017cyciowymi dla nich samych. Wieki poprzedzaj\u0105ce wiek VI to poczucie schy\u0142ku cywilizacji. Wiek VI to samo dno. Ale r\u00f3wnocze\u015bnie trzy dzia\u0142ania ze strony Bizancjum k\u0142ad\u0105ce fundament pod rozkwit cywilizacji europejskiej: 1\/ armie Belizariusza i Narsesa uwolni\u0142y W\u0142ochy od Got\u00f3w stwarzaj\u0105c warunki do stworzenia organizacji sprzyjaj\u0105cej idea\u0142om tw\u00f3rczo\u015bci kulturalnej. By\u0142 to pocz\u0105tek tysi\u0105cletniej epoki papiestwa; 2\/ kodyfikacja prawa rzymskiego ustanowi\u0142a idea\u0142 legalno\u015bci dominuj\u0105cy w spo\u0142ecznej my\u015bli europejskiej przez nast\u0119pne stulecia. Prawo instrumentem dla rz\u0105du i warunkiem ograniczaj\u0105cym jego dzia\u0142anie. W\u0142adza powinna by\u0107 prawomocna i praworz\u0105dna. Prawo kanoniczne i prawo cywilne elementem rozwoju Europy; 3\/ Konstantynopol dostarczy\u0142 wzor\u00f3w w sferze sztuki.<\/span><\/p>\n

W VI wieku \u015bw. Benedykt i Grzegorz Wielki k\u0142ad\u0105 podwaliny pod przysz\u0142o\u015b\u0107 Europy. Pierwszy przekszta\u0142ca klasztory w o\u015brodki, z kt\u00f3rych wywodz\u0105 si\u0119 ogrodnicy, \u015bwi\u0119ci, uczeni i arty\u015bci.<\/span><\/p>\n

Od Odrodzenia umys\u0142owo\u015b\u0107 europejska gotowa do nowej przygody. Nowa nauka ruchem antyracjonalistycznym. Odrzuca dawn\u0105 filozofi\u0119, posiada naiwn\u0105 wiar\u0119 w porz\u0105dek rzeczy, kt\u00f3rej nie chce uzasadnia\u0107. Kieruje si\u0119 ku faktom. Wiara w porz\u0105dek przyrody umo\u017cliwia rozw\u00f3j nauki, cho\u0107 nie daje si\u0119 uzasadni\u0107 na drodze \u017cadnej generalizacji indukcyjnej.

<\/div><\/span><\/p>\n

Rozdzia\u0142 2 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Rola matematyki w historii my\u015bli ludzkiej<\/span><\/p>\n

Rozdzia\u0142 3\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Stulecie geniuszu<\/span><\/p>\n

Rozdzia\u0142 4\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Wiek osiemnasty<\/span><\/p>\n

Rozdzia\u0142 5\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Reakcja romantyczna<\/span><\/p>\n

Rozdzia\u0142 6\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Wiek dziewi\u0119tnasty<\/span><\/p>\n

Rozdzia\u0142 7\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Wzgl\u0119dno\u015b\u0107<\/span><\/p>\n

Rozdzia\u0142 8\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Teoria kwant\u00f3w<\/span><\/p>\n

Rozdzia\u0142 9\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Nauka i filozofia<\/span><\/p>\n

Rozdzia\u0142 10\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Abstrakcja<\/span><\/p>\n

Rozdzia\u0142 11\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 B\u00f3g<\/span><\/p>\n

Rozdzia\u0142 12\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Religia i nauka<\/span><\/p>\n

Rozdzia\u0142 13\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Warunki post\u0119pu technicznego<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Alfred North Whitehead, \u00a0\u00a0\u201eNauka i \u015bwiat wsp\u00f3\u0142czesny\u201d, PAX, 1988 Komentarz Ksi\u0105\u017cka stara, napisana 81 lat temu, ale nazwisko autora stanowi\u0142o samo w sobie rekomendacj\u0119. Whitehead by\u0142 wybitnym matematykiem i filozofem. Pierwszy rozdzia\u0142 pt. \u201eGeneza nowo\u017cytnej nauki\u201d jest bardzo ciekawy, reszta mniej. Dobrze zapowiada\u0142y si\u0119 rozwa\u017cania na temat wiek\u00f3w XVII-XVIII. Mia\u0142y traktowa\u0107 o specyficznych dla tego […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":1167,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":{"0":"post-1248","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-recenzje","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1248","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1248"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1248\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1167"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1248"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1248"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1248"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}