{"id":1229,"date":"2015-07-23T19:32:25","date_gmt":"2015-07-23T17:32:25","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=1229"},"modified":"2016-01-06T23:12:09","modified_gmt":"2016-01-06T22:12:09","slug":"pacey-arnold-technology-in-world-civilization","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/pacey-arnold-technology-in-world-civilization\/","title":{"rendered":"Pacey Arnold, Technology In World Civilization"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Arnold Pacey<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Technologia w cywilizacji \u015bwiata. Historia tysi\u0105ca lat<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\"><strong>Technology In World Civilization<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\"><em>The MIT Press, Cambridge, Massachusetts, 2000<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jacek Kwa\u015bniewski: \u00a0refleksja po lekturze i\u00a0 opis\u00a0 ksi\u0105\u017cki<\/span><\/p>\n<div id=\"ez-toc-container\" class=\"ez-toc-v2_0_80 counter-hierarchy ez-toc-counter ez-toc-custom ez-toc-container-direction\">\n<div class=\"ez-toc-title-container\"><p class=\"ez-toc-title\" style=\"cursor:inherit\">Spis tre\u015bci  \/  Contents<\/p>\n<\/div><nav><ul class='ez-toc-list ez-toc-list-level-1 ' ><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-1\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/pacey-arnold-technology-in-world-civilization\/#Refleksja_po_lekturze\" >Refleksja po lekturze<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-2\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/pacey-arnold-technology-in-world-civilization\/#Wstep\" >Wst\u0119p<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-3\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/pacey-arnold-technology-in-world-civilization\/#Wiek_technologii_azjatyckiej_AD_700_%E2%80%93_1000\" >Wiek technologii azjatyckiej, AD 700 \u2013 1000<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-4\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/pacey-arnold-technology-in-world-civilization\/#Przed_Mongolami\" >Przed Mongo\u0142ami<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-5\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/pacey-arnold-technology-in-world-civilization\/#Na_Zachod_AD_1150_%E2%80%93_1490\" >Na Zach\u00f3d, AD 1150 \u2013 1490<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-6\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/pacey-arnold-technology-in-world-civilization\/#Zdobycie_Ameryk_i_handel_azjatycki\" >Zdobycie Ameryk i handel azjatycki<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-7\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/pacey-arnold-technology-in-world-civilization\/#Imperia_prochowe_AD_1450_%E2%80%93_1650\" >Imperia prochowe, AD 1450 \u2013 1650<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-8\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/pacey-arnold-technology-in-world-civilization\/#Organizacja_technologii_AD_1550_%E2%80%93_1750\" >Organizacja technologii, AD 1550 \u2013 1750<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-9\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/pacey-arnold-technology-in-world-civilization\/#Trzy_skladowe_rewolucji_przemyslowej_AD_1700_%E2%80%93_1815\" >Trzy sk\u0142adowe rewolucji przemys\u0142owej, AD 1700 \u2013 1815<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-10\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/pacey-arnold-technology-in-world-civilization\/#Dziala_i_szyny_Azja_Wielka_Brytania_i_Ameryka\" >Dzia\u0142a i szyny: Azja, Wielka Brytania i Ameryka<\/a><\/li><\/ul><\/nav><\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Refleksja_po_lekturze\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Refleksja po lekturze<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chc\u0105c zrozumie\u0107 historyczny fenomen, jakim jest Europa, trzeba ogl\u0105da\u0107 jej historyczne relacje z innymi wielkimi cywilizacjami. Si\u0119gaj\u0105c do prac z historii gospodarczej i historii techniki, szukam w nich zatem odpowiedzi na pytania, na czym polega\u0142a specyfika Europy w por\u00f3wnaniu z innymi cywilizacjami i co by\u0142o przyczyn\u0105 tej specyfiki, jak zmienne, historyczne koleje innych cywilizacji wp\u0142yn\u0119\u0142y na Europ\u0119, na czym polega\u0142a jej rosn\u0105ca przewaga i od\u00a0 kiedy mo\u017cna j\u0105 dostrzec. Nie zawsze znajduj\u0119 obszerne odpowiedzi, bo nie wszyscy autorzy stawiali sobie te w\u0142a\u015bnie pytania. Ale ka\u017cda przeczytana ksi\u0105\u017cka jest w jaki\u015b spos\u00f3b wa\u017cna: \u00a0powi\u0119ksza wiedz\u0119 o temacie, kt\u00f3ry mnie interesuje, pokazuje jak r\u00f3\u017cne s\u0105 sposoby widzenia tego samego problemu i co mo\u017ce by\u0107 \u2013 cz\u0119sto nieoczekiwanie dla mnie &#8211;\u00a0 przedmiotem sporu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z punktu widzenia odpowiedzi udzielanych na interesuj\u0105ce mnie pytania, ocena ksi\u0105\u017cki Arnolda Pacey\u2019a \u201eTechnologia w cywilizacji \u015bwiata\u201d wypada wysoko. Oto, co w niej dostrzegam, gdy j\u0105\u00a0 czytam z moimi pytaniami w tyle g\u0142owy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pacey analizuj\u0105c histori\u0119 technologii \u015bwiatowych w okresie ostatniego tysi\u0105ca lat, pokazuje przede wszystkim nieustann\u0105 wymian\u0119 do\u015bwiadcze\u0144 pomi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi kr\u0119gami kulturowymi, wzajemne transfery i zapo\u017cyczenia. Technologie Chin stymuluj\u0105 Europ\u0119 i na odwr\u00f3t. Technologie przedkolumbijskich Ameryk wywieraj\u0105 wielki wp\u0142yw na histori\u0119 \u015bwiata poprzez wniesienie do \u015bwiatowego spichlerza nowych, nieznanych, wysokowydajnych ro\u015blin uprawnych. Indie s\u0105 pomostem w technologicznych transferach pomi\u0119dzy Chinami a Bliskim Wschodem i Europ\u0105. Sposoby wzajemnego oddzia\u0142ywania s\u0105 r\u00f3\u017cne, ale nigdy nie sprowadzaj\u0105 si\u0119 do biernego przyj\u0119cia obcej technologii. Znajdujemy w ksi\u0105\u017cce setki przyk\u0142ad\u00f3w najrozmaitszych modeli technologicznych transfer\u00f3w mi\u0119dzycywilizacyjnych mi\u0119dzy Chinami, Indiami, Azj\u0105 po\u0142udniow\u0105, Bliskim Wschodem, Europ\u0105, Amerykami i Afryk\u0105. Wzajemne oddzia\u0142ywanie nie oznacza jednak, \u017ce wszyscy s\u0105 sobie zawsze r\u00f3wni, \u017ce nie ma przegranych i zwyci\u0119zc\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Celem Pacey\u2019a nie by\u0142o skoncentrowanie si\u0119 na Europie i dzi\u0119ki temu Europ\u0119 ogl\u0105damy na bardzo szerokim tle pod wzgl\u0119dem obszaru i czasu historycznego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wielk\u0105 ch\u0142onno\u015b\u0107 \u015bredniowiecznej i wczesnonowo\u017cytnej Europy na przyjmowanie licznych technologii azjatyckich autor t\u0142umaczy jej wcze\u015bniejszym ju\u017c przygotowaniem do takiego dialogu mi\u0119dzykulturowego. Pisze: \u201ePozytywna asymilacja obcych technologii tylko wtedy jest mo\u017cliwa, gdy w\u0142asna kultura posiada ju\u017c umiej\u0119tno\u015bci potrzebne do ich modyfikacji, przystosowania i rozwoju dla w\u0142asnych cel\u00f3w. Europejska zdolno\u015b\u0107 uczenia si\u0119 od islamu by\u0142a efektem w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144 z innowacjami rolniczymi, u\u017cywaniem urz\u0105dze\u0144 mechanicznych\u201d. I podaje przyk\u0142ady tych do\u015bwiadcze\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">O stopniu aktywno\u015bci innowacyjnej danej cywilizacji w du\u017cym stopniu decyduje, zdaniem autora, efektywno\u015b\u0107 dzia\u0142ania oraz wzajemny dialog jej rozmaitych instytucji: pa\u0144stwowych a tak\u017ce tych w sferze handlu i przemys\u0142u. Pacey pokazuje zmienne, pod tym wzgl\u0119dem, losy Europy, Chin, Indii i Bliskiego Wschodu. Ostatecznie wielocentrowa Europa z autonomicznymi instytucjami (Ko\u015bci\u00f3\u0142, cechy, organizacje stanowe, miasta itp.) najlepiej spe\u0142ni\u0142a to kryterium stymulacji technologicznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od wieku XV stopniowo uwidacznia si\u0119 przewaga Zachodu. Pierwotnie by\u0142a to lepsza bro\u0144, skuteczniejsza technika militarna oraz przypadek. O ile Nowy \u015awiat zosta\u0142 zmia\u017cd\u017cony europejskimi chorobami, lepszym uzbrojeniem oraz wielk\u0105 bezwzgl\u0119dno\u015bci\u0105 Europejczyk\u00f3w, o tyle stosunki Europy z Azj\u0105 by\u0142y o wiele bardziej z\u0142o\u017cone. Cho\u0107 Europejczycy panowali na morzach, nie posiadali towar\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142yby dla Azji r\u00f3wnie atrakcyjne jak towary azjatyckie dla Europy. Wielki deficyt handlowy musia\u0142 by\u0107 wyr\u00f3wnywany z\u0142otem i srebrem. Przewaga by\u0142a wi\u0119c wzgl\u0119dna.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Europejskie otwarcie na Azj\u0119 w drugiej po\u0142owie XV wieku drog\u0105 morsk\u0105 na Ocean Indyjski nast\u0105pi\u0142o w czasie szczeg\u00f3lnie pomy\u015blnym dla Europejczyk\u00f3w i niepomy\u015blnym dla Azjat\u00f3w. XII, XIII i cz\u0119\u015bciowo XIV wiek to niszcz\u0105ce inwazje nomad\u00f3w na Chiny, Indie i obszar islamu. Potem nast\u0105pi\u0142y wielkie epidemie. Trauma tych wydarze\u0144 uczyni\u0142a na kolejne wieki rz\u0105dz\u0105ce elity imperi\u00f3w azjatyckich\u00a0 coraz bardziej konserwatywnie nastawionymi do kwestii innowacji i technologii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rozw\u00f3j technologii azjatyckich nie zosta\u0142 przez to ca\u0142kowicie zatrzymany ani nie zamar\u0142y mi\u0119dzycywilizacyjne transfery techniczne. Przewaga Zachodu jednak stopniowo si\u0119 powi\u0119ksza\u0142a. By\u0142o to spowodowane kilkoma przyczynami.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po pierwsze, du\u017cy wp\u0142yw mia\u0142a europejska rewolucja naukowa. Jednak\u00a0 nie poprzez nieliczne w XV-XVII wieku zastosowania odkry\u0107 naukowych do opracowania nowych technologii, ale poprzez upowszechnienie nowych metod analizowania problem\u00f3w i nowych sposob\u00f3w szukania ich rozwi\u0105za\u0144. Formu\u0142owanie idei technicznych coraz cz\u0119\u015bciej\u00a0 oparte by\u0142o na systematycznym pomiarze, zestawianiu danych, ich klasyfikacji oraz korzystaniu z rysunk\u00f3w i modeli. Te nowe sposoby umo\u017cliwi\u0142y konceptualizacj\u0119 badanego procesu, czyli formu\u0142owanie problemu przy pomocy poj\u0119\u0107 og\u00f3lnych, teoretycznych. Pozwala\u0142o to przekroczy\u0107 pu\u0142ap usprawnie\u0144 osi\u0105galny metodami rzemie\u015blniczymi. To zacz\u0119\u0142o stopniowo coraz bardziej r\u00f3\u017cni\u0107 Europ\u0119 od Azji a w perspektywie \u2013 zr\u00f3\u017cnicowa\u0107 tempo i zakres innowacji technicznych. Pacey pokazuje wiele przyk\u0142ad\u00f3w innowacji technicznych i organizacyjnych osi\u0105gni\u0119tych dzi\u0119ki zastosowania nowych metod.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie, w nowo\u017cytnej Europie coraz silniej zaczyna\u0142 dominowa\u0107 paradygmat mechanicystyczny. Jego geneza si\u0119ga \u015aredniowiecza a jego symbolem by\u0142 zegar. Stopniowo, na coraz wi\u0119kszy obszar rzeczywisto\u015bci zacz\u0119to spogl\u0105da\u0107 jako na mechanizm, w pewien spos\u00f3b analogiczny do zegara, daj\u0105cy si\u0119 bada\u0107, mierzy\u0107, konstruowa\u0107, zmienia\u0107, naprawia\u0107. Mechanizmem ju\u017c nie tylko jawi\u0142 si\u0119 Wszech\u015bwiat, ale i ludzkie cia\u0142o, zachowanie cz\u0142owieka, dzia\u0142anie organizacji. Ostatecznie i B\u00f3g zosta\u0142 w\u0142\u0105czony do tego obrazu \u015bwiata, kiedy uznano Go za Wielkiego Zegarmistrza. Paradygmat mechanicystyczny okaza\u0142 si\u0119 niezwykle p\u0142odny innowacyjnie. Ale spogl\u0105danie na \u015bwiat, jako na mechanizm by\u0142o wynalazkiem specyficznie europejskim. Przez \u017cadn\u0105 inn\u0105 cywilizacj\u0119 niepowt\u00f3rzonym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sporo miejsca po\u015bwi\u0119ci\u0142 Pacey rewolucji przemys\u0142owej i okresowi p\u00f3\u017aniejszemu. Rosn\u0105ca rola w\u0119gla, silnik parowy, stal i nowe sposoby organizacji produkcji fabrycznej przypiecz\u0119towa\u0142y dominacj\u0119 Europy w XIX wieku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Najcenniejsze s\u0105 w ksi\u0105\u017cce Pacey\u2019a trzy rzeczy: bogaty materia\u0142 faktograficzny, ukazanie szerokiego obrazu historii technologii r\u00f3\u017cnych cywilizacji i transfer\u00f3w pomi\u0119dzy nimi oraz zachowanie r\u00f3wnowagi w ocenie historycznego znaczenia technologicznych osi\u0105gni\u0119\u0107 poszczeg\u00f3lnych cywilizacji. T\u0119 ostatni\u0105 zalet\u0119 ksi\u0105\u017cki Pacey\u2019a musz\u0119 skomentowa\u0107 nieco szerzej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od przesz\u0142o dwudziestu lat w historii gospodarczej i historii technologii coraz silniej daje o sobie zna\u0107 nurt kontestuj\u0105cy podej\u015bcie europocentryczne, dominuj\u0105ce w historiografii XIX i XX wieku. Wysoka temperatura dyskusji wok\u00f3\u0142 tego problemu wynika w du\u017cej mierze z przes\u0142anek ideologicznych. Europocentryzm to w opinii kontestator\u00f3w (Kenneth Pomeranz, Andre Gunder Frank i inni) &#8211; tradycja, konserwatyzm, spojrzenie prawicowe i fa\u0142szowanie historycznej prawdy o relacji Europa \u2013 reszta \u015bwiata. Kontestatorzy w opinii atakowanych to\u00a0 lewica, przeciwnicy kapitalizmu, oraz analizuj\u0105cy procesy historyczne w celu znalezienia winnych a nie szukania prawid\u0142owo\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gdzie\u015b po\u015brodku, najmniej zreszt\u0105 winni ca\u0142ego zamieszania, s\u0105 naukowcy spoza kr\u0119gu cywilizacji zachodniej, w spos\u00f3b naturalny zainteresowani nieeuropejsk\u0105 histori\u0105 gospodarcz\u0105 i histori\u0105 techniki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Arnold Pacey wyra\u017anie nie chce by\u0107 zamieszany w ten ideologiczny sp\u00f3r. Jego ksi\u0105\u017cka mo\u017ce by\u0107 z r\u00f3wn\u0105 si\u0142\u0105 chwalona i krytykowana przez obie strony. Nale\u017cy mu si\u0119 za to gor\u0105ce podzi\u0119kowanie i bardzo wysoka ocena.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dokonuj\u0105c kilkunastostronicowego streszczenia ksi\u0105\u017cki licz\u0105cej 230 stron musia\u0142em pomin\u0105\u0107 opisy wielu technologicznych transfer\u00f3w i wielu analiz z nimi zwi\u0105zanych. Lektura zamieszczonego poni\u017cej streszczenia daje wi\u0119c sporo informacji o ksi\u0105\u017cce, ale jej nie zast\u0105pi. Przyjaciel zza oceanu, gdy mu j\u0105 relacjonowa\u0142em, nie czekaj\u0105c na m\u00f3j tekst, po prostu \u2013 w trakcie naszej rozmowy &#8211; kupi\u0142 j\u0105 w Amazonie. By\u0107 mo\u017ce jest to lepsze rozwi\u0105zanie\u2026<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zaprezentowany opis ksi\u0105\u017cki jest po\u0142\u0105czeniem wyci\u0105gu z tekstu oryginalnego i streszczenia w\u0142asnego. Pomin\u0105\u0142em trzy ostatnie rozdzia\u0142y po\u015bwi\u0119cone dw\u00f3m ostatnim wiekom, ale u Pacey\u2019a szuka\u0142em informacji o historycznej genezie europejskiego fenomenu a nie opisu technologicznej wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wstep\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wst\u0119p<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kiedy badamy rozw\u00f3j technologii na \u015bwiecie, widzimy raz po raz, \u017ce podobne wynalazki \u00a0pojawia\u0142y si\u0119 niemal r\u00f3wnocze\u015bnie w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach \u015bwiata (np. ko\u0142owrotek) albo w r\u00f3\u017cnym czasie lecz bez wzajemnych oddzia\u0142ywa\u0144 (druk w Chinach i sze\u015b\u0107 wiek\u00f3w p\u00f3\u017aniej w Europie). Czasem s\u0105 to rzeczywi\u015bcie wynalazki od siebie niezale\u017cne. Czasem jest oczywiste, \u017ce informacja o nich rozprzestrzeni\u0142a si\u0119 z jednego miejsca do drugiego. Ale cz\u0119sto najwa\u017cniejszym czynnikiem by\u0142o to, \u017ce osi\u0105gni\u0119cia jednego spo\u0142ecze\u0144stwa stymulowa\u0142y ludzi mieszkaj\u0105cych gdzie indziej, by zrobi\u0107 co\u015b podobnego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Stymulacja dzia\u0142a\u0142a tak\u017ce w inny spos\u00f3b. Proch i nieskomplikowane strzelby zosta\u0142y wynalezione w Chinach, ale gdy informacje o tym dotar\u0142y do Europy, doprowadzi\u0142y do nowego wynalazku, o wiele bardziej pot\u0119\u017cnego i gro\u017anego \u2013 dzia\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bodziec mo\u017ce by\u0107 istotny bez transferu samej technologii. Czasem wystarczy wiedza, \u017ce co\u015b gdzie\u015b powsta\u0142o. Lub nawet tylko pog\u0142oska. Przyk\u0142adem mog\u0105 by\u0107 indyjskie technologie tekstylne w XVIII w wieku. Mia\u0142y bardzo silny wp\u0142yw na brytyjsk\u0105 rewolucj\u0119 przemys\u0142ow\u0105, cho\u0107 niemal nie by\u0142o transferu technologii. Wystarczy\u0142a wiedza, jak wysokiej jako\u015bci materia\u0142y potrafi\u0105 zrobi\u0107 Hindusi. Pobudzi\u0142o to wynalazc\u00f3w brytyjskich do wymy\u015blenia nowych sposob\u00f3w osi\u0105gni\u0119cia tych samych rezultat\u00f3w.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wiek_technologii_azjatyckiej_AD_700_%E2%80%93_1000\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wiek technologii azjatyckiej, AD 700 \u2013 1000<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Oko\u0142o roku 1000 w wielu regionach \u015bwiata pojawi\u0142y si\u0119 liczne wynalazki wprowadzaj\u0105ce udoskonalenia w rolnictwie, wytopie metali, pracach in\u017cynierskich. Przodowa\u0142y w tym zakresie Chiny i zachodnia Azja. Bod\u017acem do tych innowacji by\u0142 wzrost ludno\u015bci, gdy\u017c ten sam area\u0142 musia\u0142 produkowa\u0107 coraz wi\u0119cej \u017cywno\u015bci. Od roku 700 pojawi\u0142y si\u0119 wi\u0119c nowe sposoby zasiew\u00f3w, doskonalone by\u0142y systemy irygacji. Czynnikiem stymuluj\u0105cym innowacje by\u0142 tak\u017ce handel wyrobami luksusowymi. Eksport chi\u0144skiego jedwabiu pobudzi\u0142 na przyk\u0142ad rozw\u00f3j przemys\u0142u tekstylnego na Zachodzie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W tym okresie mia\u0142 miejsce szybki rozw\u00f3j przemys\u0142u metalurgicznego w Chinach. \u017belazo by\u0142o u\u017cywane do produkcji broni, narz\u0119dzi rolniczych, przy wznoszeniu i renowacji \u015bwi\u0105ty\u0144 buddyjskich. Jego produkcja wynosi\u0142a:<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u00a0 998 r.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 32,5 tys. ton<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">1064 r.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 90,4 tys. ton<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">1078 r.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 125 tys. ton<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Liczba mieszka\u0144c\u00f3w ros\u0142a, zw\u0142aszcza na po\u0142udniu Chin. Tam te\u017c pojawi\u0142o si\u0119 du\u017co innowacji rolniczych: wprowadzano nowe gatunki ry\u017cu, r\u00f3s\u0142 area\u0142 upraw. Jeszcze przed rokiem 880 zacz\u0119\u0142y by\u0107 u\u017cywane u\u017cycia lepsze p\u0142ugi z \u017celazn\u0105 odk\u0142adnic\u0105 i lemieszem. Doskonalona by\u0142a technika transportu zbo\u017ca kana\u0142ami, ulepszano konstrukcje most\u00f3w, rozwija\u0142 si\u0119 dynamicznie przemys\u0142 tekstylny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Za dynastii Song (960-1126), okresie wielkiej aktywno\u015bci innowacyjnej, \u00a0post\u0119p techniczny by\u0142 stymulowany przez biurokracj\u0119 cesarsk\u0105. Rozw\u00f3j w tym zakresie zosta\u0142 przerwany inwazjami Tatar\u00f3w w roku 1126 i Mongo\u0142\u00f3w wiek p\u00f3\u017aniej. Nie spowodowa\u0142o to jednak totalnego za\u0142amania technologicznego. Wci\u0105\u017c utrzymywane by\u0142y aktywne kontakty handlowe z regionem Zatoki Perskiej. Kontakty Chin z Indiami zaowocowa\u0142y metodami destylacji ropy i powstaniem broni zapalaj\u0105cej. W VII wieku doskonalono j\u0105 w Grecji. Tak zwany ogie\u0144 grecki przeszed\u0142 nast\u0119pnie do obszaru islamu, Indonezji i z powrotem do Chin. Ten przyk\u0142ad wskazuje na dialog technologiczny mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi kr\u0119gami kulturowymi. Indie by\u0142y tu pomostem mi\u0119dzy Chinami i islamem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W Iranie i Iraku realizowano wielkie prace irygacyjne teren\u00f3w rolniczych. Bodziec szed\u0142 cz\u0119sto od Rzymu (np. w postaci wiedzy \u017co\u0142nierzy rzymskich pojmanych do niewoli i zatrudnionych przy budowie tam). Twierdzi si\u0119 czasem, \u017ce po zwyci\u0119stwie islamu prace irygacyjne zosta\u0142y wyhamowane. Jednak szeroko adaptowane by\u0142y starsze techniki, kt\u00f3re spe\u0142nia\u0142y swoje zadanie. W rolnictwie obserwujemy rozw\u00f3j urz\u0105dze\u0144 do podnoszenia wody (Iran, Irak, Chiny), powstaj\u0105 m\u0142yny wodne s\u0142u\u017c\u0105ce do mielenia zbo\u017ca, produkcji cukru i przy produkcji tkanin (fulowanie).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Znacz\u0105c\u0105 innowacj\u0105 by\u0142 wiatrak (ok. roku 950). By\u0142 to wiatrak poziomy. Po raz pierwszy wi\u0119c, na terenach suchych, gdzie by\u0142 sta\u0142y deficyt wody, pojawiaj\u0105 si\u0119 m\u0142yny. W regionie Basry (Irak) m\u0142yny wodne wykorzystywa\u0142y przyp\u0142ywy morza. Do roku 1000 poziome wiatraki s\u0105 ju\u017c znane w ca\u0142ej Eurazji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W roku 750 arabskie podr\u00f3\u017ce morskie obejmuj\u0105 ca\u0142y basen Oceanu Indyjskiego. Arabowie docieraj\u0105 tak\u017ce do Chin i Indonezji. W efekcie, w ca\u0142ym regionie rozprzestrzeni\u0142a si\u0119 wiedza o barwnikach, tkaninach bawe\u0142nianych, produkcji stali. Techniki wsz\u0119dzie by\u0142y podobne, cho\u0107by techniki irygacyjne, z u\u017cyciem tam i zap\u00f3r (Indie, Sri Lanka).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przypadku technologii stoczniowych podstawow\u0105 technik\u0105 budowy statk\u00f3w by\u0142o zszywanie desek kad\u0142uba linami i nast\u0119pnie uszczelnianie. Wpierw budowano kad\u0142ub, potem usztywniano go wr\u0119gami. W ten spos\u00f3b budowano wielkie arabskie dogi i ma\u0142e \u0142odzie. Natomiast chi\u0144skie statki dalekomorskie by\u0142y zdecydowanie wi\u0119ksze i stosowa\u0142y \u0142\u0105czenie desek kad\u0142uba gwo\u017adziami. Ze wzgl\u0119du na deficyt drewna, w regionie Zatoki Perskiej realizowany by\u0142 import tego surowca na budow\u0119 statk\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podr\u00f3\u017cuj\u0105cy z Indii na Jaw\u0119 i do Kambod\u017cy (Angkor)\u00a0 nie\u015bli ze sob\u0105 idee architektoniczne i wiedz\u0119 o technikach irygacyjnych. Przywozili za\u015b nieznane w Indiach zbo\u017ca i ro\u015bliny, w tym ry\u017c i cukier trzcinowy. Indie spe\u0142ni\u0142y g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 w rozprzestrzenianiu tych ro\u015blin, pochodz\u0105cych z Azji po\u0142udniowej, do kraj\u00f3w arabskich, gdzie nast\u0105pi\u0142 ich dalszy rozw\u00f3j i rozprzestrzenienie do Afryki i Hiszpanii (pomara\u0144cze, bawe\u0142na, cukier trzcinowy).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Inny dialog technologiczny dokonywa\u0142 si\u0119 pod wp\u0142ywem buddyzmu. Religia ta dotar\u0142a do Chin ok. roku 500 i rozwin\u0119\u0142a si\u0119 tam. Podr\u00f3\u017cuj\u0105cy do Chin mnichowie indyjscy wskazali Chi\u0144czykom ziemi\u0119 zawieraj\u0105c\u0105 saletr\u0119 potasow\u0105 i technik\u0119 rozpalania p\u0142omieni z tej substancji. Chi\u0144czycy to rozwin\u0119li i w ten spos\u00f3b stopniowo zosta\u0142 wynaleziony proch. Inne transfery technologii indyjskiej do Chin obejmowa\u0142y techniki wykonywania odlew\u00f3w z br\u0105zu, konstrukcje most\u00f3w wisz\u0105cych i pierwociny druku. W Chinach ju\u017c przed rokiem100 znana by\u0142a technologia produkcji papieru. Od VII wieku pojawia si\u0119 w Chinach coraz wi\u0119cej druk\u00f3w. Pierwsze chi\u0144skie drukowane ksi\u0105\u017cki powstaj\u0105 ok. roku 800-870. Druk chi\u0144ski nie wykorzystywa\u0142 jednak, jak p\u00f3\u017aniejszy europejski, prasy dociskowej. Za dynastii Song ok. roku 1050 wprowadzono ruchome czcionki drewniane. Od tej pory drukowano coraz wi\u0119cej ksi\u0105\u017cek, w tym prace na temat rolnicze, z zakresu medycyny i arytmetyki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W XI wieku druk zadomowi\u0142 si\u0119 ju\u017c w Chinach i by\u0142 wa\u017cnym narz\u0119dziem rozpowszechniania informacji technicznej. Nie przyj\u0105\u0142 si\u0119 jednak w Indiach i w \u015bwiecie islamu. Handel Chin z tymi obszarami by\u0142 o\u017cywiony, ale wymiana intelektualna dociera\u0142a tylko do Indii buddyjskich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z kolei do islamu przechodzi\u0142y indyjskie idee medyczne, cyfry nazwane p\u00f3\u017aniej arabskimi i koncepcje astronomiczne. Generalnie, Azja by\u0142a podzielona na cz\u0119\u015b\u0107 muzu\u0142ma\u0144sk\u0105 i buddyjsk\u0105 a Indie znajdowa\u0142y si\u0119 po\u015brodku pe\u0142ni\u0105c cz\u0119sto rol\u0119\u00a0 po\u015brednika.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mo\u017cna dostrzec w Azji w tym okresie wiele wsp\u00f3lnych temat\u00f3w technicznych, np. in\u017cynieri\u0119 irygacyjn\u0105. R\u00f3\u017cnica z Europ\u0105 polega\u0142a g\u0142\u00f3wnie na tym, \u017ce na naszym kontynencie wi\u0119kszy nacisk k\u0142adziono na innowacje techniczne za\u015b w Azji na wielkie projekty in\u017cynierskie (irygacja)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rodzaje technologii, kt\u00f3re dane spo\u0142ecze\u0144stwo rozwija, zale\u017c\u0105 od jego mo\u017cliwo\u015bci mobilizowania istniej\u0105cych zasob\u00f3w si\u0142y roboczej a tak\u017ce od piel\u0119gnowania okre\u015blonych umiej\u0119tno\u015bci i wspierania innowacji. W du\u017cym stopniu zale\u017cy to od efektywno\u015bci dzia\u0142ania w danym spo\u0142ecze\u0144stwie instytucji handlowych, przemys\u0142owych i rz\u0105dowych. Widzimy ostry kontrast mi\u0119dzy regionami, gdzie dominuj\u0105cy wp\u0142yw na technologie wywiera\u0142y instytucje wojskowe a regionami, gdzie wa\u017cniejsze by\u0142y instytucje handlowe i biurokracja zarz\u0105dzaj\u0105ca rolnictwem. Wydaje si\u0119, \u017ce najbardziej kreatywne by\u0142y te spo\u0142ecze\u0144stwa, gdzie wiele tego rodzaju instytucji aktywnie uczestniczy\u0142o w dialogu pomi\u0119dzy sob\u0105. Takim spo\u0142ecze\u0144stwem by\u0142a Europa, ale w XI wieku o\u017cywiony dialog tego rodzaju mia\u0142 tak\u017ce miejsce w Chinach, pomi\u0119dzy instytucjami rz\u0105dowymi, niezale\u017cnymi przedsi\u0119biorcami i klasztorami buddyjskimi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli takie instytucje s\u0142abn\u0105, zanikaj\u0105 lub s\u0105 niszczone przez naje\u017ad\u017ac\u00f3w, cz\u0119sto nast\u0119puje upadek technologiczny. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 za\u0142amanie cesarstwa rzymskiego w V wieku. By\u0142a to przyczyna zacofania Zachodu w okresie tutaj dyskutowanym. Inne przyk\u0142ady to upadek Bagdadu od roku 1050 i p\u00f3\u0142nocnych Indie w latach 1190. \u00a0W pewnym stopniu historia technologii azjatyckich\u00a0 w nast\u0119pnych wiekach jest historia cofania si\u0119, upadku, zam\u0119tu i rozpadu. Dotyczy to g\u0142\u00f3wnie Chin od po\u0142owy XIII wieku i ponownie w wieku XV oraz Indii w ca\u0142ym wieku XV.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Przed_Mongolami\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Przed Mongo\u0142ami<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cho\u0107 technologie nomad\u00f3w naje\u017cd\u017caj\u0105cych stare cywilizacje nie by\u0142y rozwini\u0119te, wp\u0142yn\u0119li oni bardzo istotnie na histori\u0119 techniki. W Chinach wysi\u0142ki, by powstrzyma\u0107 nomad\u00f3w zagra\u017caj\u0105cych od p\u00f3\u0142nocy sk\u0142oni\u0142y w\u0142adze do podj\u0119cia masowej produkcji broni \u017celaznej. Inwazje nomad\u00f3w doprowadzi\u0142y do podboju Iranu (1030), p\u00f3\u0142nocnych Chin (1126), Indii (1190). Potem nast\u0105pi\u0142y najazdy Mongo\u0142\u00f3w do lat 1260. By\u0142y to dwa wieki wrzenia i koniec najbardziej kreatywnej fazy technologii azjatyckich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Najazdy nomad\u00f3w prowadzi\u0142y do niszczenia kultury irygacyjnej, spadku produkcji \u017cywno\u015bci i liczby mieszka\u0144c\u00f3w naje\u017cd\u017canych obszar\u00f3w. Powodowa\u0142y niszczenie centr\u00f3w wiedzy i bibliotek. Efekt d\u0142ugookresowy to bardziej konserwatywne wobec technologii nastawienie nowych elit rz\u0105dz\u0105cych w \u015bwiecie islamu i w Chinach. Kolejny skutek inwazji to przeniesienie zasob\u00f3w wiedzy azjatyckiej na Zach\u00f3d (ludzie, ksi\u0105\u017cki).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Celem rozdzia\u0142u jest opisanie r\u00f3\u017cnorodno\u015bci technologii azjatyckich tu\u017c przed i w trakcie okresu wrzenia i niepokoju wywo\u0142anego najazdami nomad\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dla cel\u00f3w, jakie nomadzi sobie stawiali, ich technologie by\u0142y bardzo efektywne. Nie byli jednak w pe\u0142ni samowystarczalni. Handlowali ko\u0144mi, importowali zbo\u017ce, herbat\u0119, tekstylia i \u017celazo do produkcji broni. Kluczowe technologie nomad\u00f3w zwi\u0105zane by\u0142y z ko\u0144mi (uprz\u0105\u017c i \u017celazne strzemi\u0119).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po zdobyciu przez hordy nomad\u00f3w Bagdadu, uczeni stamt\u0105d emigrowali do Delhi, najwi\u0119kszego centrum islamu na wsch\u00f3d od Morza \u015ar\u00f3dziemnego. W nast\u0119pstwie tam w\u0142a\u015bnie rozwin\u0119\u0142a si\u0119 matematyka, produkcja papieru i tam zosta\u0142 wynaleziony kompas.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W roku 1190 nomadzi tureccy zdobyli p\u00f3\u0142nocne Indie. Podb\u00f3j okaza\u0142 si\u0119 fatalny dla nauki i technologii hinduskiej. O\u015brodki buddyjskie by\u0142y niszczone, mnisi zabijani. Zniszczono biblioteki i obserwatoria astronomiczne. Nast\u0105pi\u0142 d\u0142ugotrwa\u0142y zast\u00f3j nauki hinduskiej. Ponowne o\u017cywienie mia\u0142o miejsce dopiero w wieku XV.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przeddzie\u0144 podboj\u00f3w zaawansowanie technologiczne by\u0142o w Azji do\u015b\u0107 zr\u00f3\u017cnicowane. Stosunkowo ma\u0142o maszyn u\u017cywano w Indiach i Azji po\u0142udniowej (Jawa, Bali, po\u0142udniowe Chiny). By\u0142o tam bogate i szczodre \u015brodowisko naturalne. Natomiast w Chinach p\u00f3\u0142nocnych i na terenie Iranu rozwini\u0119te by\u0142y wielkie projekty in\u017cynierskie, wykorzystywano wiele narz\u0119dzi a energii dostarcza\u0142a si\u0142a wody i koni. Ta r\u00f3\u017cnica technologiczna by\u0142a, po pierwsze, efektem zr\u00f3\u017cnicowania \u015brodowiska naturalnego. Ale poza ekologi\u0105 (klimat i gleby) dzia\u0142aly jeszcze inne czynniki. Znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142a instytucja w\u0142asno\u015bci. Wielkie maj\u0105tki ziemskie sprzyja\u0142y du\u017cej skali projekt\u00f3w in\u017cynierskich. Po drugie, im g\u0119stsza by\u0142a populacja tym bardziej skomplikowana irygacja by\u0142a niezb\u0119dna do wzrostu wydajno\u015bci danego obszaru.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W roku 1126 najazd nomad\u00f3w zako\u0144czy\u0142 istnienie bardzo proinnowacyjnej, chi\u0144skiej dynastii Song. Dwa wieki p\u00f3\u017aniej mia\u0142 miejsce jeszcze bardziej niszcz\u0105cy najazd Mongo\u0142\u00f3w. O skali upadku gospodarczego mo\u017ce \u015bwiadczy\u0107 produkcja \u017celaza, kt\u00f3ra w roku 1260 wynosi\u0142a jedn\u0105 czwart\u0105 szczytowego poziomu produkcji z wieku XI.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W wiekach XI-XIII obserwujemy w Chinach (a tak\u017ce w Indiach) rozw\u00f3j przemys\u0142u tekstylnego, rolnictwa, innowacje zwi\u0105zane z wykorzystaniem energii wodnej. Poza tym rozwijaj\u0105 si\u0119 obserwatoria astronomiczne (Bagdad, Kaifeng) i produkcja specjalistycznej aparatury dla nich (instrumenty obserwacyjne i s\u0142u\u017c\u0105ce do liczenia). Obserwatoria pe\u0142ni\u0142y praktyczn\u0105 rol\u0119 przy sporz\u0105dzaniu map i kontroli, czy stosowany kalendarz jest dok\u0142adny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podstaw\u0105 teoretyczn\u0105 dzia\u0142ania obserwatori\u00f3w by\u0142a koncepcja astronomiczno-matematyczna Ptolemeusza (85-165) wyja\u015bniaj\u0105ca ruchy na niebosk\u0142onie przesuwaniem si\u0119 planet po skomplikowanych, kolistych trajektoriach. W Iranie w latach 1100. wykonywano szereg modeli wykorzystuj\u0105cych mechanizmy zegarowe, kt\u00f3re na\u015bladowa\u0142y ruchy cia\u0142 niebieskich. Zar\u00f3wno w \u015bwiecie islamu jak i w Chinach by\u0142y to urz\u0105dzenia o nap\u0119dzie hydraulicznym. Marzono, \u017ce je\u015bli zostanie wykonany zegar dok\u0142adnie pokazuj\u0105cy ruchy S\u0142o\u0144ca i planet, zostanie uchwycona istota tego ruchu. Nigdy jednak nie uda\u0142o si\u0119 tej sztuki dokona\u0107.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Na_Zachod_AD_1150_%E2%80%93_1490\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Na Zach\u00f3d, AD 1150 \u2013 1490<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po roku 1150 do Europy zaw\u0119drowa\u0142 kompas, papier i nowe krosno peda\u0142owe (r\u0119ce uwolnione do prowadzenia wrzeciona). Idea tego ostatniego pochodzi\u0142a ze \u015bwiata muzu\u0142ma\u0144skiego. Technologia papieru przysz\u0142a do Europy z Hiszpanii, wynalazek prochu \u2013 z Chin.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W roku 1085 upad\u0142o muzu\u0142ma\u0144skie Toledo. Wielkie centrum naukowe wesz\u0142o w posiadanie Europejczyk\u00f3w a wraz nim ksi\u0105\u017cki techniczne, medyczne, idea cyfr arabskich, wiedza matematyczna (tak\u017ce geometria i trygonometria), opisy wielu instrument\u00f3w i zegar\u00f3w wodnych. Od islamu Europa dosta\u0142a opisy zegar\u00f3w obci\u0105\u017cnikowych (1276). Pierwszy taki zegar zbudowano w Europie po roku 1300.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Inne innowacje nadesz\u0142y z wypraw krzy\u017cowych, np. makaron.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wp\u0142yw technologii islamskiej by\u0142 bardzo silny, gdy\u017c Europa tak\u017ce intensywnie si\u0119 w tym czasie rozwija\u0142a. Pozytywna asymilacja obcych technologii tylko wtedy jest mo\u017cliwa, gdy w\u0142asna kultura posiada ju\u017c umiej\u0119tno\u015bci potrzebne do ich modyfikacji, przystosowania i rozwoju dla w\u0142asnych cel\u00f3w. Europejska zdolno\u015b\u0107 uczenia si\u0119 od islamu by\u0142a efektem w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144 z innowacjami rolniczymi, u\u017cywaniem urz\u0105dze\u0144 mechanicznych (Lynn White, Jean Gimpel). \u0179r\u00f3d\u0142ami europejskiego sukcesu technicznego i ekonomicznego w wiekach \u015brednich by\u0142y technologie rolnicze (ci\u0119\u017cki p\u0142ug), budowlane (katedry), morskie (statki Wiking\u00f3w). Jedn\u0105 z najbardziej znacz\u0105cych cech Europy by\u0142 szeroki zakres u\u017cywania sprz\u0119tu mechanicznego i skala wykorzystania energii wodnej oraz wiatrowej (m\u0142yny i wiatraki).\u00a0 Je\u015bli uznamy, \u017ce zu\u017cycie energii na osob\u0119 jest kluczowym elementem w rozwoju technologii, Europa w roku 1150 dor\u00f3wnywa\u0142a cywilizacjom Chin i islamu. Co do wyrafinowania stosowanych maszyn i zakresu technologii wci\u0105\u017c by\u0142a w tyle, ale mia\u0142a niebawem wiele skorzysta\u0107 z kontakt\u00f3w z islamem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W ca\u0142ym rozwa\u017canym tu okresie mieli\u015bmy do czynienia z powszechnymi transferami technologii. Nigdy nie by\u0142y to transfery bierne. Strona przyjmuj\u0105ca obc\u0105 technologi\u0119 zawsze bowiem co\u015b zmienia\u0142a, dodawa\u0142a, przystosowywa\u0142a do w\u0142asnych warunk\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W latach 1356-1368 Mongo\u0142owie zostali wyp\u0119dzeni z Chin. Ale r\u00f3wnocze\u015bnie wybuch\u0142a epidemia dymienicy morowej. Po\u0142\u0105czone efekty obcej okupacji i zarazy by\u0142y katastrofalne. Ludno\u015b\u0107 Chin w roku 1200 wynosi\u0142a 123 miliony a w 1393 \u2013 65 milion\u00f3w. Takie wydarzenia mia\u0142y d\u0142ugotrwa\u0142e i silne skutki psychologiczne, w tym powr\u00f3t do tradycyjnych warto\u015bci konfucja\u0144skich, nieufno\u015b\u0107 do obcych, tak\u017ce wszelkich mniejszo\u015bci i okresowe ich prze\u015bladowania. To przygn\u0119bienie wywo\u0142ane skutkami XIV wiecznych epidemii dotkn\u0119\u0142o tak\u017ce Europ\u0119, ale nie trwa\u0142o tam zbyt d\u0142ugo. Nie mia\u0142o te\u017c d\u0142ugotrwa\u0142ego wp\u0142ywu na \u017cycie intelektualne i innowacje techniczne. Inaczej by\u0142o w Chinach. Obserwujemy tu nawr\u00f3t do tradycyjnych warto\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa rolniczego, coraz bardziej konserwatywny stosunek do handlu i technologii, pok\u0142adanie ufno\u015bci w ideach konfucja\u0144skich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wyp\u0119dzenie Mongo\u0142\u00f3w i osadzenie na tronie cesarskim dynastii Ming przynios\u0142o z pocz\u0105tku o\u017cywienie i aktywno\u015b\u0107 w zakresie innowacji technologicznych. Ale rz\u0105dowe wsparcie tego procesu trwa\u0142o kr\u00f3tko. Chiny stopniowo si\u0119 zamykaj\u0105. Poprzednia, aktywna eksploracja morska ko\u0144czy si\u0119 zakazem morskich podr\u00f3\u017cy (1435), potencja\u0142 stoczniowy zostaje skierowany na budow\u0119 statk\u00f3w p\u0142ywaj\u0105cych po \u015br\u00f3dl\u0105dowych kana\u0142ach (1415). Znacznie ograniczony zostaje rozw\u00f3j innych technologii, tradycyjnie wspieranych przez rz\u0105dy cesarskie: produkcji dzia\u0142, zegarmistrzostwo. Przestaje si\u0119 rozwija\u0107 matematyka. Przyczyn\u0105 jest trauma po okrutnej okupacji mongolskiej i strasznej epidemii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nowe, konserwatywne podej\u015bcie do technologii zaowocowa\u0142o decyzjami (po roku 1415) zamykaj\u0105cymi Chiny. Mia\u0142o to olbrzymie i negatywne konsekwencje, gdy\u017c nast\u0105pi\u0142o w okresie, kiedy to dzia\u0142a i statki a nie sta\u0142e, naziemne fortyfikacje mia\u0142y pozwoli\u0107 niekt\u00f3rym spo\u0142ecze\u0144stwom osi\u0105gn\u0105\u0107 poziom dominacji \u015bwiatowej nieproporcjonalnie du\u017cy do ich populacji i zasob\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jednym z najbardziej znacz\u0105cych wynalazk\u00f3w tego okresu by\u0142 europejski statek tr\u00f3jmasztowy \u2013 karawela. Chi\u0144skie statki by\u0142y znacznie wi\u0119ksze i bardziej wyrafinowane, ale budowano je przed rokiem 1419. Potem wycofano je ze s\u0142u\u017cby wraz z odej\u015bciem od polityki aktywnej morskiej eksploracji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Oczywi\u015bcie nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o ca\u0142kowitej stagnacji chi\u0144skiej technologii. Innowacje dalej by\u0142y realizowane w rolnictwie, przemy\u015ble tekstylnym, przy wytopie \u017celaza, w technikach drukarskich (ruchoma czcionka). Ale dla uzyskania ca\u0142o\u015bciowego obrazu \u015bwiata cywilizowanego trzeba sobie jasno powiedzie\u0107, \u017ce\u00a0 to nie druk, ale portugalska karawela mia\u0142a bezpo\u015brednie i najbardziej znacz\u0105ce implikacje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Portugalczycy rozpocz\u0119li eksploracj\u0119 Oceanu Indyjskiego w roku 1488. Sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej penetrowali ten obszar Chi\u0144czycy, ale wycofali si\u0119. Za\u015b statki muzu\u0142ma\u0144skie nie by\u0142y dla Europejczyk\u00f3w gro\u017ane. Droga do Azji sta\u0142a otworem.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Zdobycie_Ameryk_i_handel_azjatycki\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Zdobycie Ameryk i handel azjatycki<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ludy Nowego \u015awiata nie zna\u0142y ko\u0142a ani \u017celaza. By\u0142y to spo\u0142ecze\u0144stwa rolnicze i na Europejczykach najwi\u0119ksze wra\u017cenie zrobi\u0142y nowe, nieznane ro\u015bliny oraz technologie sztucznego nawadniania (np. sztuczne wyspy z uprawami na jeziorach w Ameryce po\u0142udniowej).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przypadku cywilizacji Maj\u00f3w istotne technologie to wielkie \u015bwi\u0105tynie, pismo hieroglificzne, wyrafinowany kalendarz, du\u017ce systemy irygacyjne. W regionach las\u00f3w deszczowych utrzymywano kilkupoziomowe ogrody rolnicze, podobne do indonezyjskich. W peruwia\u0144skiej cywilizacji Ink\u00f3w tak\u017ce by\u0142y wielkie systemy irygacyjne. To one oraz wisz\u0105ce mosty wskazuj\u0105, zdaniem niekt\u00f3rych (Needham), na wczesne kontakty Chin z Ameryk\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chiny i Centralna Ameryka mia\u0142y w okresie przedkolumbijskim bardzo wysok\u0105 g\u0119sto\u015b\u0107 zaludnienia. Determinowa\u0142o to post\u0119p technologiczny. Majowie w fazie rozkwitu i Chiny za dynastii Song to bardzo efektywne formy rolnictwa, wielkie prace in\u017cynierskie, melioracyjne. Wed\u0142ug Estera Boserupa poziom technologiczny mo\u017cna mierzy\u0107 u\u017cyciem narz\u0119dzi i zu\u017cyciem energii. Z tego punktu widzenia cywilizacj\u0119 Maj\u00f3w cechowa\u0142 niski poziom technologii. Ale r\u00f3wnocze\u015bnie Majowie posiadali ro\u015bliny daj\u0105ce wy\u017csze nawet plony z hektara ni\u017c wielkie uprawy azjatyckie. By\u0142y to maniok, kukurydza, orzeszki ziemne i ziemniaki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W latach 900-950 nast\u0105pi\u0142 gwa\u0142towny spadek liczby ludno\u015bci w imperium Maj\u00f3w. Systemy irygacyjne zanik\u0142y a malej\u0105ca populacja powr\u00f3ci\u0142a do starych technik rolniczych: naprzemiennego siania kukurydzy i czasowego ugorowania ziem wyeksploatowanych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pi\u0119\u0107 wiek\u00f3w p\u00f3\u017aniej rozkwit\u0142o na terenie obecnego Peru imperium Ink\u00f3w. Jego technologi\u0119 cechowa\u0142y wielkie budowle, rozwini\u0119te g\u00f3rnictwo (mied\u017a, z\u0142oto, cyna, srebro) i szerokie wykorzystanie unikalnego zwierz\u0119cia, jakim jest lama.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wraz z przybyciem Europejczyk\u00f3w nast\u0105pi\u0142a w Ameryce \u015brodkowej i po\u0142udniowej totalna katastrofa cywilizacyjna. Podbojom militarnym towarzyszy\u0142y epidemie (wietrznej ospy i odry). Nast\u0105pi\u0142 gwa\u0142towny spadek liczby ludno\u015bci. Meksyk w roku 1500 liczy\u0142 25-30 milion\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w, w roku 1568 \u2013 ju\u017c tylko 3 miliony. Taki katastrofalny upadek wywo\u0142a\u0142 utrat\u0119 zaufania do w\u0142asnej kultury i w\u0142asnych instytucji. W efekcie szybko zacz\u0119\u0142y dominowa\u0107 j\u0119zyk hiszpa\u0144ski i religia chrze\u015bcija\u0144ska. Nast\u0105pi\u0142 zanik wielu lokalnych umiej\u0119tno\u015bci. Transfer technologii z Europy obejmowa\u0142 przede wszystkim bro\u0144, narz\u0119dzia \u017celazne i zwierz\u0119ta (ko\u0144). Bardzo wa\u017cny dla reszty rozwoju \u015bwiata okaza\u0142 si\u0119 transfer technologiczny z podbitych Ameryk. Obejmowa\u0142 nieznane wcze\u015bnie w Europie nowe ro\u015bliny: orzeszki ziemne, maniok, pomidory, czerwony pieprz, dwa gatunki ziemniak\u00f3w, kukurydz\u0119, ro\u015bliny lecznicze, tyto\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chiny budowa\u0142y w okresie 1403-1419 statki o d\u0142ugo\u015bci do 100 metr\u00f3w, przystosowane do dalekich podr\u00f3\u017cy. Nie wiadomo, co by si\u0119 sta\u0142o, gdyby wci\u0105\u017c patrolowa\u0142y one akwen Oceanu Indyjskiego, gdy przybyli tam Portugalczycy. Ale wrota tego oceanu stan\u0119\u0142y przed nimi otworem. Chiny wycofa\u0142y si\u0119 bowiem du\u017co wcze\u015bniej z morskiej eksploracji. A Hindusi i Arabowie, cho\u0107 \u00a0szybko dostrzegli zagro\u017cenie portugalskie, ponie\u015bli sromotne pora\u017cki w kolejnych bitwach morskich. Wci\u0105\u017c u\u017cywali galer wojennych i stosowali technik\u0119 aborda\u017cu. Portugalczycy polegali za\u015b na du\u017cej zdolno\u015bci manewrowania swoich statk\u00f3w, utrzymywaniu dystansu i niszczeniu atakuj\u0105cych ogniem dzia\u0142.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1231\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Obrazek-statek.jpg\" alt=\"Obrazek statek\" width=\"420\" height=\"292\" srcset=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Obrazek-statek.jpg 420w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Obrazek-statek-300x209.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 420px) 100vw, 420px\" \/><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Rysunek.<\/strong> <em>Wielki dalekomorski statek chi\u0144ski o d\u0142ugo\u015bci ok. 85 metr\u00f3w z pocz\u0105tku XV wieku i hiszpa\u0144ski 30-metrowy statek trzymasztowy z drugiej po\u0142owy wieku XV wieku. Statki takie nigdy si\u0119 nie spotka\u0142y, gdy\u017c Chiny zaprzesta\u0142y morskich podr\u00f3\u017cy na kilkadziesi\u0105t lat przed przybyciem na Ocean Indyjski Portugalczyk\u00f3w.<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby wyja\u015bni\u0107, jak dosz\u0142o do takiej przewagi Europejczyk\u00f3w na Ocenie Indyjskim, najlepsze jest ich por\u00f3wnanie z Mongo\u0142ami, kt\u00f3rzy wykorzystywali w bitwach du\u017c\u0105 mobilno\u015b\u0107 (dzi\u0119ki koniom) i efektywn\u0105 bro\u0144 (\u0142uki). Strzemi\u0119 i \u0142uk to proste technologie, ale niewiele spo\u0142ecze\u0144stw by\u0142o r\u00f3wnie dobrze wyposa\u017conych militarnie, nawet je\u015bli pod wzgl\u0119dem innych technologii znacznie nad Mongo\u0142ami g\u00f3rowa\u0142y. To samo mo\u017cna powiedzie\u0107 o Europejczykach. Ich statki by\u0142y bardzo mobilne a stosowana taktyka bitewna dawa\u0142a im zdecydowan\u0105 przewag\u0119. Azja stan\u0119\u0142a w obliczu najazdu Europejczyk\u00f3w, podobnego do tego, kt\u00f3rego do\u015bwiadczy\u0142a wcze\u015bniej od Mongo\u0142\u00f3w. Wpierw ograniczonego do port\u00f3w i transportu morskiego. Arabskie i inne azjatyckie statki p\u0142yn\u0105ce na dalekich dystansach\u00a0 musia\u0142y wkr\u00f3tce p\u0142aci\u0107 haracze lub traci\u0107 \u0142adunek. Alfonso d\u2019Albuquerque, dow\u00f3dca wielu portugalskich ekspedycji morskich, zdoby\u0142 w latach 1509-1510 Goa na zachodnim wybrze\u017cu Indii i uczyni\u0142 j\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 baz\u0105 portugalsk\u0105. W roku 1511 zaj\u0105\u0142 Malakk\u0119 nad cie\u015bnin\u0105 Malakka (mi\u0119dzy p\u00f3\u0142wyspem Malajskim i Sumatr\u0105). Arabom uda\u0142o si\u0119 jedynie nie dopu\u015bci\u0107 do utworzenia baz portugalskich na Morzu Czerwonym i ograniczy\u0107 aktywno\u015b\u0107 Europejczyk\u00f3w w Zatoce Perskiej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To czym dla Mongo\u0142\u00f3w by\u0142y \u0142uk i strzemi\u0119, dla Europejczyk\u00f3w by\u0142a technologia i konstrukcja ich statk\u00f3w: silny kad\u0142ub, ster zawiasowy, trzy maszty, ca\u0142a gama o\u017caglowania, zdolno\u015b\u0107 p\u0142yni\u0119cia ostro pod wiatr, co dawa\u0142o przewag\u0119 nad statkami ograniczonymi do pomy\u015blnych wiatr\u00f3w od ty\u0142u. Statki arabskie i hinduskie by\u0142y podobnej wielko\u015bci co portugalskie, ale l\u017cejszej konstrukcji i mniej odporne na ogie\u0144 artylerii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Silny kad\u0142ub statk\u00f3w europejskich by\u0142 m.in. efektem stosowania gwo\u017adzi do zespalania desek kad\u0142uba. Hinduscy stoczniowcy szybko zacz\u0119li je r\u00f3wnie\u017c stosowa\u0107. Jednak statki europejskie nie by\u0142y pozbawione wad. W ciep\u0142ych wodach azjatyckich szybko niszczy\u0142a je korozja (rdza i paso\u017cyty atakuj\u0105ce kad\u0142uby z drewna d\u0119bowego). Ich trwa\u0142o\u015b\u0107 nie przekracza\u0142a 2-3 lat. Chi\u0144czycy byli tego \u015bwiadomi i w okresie du\u017cej aktywno\u015bci morskiej rzadko wysy\u0142ali swoje wielkie statki w dalekie podr\u00f3\u017ce. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 transportu realizowali ma\u0142ymi \u0142odziami budowanymi na Filipinach i w Indonezji. Europejczycy znale\u017ali w ko\u0144cu sposoby przeciwdzia\u0142ania\u00a0 rdzy (m.in. stosuj\u0105c drewniane ko\u0142ki zamiast gwo\u017adzi), ale te\u017c coraz cz\u0119\u015bciej budowali statki w lokalnych stoczniach azjatyckich, g\u0142\u00f3wnie indyjskich i indonezyjskich. W Indiach istnia\u0142y liczne i niezale\u017cne od Europejczyk\u00f3w stocznie. Budowano w nich statki w r\u00f3\u017cnych technologiach, lokalnych i zmodyfikowanych europejskich (np. deski d\u0119bowe zast\u0119powano drewnem tekowym). Nast\u0119powa\u0142 w efekcie obustronny transfer technologii okr\u0119towych. Statki budowane w Azji oceniane by\u0142y bardzo wysoko przez Europejczyk\u00f3w pod wzgl\u0119dem technicznym. By\u0142y tak\u017ce o 40-50% ta\u0144sze.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zale\u017cno\u015b\u0107 Europejczyk\u00f3w od stoczniowc\u00f3w hinduskich i indonezyjskich jest elementem generalnego obrazu, jak nast\u0119powa\u0142a dyfuzja technologii i eksploatacja wiedzy azjatyckiej. Znowu nasuwa si\u0119 analogia z Mongo\u0142ami, kt\u00f3rzy w wielu dziedzinach polegali na obcych administratorach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">G\u0142\u00f3wnym problemem Europejczyk\u00f3w w Azji by\u0142 trwa\u0142y deficyt handlowy. Niewiele towar\u00f3w europejskich by\u0142o atrakcyjnych dla Azjat\u00f3w. Za wszystko Europejczycy musieli wi\u0119c p\u0142aci\u0107 z\u0142otem. Haracze pobierane za zezwolenia od przep\u0142ywaj\u0105cych statk\u00f3w daleko nie wystarcza\u0142y. Ta sytuacja by\u0142a istotnym stymulatorem rozwoju g\u00f3rnictwa, zar\u00f3wno w Europie jak i w Azji. Rozwin\u0119\u0142y si\u0119 nowe techniki wydobycia rud \u017celaza, o\u0142owiu, srebra oraz separowania metali szlachetnych z rud innych metali. Du\u017ce transporty z\u0142ota i srebra p\u0142yn\u0119\u0142y tak\u017ce z Ameryk. Nast\u0105pi\u0142a r\u00f3wnie\u017c stymulacja g\u00f3rnictwa afryka\u0144skiego. Jednak\u017ce dost\u0119pnymi w\u00f3wczas technikami, do po\u0142owy XVII wieku w du\u017cym stopniu wyczerpano dost\u0119pne tam z\u0142o\u017ca z\u0142ota i srebra.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Imperia_prochowe_AD_1450_%E2%80%93_1650\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Imperia prochowe, AD 1450 \u2013 1650<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dzia\u0142a z br\u0105zu by\u0142y w powszechnym u\u017cyciu w Azji i Europie ju\u017c ok. 1500 roku. Historia rozwoju dzia\u0142 zaczyna si\u0119 od chi\u0144skich strzelb. Potem wynalazek ten przechodzi do Europy, gdzie konstruowane s\u0105 du\u017ce dzia\u0142a. W kolejnym etapie nast\u0119puje transfer tej udoskonalonej technologii z powrotem na wsch\u00f3d, do Chin, Korei, Japonii, na Bliski Wsch\u00f3d, do Egiptu i Turcji. Transfer obejmuje w tym przypadku tak\u017ce m.in. dyfuzj\u0119 technik obr\u00f3bczych stali.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Imperia prochowe to XVI wieczna Turcja, Persja i imperium Wielkiego Mogo\u0142a. Termin ten oznacza:<\/span><\/p>\n<ol>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">aspekty technologiczne, kt\u00f3re zasadniczo wp\u0142yn\u0119\u0142y na instytucje rz\u0105dowe i struktury spo\u0142eczne,<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">kilka kraj\u00f3w muzu\u0142ma\u0144skich,<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">wszystkie wa\u017cne imperia XVI wieczne, kt\u00f3re swoj\u0105 ekspansj\u0119 zawdzi\u0119czaj\u0105 dzia\u0142om.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chiny nie by\u0142y imperium tego typu, gdy\u017c w\u0142adz\u0119 sprawowa\u0142a tam biurokracja zorientowana na posiadanie ziemi i literatur\u0119.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Organizacja_technologii_AD_1550_%E2%80%93_1750\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Organizacja technologii, AD 1550 \u2013 1750<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jest bardzo charakterystyczne, \u017ce kraje islamskie, Indie i Rosja b\u0142yskawicznie przyswoi\u0142y technologie produkcji i u\u017cycia dzia\u0142 za\u015b wynalazek druku przyjmowa\u0142 si\u0119 tam bardzo powoli. Powodem by\u0142y specyficzne interesy warstw rz\u0105dz\u0105cych. Druk by\u0142 ma\u0142o istotny do konsolidowania w\u0142adzy i rozszerzania granic w\u0142asnego terytorium. Co innego dzia\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zupe\u0142nie inaczej rzecz si\u0119 mia\u0142a w Chinach. Popyt na ksi\u0105\u017cki by\u0142 tam praktycznie nienasycony. Cesarska s\u0142u\u017cba cywilna by\u0142a elit\u0105 zainteresowan\u0105 sztuk\u0105 i filozofi\u0105 konfucja\u0144sk\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Japonia wprowadzi\u0142a druk ca\u0142ych stron technik\u0105 drewnianych blok\u00f3w a od XVI wieku ruchom\u0105 czcionk\u0105, lecz po roku 1640 wszystko to wysz\u0142o z u\u017cycia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W Chinach w XVI i XVII wieku drukowano bardzo du\u017co ksi\u0105\u017cek, ale niewiele z nich po\u015bwi\u0119conych by\u0142o sprawom technicznym. Niekt\u00f3rzy z historyk\u00f3w twierdz\u0105, \u017ce konfucja\u0144ska elita chi\u0144ska nie przejawia\u0142a zainteresowania ani matematyk\u0105 ani zjawiskami fizycznymi. Rozwi\u0105zywanie problem\u00f3w praktycznych widziano\u00a0 w dobrej organizacji i skutecznym rz\u0105dzie. Sprawy techniczne zostawiono rzemie\u015blnikom i przedsi\u0119biorcom. Cho\u0107 gospodarka chi\u0144ska jest w tym okresie silna i kwitnie szereg ga\u0142\u0119zi przemys\u0142u: tekstylny, ceramiczny, wytop \u017celaza i oczywi\u015bcie druk, takie podej\u015bcie do techniki sprawi\u0142o, \u017ce m\u00f3wi si\u0119 cz\u0119sto o stagnacji chi\u0144skiej gospodarki i techniki. Gdy\u017c r\u00f3wnocze\u015bnie przez Europ\u0119 przechodzi w\u00f3wczas fala rewolucji naukowej, rozwija si\u0119 szybko technologia okr\u0119towa, produkcja dzia\u0142 i generalnie technika wojskowa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nale\u017cy zatem wyja\u015bni\u0107, jak europejska rewolucja naukowa mog\u0142a si\u0119 przyczyni\u0107 do powstania przewagi, jak\u0105 uzyska\u0142 Zach\u00f3d w por\u00f3wnaniu z innymi kulturami. Zdaniem autora ksi\u0105\u017cki, nie by\u0142 to \u017caden konkretny wynalazek czy odkrycie, ale ca\u0142a seria nowych sposob\u00f3w rozpowszechniania i korzystania z informacji technicznych. By\u0142y to r\u00f3wnie\u017c nowe sposoby formu\u0142owania idei technicznych i dotycz\u0105cych zarz\u0105dzania, oparte na pomiarze, zestawianiu danych, ich klasyfikacji oraz korzystania z rysunk\u00f3w i modeli.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zachodnim wynalazkiem, kt\u00f3rego adaptacja w innych kulturach przyci\u0105ga du\u017c\u0105 uwag\u0119 historyk\u00f3w jest zegar mechaniczny. Poniewa\u017c nie przyj\u0105\u0142 si\u0119 on w Chinach, Indii i Japonii, wyci\u0105gany jest st\u0105d czasem wniosek o stagnacji technologicznej tych kultur.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z jednej strony to absurd, bo istnieje wiele fakt\u00f3w \u015bwiadcz\u0105cych o rozwoju technicznym tamtych cywilizacji w tym okresie, cho\u0107by rozw\u00f3j przemys\u0142u stoczniowego w Indiach i przemys\u0142u tekstylnego w Chinach (nowe techniki prz\u0119dzenia i tkania). Wynalazczo\u015b\u0107 i ekspansja post\u0119powa\u0142y naprz\u00f3d i kraje te skutecznie reagowa\u0142y na problem ograniczonych zasob\u00f3w (co zach\u0119ca\u0142o do wynalazk\u00f3w) i stale rosn\u0105cych zasob\u00f3w si\u0142y roboczej (co ogranicza\u0142o u\u017cycie maszyn oszcz\u0119dzaj\u0105cych prac\u0119).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ale z innego punktu widzenia faktycznie nast\u0119powa\u0142a blokada ograniczaj\u0105ca rozw\u00f3j technologiczny tych kultur w por\u00f3wnaniu z innymi. W przypadku wielu technologii istnieje bowiem pu\u0142ap usprawnie\u0144, jaki mo\u017cna osi\u0105gn\u0105\u0107 metodami rzemie\u015blniczymi. Na przyk\u0142ad barwniki z marzany barwiarskiej rosn\u0105cej na glebach bogatych w wap\u0144 daj\u0105 wyj\u0105tkowo g\u0142\u0119boki odcie\u0144 czerwieni. Techniki tradycyjne metod\u0105 pr\u00f3b i b\u0142\u0119d\u00f3w reagowa\u0142y na zr\u00f3\u017cnicowan\u0105 jako\u015b\u0107 ro\u015bliny bez znajomo\u015bci wp\u0142ywu wapnia na efekty ko\u0144cowe. Ale tak\u0105 metod\u0105 dociera si\u0119 do pewnego pu\u0142apu i dalszy post\u0119p jest niemo\u017cliwy bez wiedzy o zale\u017cno\u015bciach chemicznych, co wymaga ju\u017c istnienia okre\u015blonej teorii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ten rodzaj blokady mia\u0142 te\u017c miejsce w przemy\u015ble metalowym i konstrukcji maszyn. Rozwi\u0105zaniem by\u0142a g\u0142\u0119bsza analiza procesu i dokonanie jego konceptualizacji (sformu\u0142owanie problemu przy pomocy poj\u0119\u0107 og\u00f3lnych). Aby tego dokona\u0107 nale\u017ca\u0142o systematycznie zbiera\u0107 dane, wykonywa\u0107 analizy chemiczne, robi\u0107 rysunki techniczne. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 turecka wersja marzany, kt\u00f3ra dotar\u0142a do Francji w roku 1740 i w\u00f3wczas to francuski chemik de Moreau odkry\u0142 rol\u0119 wapnia w uzyskiwaniu czerwieni. To pozwoli\u0142o na precyzyjne sformu\u0142owanie sugestii odno\u015bnie dalszych doskonale\u0144 procesu barwienia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W mechanice procedura analizy i konceptualizacji polega\u0142a m.in. na systematycznych pomiarach i wykonywaniu pomniejszonych modeli. Ta ostatnia metoda datuje si\u0119 od roku 1420. Po raz pierwszy zastosowa\u0142 j\u0105 w\u0142oski architekt Filippo Brunelleshi. Stosowali j\u0105 szeroko tw\u00f3rcy map, budowniczowie statk\u00f3w i most\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Druk i ksi\u0105\u017cki rozwija\u0142y nawyk my\u015blenia abstrakcyjnego, cz\u0119sto analitycznego. Ale o ile w Europie XVII wiecznej tak\u0105 metod\u0119 analizy stosowano do sporz\u0105dzania map, mechanizm\u00f3w opartych na ko\u0142ach i d\u017awigniach oraz tworzenia substancji chemicznych, to w Chinach my\u015blenie analityczne wykorzystywano g\u0142\u00f3wnie do badania \u015bwiadectw pisanych i wyja\u015bniania problem\u00f3w lingwistycznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wa\u017cnym \u015bwiadectwem tych r\u00f3\u017cnic mi\u0119dzy Europ\u0105 i Azj\u0105 jest podej\u015bcie do mechanizmu zegarowego. Na Zachodzie przywi\u0105zywano wielkie znaczenie do pokazywania skomplikowanych ruch\u00f3w planet przy pomocy pomniejszonych modeli z\u0142o\u017conych z prostych element\u00f3w. Istnieje wszak\u017ce du\u017ca r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy modelem jako prost\u0105 reprezentacj\u0105 rzeczywistych obiekt\u00f3w materialnych a modelem symbolizuj\u0105cym pewn\u0105 g\u0142\u0119bsz\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, b\u0119d\u0105cym znakiem takiej rzeczywisto\u015bci. Zegar widziany jako model zach\u0119ca\u0142 do konstrukcji innych modeli mechanicznych, s\u0142u\u017c\u0105cych cz\u0119sto zwyk\u0142ej zabawie. Ale zegar jako symbol reprezentowa\u0142 coraz powszechniejsze przekonanie, \u017ce jaka\u015b forma mechanicznego porz\u0105dku przenika ca\u0142y Wszech\u015bwiat. To zach\u0119ca\u0142o do konceptualizowania proces\u00f3w natury w kategoriach zale\u017cno\u015bci matematycznych, kt\u00f3re mog\u0142y by\u0107 nast\u0119pnie wykorzystane w takich mechanizmach, jak zegarowy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W Chinach i \u015bwiecie muzu\u0142ma\u0144skim zegary astronomiczne budzi\u0142y zainteresowanie w XI wieku i by\u0142y w\u00f3wczas podejmowane pr\u00f3by konceptualizacji porz\u0105dku mechanicystycznego. Ale w wieku XVII literackie i rolnicze nastawienie kultury chi\u0144skiej sta\u0142o si\u0119 tak silne, \u017ce nie kontynuowano ju\u017c \u00a0prac z dziedziny matematyki, wielkie zegary XI wieczne ju\u017c nie istnia\u0142y a idee, kt\u00f3re im towarzyszy\u0142y posz\u0142y w zapomnienie. Zegary europejskie, kt\u00f3re demonstrowano na dworze cesarskim, nie by\u0142y wi\u0119c traktowane za symbole jakichkolwiek idei kosmologicznych. By\u0142y zbierane wraz z innymi nowinkami technicznymi jako mechaniczne, osobliwo\u015bci \u201eatrakcyjne dla zmys\u0142\u00f3w, ale nie s\u0142u\u017c\u0105ce zaspokajaniu jakichkolwiek potrzeb\u201d (komentarz \u00f3wczesnego autora chi\u0144skiego).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wa\u017cnym stymulatorem rozwoju matematyki, konstrukcji zegarowych i modeli by\u0142a astronomia. Obserwatoria astronomiczne istnia\u0142y w XI wieku w Chinach, Indiach i \u015bwiecie islamu. Pytanie, czemu matematyka i zegarmistrzostwo nie rozwin\u0119\u0142y si\u0119 tak \u017cywo w Azji jak w Europie jest zwi\u0105zane z pytaniem, dlaczego wi\u0119kszo\u015b\u0107 obserwatori\u00f3w astronomicznych zosta\u0142a zniszczona w czasie inwazji nomad\u00f3w. W XVI wieku niekt\u00f3re z tych obserwatori\u00f3w odbudowano, czasem pod wp\u0142ywem wiedzy o europejskich dokonaniach astronomicznych. Przyk\u0142adem jest obserwatorium w Istambule, odbudowane w latach 1575-1577. Ale nie dzia\u0142a\u0142o ono d\u0142ugo. Zosta\u0142o zamkni\u0119te pod presj\u0105 tych samych konserwatywnych si\u0142, kt\u00f3re sprzeciwia\u0142y si\u0119 wprowadzeniu druku. W ten spos\u00f3b imperium przoduj\u0105ce niegdy\u015b w rozwoju technologii armatniej nie wykszta\u0142ci\u0142o kolejnych umiej\u0119tno\u015bci, z kt\u00f3rych mog\u0142o si\u0119 narodzi\u0107 nowe my\u015blenie techniczne. Albowiem na przysz\u0142o\u015bci mia\u0142y zawa\u017cy\u0107 nie tylko takie czy inne produkty materialne ale i nowe sposoby refleksji wyra\u017caj\u0105ce si\u0119 w rysunkach technicznych, tabelach z danymi i w drukowanych ksi\u0105\u017ckach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z tego punktu widzenia najwa\u017cniejsze osi\u0105gni\u0119cia Azji to ksi\u0105\u017cki techniczne publikowane w Japonii w XVII \u2013 XVIII wieku, troch\u0119 chi\u0144skich prac naukowych, okazjonalne epizody w Indiach (np. korzystanie z modeli przy projektowaniu kompleksu Taj Mahal w latach 1630.). Ale tych przyk\u0142ad\u00f3w by\u0142o niewiele i by\u0142y one izolowane od siebie. Wielka przewaga nowego potencja\u0142u technologicznego, generowanego przez zdolno\u015b\u0107 konceptualizacji problem\u00f3w technicznych, przypad\u0142a Zachodowi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W wieku XV i XVI w Europie rozwija si\u0119 nowy typ refleksji na temat praktycznych problem\u00f3w zwi\u0105zanych z zarz\u0105dzaniem, organizacj\u0105 i technologi\u0105. Wp\u0142yw rewolucji naukowej na technologi\u0119 w niewielkim tylko stopniu polega\u0142 na zastosowaniu odkry\u0107 naukowych do opracowania nowych technik. Jednymi z nielicznych przyk\u0142ad\u00f3w tego typu oddzia\u0142ywania by\u0142y technologie barwiarskie i maszyna parowa (XVIII wiek). W o wiele wi\u0119kszym stopniu wp\u0142yw rewolucji naukowej polega\u0142 na nowym podej\u015bciu, jak problemy powinny by\u0107 analizowane a dzia\u0142ania zwi\u0105zane z technologiami organizowane.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W wieku XVII my\u015blenie o procesach przez analogi\u0119 do dzia\u0142ania maszyny rozszerzy\u0142o si\u0119 z konstruowania zegara i badania Wszech\u015bwiata na studiowanie ludzkiego cia\u0142a, zachowanie cz\u0142owieka i dzia\u0142anie organizacji. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 musztra \u017co\u0142nierzy obs\u0142uguj\u0105cych muszkiety, kt\u00f3r\u0105 opracowano w postaci serii szczeg\u00f3\u0142owych rozkaz\u00f3w po dok\u0142adnym rozpoznaniu kilkudziesi\u0119ciu prostych czynno\u015bci sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na proces \u0142adowania i strzelania. W wieku XVIII ten spos\u00f3b my\u015blenia zastosowano do procesu prz\u0119dzenia. Dokonywano drobiazgowych analiz czynno\u015bci prz\u0105dki, aby wymy\u015bli\u0107 maszyn\u0119, kt\u00f3ra zast\u0105pi przynajmniej niekt\u00f3re z tych czynno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Musztra, podzia\u0142 pracy, konstrukcja maszyn \u2013 wszystkie te sprawy cechowa\u0142o podobne podej\u015bcie: analiza skomplikowanych ruch\u00f3w cz\u0142owieka i rozbicie na seri\u0119 prostszych czynno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Organizacja pracy fabrycznej mia\u0142a sw\u00f3j pocz\u0105tek w organizowaniu pracy na niewolniczych plantacjach portugalskich na Maderze. Wk\u0142adem europejskim by\u0142a organizacja zwi\u0119kszaj\u0105ca wydajno\u015b\u0107. Techniki u\u017cywane do produkcji by\u0142y natomiast przejmowane od wszystkich, kt\u00f3rzy mieli tu co\u015b do powiedzenia,np. od zatrudnionych na tych plantacjach niewolnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jest charakterystyczna r\u00f3\u017cnica w zastosowaniu podzia\u0142u pracy w Europie i w Chinach. W Europie mia\u0142 on s\u0142u\u017cy\u0107 zwi\u0119kszeniu wydajno\u015bci. W Chinach \u2013 nauce ka\u017cdego rzemie\u015blnika wysokiej jako\u015bci pracy poprzez nabywanie odpowiednich umiej\u0119tno\u015bci dzi\u0119ki d\u0142ugotrwa\u0142ej specjalizacji.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Trzy_skladowe_rewolucji_przemyslowej_AD_1700_%E2%80%93_1815\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Trzy sk\u0142adowe rewolucji przemys\u0142owej, AD 1700 \u2013 1815<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W okresie 1500 \u2013 1700 populacje Europy, Chin, Japonii i Indii podwoi\u0142y si\u0119. Skutki wielkich epidemii XIV wieku zosta\u0142y wreszcie nadrobione. Szybki wzrost populacji wywo\u0142a\u0142 dwukrotnie zwi\u0119kszony popyt na \u017cywno\u015b\u0107, drewno i paliwa. Coraz wi\u0119ksza produkcja rolnicza by\u0142a mo\u017cliwa w Europie i Chinach dzi\u0119ki nowym gatunkom ro\u015blin jadalnych, jakie przyby\u0142y z Ameryki, g\u0142\u00f3wnie kukurydzy i ziemniakom. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce wzrost populacji by\u0142 tam mo\u017cliwy w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki tym nowym typom upraw.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wydajno\u015b\u0107 z hektara w Chinach w wieku XVII wynosi\u0142a od jednej do trzech ton ry\u017cu. W wieku XVIII wzros\u0142a o 10-20% i osi\u0105gn\u0119\u0142a poziom nie przekroczony a\u017c do lat 1950. Ros\u0142a tak\u017ce produkcja wielu innych ga\u0142\u0119zi przemys\u0142u chi\u0144skiego. Produkcja \u017celaza osi\u0105gn\u0119\u0142a poziom 200 tysi\u0119cy ton.\u00a0 Ale na pocz\u0105tku XIX wieku gospodarka chi\u0144ska prze\u017cywa\u0142a du\u017ce trudno\u015bci. Poniewa\u017c ros\u0142a liczba ludno\u015bci, musia\u0142 rosn\u0105\u0107 area\u0142 upraw kosztem innych zastosowa\u0144 ziemi (pasza, drzewo, bawe\u0142na). Cech\u0105 specyficzn\u0105 tego spo\u0142ecze\u0144stwa z wyrafinowanym rolnictwem i elit\u0105 po\u015bwi\u0119caj\u0105c\u0105 sw\u00f3j czas piel\u0119gnacji ogrod\u00f3w by\u0142o wi\u0119ksze zainteresowanie wzrostem produkcji \u017cywno\u015bci ani\u017celi przezwyci\u0119\u017canie niedobor\u00f3w metodami przemys\u0142owymi. Takie priorytety po\u0142\u0105czone z zarobkami wyp\u0142acanymi w naturze i barterowym handlem powodowa\u0142y, \u017ce \u017cywno\u015b\u0107 by\u0142a tania, si\u0142a robocza tak\u017ce, natomiast artyku\u0142y przemys\u0142owe relatywnie drogie. Istnia\u0142a wi\u0119c sta\u0142a tendencja po roku 1800, aby u\u017cywa\u0107 mo\u017cliwie du\u017co taniej si\u0142y roboczej do uprawy ziemi, pompowania wody, produkcji tekstyli\u00f3w a nawet transportu. Rzadziej natomiast ni\u017c w XIII wieku budowano maszyny wykorzystuj\u0105ce inn\u0105 energi\u0119 ni\u017c ludzka, np. ko\u0142a wodne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Natomiast w Europie \u017cywno\u015b\u0107 i si\u0142a robocza nigdy nie by\u0142y tak tanie w stosunku do innych zasob\u00f3w i st\u0105d by\u0142a ci\u0105g\u0142a motywacja do u\u017cywania, konstruowania i doskonalenia maszyn oszcz\u0119dzaj\u0105cych prac\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pierwsza faza rewolucji przemys\u0142owej to wprowadzenie silnika parowego wynalazki zwi\u0105zane z u\u017cyciem w\u0119gla oraz. Pozwoli\u0142o to na eksploatacj\u0119 nowych zasob\u00f3w tego surowca. Zanim to nast\u0105pi\u0142o, r\u00f3s\u0142 ci\u0105gle deficyt w\u0119gla drzewnego, zasadniczego surowca w wielu ga\u0142\u0119ziach przemys\u0142u, w tym tak\u017ce w procesie wytopu \u017celaza. Przez ca\u0142y wiek XVIII cena coraz bardziej deficytowego w\u0119gla drzewnego ros\u0142a i r\u00f3wnocze\u015bnie u\u017cywano coraz wi\u0119cej w\u0119gla kamiennego. Wynalazek koksu umo\u017cliwi\u0142 zast\u0105pienia w\u0119gla drzewnego przy wytopie \u017celaza. Nast\u0105pi\u0142o to po roku 1760.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W Chinach koksu do wytopu \u017celaza u\u017cywano ju\u017c wiele wiek\u00f3w wcze\u015bniej. Technologia ta nie mia\u0142a jednak tak rewolucyjnego znaczenia, jak w Anglii, gdy\u017c w Chinach nie by\u0142o maszyn parowych. Dzi\u0119ki nim wiele niedost\u0119pnych wcze\u015bniej, bo zalanych wod\u0105, angielskich z\u0142\u00f3\u017c w\u0119gla mog\u0142o by\u0107 teraz eksploatowanych. U\u017cywano zatem silnika parowego na du\u017c\u0105 skal\u0119, bo cho\u0107 by\u0142 ma\u0142o wydajny, to w kopalniach, gdzie z niego korzystano, w\u0119gla by\u0142o w br\u00f3d. Silnik parowy zacz\u0105\u0142 te\u017c s\u0142u\u017cy\u0107 do napowietrzania procesu wytopu \u017celaza. Uniezale\u017cni\u0142 wi\u0119c t\u0119 produkcj\u0119 od wody, kt\u00f3ra uruchamia\u0142a przedtem miechy i jej okresowe deficyty stanowi\u0142y w\u0105skie gard\u0142o procesu metalurgicznego. Zatem silnik parowy rozwin\u0105\u0142 si\u0119 w symbiozie z przemys\u0142em stalowym i g\u00f3rnictwem w\u0119glowym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Produkcja \u017celaza w okresie przedindustrialnym nie przekracza\u0142a 2 kilogram\u00f3w na g\u0142ow\u0119 na rok. Oko\u0142o roku 1800 liczba ta przekroczona w Zachodniej Europie, zw\u0142aszcza w Anglii. Liczby odno\u015bnie Rosji pokazuj\u0105, ile mog\u0142a osi\u0105gn\u0105\u0107 gospodarka tradycyjna, gdzie woda i w\u0119giel drzewny by\u0142y w obfito\u015bci.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">kraj \/ region\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 rok\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 og\u00f3\u0142em\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 na g\u0142ow\u0119<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 tys. ton\/rok\u00a0\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 tony\/rok<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Chiny\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 1078\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 125\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0 1,4<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 1750\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 200\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 1<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Europa\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 1500\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 60\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 1<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">(bez Rosji)\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 1700\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 175\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0 1,8<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 1796\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 420\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0 4<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 1806\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 700\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0 6<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Rosja\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 1793\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 202\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 5<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Drugi sk\u0142adnik rewolucji przemys\u0142owej dotyczy\u0142 organizacji produkcji fabrycznej. Tak wi\u0119c, o ile pierwszy odnosi\u0142 si\u0119 do problemu zasob\u00f3w, czyli przej\u015bcia od paliw opartych na drzewie do w\u0119gla, od konstrukcji drewnianych do stalowych, od k\u00f3\u0142 wodnych do silnika parowego,\u00a0 drugi \u2013 do organizacji produkcji. Je\u015bli idzie o zasoby, niemal do\u00a0 ko\u0144ca XVIII wieku wygl\u0105d fabryki i wykorzystywana energia niewiele si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0142y od manufaktur chi\u0144skich i muzu\u0142ma\u0144skich w wiekach \u015brednich. Ale pod koniec wieku XVIII zacz\u0119to instalowa\u0107 q Europie silniki parowe Watta co umo\u017cliwi\u0142o po raz pierwszy nap\u0119dza\u0107 nimi urz\u0105dzenia fabryczne. U\u017cywano tak\u017ce coraz wi\u0119cej stali przy budowie fabryk, co umo\u017cliwi\u0142o instalowanie wi\u0119kszych i ci\u0119\u017cszych maszyn, tak\u017ce coraz wi\u0119kszych k\u00f3\u0142 wodnych, wci\u0105\u017c u\u017cywanych do nap\u0119dzania urz\u0105dze\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Do ko\u0144ca XVIII wieku w przemy\u015ble brytyjskim dokona\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie rewolucja metod i organizacji pracy a po roku 1785 \u2013 rewolucja w rodzajach stosowanych energii i u\u017cywanych materia\u0142\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Stymulatorem rozwoju europejskiego przemys\u0142u tekstylnego by\u0142a bardzo wysoka jako\u015b\u0107 materia\u0142\u00f3w i kolor\u00f3w wyrob\u00f3w indyjskich. Jednak metody, dzi\u0119ki kt\u00f3rymi jako\u015b\u0107 t\u0119 osi\u0105gano w Indiach nie by\u0142y dla Europy interesuj\u0105ce (bardzo pracoch\u0142onne i rzemie\u015blnicze). Dialog technologiczny mi\u0119dzy Europ\u0105 a Indiami przybra\u0142 form\u0119 bod\u017aca, co mo\u017cna i nale\u017cy osi\u0105gn\u0105\u0107. Pod koniec wieku XVIII prz\u0119dzarka Cromptona umo\u017cliwi\u0142a dor\u00f3wnanie a potem prze\u015bcigni\u0119cie jako\u015bci produkt\u00f3w indyjskich. Podobnie by\u0142o z kolorami. Istnia\u0142a bardzo intensywna wymiana do\u015bwiadcze\u0144 mi\u0119dzy producentami europejskimi (Anglia, Francja, Szwajcaria). Wreszcie zosta\u0142a wynaleziona\u00a0 technologia bielenia chlorem (1780) i od tej pory kolory dor\u00f3wnywa\u0142y jako\u015bci indyjskiej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Trzeci element rewolucji przemys\u0142owej dokona\u0142 si\u0119 w Indiach. By\u0142 zwi\u0105zany z wp\u0142ywem brytyjskiego handlu. Dotyczy\u0142 przemys\u0142u tekstylnego, ale przede wszystkim przemys\u0142u stoczniowego. Przemys\u0142 ten w Indiach rozwija\u0142 si\u0119 dynamicznie. Jako\u015b\u0107 statk\u00f3w budowanych w stoczniach indyjskich by\u0142a bardzo wysoko oceniana przez brytyjsk\u0105 admiralicj\u0119 i angielskich armator\u00f3w. W dw\u00f3ch stoczniach, w Bombaju i Hooghley w okresie 1736-1860 zbudowano prawie 600 statk\u00f3w powy\u017cej 100 ton.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W XVIII wieku Indie uczestniczy\u0142y w europejskiej rewolucji przemys\u0142owej (przemys\u0142 tekstylny, stoczniowy, inwestycje w transporcie morskim). Nie by\u0142y jednak na progu w\u0142asnej rewolucji przemys\u0142owej. Nie dysponowa\u0142y silnikiem parowym ani kopalniami w\u0119gla. Mia\u0142y niewiele maszyn. Rozwijaj\u0105ce si\u0119 przemys\u0142y ogranicza\u0142y si\u0119 do kilkunastu o\u015brodk\u00f3w na wybrze\u017cu. Reszta kontynentu pozostawa\u0142a w ekonomicznym upadku.. Rynki indyjskie by\u0142y niszczone rosn\u0105c\u0105 konkurencj\u0105 tekstyli\u00f3w europejskich i brytyjskich oraz europejsk\u0105 polityk\u0105 celn\u0105 wymierzon\u0105 przeciwko towarom indyjskim. Gdy ca\u0142e Indie znalaz\u0142y si\u0119 ju\u017c w r\u0119kach brytyjskich, uznano, \u017ce ich rola ma polega\u0107 na dostarczaniu surowc\u00f3w i byciu rynkiem zbytu dla towar\u00f3w brytyjskich. Ta polityka wobec Indii zatrzyma\u0142a je w rozwoju.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ze wzgl\u0119du na do\u015bwiadczenie hinduskich przemys\u0142owc\u00f3w i bankier\u00f3w oraz aktywno\u015b\u0107 na wielu polach innowacji technicznych mo\u017cna s\u0105dzi\u0107, \u017ce gdyby Indie by\u0142y wolne i lepiej prosperuj\u0105ce, reakcja na industrializacj\u0119\u00a0 brytyjsk\u0105 mog\u0142aby si\u0119 rozszerzy\u0107 z przemys\u0142u stoczniowego na inne ga\u0142\u0119zie gospodarki.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Dziala_i_szyny_Azja_Wielka_Brytania_i_Ameryka\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Dzia\u0142a i szyny: Azja, Wielka Brytania i Ameryka<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W XVIII wieku wiele azjatyckich technologii stymulowa\u0142o rozw\u00f3j Europy: technologia wytopu cynku do produkcji dzia\u0142 z br\u0105zu, rakiety jako bro\u0144, narz\u0119dzia rolnicze, w tym urz\u0105dzenia do m\u0142\u00f3cenia zbo\u017ca. Czasem dialog polega\u0142 na kopiowaniu technologii azjatyckiej. Czasem jako\u015b\u0107 i wielko\u015b\u0107 produkcji w Azji by\u0142a wyzwaniem (tekstylia). Czasem do\u015bwiadczenia azjatyckie by\u0142y przywo\u0142ywane do potwierdzenia w\u0142asnych umiej\u0119tno\u015bci (mosty wisz\u0105ce).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Technologie transportowe XIX wieku. W latach 1802-1825 zacz\u0119to wytwarza\u0107 lokomotywy, nieco p\u00f3\u017aniej mocne i wytrzyma\u0142e szyny. Ju\u017c przedtem u\u017cywano tor\u00f3w, kt\u00f3rymi ci\u0105gni\u0119to wagony przy pomocy koni. W rozwoju transportu kolejowego du\u017c\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 telegraf. Informowa\u0142 o nadje\u017cd\u017caj\u0105cych poci\u0105gach, umo\u017cliwia\u0142 lepsze zarz\u0105dzanie sieci\u0105 kolejow\u0105 i lepsz\u0105 organizacj\u0119 transportu<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rozw\u00f3j sieci kolejowej stymulowa\u0142 szereg innych technologii: hutnictwo, wytwarzanie maszyn. Kolej by\u0142a uznawana w po\u0142owie XIX wieku za czo\u0142owy sektor przyczyniaj\u0105cy si\u0119 do rozwoju gospodarczego Europy i USA.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W Azji silnik parowy pojawi\u0142 si\u0119 po raz pierwszy nie w lokomotywach, ale kanonierkach w czasie wojen opiumowych Anglii z Chinami 184-1842, 1850. Statki parowe by\u0142y tak\u017ce u\u017cywane do usprawnienia komunikacji pocztowej Indii z Angli\u0105. Indie bardzo skutecznie odpowiada\u0142y na europejskie bod\u017ace technologiczne. Dotyczy\u0142o to nie tylko przemys\u0142u stoczniowego, ale i produkcji broni. Bro\u0144 hinduska sprawia\u0142a oddzia\u0142om brytyjskim bardzo du\u017co k\u0142opot\u00f3w i by\u0142a uznawana za dor\u00f3wnuj\u0105c\u0105 jako\u015bci\u0105 europejskiej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W wieku XIX pojawi\u0142y si\u0119 nowe rodzaje broni, w tym bro\u0144 maszynowa. To wraz z nowymi technikami produkcji stali i zastosowaniem obrabiarek jeszcze bardziej powi\u0119kszy\u0142o r\u00f3\u017cnic\u0119 technologiczn\u0105 mi\u0119dzy Zachodem a innymi pa\u0144stwami. Do tej pory bro\u0144 produkowano metodami rzemie\u015blniczymi. Od teraz produkcja dostarcza\u0142a idealnie takich samych cz\u0119\u015bci. Elementy sta\u0142y si\u0119 wymienne. Zepsute lub zu\u017cyte cz\u0119\u015bci mo\u017cna by\u0142o zast\u0119powa\u0107 nowymi. Przy nowej ta\u015bmowej metodzie wytwarzania mo\u017cna by\u0142o zatrudnia\u0107 niewykwalifikowanych robotnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Arnold Pacey Technologia w cywilizacji \u015bwiata. Historia tysi\u0105ca lat Technology In World Civilization The MIT Press, Cambridge, Massachusetts, 2000 Jacek Kwa\u015bniewski: \u00a0refleksja po lekturze i\u00a0 opis\u00a0 ksi\u0105\u017cki Refleksja po lekturze Chc\u0105c zrozumie\u0107 historyczny fenomen, jakim jest Europa, trzeba ogl\u0105da\u0107 jej historyczne relacje z innymi wielkimi cywilizacjami. Si\u0119gaj\u0105c do prac z historii gospodarczej i historii techniki, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":1167,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":{"0":"post-1229","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-recenzje","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1229","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1229"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1229\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1167"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1229"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1229"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1229"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}