{"id":1202,"date":"2015-07-23T14:30:29","date_gmt":"2015-07-23T12:30:29","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=1202"},"modified":"2016-01-29T18:57:28","modified_gmt":"2016-01-29T17:57:28","slug":"duchesne-ricardo-cywilizacja-zachodnia-polemika-z-krytykami-zachodu","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/duchesne-ricardo-cywilizacja-zachodnia-polemika-z-krytykami-zachodu\/","title":{"rendered":"Duchesne Ricardo, Cywilizacja zachodnia: polemika z krytykami Zachodu"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2932\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/pdf2.jpg\" alt=\"pdf2\" width=\"21\" height=\"21\" \/>\u00a0 <a href=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/recenzje\/Ricardo_Duchesne11d.pdf\">pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n<hr \/>\n<p style=\"text-align: right;\">\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rozwa\u017cania podczas lektury ksi\u0105\u017cki Ricardo Duchesne, The Uniqueness of Western Civilization (Unikalno\u015b\u0107 zachodniej cywilizacji), wyd. Brill 2011<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Dla mojego kochanego Szymka, kt\u00f3ry jest zdart\u0105 sk\u00f3r\u0105 z dziadziusia, gdy by\u0142em w jego wieku<\/em><\/span><\/p>\n<div id=\"ez-toc-container\" class=\"ez-toc-v2_0_80 counter-hierarchy ez-toc-counter ez-toc-custom ez-toc-container-direction\">\n<div class=\"ez-toc-title-container\"><p class=\"ez-toc-title\" style=\"cursor:inherit\">Spis tre\u015bci  \/  Contents<\/p>\n<\/div><nav><ul class='ez-toc-list ez-toc-list-level-1 ' ><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-1\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/duchesne-ricardo-cywilizacja-zachodnia-polemika-z-krytykami-zachodu\/#Slowo_wstepne_o_ksiazce_i_jej_autorze\" >S\u0142owo wst\u0119pne o ksi\u0105\u017cce i jej autorze<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-2\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/duchesne-ricardo-cywilizacja-zachodnia-polemika-z-krytykami-zachodu\/#Narodziny_rewizjonizmu_historycznego\" >Narodziny rewizjonizmu historycznego<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-3\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/duchesne-ricardo-cywilizacja-zachodnia-polemika-z-krytykami-zachodu\/#Bohater_historii_globalnej_Europa_czy_Daleki_Wschod\" >Bohater historii globalnej: Europa czy Daleki Wsch\u00f3d?<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-4\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/duchesne-ricardo-cywilizacja-zachodnia-polemika-z-krytykami-zachodu\/#Europa_nieprzypadkowy_sukces\" >Europa: nieprzypadkowy sukces<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-5\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/duchesne-ricardo-cywilizacja-zachodnia-polemika-z-krytykami-zachodu\/#Chiny_a_nieprzerwana_kreatywnosc_Zachodu\" >Chiny a nieprzerwana kreatywno\u015b\u0107 Zachodu<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-6\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/duchesne-ricardo-cywilizacja-zachodnia-polemika-z-krytykami-zachodu\/#Zamiast_zakonczenia\" >Zamiast zako\u0144czenia<\/a><\/li><\/ul><\/nav><\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Slowo_wstepne_o_ksiazce_i_jej_autorze\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">S\u0142owo wst\u0119pne o ksi\u0105\u017cce i jej autorze<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ksi\u0105\u017cka Ricardo Duchesne The Uniqueness of Western Civilization jest obszernym, krytycznym om\u00f3wieniem debat ostatnich dziesi\u0119cioleci, jakie tocz\u0105 si\u0119 w \u015brodowiskach historyk\u00f3w, socjolog\u00f3w i ekonomist\u00f3w na temat historycznych wsp\u00f3\u0142oddzia\u0142ywa\u0144 cywilizacji \u015bwiatowych oraz miejsca i roli Zachodu w tych procesach. Refleksja nad\u00a0 tymi zagadnieniami ma d\u0142ug\u0105 tradycj\u0105, si\u0119gaj\u0105c\u0105 jeszcze O\u015bwiecenia, ale lata osiemdziesi\u0105te i dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105te XX wieku to okres przewarto\u015bciowywania i zmiany podej\u015bcia do tej problematyki. Silnie zacz\u0119\u0142o dochodzi\u0107 do g\u0142osu podej\u015bcie multikulturowe i rewizjonistyczne, kwestionuj\u0105ce znaczenie i dorobek Zachodu. Duchesne szeroko omawia ten nurt\u00a0 my\u015blenia, ostro z nim polemizuje i proponuje w wielu kluczowych sprawach w\u0142asn\u0105 interpretacj\u0119 proces\u00f3w historycznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duchesne jest profesorem socjologii w uniwersytecie stanowym Nowego Brunszwiku w Saint John w Kanadzie. Prac\u0119 doktorsk\u0105 z zakresu historii nowo\u017cytnej, ekonomii i filozofii Hegla obroni\u0142 w roku 1994. Poza omawian\u0105 tu prac\u0105 o zachodniej cywilizacji jest tak\u017ce autorem kilkudziesi\u0119ciu artyku\u0142\u00f3w i recenzji. Jest p\u0142odnym oraz ci\u0119tym polemist\u0105 a swoj\u0105 prac\u0105 wstrzeli\u0142 si\u0119 w ciekawy moment naukowej dyskusji o historii i teorii cywilizacji. Fala entuzjastycznego przyjmowania prac rewizjonistycznych, degraduj\u0105cych znaczenie cywilizacji zachodniej, zdaje si\u0119 nieco opada\u0107. Zainteresowanych tym zagadnieniem odsy\u0142am do recenzji ksi\u0105\u017cki Duchesne pi\u00f3ra Martina Hewsona [Multicultural vs. Post-Multicultural World History]. Ksi\u0105\u017cka Duchesne, jednoznacznie wymierzona przeciwko rewizjonistom, jest g\u0142osem w tej dyskusji, obejmuje szerokie spektrum zagadnie\u0144 i omawia je wykorzystuj\u0105c bardzo bogat\u0105 literatur\u0119. Dzi\u0119ki temu sta\u0142a si\u0119 dla wielu dobrym przyk\u0142adem naukowej kontry wobec szeroko uprawianego w Nowym \u015awiecie rewizjonistycznego nurtu my\u015blenia. Podkre\u015blam s\u0142owa \u201ew Nowym \u015awiecie\u201d, bo z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w Europa s\u0142abiej si\u0119 zarazi\u0142a lewicuj\u0105cym rewizjonizmem historycznym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Praca Duchesne to pi\u0119\u0107set stron i osiem rozdzia\u0142\u00f3w. Pierwsze cztery, kt\u00f3re stanowi\u0105 prawie po\u0142ow\u0119 ksi\u0105\u017cki i kt\u00f3rym po\u015bwi\u0119cam niniejsz\u0105, pierwsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 rozwa\u017ca\u0144 na jej temat, s\u0105 polemik\u0105 z nurtem rewizjonistycznym. Pe\u0142ni\u0105 funkcj\u0119 czyszczenia przedpola. Duchesne poddaje krytycznej analizie wszystkie podstawowe tezy rewizjonistyczne o historycznym mechanizmie dzia\u0142ania wielkich cywilizacji \u015bwiatowych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 pi\u0105ty rozpoczyna pozytywny wyk\u0142ad autora. Duchesne jest przekonany, \u017ce zachodnia cywilizacja to co\u015b znacznie wi\u0119cej ni\u017c sprawy ekonomiczne i militarne, do dyskusji o kt\u00f3rych rewizjoni\u015bci chc\u0105 sprowadzi\u0107 por\u00f3wnywanie Zachodu i pozosta\u0142ych wielkich cywilizacji. To tak\u017ce, a mo\u017ce przede wszystkim, tradycja indywidualizmu, idea wolno\u015bci i instytucje realizuj\u0105ce te warto\u015bci. To tak\u017ce racjonalizm, kt\u00f3remu \u2013 w stopniu gdzie indziej niespotykanym \u2013 podporz\u0105dkowane zosta\u0142o my\u015blenie i dzia\u0142anie. To wreszcie unikalna w swej sile kreatywno\u015b\u0107, energia i ekspansja na polu intelektualnym, technologicznym, gospodarczym a tak\u017ce unikalna co do si\u0142y, determinacji i skuteczno\u015bci ekspansja geograficzna poza teren Europy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wskazanie takich wyr\u00f3\u017cnik\u00f3w Zachodu rodzi pytanie o ich genez\u0119. Duchesne podejmuje t\u0119 kwesti\u0119. Analizuje, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do Maxa Webera, rol\u0119 judaizmu i chrze\u015bcija\u0144stwa w wykszta\u0142ceniu etosu racjonalnego my\u015blenia, za\u015b przywo\u0142uj\u0105c m.in. Alistaira Crombiego, Edwarda Granta i Toby\u2019ego Huffa &#8211; tworzenie instytucjonalnych i intelektualnych fundament\u00f3w nauki nowo\u017cytnej. Nast\u0119pnie kieruje uwag\u0119 czytelnika na specyficzne cechy kulturowe lud\u00f3w indoeuropejskich, kt\u00f3re kilka tysi\u0119cy lat temu rozpocz\u0119\u0142y migracje i podboje ze swych teren\u00f3w macierzystych (obecna Ukraina i po\u0142udniowa Rosja) mi\u0119dzy innymi w kierunku po\u0142udniowej i wschodniej Europy. Opanowanie naszego kontynentu przez Indoeuropejczyk\u00f3w rozpocz\u0119\u0142o proces inkulturacji ich etosu: agresywnego indywidualizmu, arystokratycznego egalitaryzmu, piel\u0119gnowania warto\u015bci militarnych i zabiegania o presti\u017c.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ksi\u0105\u017cka Duchesne wykorzystuje ponad osiemset \u017ar\u00f3de\u0142 literaturowych. Dyskutuj\u0105c z rewizjonistami Duchesne omawia kilkaset prac, do kt\u00f3rych rewizjoni\u015bci si\u0119 odwo\u0142uj\u0105, lecz przypisuj\u0105 im twierdzenia inne ni\u017c faktycznie zosta\u0142y tam sformu\u0142owane lub prace przez rewizjonist\u00f3w pomini\u0119te a nale\u017c\u0105ce do kanonu literatury historycznej. Duchesne wykona\u0142 prac\u0119 detektywa. \u017bmudnie zbada\u0142 punkt po punkcie tezy rewizjonist\u00f3w wskazuj\u0105c ich trafne uwagi, ale tak\u017ce \u015bledz\u0105c omy\u0142ki, przeinaczenia, przemilczenia, nadinterpretacje. Jego ksi\u0105\u017cka jest przez to bardzo obszerna i niezwykle szczeg\u00f3\u0142owa, ale dla zainteresowanych tematem historii cywilizacji &#8211; niezmiernie interesuj\u0105ca. Jej bibliografia mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 za przewodnik do w\u0142asnych lektur, bo wszystkie pozycje zosta\u0142y przez Duchesne kr\u00f3cej lub szerzej om\u00f3wione. Niniejszy esej mo\u017ce pe\u0142ni\u0107 podobn\u0105 rol\u0119, bo prace wielu z przywo\u0142anych przez Duchesne autor\u00f3w mo\u017cna zobaczy\u0107 w bibliotece internetowej EuroPhen, do kt\u00f3rej dotrzemy po wpisaniu w wyszukiwarce: europhen library lub europhen biblioteka.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zarazem jednak praca Duchesne sprawia k\u0142opot, gdy chce si\u0119 j\u0105 szerzej om\u00f3wi\u0107. Z konieczno\u015bci trzeba w\u00f3wczas pomin\u0105\u0107 liczne, drobiazgowe analizy i przywo\u0142ywane przy tej okazji przez Duchesne fakty. A \u017ce w cz\u0119\u015bci omawiaj\u0105cej rewizjonizm te niezliczone mini komentarze i odwo\u0142ania do literatury s\u0105 zasadniczym sposobem analizy, pomini\u0119cie ich cz\u0119\u015bci mo\u017ce sprawi\u0107 wra\u017cenie przeprowadzania przez Duchesne krytyki p\u0142ytkiej, niepe\u0142nej. Je\u015bli wi\u0119c ten tekst lub jego fragmenty wydadz\u0105 si\u0119 ma\u0142o przekonuj\u0105ce, krytyczne opinie prosz\u0119 kierowa\u0107 pod moim adresem a nie do ksi\u0105\u017cki Ricardo Duchesne. I si\u0119gn\u0105\u0107 do niej samej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podobne k\u0142opoty sprawi\u0142 Duchesne wielu recenzentom. Niewielu wychodzi poza kr\u00f3tkie wyliczenie poruszanej w ksi\u0105\u017cce problematyki. Dobrym wyj\u0105tkiem jest kompetentna recenzja Stephena Balcha pt. Nowhere But West, do lektury kt\u00f3rej zach\u0119cam. Inna ciekawa formu\u0142a pisania o ksi\u0105\u017cce Duchesne to wybranie kilku z omawianych w niej zagadnie\u0144 i obszerna z nimi dyskusja. Tak uczyni\u0142 na przyk\u0142ad Kevin MacDonald w eseju Going Against the Tide: Duchesne\u2019s Intellectual Defence of the West.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli idzie o m\u00f3j tekst, wybra\u0142em formu\u0142\u0119 po\u015bredni\u0105. Relacjonuj\u0119 najwa\u017cniejsze problemy poruszane w ksi\u0105\u017cce i opatruj\u0119 je w\u0142asnymi komentarzami. Tam gdzie uznaj\u0119 za stosowne, uzupe\u0142niam wyw\u00f3d autora. Dotyczy to zw\u0142aszcza rozdzia\u0142u czwartego, zachowuj\u0119 jego struktur\u0119 tematyczn\u0105 i og\u00f3ln\u0105 wymow\u0119, ale znacznie poszerzam argumentacj\u0119 przedstawion\u0105 przez Duchesne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niniejszy tekst jest wi\u0119c streszczeniem fragment\u00f3w ksi\u0105\u017cki, t\u0142umaczeniem niekt\u00f3rych jej wyj\u0105tk\u00f3w oraz zbiorem moich komentarzy i uzupe\u0142nie\u0144, kt\u00f3re stara\u0142em si\u0119 w miar\u0119 czytelnie zaznaczy\u0107. Zachowa\u0142em struktur\u0119 ksi\u0105\u017cki. Ka\u017cdy opatrzony tytu\u0142em fragment mojego tekstu odpowiada kolejnemu rozdzia\u0142owi ksi\u0105\u017cki Duchesne.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Narodziny_rewizjonizmu_historycznego\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Narodziny rewizjonizmu historycznego<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>(Rozdzia\u0142 1. The Fall of Western Civilization and the Rise of Multicultural World History)<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duchesne zaczyna swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 od om\u00f3wienia narodzin nurtu rewizjonistycznego w naukach historycznych a szerzej \u2013 w humanistyce. Cho\u0107 nie stawia tej tezy wprost, mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce w jego opinii dominuj\u0105ce obecnie, przynajmniej w Nowym \u015awiecie, podej\u015bcie do historii globalnej (World History) ma swoje \u017ar\u00f3d\u0142o bynajmniej nie w coraz wi\u0119kszej wiedzy o kulturach nieeuropejskich. \u0179r\u00f3d\u0142em by\u0142a narastaj\u0105ca od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku bardzo silna ch\u0119\u0107 zakwestionowania starej wizji \u015bwiata, w kt\u00f3rej cywilizacj\u0119 zachodni\u0105 traktowano ze szczeg\u00f3ln\u0105 atencj\u0105. Duchesne zdaje si\u0119 m\u00f3wi\u0107: coraz wi\u0119ksza wiedza o kulturach \u015bwiatowych zbieg\u0142a si\u0119 z powsta\u0142\u0105 niezale\u017cnie od niej ideologicznie nap\u0119dzan\u0105 motywacj\u0105 antyzachodni\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duchesne zaczyna swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 niejako od ko\u0144ca, bo od opisu praktycznych konsekwencji tych zmian, czyli od stopniowej likwidacji kurs\u00f3w uniwersyteckich po\u015bwi\u0119conych historii cywilizacji zachodniej. W ich miejsce pojawi\u0142y si\u0119 kursy z World History, czyli historii globalnej, dyscypliny w\u0142a\u015bnie wtedy powstaj\u0105cej. Cho\u0107 pewn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142o tu poszerzenie wiedzy o innych kulturach, zmiana ta by\u0142a przede wszystkim, skutkiem generalnie nowego spojrzenia i nowej oceny si\u0142 sprawczych wielkich proces\u00f3w historycznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">U Duchesne opis kszta\u0142towania si\u0119 tej nowej perspektywy badawczej jest trafny, ale bez pr\u00f3by g\u0142\u0119bszego wskazania \u017ar\u00f3de\u0142 i przyczyn. Autor pokazuje, \u017ce nowe spojrzenie wypar\u0142o dotychczasowe widzenie historii. W tradycji o\u015bwieceniowej, historia by\u0142a opisem dziej\u00f3w post\u0119pu: naukowego, technologicznego, politycznego i kulturalnego. Ale Duchesne zdaje si\u0119 widzie\u0107 atak na takie tradycyjne widzenie historii jako ostateczny i wystarczaj\u0105cy motyw skumulowanej aktywno\u015bci naukowej wymierzonej w tradycj\u0119. \u0179r\u00f3d\u0142a s\u0105 jednak g\u0142\u0119bsze.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Trzeba spojrze\u0107 na lata sze\u015b\u0107dziesi\u0105te XX wieku jako na okres gwa\u0142townego spi\u0119trzenia krytycznej fali w bardzo wielu dziedzinach: w polityce, kulturze, nauce, edukacji. Ferment objawi\u0142 si\u0119 w wielu postaciach. By\u0142y to protesty studenckie, manifestacje antywojenne, rozczarowanie idea\u0142ami Zachodu, krytyka bezwzgl\u0119dnego kapitalizmu, walka o r\u00f3wnouprawnienie, nowe pr\u0105dy w literaturze, filmie, nowe grupy spo\u0142eczne wchodz\u0105ce na scen\u0119 publiczn\u0105, nowa obyczajowo\u015b\u0107, nowe trendy w filozofii i historii nauki. Kwestionowano tradycyjne warto\u015bci mieszcza\u0144skie, wielkie korporacje, kompleks militarno-przemys\u0142owy, polityk\u0119 ingerencji w wewn\u0119trzne sprawy innych pa\u0144stw. Ta lista objaw\u00f3w, kt\u00f3re \u0142\u0105cznie sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na zjawisko kontrkultury lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych wymaga oczywi\u015bcie pog\u0142\u0119bienia i wskazania demograficznych, instytucjonalnych, ekonomicznych i kulturowych \u017ar\u00f3de\u0142. Fala kontrkultury by\u0142a nierozerwalnie zwi\u0105zana z buntem pokoleniowym, \u015brodowiskiem studenckim i uniwersyteckim. Naukowcy znale\u017ali si\u0119 w centrum wydarze\u0144 i ich tradycyjne, eurocentryczne, prozachodnie widzenie \u015bwiata w kursach o historii cywilizacji Zachodu zosta\u0142o odrzucone jako zak\u0142amuj\u0105ce rzeczywisto\u015b\u0107. Nie chc\u0119 przez to powiedzie\u0107, \u017ce usuwanie tych kurs\u00f3w z program\u00f3w nauczania by\u0142o zabiegiem pragmatycznym i czysto koniunkturalnym, by nie mie\u0107 pustych sal i przez to gorszej punktacji w rankingu nauczania. Zmiana perspektywy teoretycznej zosta\u0142a wypracowana przez uczonych, przewa\u017cnie na tyle ju\u017c znanych, \u017ce nie musieli goni\u0107 za biurokratycznymi wska\u017anikami. Niemniej ludzie nauki nie \u017cyj\u0105 w pr\u00f3\u017cni. Otoczeni z jednej strony fal\u0105 m\u0142odzie\u017cowego i studenckiego protestu a z drugiej rodz\u0105c\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie ofert\u0105 nowego spojrzenia na dzieje, kt\u00f3re zdawa\u0142o si\u0119 wychodzi\u0107 naprzeciw oczekiwaniom m\u0142odych, coraz cz\u0119\u015bciej zaci\u0105gali si\u0119 pod nowe sztandary. Nie czuli si\u0119 w tym odosobnieni. Historia nauki, teoria nauki, antropologia, socjologia i inne dziedziny humanistyki wykonywa\u0142y podobny zwrot.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak wi\u0119c przyczyn zwrotu rewizjonistycznego nie nale\u017cy widzie\u0107 tylko w ch\u0119ci zanegowania wizji historii jako dziej\u00f3w post\u0119pu, bo czyni\u0105c tak si\u0119gamy za p\u0142ytko i zderzamy si\u0119 z kolejnym pytaniem: a dlaczego chciano tak\u0105 wizj\u0119 historii zanegowa\u0107? To za\u015b pytanie kieruje nas do zagadnie\u0144 zasygnalizowanych powy\u017cej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Braku tego wszystkiego u Duchesne nie chc\u0119 przeku\u0107 w zarzut pod adresem jego pracy, ju\u017c wystarczaj\u0105co obszernej. Sugeruj\u0119 tylko, by autor w ten czy inny spos\u00f3b da\u0142 czytelnikom sygna\u0142, \u017ce jest \u015bwiadom g\u0142\u0119boko\u015bci problemu i istnienia literatury analizuj\u0105cej to zagadnienie (Berry Jefferson, Donald Costello, Christopher Gair, Todd Gitlin, Meri Laitinen, Allen Matusow, Theodore Roszak i in.)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po tej dygresji wr\u00f3\u0107my do ksi\u0105\u017cki. Nowa, rewizjonistyczna perspektywa teoretyczna patrzenia na dzieje zosta\u0142a wypracowana przez historyk\u00f3w, ekonomist\u00f3w, socjolog\u00f3w i antropolog\u00f3w. Jednego z ojc\u00f3w rewizjonizmu historycznego Duchesne widzi w osobie bardzo znanego ameryka\u0144skiego historyka, Williama H. McNeilla, kt\u00f3ry w swojej pracy z roku 1963 \u201eThe Rise of the West\u201d rozwin\u0105\u0142 tez\u0119 Christophera Dawsona, jeszcze sprzed II wojny \u015bwiatowej, \u017ce historyczna dynamika zmian \u015bwiatowych jest przede wszystkim skutkiem wzajemnych oddzia\u0142ywa\u0144 wszystkich kultur. Wed\u0142ug McNeilla motorem mia\u0142 by\u0107 kontakt z \u201eobcymi\u201d. Zapo\u017cyczenia od innych a nie w\u0142asne innowacje by\u0142y jego zdaniem g\u0142\u00f3wnym nap\u0119dem zmian spo\u0142ecznych. W takim uj\u0119ciu dokonania Europy nieco blak\u0142y. Musz\u0119 jednak od siebie doda\u0107, \u017ce o ile w pracy \u201eThe Rise of the West\u201d r\u00f3wnowa\u017cenie wzajemnych oddzia\u0142ywa\u0144 daje obraz przekonywuj\u0105cy i nie czuje si\u0119 w tej ksi\u0105\u017cce jakiekolwiek skrzywienia ideologicznego, to kontynuacja tego sposobu patrzenia na histori\u0119 zaowocowa\u0142a pracami, kt\u00f3re cechuje wyra\u017ane antyzachodnie wr\u0119cz zacietrzewienie. Duchesne jako przyk\u0142ad wymienia tu prace angielskiego historyka Filipe Fernandez-Armesto, kt\u00f3rego wyk\u0142ad historii zawiera podr\u0119cznikow\u0105 list\u0119 sposob\u00f3w pomniejszaniu roli Zachodu: ocen\u0119 fakt\u00f3w z historii staro\u017cytnej ze wsp\u00f3\u0142czesnego punktu widzenia (\u201eniewolnictwo w Atenach podwa\u017ca znaczenie tamtejszej demokracji\u201d), wyprowadzanie b\u0142\u0119dnych wniosk\u00f3w z przedstawionych przes\u0142anek (\u201ezapo\u017cyczenia od innych kultur dowodz\u0105 braku oryginalno\u015bci Zachodu\u201d), przemilczenia po\u0142\u0105czone z go\u0142os\u0142ownymi opiniami (nic na temat technik morskiej eksploracji Europejczyk\u00f3w, ale stwierdzenie, \u017ce byli\u015bmy w tym wzgl\u0119dzie zacofani w por\u00f3wnaniu z Chinami i Indiami), przypisywanie niekwestionowanych sukces\u00f3w Europy szcz\u0119\u015bliwym trafom i barbarzy\u0144stwu (\u0142upie\u017ccze opanowanie szlak\u00f3w handlowych Oceanu Indyjskiego, skopiowanie azjatyckich osi\u0105gni\u0119\u0107 pod nazw\u0105 europejskiej Rewolucji Naukowej, odkrycie i grabie\u017c Nowego \u015awiata oraz odkrycie \u0142atwych do eksploatacji zasob\u00f3w w\u0119gla w Anglii jako geneza Rewolucji Przemys\u0142owej).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Radykaln\u0105 krytyk\u0119 Zachodu zaproponowali r\u00f3wnie\u017c tw\u00f3rcy teorii zale\u017cno\u015bci, mi\u0119dzy innymi, Samir Amin, Andre Gunder Frank i Walter Rodney. Jej g\u0142\u00f3wnym przedmiotem by\u0142y relacje pa\u0144stw kolonialnych i ich kolonii a tez\u0105 naczeln\u0105 \u2013 historyczny rozw\u00f3j tych pierwszych kosztem grabie\u017cy drugich. Rozwini\u0119ciem i nast\u0119pc\u0105 teorii zale\u017cno\u015bci sta\u0142a si\u0119 teoria system\u00f3w-\u015bwiat\u00f3w. Zapocz\u0105tkowana przez Immanuela Wallersteina sta\u0142a si\u0119 jednym z wiod\u0105cych schemat\u00f3w porz\u0105dkowania materia\u0142u historycznego dotycz\u0105cego historii globalnej. Tu tak\u017ce mamy do czynienia z pa\u0144stwami wyzyskuj\u0105cymi i wyzyskiwanymi. Peryferie pracuj\u0105 na sukces pa\u0144stw rdzenia. Zasadniczy przekaz Wallersteina to teza, \u017ce praca nad histori\u0105 globaln\u0105 ma sens jedynie wtedy, gdy uwzgl\u0119dnimy kontekst zachodniego imperializmu i kolonialnej hegemonii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Krytyka Zachodu obj\u0119\u0142a nie tylko opisy proces\u00f3w realnych, ale i naczelnych zachodnich idei. Zaatakowana zosta\u0142a mi\u0119dzy innymi o\u015bwieceniowa idea racjonalizmu. Wed\u0142ug tw\u00f3rc\u00f3w szko\u0142y frankfurckiej, Theodora Adorno i Maxa Horkheimera, rozum sta\u0142 si\u0119 na Zachodzie si\u0142\u0105 destrukcyjn\u0105. Podporz\u0105dkowanie wszystkiego ch\u0142odnej i bezosobowej kalkulacji i efektywno\u015bci niszczy, zdaniem tych autor\u00f3w, r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107, spontaniczno\u015b\u0107 i indywidualizm. Tworzy podstaw\u0119 totalitaryzmu, kt\u00f3ry przejawia si\u0119 zar\u00f3wno w liberalnej demokracji jak i w re\u017cimie stalinowskim i nazistowskim. Znajduj\u0105c zarodki totalitaryzmu w fundamentach konstrukcji ideowej Zachodu, Adorno i jego zwolennicy znosili dystynkcj\u0119 mi\u0119dzy demokratycznym liberalizmem i faszyzmem. Polski czytelnik, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 w obu dwudziestowiecznych totalitaryzmach przesz\u0142o p\u00f3\u0142 wieku, chwyta absurdalno\u015b\u0107 takiej konstrukcji intelektualnej w mgnieniu oka, ale potrzebne jest do tego do\u015bwiadczenie tej r\u00f3\u017cnicy na w\u0142asnej sk\u00f3rze.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zdaniem Duchesne, najbardziej niszczycielski atak na zachodni\u0105 ide\u0119 post\u0119pu nast\u0105pi\u0142 jednak ze strony antropologii kulturowej i wi\u0105\u017ce si\u0119 nazwiskami Franza Boasa, Margaret Mead, Leslie White\u2019a, Gerharda i Jean Lenskich, Marvina Harrisa oraz Stephena Sandersona. Zosta\u0142a przez nich zanegowana zasadno\u015b\u0107 sytuowania r\u00f3\u017cnych kultur na jakichkolwiek ocennych skalach por\u00f3wnawczych. Ka\u017cda kultura jest r\u00f3wna ka\u017cdej innej. Ka\u017cda jest systemem specyficznych wzorc\u00f3w, kt\u00f3re s\u0142u\u017c\u0105 optymalnej adaptacji danej spo\u0142eczno\u015bci do \u015brodowiska i wyzwa\u0144 zewn\u0119trznych. Zakaz m\u00f3wienia, kt\u00f3ra kultura przyczyni\u0142a si\u0119 do rozwoju bardziej a kt\u00f3ra mniej, kt\u00f3ra wnios\u0142a wi\u0119cej a kt\u00f3ra mniej do skarbca ludzko\u015bci sta\u0142 si\u0119 dogmatem kulturowego relatywizmu. W ten spos\u00f3b europejska technologia i nauka nowo\u017cytna zosta\u0142y na przyk\u0142ad zr\u00f3wnane z wiedz\u0105 o \u015bwiecie i technik\u0105 Aborygen\u00f3w. Relatywizm kulturowy wi\u0105za\u0142 si\u0119 ponadto z dwoma innymi sposobami patrzenia na \u015bwiat i histori\u0119. Po pierwsze, ludzi uznano za istoty z natury pasywne, dzia\u0142aj\u0105ce na zasadzie reakcji na czynniki zewn\u0119trzne: presj\u0119 demograficzn\u0105, zmiany klimatyczne, ataki obcych, przyswojenie ich technologii itd. Po drugie, sfer\u0119 niematerialn\u0105: religi\u0119, sztuk\u0119, obyczaje, etyk\u0119, legendy, podania, tradycj\u0119 uznano za zjawiska wt\u00f3rne, epifenomeny proces\u00f3w realnych, materialnych zachodz\u0105cych w gospodarce, sferze techniki lub za skutki zjawisk klimatycznych, epidemii itp. Za przyk\u0142ad mog\u0105 tu pos\u0142u\u017cy\u0107 prace Marvina Harrisa, kt\u00f3ry powt\u00f3rzy\u0142, cho\u0107 pod innymi nazwami, wydawa\u0142o si\u0119 dawno umar\u0142\u0105, triad\u0119 materializmu historycznego o si\u0142ach wytw\u00f3rczych, bazie i nadbudowie i nazwa\u0142 swoje podej\u015bcie materializmem kulturowym. Mo\u017cna tak\u017ce wskaza\u0107 ksi\u0105\u017cki Jareda Diamonda, w kt\u00f3rych szybciej rozwijaj\u0105ca si\u0119 Eurazja to efekt wi\u0119kszej liczby gatunk\u00f3w nadaj\u0105cych si\u0119 do udomowienia a historyczna przewaga Europy nad Chinami wynika\u0142a z r\u00f3\u017cnic w ukszta\u0142towaniu terenu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Spojrzenie na histori\u0119 ludzko\u015bci z perspektywy lewicowego relatywizmu (historia ka\u017cdej cywilizacji jest efektem wzajemnych oddzia\u0142ywa\u0144 z innymi cywilizacjami a nie rozwoju w\u0142asnego potencja\u0142u, wszystkie kultury s\u0105 sobie r\u00f3wne, ludzie i spo\u0142eczno\u015bci biernie reaguj\u0105 na stymulacje zewn\u0119trzne, kultura epifenomenem proces\u00f3w realnych i czynnik\u00f3w biologiczno-klimatycznych, Zach\u00f3d jako przypadkowy i kr\u00f3tkotrwa\u0142y casus imperialnej hegemonii) radykalnie usuwa zachodni\u0105 cywilizacj\u0119 z pozycji centralnej. Duchesne krytykuje tak\u0105 perspektyw\u0119 teoretyczn\u0105 albowiem postrzega Zach\u00f3d jako cywilizacj\u0119 u unikalnym znaczeniu w historii ludzko\u015bci a tak\u017ce dlatego, \u017ce lewicowy relatywizm jest bardzo jednostronnym postrzeganiem dziej\u00f3w. Od siebie dodam, \u017ce zag\u0142\u0119bienie si\u0119 w lektur\u0119 kolejnych prac historyk\u00f3w rewizjonistycznych i \u015bledzenie ich argumentacji rodzi w ko\u0144cu podejrzenie, \u017ce ich pierwotnym motywem nie jest ch\u0119\u0107 stworzenia lepszej recepty na uporz\u0105dkowanie coraz bogatszego materia\u0142u historycznego, ale pragnienie pomniejszenia roli i znaczenia Zachodu. To podejrzenie rodzi si\u0119 z cz\u0119sto dostrzeganej bardzo jednostronnej selekcji materia\u0142\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych. Powtarzaj\u0105ce si\u0119 pomijanie dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142, kt\u00f3re pokazuj\u0105 Zach\u00f3d w pozytywnym \u015bwietle lub przynajmniej w mniej niekorzystnym, ka\u017ce s\u0105dzi\u0107, \u017ce nie jest to efekt braku skrupulatno\u015bci w kwerendzie literaturowej, ale \u015bwiadome odrzucanie materia\u0142\u00f3w niezgodnych z za\u0142o\u017con\u0105 tez\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duchesne przeciwstawiaj\u0105c si\u0119 takiemu widzeniu dziej\u00f3w, stwierdza, \u017ce nie neguj\u0105c roli wzajemnych zapo\u017cycze\u0144 nie wolno negowa\u0107 oryginalnego wk\u0142adu i wewn\u0119trznego potencja\u0142u drzemi\u0105cego w ka\u017cdej kulturze. Zale\u017cnie od jej charakterystyki wewn\u0119trznej oddzia\u0142ywania zewn\u0119trzne mog\u0105 pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 przyspieszaj\u0105cego procesy cywilizacyjne katalizatora lub hamulca. Mog\u0105 te\u017c by\u0107 zneutralizowane. Duchesne odwo\u0142uje si\u0119 tutaj do autor\u00f3w, kt\u00f3rzy my\u015bl\u0105 podobnie: Roberta Nisbeta, Roberta Wrighta, Edwarda O. Wilsona, Graeme\u2019a Snooksa. Mo\u017cna do tej listy doda\u0107 wielu innych autor\u00f3w. Wymie\u0144my dla porz\u0105dku kilku nazwisk: Michael Adas, Stephen Balch, Joseph M. Bryant, Floris H. Cohen, Niall Ferguson, Philip T. Hoffman, Toby Huff, Eric L. Jones, David Landes, Joel Mokyr, Ian Morris, Arnold Pacey, Philip Pattberg, Rodney Stark, Thomas Woods.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Bohater_historii_globalnej_Europa_czy_Daleki_Wschod\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Bohater historii globalnej: Europa czy Daleki Wsch\u00f3d?<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>(Rozdzia\u0142 2. Eurocentrism Over Sinocentrism)<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jeszcze kilka dekad temu panowa\u0142a zgoda, \u017ce mo\u017cna stosunkowo \u0142atwo odr\u00f3\u017cni\u0107 Zach\u00f3d od Wschodu i to ju\u017c od czas\u00f3w staro\u017cytnych. Pytania dominuj\u0105ce w debatach por\u00f3wnuj\u0105cych Zach\u00f3d z cywilizacjami Wschodu brzmia\u0142y: dlaczego to Rzym wynalaz\u0142 racjonalny system poj\u0119\u0107 prawnych, kt\u00f3re odzwierciedla\u0142y indywidualizm osoby ludzkiej? Dlaczego to Europejczycy op\u0142yn\u0119li Afryk\u0119 a tak\u017ce odkryli Ameryk\u0119? Dlaczego nauka nowo\u017cytna powsta\u0142a w Europie a nie w Islamie lub w Chinach? Dlaczego uprzemys\u0142owienie zacz\u0119\u0142o si\u0119 od Anglii?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pytania te kry\u0142y przekonanie, \u017ce albo trzeba spojrze\u0107 na te cechy Europy, kt\u00f3re odr\u00f3\u017cnia\u0142y j\u0105 od Azji i umo\u017cliwi\u0142y przyspieszenie a przez to &#8211; jako pierwszej cywilizacji &#8211; historyczn\u0105 modernizacj\u0119 albo trzeba zapyta\u0107, co posz\u0142o nie tak w \u015bwiecie Wschodu, kt\u00f3ry bardziej od Europy rozwini\u0119ty, wyhamowa\u0142 proces swojego rozwoju w okresie p\u00f3\u017anego \u015aredniowiecza (XII \u2013 XIV wiek)\u00a0 i wczesnej nowo\u017cytno\u015bci (XV \u2013 XVIII wiek).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przypomn\u0119, \u017ce historyczny fenomen europejski, zwany czasem europejskim cudem, czyli znacz\u0105ce przyspieszenie rozwoju tej cz\u0119\u015bci \u015bwiata od XII \u2013 XIV wieku mia\u0142 wiele wymiar\u00f3w. To w Europie powsta\u0142a nauka w nowo\u017cytnym znaczeniu tego poj\u0119cia. Tutaj zacz\u0105\u0142 si\u0119 trwa\u0142y proces intensywnego wzrostu gospodarczego, dzi\u0119ki czemu nasz kontynent stosunkowo szybko, bo ju\u017c w XIV wieku, wyprzedzi\u0142 pod wzgl\u0119dem dochodu na g\u0142ow\u0119 inne cywilizacje. To w Europie powsta\u0142 jeszcze w \u015aredniowieczu unikalny w \u015bwiecie partycypacyjny ustr\u00f3j polityczny,\u00a0 kt\u00f3ry w po\u0142\u0105czeniu z gwarancjami wolno\u015bci stanowych przekszta\u0142ci\u0142 po okresie absolutyzmu w parlamentarny system liberalno demokratyczny. Zacofana technologicznie, w por\u00f3wnaniu z Azj\u0105, wczesno\u015bredniowieczna Europa wyprzedzi\u0142a technologicznie, w ci\u0105gu nast\u0119pnych wiek\u00f3w, reszt\u0119 \u015bwiata. Kapitalistyczny system gospodarczy z siln\u0105, tak\u017ce politycznie, klas\u0105 kupieck\u0105 i przemys\u0142ow\u0105 powsta\u0142 w\u0142a\u015bnie w Europie i sta\u0142 si\u0119 tutaj dominuj\u0105ca form\u0105 organizacji proces\u00f3w gospodarczych. Dzi\u0119ki temu akumulacja kapita\u0142u, stymuluj\u0105ca rozw\u00f3j gospodarczy, nigdzie nie osi\u0105gn\u0119\u0142a takich rozmiar\u00f3w, jak w\u0142a\u015bnie na Zachodzie. To tutaj nast\u0105pi\u0142a eksplozja gospodarczo-techniczna, zwana Rewolucj\u0105 Przemys\u0142ow\u0105, kt\u00f3ra ostatecznie przypiecz\u0119towa\u0142a w XVIII i XIX wieku \u015bwiatowe przyw\u00f3dztwo Europy i \u015bwiata zachodniego. To cywilizacja europejska okaza\u0142a si\u0119 najbardziej ekspansjonistyczn\u0105 kultur\u0105 \u015bwiata. Tutaj zrodzi\u0142a si\u0119 \u015bwiatowa ekspansja gospodarcza, militarna i kulturowa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jak pisze Duchesne, ta tradycyjna wizja cywilizacji zachodniej i jej roli w historii \u015bwiata zosta\u0142a zakwestionowana przez powstaj\u0105cy w latach osiemdziesi\u0105tych XX wieku nurt historycznego rewizjonizmu. Zdaniem rewizjonist\u00f3w, Europa i cywilizacja europejska nie mia\u0142y tak du\u017cego wp\u0142ywu na histori\u0119 \u015bwiata ostatniego tysi\u0105clecia, jak sugeruje tradycyjna historiografia. Historia globalna zawsze by\u0142a, zdaniem rewizjonist\u00f3w, policentryczna a nie eurocentryczna. Gospodarcza, technologiczna i intelektualna rola cywilizacji europejskiej do ko\u0144ca XVIII wieku nie by\u0142a szczeg\u00f3lnie znacz\u0105ca. Prawdziwym centrum gospodarczym i handlowym \u015bwiata by\u0142 Daleki Wsch\u00f3d a Europa przez wieki nie mia\u0142a na tym rynku nic atrakcyjnego do zaoferowania poza srebrem grabionym w Nowym \u015awiecie. Technologicznie by\u0142a wielkim importerem wschodniej my\u015bli i rozwi\u0105za\u0144 technicznych. Wszystkie wielkie wynalazki Zachodu (zegar, strzemi\u0119, ci\u0119\u017cki p\u0142ug, m\u0142yn, druk i inne) by\u0142y de facto innowacjami powsta\u0142ymi w Azji. Wielkie nowo\u017cytne pr\u0105dy intelektualne i ideologie europejskie, na przyk\u0142ad O\u015bwiecenie, mia\u0142y swe korzenie dalekowschodnie. Pod wzgl\u0119dem poziomu i jako\u015bci \u017cycia Europa tak\u017ce nie mog\u0142a si\u0119 pochwali\u0107 niczym szczeg\u00f3lnym w por\u00f3wnaniu z rozwini\u0119tymi pa\u0144stwami Azji. Jedynym elementem oryginalnym tej cywilizacji by\u0142o szerokie stosowanie si\u0142y militarnej do podboj\u00f3w ekonomicznych. Militarystyczne pa\u0144stwo europejskie nie mia\u0142o sobie r\u00f3wnych z okrucie\u0144stwie i s\u0142u\u017cy\u0142o prywatno &#8211; pa\u0144stwowej ekspansji politycznej, geograficznej i gospodarczej. Ale europejska i zachodnia hegemonia technologiczna i ekonomiczna by\u0142a kr\u00f3tkim epizodem, kt\u00f3ry cywilizacja ta zawdzi\u0119cza\u0142a kilku szcz\u0119\u015bliwym dla niej, ale przypadkowym zbiegom okoliczno\u015bci: odkryciu Nowego \u015awiata, kt\u00f3rego zasoby poprzez kolonialn\u0105 grabie\u017c umo\u017cliwi\u0142y sfinansowanie Rewolucji Przemys\u0142owej oraz \u0142atwym do wydobycia pok\u0142adom w\u0119gla w Anglii, co umo\u017cliwi\u0142o skok technologiczny oparty na silniku parowym i kapita\u0142och\u0142onnej mechanizacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duchesne rekonstruuje szczeg\u00f3\u0142owo ten rewizjonistyczny obraz przednowoczesnego \u015bwiata w oparciu o prace\u00a0 Andre Gunder Franka, Johna Hobsona, Jacka Goody\u2019ego, Jacka Goldstone\u2019a, Kennetha Pomeranza, Roy Bin Wonga i Erica Mielantsa. Dodajmy do tej listy jeszcze kilku innych znanych rewizjonist\u00f3w: Giovanniego Arrighi, Jamesa M. Blauta, Felipe Fernandez-Armesto, Marvina Harrisa, Immanuela Wallersteina i Erica Williamsa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ich podstawowe tezy brzmi\u0105 nast\u0119puj\u0105co:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">miejskie centra Wschodu by\u0142y elementem mi\u0119dzynarodowej sieci handlu na d\u0142ugo przed pojawieniem si\u0119 Europejczyk\u00f3w. W XVIII wieku Chiny mia\u0142y pozytywny bilans handlowy z Europ\u0105, kt\u00f3ra poza sztabami srebra niewiele mia\u0142a Chinom do zaoferowania.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">m\u00f3wienie przez eurocentryst\u00f3w o orientalnym despotyzmie Wschodu i wolnorynkowym, liberalnym Zachodzie jest pozbawione podstaw. Pa\u0144stwo chi\u0144skie wspiera\u0142o zasady wymiany rynkowej i d\u0105\u017cy\u0142o do ochrony nabywc\u00f3w przed si\u0142\u0105 monopoli. Za\u015b europejskie przedsi\u0119biorstwa kolonialne, formalnie prywatne, ale kontrolowane przez pa\u0144stwo, ostro kontrastowa\u0142y z pokojowo nastawion\u0105 azjatyck\u0105 gospodark\u0105 wolnorynkow\u0105.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Europejczycy nie byli wyj\u0105tkowi w kontroli liczby urodze\u0144 w celu zapewnianiu wy\u017cszego standardu \u017cycia. Stosowali celibat i p\u00f3\u017ane ma\u0142\u017ce\u0144stwa, Chi\u0144czycy natomiast odk\u0142adali na p\u00f3\u017aniej rodzenie dzieci\u00a0 i stosowali d\u0142ugie okresy pomi\u0119dzy kolejnymi urodzeniami. Stopa urodze\u0144 w Chinach by\u0142a zdecydowanie ni\u017csza ni\u017c w Europie w okresie XVI-XIX wieku.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">antyczne cywilizacje azjatyckie stosowa\u0142y intensywne metody upraw rolniczych wraz z rozwini\u0119tym systemem nawadniania irygacyjnego. W \u015bredniowiecznej Europie typowy stosunek plonu do zasiewu w przypadku zbo\u017ca wynosi\u0142 4:1 a \u015bredniowiecznych Chinach epoki Sung (X \u2013 XIII wiek) dla ry\u017cu stosunek ten wynosi\u0142 on 20:1. W Europie dopiero w czasach nowo\u017cytnych (XVIII-XIX wiek) relacja plonu do zasiewu wzros\u0142a do 10:1 (w przypadku zbo\u017ca).<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">istnieje du\u017ce podobie\u0144stwo XVIII wiecznej Europy i Chin. By\u0142y to przednowoczesne gospodarki rolnicze, stoj\u0105ce w obliczu periodycznych kryzys\u00f3w typu maltuzja\u0144skiego (szybszy wzrost ludno\u015bci ni\u017c produkcji \u017cywno\u015bci, rosn\u0105ce ceny, kryzysy ludno\u015bciowe). Poziom \u017cycia zaawansowanych cz\u0119\u015bci Azji by\u0142 por\u00f3wnywalny z rozwini\u0119tymi rejonami Europy. Dopiero w XIX wieku wraz z powszechnym u\u017cyciem silnika parowego i sztucznych nawoz\u00f3w Anglia przezwyci\u0119\u017cy\u0142a pu\u0142apki maltuzja\u0144skie.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W konsekwencji tej nowej i radykalnie innej diagnozy, standardowe interpretacje przyczyn rozkwitu Zachodu musia\u0142y by\u0107 przez rewizjonist\u00f3w zast\u0105pione innymi. I tak:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">wej\u015bcie Anglii i Europy na \u015bcie\u017ck\u0119 trwa\u0142ego wzrostu by\u0142o skutkiem dost\u0119pu do kolonialnych zasob\u00f3w i zysk\u00f3w oraz posiadania taniego w\u0119gla. Chiny zmuszone by\u0142y kontynuowa\u0107 intensywne wykorzystywanie si\u0142y roboczej poniewa\u017c nie mia\u0142y \u0142atwo dost\u0119pnych z\u0142\u00f3\u017c w\u0119gla i daj\u0105cych si\u0119 wyzyskiwa\u0107 kolonii.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">jedynym oryginalnym w\u0142asnym wk\u0142adem Europejczyk\u00f3w by\u0142o stworzenie instytucji politycznych, fiskalnych i wojskowych przeznaczonych do wspierania wielkich kapitalistycznych korporacji, zdobywania terytori\u00f3w kolonialnych i rozwoju pot\u0119gi mi\u0119dzynarodowej. \u201eWolne\u201d miasta \u2013 pa\u0144stwa i monarchie \u015bredniowieczne a tak\u017ce pa\u0144stwa narodowe czas\u00f3w nowo\u017cytnych wdro\u017cy\u0142y skuteczn\u0105 polityk\u0119 militaryzacji i monopolizacji zamorskich rynk\u00f3w i zasob\u00f3w, co ostro kontrastuje z \u0142agodn\u0105 polityk\u0105 handlow\u0105 i kolonialn\u0105 pot\u0119g wschodnich.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tonem dominuj\u0105cym tej narracji jest twierdzenie, \u017ce Europa by\u0142a tylko jedn\u0105 z wielu kultur, niczym si\u0119 specjalnie niewyr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105. Odznacza\u0142a j\u0105 tylko skuteczna kolonizacja i przemoc stosowana w celu opanowania zamorskich rynk\u00f3w.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Prominentn\u0105 postaci\u0105 rewizjonizmu by\u0142 Andre Gunder Frank (1929 &#8211; 2005), bardzo znany i p\u0142odny historyk ameryka\u0144ski. W swojej pracy \u201eRe-Orient: Global Economy in the Asian Age\u201d zawar\u0142 dwie podstawowe tezy rewizjonistyczne.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u015bwiatowy kapitalizm zosta\u0142 stworzony nie na Zachodzie, ale na Wschodzie. To Wsch\u00f3d stworzy\u0142 globaln\u0105 gospodark\u0119 rynkow\u0105, kt\u00f3ra dominowa\u0142a do roku 1800. Europa nawet po odkryciu Ameryki by\u0142a graczem marginesowym je\u015bli idzie o efektywno\u015b\u0107, innowacyjno\u015b\u0107 i doch\u00f3d na g\u0142ow\u0119 mieszka\u0144ca. Chiny mia\u0142y z Europ\u0105 dodatni bilans handlowy, bo ta, poza srebrem, nie posiada\u0142a dla Chin \u017cadnych atrakcyjnych towar\u00f3w. Nie jest tak\u017ce prawd\u0105, \u017ce europejska Rewolucja Naukowa (1500-1750) umo\u017cliwi\u0142a, poprzez innowacje technologiczne, Rewolucj\u0119 Przemys\u0142ow\u0105 (XVIII \u2013 XIX wiek), bo jej produkcyjne efekty da\u0142y o sobie zna\u0107 dopiero od po\u0142owy XIX wieku, a wi\u0119c\u00a0 d\u0142ugo po rozpocz\u0119ciu uprzemys\u0142owienia Europy. Ponadto, Wsch\u00f3d do czasu Rewolucji Przemys\u0142owej\u00a0 mia\u0142 zdecydowan\u0105 przewag\u0119 technologiczn\u0105, w zakresie produkcji rolnej. Za\u015b azjatyckie instytucje finansowe i gospodarcze by\u0142y nie mniej sprawne od europejskich.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">wyja\u015bnieniem zdobycia przez Europ\u0119 dominacji na \u015bwiatowych rynkach od roku 1750 jest po pierwsze, spadkowa w Azji faza d\u0142ugiego cyklu koniunkturalnego Kondratiewa pocz\u0105wszy od roku 1800, po drugie, posiadanie przez Europ\u0119 ameryka\u0144skiego z\u0142ota i srebra, co umo\u017cliwi\u0142o jej wej\u015bcie na \u015bwiatowe rynki, po trzecie, tania, niewolnicza si\u0142a robocza, kt\u00f3r\u0105 dysponowa\u0142a Europa w swoich koloniach i po czwarte, wy\u017csze w Europie p\u0142ace i koszty czynnik\u00f3w produkcji, co stanowi\u0142o motywacj\u0119 do wypracowywania pracooszcz\u0119dnych technologii.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak wi\u0119c Europa w okresie 1400 \u2013 1700 nie cechowa\u0142a si\u0119 niczym wyj\u0105tkowym. \u015awiatowy system ekonomiczny ju\u017c w\u00f3wczas funkcjonowa\u0142, tyle \u017ce nie Zachodzie, ale na Wschodzie. Jedyne, co Europa posiada\u0142a, by na nim zaistnie\u0107 to kruszce posiadane dzi\u0119ki koloniom ameryka\u0144skim.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">S\u0142abo\u015bci\u0105 tez Franka jest ich stosunkowo s\u0142abe zakotwiczenie w faktach. Wiele z jego twierdze\u0144 nie znajduje potwierdzenia empirycznego. Pomija\u0142 szereg analiz z dziedziny statystyki historycznej, w tym bardzo szczeg\u00f3\u0142owe prace najwi\u0119kszego eksperta w tej dziedzinie &#8211; Angusa Maddisona a tak\u017ce wielu innych historyk\u00f3w ekonomicznych, w kt\u00f3rych sformu\u0142owane s\u0105 zasadniczo inne tezy i wnioski.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Oto kilka przyk\u0142ad\u00f3w. Frank dowodzi\u0142 ni\u017cszo\u015bci Europy wskazuj\u0105c na jej deficyt handlowy z Chinami, ale nie wspomina\u0142 o skali wymiany handlowej, tak mi\u0119dzy obu cywilizacjami jak i wewn\u0105trz nich. Tymczasem udzia\u0142 Europy w ca\u0142o\u015bci handlu \u015bwiatowego wynosi\u0142 w roku 1720 69%, za\u015b Azji 11%. Azja by\u0142a nieznacznym partnerem handlowym Europy, kt\u00f3rej tylko 4% obrot\u00f3w kierowa\u0142o si\u0119 w tamtym kierunku (1830). Te liczby przecz\u0105 tezie o jednym systemie \u015bwiatowym zdominowanym przez Chiny i Azj\u0119. By\u0142y dwa centra: Europa i Azja przy czym pierwsze odgrywa\u0142o coraz wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119. Europejski import z Azji nie przekracza\u0142 zwykle kilkunastu procent tamtejszej produkcji. Do Europy trafia\u0142o najwy\u017cej 25-30% azjatyckiej produkcji pieprzu i 17% go\u017adzik\u00f3w. Co do jedynego towaru, jakim Europa mog\u0142a, zdaniem Franka, wej\u015b\u0107 na rynki azjatyckie, czyli sztab srebra, trzeba powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142a to dla Europy bardzo korzystna wymiana, gdy\u017c w zamian otrzymywa\u0142a potrzebne jej z\u0142oto. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u015bwiatowej produkcji tego kruszcu p\u0142yn\u0119\u0142a do Europy i tam zostawa\u0142a. Struktura tej wymiany te\u017c by\u0142a charakterystyczna, bo \u017cadna ze stron nie eksportowa\u0142a towar\u00f3w przetworzonych. Z Europy p\u0142yn\u0119\u0142o srebro, z Chin z\u0142oto, surowy jedwab, narkotyki i herbata. Dodam jednak od siebie, \u017ce Azja aktywnie, cho\u0107 w spos\u00f3b ograniczony, uczestniczy\u0142a w europejskiej produkcji przemys\u0142owej. Przyk\u0142adem by\u0142 indyjski przemys\u0142 stoczniowy. W dw\u00f3ch stoczniach, w Bombaju i Hooghley w okresie 1736-1860 zbudowano prawie 600 statk\u00f3w powy\u017cej 100 ton. Przemys\u0142 ten w Indiach rozwija\u0142 si\u0119 dynamicznie. Jako\u015b\u0107 statk\u00f3w budowanych w stoczniach indyjskich by\u0142a bardzo wysoko oceniana przez brytyjsk\u0105 admiralicj\u0119 i angielskich armator\u00f3w. Nie zmienia to faktu, \u017ce cho\u0107 w XVIII wieku Indie uczestniczy\u0142y w pewnym zakresie w europejskiej rewolucji przemys\u0142owej (przemys\u0142 tekstylny, stoczniowy, inwestycje w transporcie morskim), nie by\u0142y jednak na progu w\u0142asnej rewolucji przemys\u0142owej. Nie dysponowa\u0142y silnikiem parowym ani kopalniami w\u0119gla. Mia\u0142y niewiele maszyn. Rozwijaj\u0105ce si\u0119 przemys\u0142y ogranicza\u0142y si\u0119 do kilkunastu o\u015brodk\u00f3w na wybrze\u017cu. Reszta subkontynentu indyjskiego pozostawa\u0142a w ekonomicznym upadku. Rynki indyjskie by\u0142y niszczone rosn\u0105c\u0105 konkurencj\u0105 tekstyli\u00f3w europejskich i brytyjskich oraz europejsk\u0105 polityk\u0105 celn\u0105 wymierzon\u0105 przeciwko towarom indyjskim (w: Arnold Pacey, Technologia w cywilizacji \u015bwiata).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Akcentowanie przez A.G. Franka przewagi gospodarczej i technologicznej Azji nad Europ\u0105 w okresie wczesnonowo\u017cytnym (1450 -1700) rodzi pytanie, dlaczego to w Europie nast\u0105pi\u0142a Rewolucja Przemys\u0142owa i Azja pozwoli\u0142a si\u0119 Europie zdystansowa\u0107 w okresie 1750 &#8211; 1800. Frank ma na to wyja\u015bnienie, kt\u00f3re przedstawi\u0142em ju\u017c wcze\u015bniej: spadkowa w dalekiej Azji faza cyklu Kondratiewa po roku 1800, \u0142atwo dost\u0119pny, tani w\u0119giel angielski, tanie surowce z wyzyskiwanych kolonii, silny bodziec ku mechanizacji p\u0142yn\u0105cy z relacji wysokich p\u0142ac do tanich surowc\u00f3w. Zdaniem Franka handel oceaniczny dostarczy\u0142 Europie gros kapita\u0142u do sfinansowania Rewolucji Przemys\u0142owej. Ignoruje jednak wiele \u015bwiadectw empirycznych neguj\u0105cych, by kolonie by\u0142y w stanie tyle wnie\u015b\u0107 do rozwoju Europy (m.in. Barbara Solow, Stanley Engerman, Patrick O\u2019Brien).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dyskutuj\u0105c o procesach gospodarczych w Anglii w okresie 1700 \u2013 1800 nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce handel zagraniczny generowa\u0142 zaledwie 4-8% popytu, z tego handel z koloniami 2-3%. Zyski kolonialne ani nie by\u0142y wystarczaj\u0105ce ani konieczne, by rozpocz\u0105\u0107 uprzemys\u0142owienie Anglii i Europy Zachodniej. Szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 analiz\u0119 roli kolonii i bardziej generalnie \u017ar\u00f3de\u0142 finansowania Rewolucji Przemys\u0142owej Duchesne odk\u0142ada na p\u00f3\u017aniej, do dyskusji nad ksi\u0105\u017ck\u0105 Kennetha Pomeranza \u201eWielkie Rozwidlenie\u201d (Great Divergence).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Spo\u015br\u00f3d wielu kwestii poruszanych przez rewizjonist\u00f3w przy okazji por\u00f3wna\u0144 Europa \u2013 Azja a omawianych przez Duchesne zatrzymajmy si\u0119 na chwil\u0119 nad problemem realizowanego modelu wzrostu. Pytanie brzmi, czy Europa XVIII wieku nadal tkwi\u0142a w kleszczach cyklu\u00a0 maltuzja\u0144skiego. Przypomnijmy w skr\u00f3cie, \u017ce wed\u0142ug teorii Malthusa (1766-1834) liczba ludno\u015bci ro\u015bnie w tempie geometrycznym i w spos\u00f3b niepohamowany za\u015b produkcja \u017cywno\u015bci w tempie arytmetycznym, bo ilo\u015b\u0107 ziemi jest sko\u0144czona. Populacja wi\u0119c ro\u015bnie a wydajno\u015b\u0107 w rolnictwie spada. Produkcja rolna nie nad\u0105\u017ca za wzrostem ludno\u015bci. W efekcie nast\u0119puje spadek liczby ludno\u015bci wskutek kl\u0119sk g\u0142odu, epidemii i wojen. Mniejsza liczba ludno\u015bci polepsza sytuacj\u0119 rolnik\u00f3w. Du\u017co ziemi le\u017cy od\u0142ogiem, ludzie s\u0105 potrzebni, rosn\u0105 dochody rolnik\u00f3w. Lepsza sytuacja materialna zwi\u0119ksza przyrost naturalny i cykl si\u0119 powtarza. Ale spo\u0142ecze\u0144stwo reguluje tak\u017ce przyrost naturalny samo, na przyk\u0142ad poprzez op\u00f3\u017anienie zawierania ma\u0142\u017ce\u0144stw, abstynencj\u0119 seksualn\u0105 czy dzieciob\u00f3jstwo.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zdaniem Andre G. Franka, Roya Bin Wonga i innych rewizjonist\u00f3w tak w\u0142a\u015bnie by\u0142o zar\u00f3wno w\u00a0 Europie jak i w Chinach do roku 1800. Obie gospodarki by\u0142y przednowoczesnymi gospodarkami rolniczymi. Stosowa\u0142y tradycyjne techniki, wzrost wydajno\u015bci by\u0142 bardzo powolny, p\u0142ace realne nie wzrasta\u0142y. Wzrost ludno\u015bci stale grozi\u0142 kolejnymi kryzysami \u017cywno\u015bciowymi. Wed\u0142ug rewizjonist\u00f3w, Europa uciek\u0142a z tej pu\u0142apki dopiero w wieku XIX dzi\u0119ki wzrostowi wydajno\u015bci i mechanizacji, co zawdzi\u0119cza\u0142a dw\u00f3m szcz\u0119\u015bliwym trafom: tanim, bo opartym na pracy niewolniczej, zasobom Nowego \u015awiata i taniemu w\u0119glowi, kt\u00f3ry umo\u017cliwi\u0142 wdro\u017cenie mechanizacji produkcji opartej na silniku parowym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jak pokazuje Duchesne, ten obraz Europy jest nieprawdziwy. Istnieje spora literatura z\u00a0 dziedziny historii gospodarczej i statystyki historycznej, kt\u00f3ra dowodzi, \u017ce gospodarki zachodnioeuropejskie uciek\u0142y przed pu\u0142apk\u0105 maltuzja\u0144sk\u0105 znacznie wcze\u015bniej i na d\u0142ugo przez Rewolucj\u0105 Przemys\u0142ow\u0105. Duchesne odwo\u0142uje si\u0119 do prac Marka Overtona, Roberta Allena i Nicholasa Craftsa, cho\u0107 m\u00f3g\u0142by tak\u017ce si\u0119gn\u0105\u0107 do Gregory Clarka, Paolo Malanimy i Angusa Maddisona. Z tych wszystkich prac wy\u0142ania si\u0119 obraz nast\u0119puj\u0105cy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W gospodarkach wczesnonowo\u017cytnych g\u0142\u00f3wn\u0105 dziedzin\u0105 produkcji by\u0142o rolnictwo. W przypadku Anglii warto\u015b\u0107 produkcji z hektara, czyli produktywno\u015b\u0107 ziemi rolnej, ros\u0142a przez ca\u0142y wiek XVIII.\u00a0 W zale\u017cno\u015bci od zastosowanej metody szacowania wielko\u015bci produkcji rolnej, je\u015bli dla roku 1700 przyjmiemy wska\u017anik jej warto\u015bci za 100, to w roku 1750 wyni\u00f3s\u0142 on 108 lub 116, w roku 1800 \u2013 115 lub 138 a w roku 1850 \u2013 207 lub 216 (po szczeg\u00f3\u0142y radz\u0119 si\u0119gn\u0105\u0107 do trzeciego rozdzia\u0142u ksi\u0105\u017cki Marka Overtona Agricultural Revolution in England).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wzrost produktywno\u015bci ziemi rolnej szed\u0142 w Anglii w parze ze wzrostem produkcji rolnej na jednego zatrudnionego w tym sektorze. Nie by\u0142o wi\u0119c tak, \u017ce wzrost produkcji z hektara dokonywa\u0142 si\u0119 dzi\u0119ki zatrudnieniu coraz wi\u0119kszej liczby pracownik\u00f3w. I znowu, je\u015bli warto\u015b\u0107 produkcji rolnej na jednego zatrudnionego w tym sektorze w roku 1700 przyjmiemy za 100, w roku 1800 warto\u015b\u0107 ta wzros\u0142a do 141 lub 170 (w zale\u017cno\u015bci od metody szacunku) i do 197 lub 206 w roku 1850.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ros\u0142a zatem zar\u00f3wno produktywno\u015b\u0107 ziemi jak i efektywno\u015b\u0107 pracy. Ten wzrost nie nast\u0105pi\u0142 dzi\u0119ki nowym typom maszyn i nawozom sztucznym, bo pojawi\u0142y si\u0119 one p\u00f3\u017aniej, ale dzi\u0119ki nowym technologiom rolniczym, jak szerokie wprowadzenie uprawy rzepy na ziemie dot\u0105d periodycznie ugorowane (sadzenie na terenach, kt\u00f3re przedtem le\u017ca\u0142y w p\u0142odozmianie od\u0142ogiem). Rzepa sta\u0142a si\u0119 wa\u017cn\u0105 karm\u0105 umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 wzrost produkcji mi\u0119sa i istotnie zwi\u0119ksza\u0142a \u017cyzno\u015b\u0107 s\u0142abych gleb pod upraw\u0119 zb\u00f3\u017c. Po drugie, bardziej intensywnie u\u017cywano technologii tradycyjnych, na przyk\u0142ad drena\u017cu wodnego tam, gdzie drena\u017c naturalny by\u0142 za s\u0142aby<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak wi\u0119c ju\u017c w XVIII wieku Anglia (i podobnie Europa zachodnia) uciek\u0142a z pu\u0142apki maltuzja\u0144skiej. Kolejnym na to dowodem jest fakt, \u017ce gdy ludno\u015b\u0107 Anglii w okresie 1550-1800 wzros\u0142a trzy razy a w okresie 1731-1871 cztery razy, udzia\u0142 pracuj\u0105cych w rolnictwie spad\u0142 z 80% w roku 1500 do 20% w roku 1850. I cho\u0107 import \u017cywno\u015bci w roku 1851 stanowi\u0142 20% ca\u0142ej produkcji \u017cywno\u015bci to by sam nie wystarczy\u0142, gdyby nie bardzo powa\u017cny wzrost produktywno\u015bci ca\u0142ego sektora rolniczego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Natomiast zasadniczo inaczej przedstawia\u0142a si\u0119 w tym czasie sytuacja rolnictwa i gospodarki chi\u0144skiej. W historii \u015bwiata, je\u015bli jaka\u015b gospodarka realizowa\u0142a w og\u00f3le wzrost gospodarczy, by\u0142 to z regu\u0142y wzrost ekstensywny, czyli produkcja i ludno\u015b\u0107 ros\u0142y w tym samym tempie. Historyk gospodarczy Eric L. Jones wyr\u00f3\u017cnia tylko trzy historyczne przypadki, gdy realizowany by\u0142 wzrost intensywny, czyli gdy produkcja ros\u0142a szybciej od wzrostu ludno\u015bci, dzi\u0119ki czemu ros\u0142a tak\u017ce w przeliczeniu na jednego mieszka\u0144ca. By\u0142a to epoka chi\u0144skiej dynastii Sung (X &#8211; XIII wiek), epoka Tokugawa w Japonii (1600 &#8211; 1868) oraz Europa od mniej wi\u0119cej roku 1500.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wi\u0119kszo\u015b\u0107 autor\u00f3w zgadza si\u0119, \u017ce do roku 1800 wyczerpa\u0142y si\u0119 w Chinach tak\u017ce mo\u017cliwo\u015bci wzrostu ekstensywnego. Sytuacj\u0119 w Chinach Marc Elvin nazwa\u0142 pu\u0142apk\u0105 r\u00f3wnowagi wysokiego poziomu (High-Level Equilibrium Trap, w skr\u00f3cie HLET). Poniewa\u017c jej opis u Duchesne nie jest zbyt klarowny, przedstawi\u0119 t\u0119 koncepcj\u0119 wykorzystuj\u0105c inne prace (samego Marka Elvina a tak\u017ce Philipa Huanga, Daniela Little, Claire\u2019a Nguien\u2019a)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wzrost ekstensywny by\u0142 w Chinach mo\u017cliwy dop\u00f3ki mo\u017cna by\u0142o zagospodarowywa\u0107 rolniczo nowe ziemie. Na wielkim terytorium Chin by\u0142o to d\u0142ugo mo\u017cliwe, poprzez tak zwan\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 kolonizacj\u0119 Chin po\u0142udniowych. G\u0119stniej\u0105ca w p\u00f3\u0142nocnych i \u015brodkowych regionach ludno\u015b\u0107 migrowa\u0142a na nowe tereny przenosz\u0105c tam wysok\u0105 kultur\u0119 roln\u0105 opart\u0105 na wyrafinowanych systemach irygacyjnych. Dzi\u0119ki za\u015b ma\u0142o wymagaj\u0105cym ro\u015blinom Nowego \u015awiata (kukurydza i ziemniak) by\u0142o tak\u017ce mo\u017cliwe zamieni\u0107 s\u0142abe ziemie w ziemie uprawne. W ten spos\u00f3b a\u017c do XVIII wieku nie by\u0142o silnych bod\u017ac\u00f3w do wdra\u017cania innowacji pracooszcz\u0119dnych. To oznacza\u0142o brak nie tylko samych innowacji tego typu, ale zawsze poprzedzaj\u0105cych je prac koncepcyjnych oraz nietworzenie okre\u015blonej kultury proinnowacyjnej. Niemniej, innowacje by\u0142y, ale by\u0142y to innowacje pracoch\u0142onne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gdy niemal ca\u0142\u0105 dost\u0119pn\u0105 ziemi\u0119 wykorzystano (mniej wi\u0119cej do roku 1800), populacja by\u0142a ju\u017c niezwykle liczna (1820 \u2013 381 mln.), ale \u201ehamulec maltuzja\u0144ski\u201d (produkcja \u017cywno\u015bci nie nad\u0105\u017ca za rosn\u0105cym popytem i nast\u0119puje w efekcie kryzys ludno\u015bciowy) dzia\u0142a\u0142 jeszcze s\u0142abo, bo specyfika uprawy ry\u017cu umo\u017cliwi\u0142a jeszcze przez pewien czas dalszy wzrost produkcji (a zatem i ludno\u015bci) przez zwi\u0119kszanie nak\u0142ad\u00f3w pracy na jednostk\u0119 powierzchni ziemi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">D\u0142ugo dost\u0119pne rezerwy ziemi i ich wysoka produktywno\u015b\u0107 okaza\u0142y si\u0119 wi\u0119c, paradoksalnie, pu\u0142apk\u0105. Gdy bowiem nadszed\u0142 kres mo\u017cliwo\u015bci takiego rozwoju, bo nie by\u0142o ani nowych ziem ani mo\u017cliwo\u015bci dalszego zwi\u0119kszenia jej produktywno\u015bci przy pomocy tradycyjnych, pracoch\u0142onnych technologii, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce osi\u0105gni\u0119ty bardzo wysoki poziom populacji zapobiega tworzeniu istotnych nadwy\u017cek kapita\u0142owych, bo prawie ca\u0142a produkcja jest przeznaczana na podstawowe utrzymanie ludno\u015bci rolniczej. Liczna populacja nie tylko \u201ezjada\u0142a\u201d wi\u0119kszo\u015b\u0107 potencjalnych nadwy\u017cek, ale i stanowi\u0142a wielki rezerwuar taniej si\u0142y roboczej, kt\u00f3ry skutecznie rywalizowa\u0142 z potencjaln\u0105, kapita\u0142och\u0142onn\u0105, pracooszcz\u0119dn\u0105 mechanizacj\u0105 i modernizacj\u0105, kt\u00f3ra okazywa\u0142a si\u0119 po prostu za droga. Ponadto chi\u0144ski protoprzemys\u0142 (w\u0142\u00f3kienniczy i tekstylny) by\u0142 finansowany i kontrolowany przez bogatych kupc\u00f3w, kt\u00f3rzy niszczyli w zarodku konkurencj\u0119 skutecznie lobbuj\u0105c za prawem, kt\u00f3re uniemo\u017cliwia\u0142o bezpo\u015brednim producentom tekstyli\u00f3w akumulacj\u0119 \u015brodk\u00f3w i tworzenie wydajnych i pracooszcz\u0119dnych technologii. Sprawnie dzia\u0142aj\u0105cy chi\u0144ski mechanizm rynkowy skutecznie \u0142agodzi\u0142 kryzysy lokalne przesuwaj\u0105c efektywnie \u015brodki tam, gdzie wyst\u0119powa\u0142 ich niedob\u00f3r i nie tworz\u0105c przez to lokalnych impuls\u00f3w do wzrostu wydajno\u015bci. Nie bez znaczenia, zdaniem Elvina, by\u0142o te\u017c odchodzenie wy\u017cszych warstw chi\u0144skiego spo\u0142ecze\u0144stwa od taoizmu, sprzyjaj\u0105cego naukom \u015bcis\u0142ym i technice, na rzecz konfucjanizmu skupionego na etyce, literaturze i filozofii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wok\u00f3\u0142 szczeg\u00f3\u0142\u00f3w przedstawionej wy\u017cej koncepcji Elvina, zaprezentowanej w roku 1972, toczy\u0142y si\u0119 gor\u0105ce dyskusje i spory, ale podstawowe fakty s\u0105 trudne do zanegowania. Mi\u0119dzy rokiem 1700 a 1820\u00a0 ludno\u015b\u0107 Chin wzros\u0142a prawie trzykrotnie, ze 138 do 381 milion\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w. Wielkim osi\u0105gni\u0119ciem chi\u0144skiej gospodarki by\u0142o zwi\u0119kszenie w tym okresie o ten sam rz\u0105d wielko\u015bci Produktu Krajowego Brutto. R\u00f3wnowaga pomi\u0119dzy wzrostem PKB, wzrostem produkcji rolnej a rosn\u0105c\u0105 liczb\u0105 ludno\u015bci wchodzi\u0142a na coraz wy\u017cszy poziom. Ale ta r\u00f3wnowaga, osi\u0105gana tradycyjnymi technologiami sta\u0142a si\u0119 zarazem pu\u0142apk\u0105, gdy\u017c zablokowa\u0142a dalszy rozw\u00f3j, ju\u017c przy pomocy nowych metod, nowych technologii i du\u017cych nak\u0142ad\u00f3w kapita\u0142owych. Bardzo liczna populacja wch\u0142ania\u0142a potencjalne nadwy\u017cki, tania si\u0142a robocza blokowa\u0142a kapita\u0142och\u0142onne innowacje, chi\u0144skie elity nie mia\u0142y nastawienia proinnowacyjnego a klasa kupiecka blokowa\u0142a akumulacj\u0119 kapita\u0142u swych potencjalnych, krajowych konkurent\u00f3w. Jak pisze Duchesne, sytuacja by\u0142a gro\u017aniejsza ni\u017c w klasycznym cyklu maltuzja\u0144skim, kt\u00f3ry po kryzysie przechodzi si\u0119 w kolejn\u0105 faz\u0119 wzrostu. Tym razem, bez zasadniczo nowych technologii chi\u0144ska gospodarka skazana by\u0142a na d\u0142ugotrwa\u0142y stan stagnacyjny. I tak si\u0119 sta\u0142o.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Krytyczn\u0105 analiz\u0119 prac Andre Gunder Franka, kt\u00f3r\u0105 zaprezentowa\u0142 Duchesne chcia\u0142bym spuentowa\u0107 fragmentem \u015bwietnego artyku\u0142u Josepha M. Bryanta na temat rewizjonistycznej wersji historii globalnej. Bryant zadaje trzy retoryczne pytania: \u201eProponuj\u0105c t\u0119 zadziwiaj\u0105co \u201enowatorsk\u0105\u201d socjologi\u0119 historyczn\u0105 [wygrana Europy efektem serii szcz\u0119\u015bliwych traf\u00f3w \u2013 przyp. JK] a de facto ahistoryczn\u0105 i anty-socjologiczn\u0105 &#8211; rewizjoni\u015bci s\u0105 zobowi\u0105zani do szeregu wyja\u015bnie\u0144. Je\u015bli przewaga Europy rzekomo narodzi\u0142a si\u0119 dopiero w przededniu industrializacji, jak wyja\u015bni\u0107 trzy poprzednie stulecia europejskich podboj\u00f3w i coraz bardziej widoczn\u0105 niezdolno\u015b\u0107 wschodnich pot\u0119g do odparcia niechcianych intruz\u00f3w. Je\u015bli za rewizjonistami za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce pod koniec wieku XVIII g\u0142\u00f3wne gospodarki Azji by\u0142y r\u00f3wnie\u00a0 innowacyjne i dynamiczne co Europa, czemu wschodnie imperia nie potrafi\u0142y cz\u0119\u015bci swojej prosperity skierowa\u0107 na lepsze przygotowanie militarne, zw\u0142aszcza, \u017ce europejska obecno\u015b\u0107 wojskowa nie pozostawia\u0142a z\u0142udze\u0144 co do zagro\u017ce\u0144 jakie gro\u017c\u0105 pa\u0144stwom, kt\u00f3re trac\u0105 kontrol\u0119 nad swoimi granicami, terytorium i populacj\u0105? I wreszcie najwa\u017cniejsze, je\u015bli stopie\u0144 rozwoju Europy zachodniej by\u0142 por\u00f3wnywalny z przedindustrialnymi cywilizacjami Wschodu, jak by\u0142 mo\u017cliwy w Europie nag\u0142y prze\u0142om ku industrializacji, bez d\u0142ugiego procesu przygotowawczego, kt\u00f3ry zmienia spo\u0142eczne nastawienia i nawyki ekonomiczne, wykszta\u0142ca odpowiedni potencja\u0142 technologiczny i tworzy system sie\u0107 finansowych instytucji, kt\u00f3re potrafi\u0105 organizowa\u0107 kapita\u0142 konieczny dla ci\u0105g\u0142ego procesu inwestycyjnego? [The West and the Rest Revisited, str. 410-411]<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Europa_nieprzypadkowy_sukces\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Europa: nieprzypadkowy sukces<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>(Rozdzia\u0142 3. Whence the Industrial Divergence?)<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gdyby z powy\u017cszego tytu\u0142u wykre\u015bli\u0107 s\u0142owo \u201enie\u201d, nowy tytu\u0142 by\u0142by streszczeniem tego, co rewizjoni\u015bci my\u015bl\u0105 o historii Europy. Duchesne kolejny rozdzia\u0142 po\u015bwi\u0119ca tak w\u0142a\u015bnie my\u015bl\u0105cemu historykowi, Kenneth\u2019owi Pomeranzowi, autorowi bardzo znanej ksi\u0105\u017cki \u201eWielkie Rozwidlenie\u201d (Great Divergence).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ju\u017c przed Rewolucj\u0105 Przemys\u0142ow\u0105 my\u015bliciele O\u015bwiecenia starali si\u0119 wskaza\u0107 i wyja\u015bni\u0107 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy Wschodem i Zachodem. Wskazywali przede wszystkim na europejski geniusz wolno\u015bci i despotyczny charakter Azji. Na Bliskim Wschodzie i w Chinach wcze\u015bnie dokona\u0142a si\u0119 imperialna unifikacja, jedynie przerywana kr\u00f3tkimi okresami decentralizacji. Tylko Europa, jak pisa\u0142 Monteskiusz, rz\u0105dzona by\u0142a przez wiele \u015bredniej wielko\u015bci pa\u0144stw. Pa\u0144stwa stanowe, pog\u0142\u0119bia\u0142y podzia\u0142 w\u0142adzy mi\u0119dzy kr\u00f3l\u00f3w, ksi\u0105\u017c\u0119ta, miasta i Ko\u015bci\u00f3\u0142. Ka\u017cdy stan posiada\u0142 swoje w\u0142asne prawa i obowi\u0105zki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Szukaj\u0105c przyczyn tych r\u00f3\u017cnic O\u015bwiecenie spogl\u0105da\u0142o na czynniki ekologiczne i geograficzne le\u017c\u0105ce u podstaw azjatyckiej despotycznej unifikacji i europejskiego ducha wolno\u015bci. Azja to rozleg\u0142e r\u00f3wniny i rolnictwo oparte na wielkich systemach irygacyjnych. Sprzyja\u0142o to powstawaniu du\u017cych organizm\u00f3w komunalnych i wielkich prac publicznych przy ich konstrukcji i utrzymywaniu. Scentralizowany, biurokratyczny system budowy i nadzoru sprzyja\u0142\u00a0 \u015bci\u015blejszemu zwi\u0105zaniu rolnika z ziemi\u0105 i podporz\u0105dkowaniu jego \u017cycia pa\u0144stwu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Natomiast pejza\u017c europejski rozdzielony by\u0142 licznymi \u0142a\u0144cuchami g\u00f3rskimi a produkcja rolna uzale\u017cniona od opad\u00f3w. Ekologia sprzyja\u0142a politycznej fragmentacji, ta rywalizacji i konkurencji, te za\u015b wyklucza\u0142y gro\u017ab\u0119 paneuropejskiej despotii. Europejskie rolnictwo zale\u017ca\u0142o od deszczu i opiera\u0142o si\u0119 na mniejszych, niezale\u017cnych jednostkach produkcji rolnej. Wszelka centralizacja decyzji mia\u0142a ograniczony charakter a p\u00f3\u0142niewolnicze przywi\u0105zanie rolnika do ziemi szybko ust\u0105pi\u0142o miejsca stosunkom towarowym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, te przemy\u015blenia ludzi O\u015bwiecenia ka\u017c\u0105 w nich widzie\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a a przynajmniej inspiracje klasycznych ju\u017c dwudziestowiecznych prac na temat wschodnich imperi\u00f3w, czy to Karla Wittfogela czy Erica L. Jonesa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od niedawna te obserwacje zosta\u0142y przes\u0142oni\u0119te pracami, kt\u00f3re g\u0142osz\u0105, \u017ce istotna r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy Europ\u0105 i Azj\u0105 nast\u0105pi\u0142a dopiero po O\u015bwieceniu a zasadnicze pytanie nie powinno brzmie\u0107, czemu w Europie by\u0142o wi\u0119cej wolno\u015bci, ale czemu Europa i Anglia by\u0142y pierwszym regionem \u015bwiata, w kt\u00f3rym obserwujemy trwa\u0142y wzrost gospodarczy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eWielkie rozwidlenie\u201d Kena Pomeranza to jedna z najbardziej wp\u0142ywowych prac po\u015bwi\u0119conych odpowiedzi na to pytanie. Ksi\u0105\u017cka sta\u0142a si\u0119 ortodoksyjnym dzie\u0142em nurtu wielokulturowego. M\u00f3wi si\u0119 o niej, \u017ce wyznaczy\u0142a nowy paradygmat. Jest szczeg\u00f3\u0142owa, z wielk\u0105 ilo\u015bci\u0105 tabel, oblicze\u0144 i cytat\u00f3w z prac ekonomicznych na temat Europy i Chin. Jej krytyczna analiza dokonana przez Duchesne wymaga\u0142a ponownego, dok\u0142adnego zbadania \u017ar\u00f3de\u0142, na kt\u00f3re powo\u0142uje si\u0119 Pomeranz. Okaza\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas, \u017ce wiele cytowanych \u017ar\u00f3de\u0142 ukrywa pod swym pozornym bogactwem spore braki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eWielkie rozwidlenie\u201d formu\u0142uje pi\u0119\u0107 zasadniczych tez.<\/span><\/p>\n<ol>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W okresie 1750 \u2013 1800 \u015brednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia w Anglii i Chinach (dolina Jangcy) by\u0142a taka sama lub nawet w Chinach by\u0142a d\u0142u\u017csza.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chi\u0144ski rynek ziemi i pracy by\u0142 r\u00f3wnie wolny albo i bardziej ni\u017c w Europie. Si\u0142a robocza posiada\u0142a wi\u0119cej swobody migracji, by\u0142a bardziej mobilna.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W Europie by\u0142o wi\u0119cej byd\u0142a na g\u0142ow\u0119, natomiast Chiny mia\u0142y wi\u0119ksze zbiory na akr i w przeliczeniu na jedno ziarno. Chiny mia\u0142y zatem przewag\u0119 w technologiach oszcz\u0119dzaj\u0105cych ziemi\u0119. Anglia do roku 1850 nie odnotowa\u0142a \u017cadnej rewolucji rolniczej, w okresie 1750 \u2013 1850 wydajno\u015b\u0107 na akr nie wzros\u0142a w spos\u00f3b znacz\u0105cy. W Europie bardziej rozwini\u0119te by\u0142o g\u00f3rnictwo i metalurgia, w Chinach \u2013 wi\u0119ksza by\u0142a produktywno\u015b\u0107 tekstyli\u00f3w.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W XVIII wieku nigdzie nie nast\u0105pi\u0142 prze\u0142om industrialny. Ani Chiny ani Europa nie podnios\u0142y do XIX wieku wydajno\u015bci pracy. By\u0142y to gospodarki przedprzemys\u0142owe w kleszczach pu\u0142apki maltuzja\u0144skiej (populacja ro\u015bnie geometrycznie, produkcja \u017cywno\u015bci arytmetycznie, nieuchronne kryzysy prowadz\u0105 do drastycznego spadku ludno\u015bci i cykl zaczyna si\u0119 ponownie).<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tani w\u0119giel i zasoby Nowego \u015awiata umo\u017cliwi\u0142y Anglii industrializacj\u0119 i unikni\u0119cie wzoru gospodarki opartej na intensywnym wykorzystaniu si\u0142y roboczej. Chiny tych mo\u017cliwo\u015bci ni mia\u0142y i musia\u0142y i\u015b\u0107 star\u0105 drog\u0105.<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tylko tezy 3 i 4 (zast\u00f3j rolnictwa angielskiego w XVIII wieku, Chiny i Europa w kleszczach maltuzja\u0144skich), je\u015bli rzeczywi\u015bcie stwierdzaj\u0105 stan faktyczny, stanowi\u0105 wyzwanie dla tradycyjnego podkre\u015blania znaczenia europejskiej kultury i europejskich instytucji. Natomiast w przypadku pozosta\u0142ych tez:<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli teza nr 1 (podobna \u015brednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia w Chinach i Europie) jest prawdziwa, jest tylko zanegowaniem przekonania samego Malthusa na temat XVIII wiecznych Chin, jako spo\u0142ecze\u0144stwa zacofanego, w kt\u00f3rym stopy urodze\u0144 i zgon\u00f3w by\u0142y wysokie a konsumpcja na g\u0142ow\u0119 spada\u0142a. Natomiast por\u00f3wnywanie \u015bredniej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia i standardu \u017cycia niewiele m\u00f3wi o trendach technologicznych i og\u00f3lnych kierunkach rozwoju ekonomicznego r\u00f3\u017cnych spo\u0142ecze\u0144stw. Przyk\u0142adowo, poziom dni\u00f3wkowych p\u0142ac realnych w Anglii w okresie 1300 \u2013 1800 by\u0142 podobny a technologia i poziom rozwoju gospodarczego w roku 1300 i 1800 by\u0142y bardzo r\u00f3\u017cne. Tak\u017ce w spo\u0142eczno\u015bciach epoki kamiennej panowa\u0142a relatywna zamo\u017cno\u015b\u0107, dzi\u0119ki kontroli wielko\u015bci populacji i egalitarnej etyce. R\u00f3wnie\u017c spo\u0142eczno\u015bci \u0142owc\u00f3w i zbieraczy mia\u0142y wy\u017cszy standard \u017cycia ni\u017c przeci\u0119tni rolnicy albo z nimi s\u0105siaduj\u0105cy albo nast\u0119puj\u0105cy po nich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podobnie ma si\u0119 rzecz z tez\u0105 nr 2 (podobnie regulowany rynek pracy w Chinach i Europie). Je\u017celi okaza\u0142aby si\u0119 prawdziwa, by\u0142oby to argumentem przeciw neoklasycznej teorii ekonomicznej, wi\u0105\u017c\u0105cej wzrost gospodarczy ze stopniem pa\u0144stwowej regulacji. Teoria ta g\u0142osi, \u017ce Europa Zachodnia by\u0142a bardziej zaawansowana gospodarczo, bo by\u0142y tam najmniej regulowane na \u015bwiecie rynki. Je\u017celi wi\u0119c to Pomeranz ma racj\u0119 a nie teoria neoklasyczna, oznacza to, \u017ce w Europie i Chinach by\u0142y podobne stopnie komercjalizacji. Niewiele to jednak m\u00f3wi o przysz\u0142ym rozwoju gospodarczym i stopniu innowacyjno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Natomiast kluczowa dla Pomeranza teza nr 5 (\u017ar\u00f3d\u0142a angielskiej industrializacji) ma sens tylko w\u00f3wczas, je\u015bli jego praca obali tradycyjny pogl\u0105d, \u017ce Europa wesz\u0142a na odmienn\u0105 drog\u0119 rozwoju gospodarczego ju\u017c w XVIII wieku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak wi\u0119c filarem ksi\u0105\u017cki Pomeranza s\u0105 trzy twierdzenia: \u017ce Europa i Anglia nie mia\u0142y w XVIII wieku \u017cadnej znacz\u0105cej przewagi technologicznej nad Chinami, \u017ce do roku 1800 Europa sta\u0142a w obliczu powa\u017cnych barier surowcowych i \u017ce przed rokiem 1850 nie by\u0142o w Europie \u017cadnych istotnych zmian produktywno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tezy te maj\u0105 dla Pomeranza kluczowe znaczenie. Zr\u00f3wnanie sytuacji gospodarczej, populacyjnej i ekologicznej Europy i Chin w wieku XVIII pozwala mu dalej uzasadnia\u0107, \u017ce tylko Ameryka, jej zasoby, jej niewolnicza praca oraz tani w\u0119giel angielski umo\u017cliwi\u0142y Anglii i Europie ucieczk\u0119 z maltuzja\u0144skiej pu\u0142apki (wzrost demograficzny powstrzymywany przez niemo\u017cno\u015b\u0107 rolnictwa to wzrostu produkcji nad\u0105\u017caj\u0105cej za popytem). Europejski skok do przodu i wyprzedzenie Chin b\u0119d\u0105 wi\u0119c przez Pomeranza przesuni\u0119te a\u017c do XIX wieku. To za\u015b pozwala mu twierdzi\u0107, \u017ce sukces Europy nie by\u0142 efektem d\u0142ugiego dojrzewania unikalnej kultury i cywilizacji a jedynie skutkiem przypadku i szcz\u0119\u015bliwych traf\u00f3w, czyli odkrycia Nowego \u015awiata i taniego w\u0119gla.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, Pomeranz zdaje si\u0119 przy tym zapomina\u0107, \u017ce Francja, nie dysponuj\u0105ca w\u0119glem, te\u017c rozpocz\u0119\u0142a proces industrializacji tyle \u017ce oparty na energii wodnej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duchesne stwierdza, \u017ce tezy nr 3 i 4 s\u0105 s\u0142abo przez Pomeranza uargumentowane. Wiele \u017ar\u00f3de\u0142 jest \u017ale interpretowanych. Dwie trzecie ksi\u0105\u017cki analizuje nienajistotniejsze tezy nr 1 i 2 a tylko jedna trzecia \u2013 kluczowe twierdzenia nr 3, 4 i 5. Krytyczna analiza \u201eWielkiego rozwidlenia\u201d musi wi\u0119c wykaza\u0107 brak empirycznych podstaw do uznania tez nr 3 i 4.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Czytaj\u0105c Pomeranza trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce jest on cz\u0119sto niesp\u00f3jny w swojej argumentacji. Stwierdza na przyk\u0142ad, \u017ce w roku 1800 zar\u00f3wno w Europie jak i w Chinach istnia\u0142a bardzo silna presja populacyjna na ziemi\u0119 (czyli deficyt ziemi rolnej do produkcji \u017cywno\u015bci w ilo\u015bci odpowiadaj\u0105cej wielko\u015bci i wzrostowi populacji). Tyle \u017ce o tych trudno\u015bciach ekologicznych raz m\u00f3wi w odniesieniu do ca\u0142ej Europy i Chin a innym razem twierdzi, \u017ce presji tej nie by\u0142o w ca\u0142ej Europie a tylko w Europie Zachodniej. Innym jeszcze razem, \u017ce nie by\u0142o jej w Europie Zachodniej a tylko w Anglii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kiedy Pomeranz stwierdza, \u017ce Europa (ca\u0142a, tylko zachodnia, tylko Anglia?) w drugiej po\u0142owie XVIII wieku zderzy\u0142a si\u0119 z ekologicznymi barierami wzrostu: brakiem ziemi, brakiem drewna i w efekcie wzrostem cen, musi odnie\u015b\u0107 si\u0119 do znanych powszechnie fakt\u00f3w, \u017ce niewykorzystanej ziemi by\u0142o du\u017co a wielkim rezerwuarem zasobowym by\u0142a Europa wschodnia, Rosja i Skandynawia. Co do niewykorzystanej ziemi, zdaniem Pomeranza, nie mog\u0142a by\u0107 ona wykorzystana produkcyjnie ze wzgl\u0119du na organizacj\u0119 i struktur\u0119 europejskiego rolnictwa: du\u017ce rozdrobnienie, brak wolnego obrotu, zale\u017cno\u015bci feudalne. Podpiera si\u0119 tutaj pracami Jamesa Goldsmitha i George\u2019e Granthama, ale jest to s\u0142abe wsparcie, gdy\u017c obaj ci autorzy opisuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c,\u00a0 jak te przeszkody by\u0142y pokonywane.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Spojrzenie na bogat\u0105 literatur\u0119 przedmiotu (Mark Overton, Philip T. Hoffman, Michael Anderson, Massimo Livi-Bacci, Colin Heywood, Emmanuael Le Roy Ladurie, Roger Magraw) ods\u0142ania inny obraz. We Francji w okresie 1750 \u2013 1850 produkcja zbo\u017ca wzros\u0142a znacznie bez istotnych zmian technicznych. Od roku 1750 ca\u0142a Europa zachodnia zacz\u0119\u0142a si\u0119 stopniowo uwalnia\u0107 z kleszczy maltuzja\u0144skiej pu\u0142apki. W rolnictwie efektywno\u015b\u0107 wykorzystania nak\u0142ad\u00f3w (praca, kapita\u0142, surowce), liczona miernikiem TFP, dla Basenu Paryskiego, jednego z lepiej rozwini\u0119tych region\u00f3w Francji, ros\u0142a ju\u017c od wieku XVI. \u015arednioroczny wzrost TFP w wieku XVI wynosi\u0142 tam 0,3-0,4%. Jeszcze wy\u017csze wzrosty TFP\u00a0 by\u0142y w wieku XVII w regionie Francji po\u0142udniowo wschodniej &#8211; 0,5-0,7%. Wska\u017anik TFP ujmuje wzrost produktywno\u015bci ca\u0142o\u015bciowo, co likwiduje k\u0142opoty z osobnymi pomiarami albo produktywno\u015bci ziemi albo pracy albo kapita\u0142u, kiedy to wzrost jednego wska\u017anika mo\u017ce si\u0119 dokonywa\u0107 kosztem spadku innego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W okresie od XVI do XVIII wieku plony pszenicy na jednostk\u0119 powierzchni ziemi uprawnej we Francji wzros\u0142y o 30%, a plony owsa o 40%. By\u0142y jeszcze kryzysy g\u0142odu, ale od roku 1720 zdarza\u0142y si\u0119 coraz rzadziej. Co do wzrostu produkcji rolnej, s\u0105 r\u00f3\u017cne szacunki dla wieku XVIII. Wed\u0142ug jednego, produkcja wzros\u0142a o 60%, za\u015b ludno\u015b\u0107 o 28%. Wed\u0142ug innego szacunku wzrost produkcji w wieku XVIII by\u0142 mniejszy, wynosi\u0142 30-40%. Jeszcze lepiej przedstawia si\u0119 sytuacja dla Basenu Paryskiego. Wska\u017anik TFP wzr\u00f3s\u0142 mi\u0119dzy rokiem 1780 a 1820 o 45%.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wszystko to nast\u0105pi\u0142o bez mechanizacji rolnictwa i stosowania nawoz\u00f3w sztucznych, lecz dzi\u0119ki zamianie pastwisk, wrzosowisk, moczar\u00f3w i ugor\u00f3w w ziemie uprawne oraz wprowadzeniu nowych odmian zbo\u017ca i ro\u015blin paszowych. Dzi\u0119ki tym posuni\u0119ciom w ci\u0105gu ostatnich 30 lat XVIII wieku zwi\u0119kszono area\u0142 ziem obj\u0119tych upraw\u0105 z 19 do 24 milion\u00f3w hektar\u00f3w, za\u015b liczba inwentarza \u017cywego wzros\u0142a w ci\u0105gu 20 lat (1815 \u2013 1835) o 50%<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podobny obraz rosn\u0105cej produktywno\u015bci rolnictwa rysuje si\u0119 tak\u017ce w odniesieniu do Niemiec. Richard Tilly opieraj\u0105c si\u0119 na r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3d\u0142ach i \u015bwiadom niedoskona\u0142o\u015bci historycznych szacunk\u00f3w, obliczy\u0142 \u015brednioroczne stopy wzrostu produkcji rolniczej netto w Niemczech na jednego zatrudnionego w tym sektorze. I tak, dla lat 1816\u20131822 \u015brednioroczna stopa wzrostu wynosi\u0142a 1,61, dla okresu 1822\u20131831 &#8211; 2,59 a dla okresu 1831\u20131860 &#8211; 1,46. Je\u015bli dodamy do tego om\u00f3wion\u0105 ju\u017c dynamik\u0119 rolnictwa angielskiego, mo\u017cna wysnu\u0107 wniosek, \u017ce w wieku XVIII Europa nie do\u015bwiadcza\u0142a ekologicznych limit\u00f3w wzrostu ekonomicznego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pomeranz jest poniek\u0105d tych fakt\u00f3w \u015bwiadom, ale twierdzi, \u017ce rozw\u00f3j rolnictwa europejskiego nast\u0105pi\u0142 dzi\u0119ki zwi\u0119kszeniu intensywno\u015bci pracy, czyli bez wzrostu dochodu na g\u0142ow\u0119. Jego zdaniem sytuacja zmusza\u0142a ch\u0142op\u00f3w do ci\u0119\u017cszej pracy, poniewa\u017c efekty dni\u00f3wki zmniejsza\u0142y si\u0119. Wzrost produkcji w okresie 1500 \u2013 1800 nast\u0119powa\u0107 mia\u0142 dzi\u0119ki wi\u0119kszej ilo\u015bci w\u0142o\u017conej pracy a nie dzi\u0119ki wzrostowi wydajno\u015bci. Pomeranz odwo\u0142uje si\u0119 tu do koncepcji Jana de Vriesa o tzw. Rewolucji Pracowito\u015bci (Industrious Revolution). Dodam od siebie, \u017ce mia\u0142a ona miejsce w okresie 1600 \u2013 1800 poprzedzaj\u0105c Rewolucj\u0119 Przemys\u0142ow\u0105. Rewolucja Pracowito\u015bci objawia\u0142a si\u0119 decyzjami gospodarstw domowych o redukcji czasu wolnego na rzecz dodatkowej pracy z uwagi na rosn\u0105c\u0105 u\u017cyteczno\u015b\u0107 kra\u0144cow\u0105 dochod\u00f3w pieni\u0119\u017cnych i przesuni\u0119ciem czasu b\u0119d\u0105cego w dyspozycji, z produkcji d\u00f3br i us\u0142ug na w\u0142asne potrzeby na produkcj\u0119 d\u00f3br rynkowych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pomeranz myli jednak koncepcj\u0119 de Vriesa z analiz\u0105 Philipa Huanga o inwolucji, czyli rozwoju wstecznym gospodarki chi\u0144skiej w tym samym okresie. Inwolucja polega\u0142a, zdaniem Huanga, na konieczno\u015bci przeznaczania przez gospodarstwo domowe coraz wi\u0119kszych nak\u0142ad\u00f3w pracy, bo zarobek na jednostk\u0119 czasu pracy by\u0142 coraz mniejszy. O ile w Europie rodziny chcia\u0142y pracowa\u0107 wi\u0119cej i mie\u0107 mniej wolnego czasu, ale po to, by zwi\u0119kszy\u0107\u00a0 w\u0142asn\u0105 produkcj\u0119 d\u00f3br rynkowych a przez to w\u0142asn\u0105 si\u0142\u0119 nabywcz\u0105 na zakup innych, atrakcyjnych d\u00f3br na rynku, o tyle rolnicy chi\u0144scy musieli pracowa\u0107 d\u0142u\u017cej, bo coraz mniej zarabiali.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pomeranz twierdzi, \u017ce w okresie 1500 \u2013 1800 ros\u0142a w Europie liczba przepracowanych roboczogodzin a standard \u017cycia pozostawa\u0142 w zasadzie niezmieniony. Odnosi si\u0119 tutaj do statystyk p\u0142ac realnych. Taka argumentacja \u015bwiadczy albo o braku znajomo\u015bci zagadnienia, o co Pomeranza nie podejrzewam albo o \u015bwiadomym przemilczaniu toku rozumowania de Vriesa. Rewolucja Pracowito\u015bci w okresie 1600 \u2013 1800 to tak\u017ce skokowe zmniejszenie wolnych dni w roku. Pod koniec XV wieku pracowano w Europie tylko 250 \u2013 260 dni w roku. Od XVI wieku, g\u0142\u00f3wnie za spraw\u0105 Reformacji, zacz\u0119\u0142o si\u0119 zwi\u0119kszanie liczby dni i liczby godzin pracy. Analizuj\u0105c rynek pracy i standard \u017cycia w okresie 1500 \u2013 1800 nale\u017cy skoncentrowa\u0107 uwag\u0119 nie na p\u0142acach dni\u00f3wkowych, ale na rocznych dochodach gospodarstw domowych. Te ros\u0142y, gdy\u017c stagnacja p\u0142ac realnych w obliczu coraz bogatszej oferty rynkowej sk\u0142ania\u0142a gospodarstwa domowe do zwi\u0119kszenia liczby przepracowanych dni w roku, aktywizacji zawodowej kobiet i dzieci oraz do wzrostu intensywno\u015bci pracy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tych argument\u00f3w de Vriesa Duchesne niestety nie prezentuje. Stwierdza natomiast, zgodnie z prawd\u0105, \u017ce z rozumowania Pomeranza o stagnacji dni\u00f3wkowych p\u0142ac realnych nie p\u0142ynie \u017caden wniosek na temat produktywno\u015bci gospodarki europejskiej. M\u00f3wi to jedynie o s\u0142abym zorganizowaniu pracownik\u00f3w w owych czasach. Je\u015bli spojrzymy \u2013 pisze Duchesne \u2013 na wzrost p\u0142ac realnych i wzrost produktu netto na g\u0142ow\u0119, okazuje si\u0119, \u017ce te pierwsze w okresie 1840 &#8211; 1870 ros\u0142y \u015brednio rocznie o 1\/3% a produkt netto o 1%. Tak wi\u0119c kosztem p\u0142ac ros\u0142y inwestycje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">XVIII wieczn\u0105 Angli\u0119 przedstawia Pomeranz jako kraj stoj\u0105cy w obliczu kolejnej katastrofy typu maltuzja\u0144skiego (skokowa korekta ludno\u015bciowa w wyniku nienad\u0105\u017cania poda\u017cy \u017cywno\u015bci za popytem coraz wi\u0119kszej populacji). Jego zdaniem, Anglia w XVIII wieku mia\u0142a bardzo niewiele niewykorzystanych zasob\u00f3w. Jako przyk\u0142ad wymienia przemys\u0142 metalurgiczny. Rosn\u0105cy deficyt drewna u\u017cywanego w piecach hutniczych w okresie 1500 \u2013 1630 spowodowa\u0142 wzrost jego ceny o 700%. W przemy\u015ble metalowym zapanowa\u0142 zast\u00f3j. Tylko w latach 1763 \u2013 1795 ceny \u017celaza wzros\u0142y dwukrotnie. Z kolei rolnictwo do roku 1750 napotka\u0142o ostateczny hamulec rozwoju. Dalsze zwi\u0119kszanie produkcji rolnej by\u0142o niemo\u017cliwe bez technologicznego prze\u0142omu. W latach 1750 \u2013 1850\u00a0 zbiory w przeliczeniu na akr ziemi uprawnej by\u0142y niezmienne. Ta niezdolno\u015b\u0107 rolnictwa angielskiego do wzrostu produkcji w \u015blad za rosn\u0105c\u0105 liczb\u0105 ludno\u015bci spowodowa\u0142a wzrost cen zbo\u017ca. Punktem krytycznym by\u0142y lata 1760 \u2013 1790. Ceny zbo\u017ca wzros\u0142y o 40% a p\u0142ace realne albo by\u0142y w stagnacji albo mala\u0142y.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wszystkie te tezy opiera Pomeranz na dw\u00f3ch \u017ar\u00f3d\u0142ach, artykule Gregory Clarka i ksi\u0105\u017cce Michaela Ambrosoli. Jednak autorzy ci s\u0105 o wiele mniej pesymistyczni ni\u017c opisy ich prac w ksi\u0105\u017cce Pomeranza. Za\u015b w roku 1991 Clark napisa\u0142 inny tekst, o wiele bardzie optymistyczny w swej wymowie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opinia zawarta w \u201eWielkim Rozwidleniu\u201d, \u017ce Anglia do roku 1770 z coraz wi\u0119ksz\u0105 trudno\u015bci\u0105 mog\u0142a zwi\u0119ksza\u0107 produkcj\u0119 w przeliczeniu na akr, nie znajduje potwierdzenia w specjalistycznej literaturze tego zagadnienia (Robert Allen, Maxine Berg, Liam Brunt, B.A. Holderness,\u00a0 Pat Hudson, Mark Overton, Edward A. Wrigley). Obraz, jaki si\u0119 z niej wy\u0142ania jest nast\u0119puj\u0105cy. W okresie 1300 \u2013 1700 istnia\u0142a chwiejna r\u00f3wnowaga mi\u0119dzy produkcj\u0105 roln\u0105 a wielko\u015bci\u0105 populacji. Z\u0142e zbiory \u0142atwo zamienia\u0142y si\u0119 w g\u0142\u00f3d, ale rolnictwo angielskie odnotowywa\u0142o znacz\u0105cy, cho\u0107 nieregularny wzrost produktywno\u015bci. Jak obliczy\u0142 Liam Brunt, w wieku XVIII produkcja rolna w przeliczeniu na akr wzros\u0142a w Anglii o 70%. Robert Allen pisze o du\u017cym wzro\u015bcie produktywno\u015bci od roku 1520. Mark Overton szacuje, \u017ce produkcja na akr liczona w buszlach (1 buszel = ok. 35 litr\u00f3w) w okresie 1580 \u2013 1710 wzros\u0142a o 68%, przez reszt\u0119 wieku XVIII jedynie o 17% po czym nast\u0105pi\u0142o przyspieszenie od roku 1800. S\u0105 jednak i inne szacunki, \u017ce wzrost produkcji z akra by\u0142 mniejszy w pierwszej po\u0142owie XVIII wieku ni\u017c w drugiej po\u0142owie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wzrost produkcji rolnej w przeliczeniu na jednostk\u0119 ziemi uprawnej nie dokonywa\u0142 si\u0119 w Anglii kosztem zmniejszenia wydajno\u015bci na jednego zatrudnionego (jak to mia\u0142o miejsce w Chinach). W XVIII wieku wydajno\u015b\u0107 w rolnictwie angielskim na jednego zatrudnionego wzros\u0142a dwukrotnie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 szacunk\u00f3w wskazuje na sta\u0142y wzrost produkcji na jednego zatrudnionego rolnictwie w okresie 1700 \u2013 1850. Wed\u0142ug Wrigley\u2019a w okresie 1600 \u2013 1800 wzrost ten wyni\u00f3s\u0142 60-100% i r\u00f3s\u0142 dalej w tempie 1% rocznie w latach 1811 \u2013 1851. Ten wzrost by\u0142 g\u0142\u00f3wnym powodem zmniejszenia udzia\u0142u ludno\u015bci zatrudnionej w rolnictwie z 80% w roku 1500 do 20% w roku 1850.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niekt\u00f3re czynniki zwi\u0119kszaj\u0105ce produktywno\u015b\u0107 z akra wymaga\u0142y dodatkowych nak\u0142ad\u00f3w pracy, ale inne powodowa\u0142y ich zmniejszenie, na przyk\u0142ad zast\u0119powanie wo\u0142\u00f3w ko\u0144mi, kt\u00f3re pracuj\u0105 p\u00f3\u0142tora razy szybciej, co umo\u017cliwi\u0142o uwolnienie z rolnictwa pewnej liczby zatrudnionych tam ludzi. Nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c pami\u0119ta\u0107 o wzro\u015bcie produkcji zwierz\u0119cej i produktywno\u015bci tego dzia\u0142u w okresie 1700 \u2013 1850. Produkcja mi\u0119sa wzros\u0142a o 250%. Wzrost produktywno\u015bci w latach 1300 \u2013 1850: roczna produkcja mleka z krowy \u2013 ze 100 funt\u00f3w do 450, mi\u0119sa z krowy \u2013 ze 168 funt\u00f3w do 600, mi\u0119sa z owcy \u2013 z 22 funt\u00f3w do 70.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pomeranz twierdzi, \u017ce wzrostowi ludno\u015bci Anglii towarzyszy\u0142 wzrost cen \u017cywno\u015bci, bo rolnictwo nie mog\u0142o nad\u0105\u017cy\u0107 za popytem. Mark Overton twierdzi, \u017ce by\u0142o wr\u0119cz przeciwnie. W wieku XVIII nast\u0105pi\u0142 nie maj\u0105cy precedensu wzrost produktywno\u015bci rolniczej, co doprowadzi\u0142o do nowej sytuacji. Zwi\u0105zek opisany przez Malthusa mi\u0119dzy wzrostem ludno\u015bci a wzrostem cen \u017cywno\u015bci zosta\u0142 zerwany. Tak zwana pu\u0142apka maltuzja\u0144ski dzia\u0142a\u0142a do roku 1781. Potem populacja ros\u0142a o 1% rocznie a ceny \u017cywno\u015bci zacz\u0119\u0142y spada\u0107, nawet o 2% rocznie. Dzi\u0119ki pracom Schofielda, Wrigleya i Livi-Bacci wiadomo, \u017ce w Anglii w okresie 1700 \u2013 1800\/1850 nast\u0105pi\u0142 koniec systemu, w kt\u00f3rym wzrost populacji przekracza\u0142 zdolno\u015bci gospodarki do produkcji odpowiedniej ilo\u015bci \u017cywno\u015bci i dopiero wy\u017csze stopy zgon\u00f3w oraz ni\u017csze stopy urodze\u0144 korygowa\u0142y liczb\u0119 ludno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zajmijmy si\u0119 teraz kolejn\u0105 wa\u017cn\u0105 tez\u0105 Pomeranza: Europa Zachodnia uciek\u0142a z pu\u0142apki maltuzja\u0144skiej w du\u017cej mierze dzi\u0119ki eksploatacji Nowego \u015awiat, co uczyni\u0142o niepotrzebn\u0105 mobilizacj\u0119 dodatkowej armii robotnik\u00f3w pracuj\u0105cych na europejskiej ziemi. Zdaniem Pomeranza i innych rewizjonist\u00f3w, Nowy \u015awiat zaoszcz\u0119dzi\u0142 Europie ziemi i ludzi. Zamiast tego ameryka\u0144ska ziemia i niewolnicy dostarczyli tanio wielu produkt\u00f3w a oszcz\u0119dno\u015bci sfinansowa\u0142y europejsk\u0105 Rewolucj\u0119 Przemys\u0142ow\u0105. Pomeranz nie wyja\u015bnia, jak import z Ameryki \u201eoszcz\u0119dzaj\u0105cy\u201d ziemi\u0119 m\u00f3g\u0142 pom\u00f3c ca\u0142ej Europie Zachodniej zlikwidowa\u0107 ograniczenia wzrostu, bo jego analiza dotyczy tylko Anglii. Mamy tu przyk\u0142ad niejednokrotnie stosowanego zabiegu generalizowania na ca\u0142\u0105 Europ\u0119 wniosk\u00f3w z analizy jednego kraju.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ale i co do Anglii argumenty Pomeranza nie s\u0105 przekonuj\u0105ce. Import z Ameryk najbardziej \u201eoszcz\u0119dzaj\u0105cy\u201d ziemi\u0119 to cukier, bawe\u0142na i drewno. Wed\u0142ug Pomeranza import ten r\u00f3wna\u0142 si\u0119 \u201ezaoszcz\u0119dzeniu\u201d 25-30 milion\u00f3w akr\u00f3w, czyli 10-12 milion\u00f3w hektar\u00f3w. By\u0142o to wi\u0119cej ni\u017c ca\u0142a angielska ziemia pod uprawy i pastwiska. Powstaje pytanie, czy Anglia potrzebowa\u0142aby tyle w\u0142asnej ziemi, gdyby nie by\u0142o Ameryk?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zacznijmy od cukru. Nie jest to produkt podstawowy, mo\u017cna si\u0119 bez niego obej\u015b\u0107. Pod koniec XVIII wieku nast\u0105pi\u0142y odkrycia, dzi\u0119ki kt\u00f3rym mo\u017cna go by\u0142o produkowa\u0107 z burak\u00f3w cukrowych. Produkcja \u201ew\u0142asnego\u201d cukru i import z Karaib\u00f3w przedstawia\u0142y si\u0119 w XIX wieku dla ca\u0142ej Europy zachodniej nast\u0119puj\u0105co:<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1203\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-35-cukier-wlasny.png\" alt=\"Tabela 35 cukier w\u0142asny\" width=\"430\" height=\"199\" srcset=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-35-cukier-wlasny.png 430w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-35-cukier-wlasny-300x139.png 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 430px) 100vw, 430px\" \/><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Sytuacja Anglii przedstawia\u0142a si\u0119 nast\u0119puj\u0105co:<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1204\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-36-cukie-z-europy.png\" alt=\"Tabela 36 cukier z Europy\" width=\"447\" height=\"304\" srcset=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-36-cukie-z-europy.png 447w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/Tabela-36-cukie-z-europy-300x204.png 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 447px) 100vw, 447px\" \/><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli uznamy, za Pomeranzem zreszt\u0105, \u017ce udzia\u0142 cukru w dziennym zapotrzebowaniu energetycznym wzr\u00f3s\u0142 w Anglii z 4% w roku 1800 do ponad 14% w roku 1900, oznacza to, rola Karaib\u00f3w w dostarczaniu cukru na rynek angielski mala\u0142a znacznie szybciej ni\u017c wzrost\u00a0 jego konsumpcji z spraw\u0105 produkcji w\u0142asnej i importu z Europy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przypadku drewna, by\u0142 to surowiec u\u017cywany w metalurgii i w przemy\u015ble stoczniowym. Bardzo du\u017co dobrego drewna by\u0142o w Skandynawii i w Rosji. Wed\u0142ug Pomeranza kraje te nie by\u0142y w stanie go dostarcza\u0107 w odpowiedniej ilo\u015bci, bo ich gospodarki by\u0142y nierynkowe a wi\u0119c niezorientowane na eksport. W uszach Polaka brzmi to niewiarygodnie, bo ju\u017c w szkole podstawowej uczyli\u015bmy si\u0119 o wielkim eksporcie polskiego zbo\u017ca i drewna do Europy w wieku XVI, XVII i XVIII. Podobnie pisze Duchesne. De facto ca\u0142a Europa Zachodnia by\u0142a klientem regionu Ba\u0142tyku. Kupowano tam drewno, zbo\u017ce, konopie, smo\u0142\u0119, drewno na maszty. Kierunek ameryka\u0144ski uaktywni\u0142 si\u0119 dopiero, gdy Napoleon ustanowi\u0142 blokad\u0119 Anglii. Ale Skandynawia i tak sprzedawa\u0142a wtedy du\u017co drewna do Anglii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pozostaje trzeci produkt, kt\u00f3ry zdaniem Pomeranza i innych rewizjonist\u00f3w rozkr\u0119ci\u0142 rozw\u00f3j Europy \u2013 bawe\u0142na. Wed\u0142ug Pomeranza rozw\u00f3j przemys\u0142u bawe\u0142nianego w Anglii nast\u0105pi\u0142 dzi\u0119ki importowi tego surowca z Nowego \u015awiata. Tymczasem, jak pisze Duchesne, gdyby nie by\u0142o Ameryki, Anglia mog\u0142a kupowa\u0107 bawe\u0142n\u0119 gdzie indziej, bo \u015bwiatowa poda\u017c bawe\u0142ny i tak przekracza\u0142a popyt. \u0179r\u00f3d\u0142o wi\u0119c dynamiki przemys\u0142u tekstylnego nie tkwi w taniej, niewolniczej sile roboczej, ale w zdolno\u015bci angielskiego przemys\u0142u tekstylnego do redukowania koszt\u00f3w, wprowadzania kolejnych innowacji i wzrostu produkcji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rynek Nowego \u015awiata by\u0142 wa\u017cny dla zbytu angielskich wyrob\u00f3w tekstylnych, ale nie w takim stopniu, jak s\u0105dzi Pomeranz. Ameryki nigdy nie importowa\u0142y wi\u0119cej ni\u017c 30-35% ca\u0142o\u015bci angielskiego eksportu produkt\u00f3w bawe\u0142nianych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Trzeba te\u017c zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce handel produktami podstawowymi pomi\u0119dzy Angli\u0105 a jej ameryka\u0144skimi koloniami nie mo\u017ce by\u0107 sprowadzany do stwierdzenia, \u017ce by\u0142a to eksploatacja taniej, niewolniczej si\u0142y roboczej. Terms of trade by\u0142y korzystne dla Ameryki. Ceny towar\u00f3w ameryka\u0144skich ros\u0142y szybciej ni\u017c brytyjskich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wszystkie przedstawione dane pokazuj\u0105 inny obraz, ni\u017c sugeruj\u0105 rewizjoni\u015bci, \u017ce to nieekwiwalentna wymiana by\u0142a zasadniczym \u017cr\u00f3d\u0142em akumulacji kapita\u0142u w Europie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wed\u0142ug rewizjonist\u00f3w, szcz\u0119\u015bliwy traf, jakim by\u0142o odkrycie Nowego \u015awiata i jego tania eksploatacja szed\u0142 w parze z innym przypadkowym zdarzeniem, r\u00f3wnie\u017c wspania\u0142ym zrz\u0105dzeniem losu, kt\u00f3ry pozwoli\u0142 Anglii a potem ca\u0142ej Europie uciec z pu\u0142apki maltuzja\u0144skiej. By\u0142 to w\u0119giel a konkretnie &#8211; jego \u0142atwo dost\u0119pne a przez to tanie z\u0142o\u017ca.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duchesne zadaje wi\u0119c pytanie, czy w\u0119giel by\u0142 rzeczywi\u015bcie zasobem niezb\u0119dnym, bez kt\u00f3rego Anglia mia\u0142aby w XVIII wieku wielkie trudno\u015bci z pokonaniem ogranicze\u0144 wzrostu, na jakie natrafia na pewnym etapie rozwoju gospodarka oparta wy\u0142\u0105cznie na tradycyjnych \u017ar\u00f3d\u0142ach energii (mi\u0119\u015bnie ludzkie i zwierz\u0105t, energia wody i wiatru)? Czy w XVIII wieku Anglia bez w\u0119gla by\u0142aby w tej samej sytuacji, co Chiny, kt\u00f3re nie mia\u0142y tego minera\u0142u \u0142atwo i tanio dost\u0119pnego?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sytuacja energetyczna Anglii w zwi\u0105zku z zapotrzebowaniem na energi\u0119 by\u0142a bardzo powa\u017cna. W drugiej po\u0142owie XVII wieku by\u0142o jasne, \u017ce brytyjski przemys\u0142 metalurgiczny stopniowo natrafia na barier\u0119 rozwoju z powodu rosn\u0105cego deficytu drewna. Coraz wi\u0119kszy by\u0142 import \u017celaza ze Szwecji. Rozwi\u0105zaniem by\u0142o zast\u0105pienie deficytowego drewna w\u0119glem. Zanim jednak przemys\u0142 metalurgiczny przeorientowa\u0142 si\u0119 na ten surowiec energetyczny i powr\u00f3ci\u0142\u00a0 na \u015bcie\u017ck\u0119 wzrostu, musia\u0142y powsta\u0107 dwie inne niezb\u0119dne technologie: produkcja koksu i \u017celiwa z sur\u00f3wki. Nast\u0105pi\u0142o to w XVIII wieku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rosn\u0105ce u\u017cycie w\u0119gla stwarza\u0142o nowe problemy. Kopano coraz g\u0142\u0119biej natrafiaj\u0105c na coraz wi\u0119cej wody, kt\u00f3r\u0105 trzeba by\u0142o wybiera\u0107 z podziemnych chodnik\u00f3w i transportowa\u0107 na powierzchni\u0119. U\u017cywano do tego koni wyci\u0105gaj\u0105cych nape\u0142nione wod\u0105 czerpaki. Kiedy jednak ich liczba zacz\u0119\u0142a i\u015b\u0107 w setki (w kopalni w Warwickshire, dosz\u0142a do 500), rozwi\u0105zanie to sta\u0142o si\u0119 zbyt kosztowne i za skomplikowane organizacyjnie. Pod sam koniec XVII wieku zacz\u0119to stosowa\u0107 prymitywny silnik parowy Savery\u2019ego, potem Newcomena, Smeatona a wreszcie wprowadzono do u\u017cycia silnik Watta (Carlo M. Cipolla, The Industrial Revolution; Lee T. Watt III, The Industrial Revolution).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jednak faktyczna rola w\u0119gla w gospodarce angielskiej nie by\u0142a zbyt du\u017ca. W roku 1800 silnik parowy stosowano g\u0142\u00f3wnie w kopalniach. Przej\u015bcie od manufaktury do fabryki tekstylnej oparte by\u0142o na energii wodnej. Je\u015bli w\u0119giel by\u0142, zdaniem Pomeranza, tak wa\u017cny, jak to mo\u017cliwe \u2013 zapytuje Duchesne \u2013 \u017ce tak wolne jego wprowadzanie do u\u017cycia przed rokiem 1850 umo\u017cliwi\u0142o mimo to wzrost produkcji przemys\u0142owej w latach 1780 \u2013 1801 w tempie 2% rocznie a w latach 1801 \u2013 1831 \u2013 3% rocznie? Innymi s\u0142owy, je\u015bli tradycyjna gospodarka brytyjska mia\u0142a niewielkie mo\u017cliwo\u015bci wzrostu, jak wyja\u015bni\u0107, \u017ce do 1860 roku 50% wzrostu wydajno\u015bci i produktywno\u015bci pochodzi\u0142o z ga\u0142\u0119zi niezmechanizowanych? Wniosek jest taki, \u017ce w\u0119giel ani nie by\u0142 jedynym surowcem energetycznym nap\u0119dzaj\u0105cym brytyjsk\u0105 gospodark\u0119 ani nie by\u0142 tak wa\u017cny. Gdyby nie w\u0119giel, mo\u017cna si\u0119 by\u0142o oprze\u0107 na energii wodnej, jak we Francji lub na torfie jak w Holandii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przy okazji krytycznej analizy ksi\u0105\u017cki Pomeranza robi Duchesne uwag\u0119, \u017ce istotn\u0105 wad\u0105 rozwa\u017ca\u0144 por\u00f3wnawczych prowadzonych przez rewizjonist\u00f3w jest stosowanie przez nich podej\u015bcia statycznego a nie dynamicznego\u00a0 do procesu historycznego. Pomijaj\u0105 to, co jest istot\u0105 d\u0142ugookresowych por\u00f3wna\u0144 Chin i Europy, czyli d\u0142ugookresowe trajektorie wzrostu lub spadku. Du\u017co m\u00f3wi\u0105 o wielko\u015bci miast chi\u0144skich w epoce Sung w XII wieku a ma\u0142o lub wcale o tym, \u017ce wska\u017anik urbanizacji w Europie r\u00f3s\u0142 stale na przestrzeni 1000 lat a w Chinach by\u0142 niezmienny. Podobnie ma si\u0119 sprawa z technologi\u0105 morsk\u0105. W wieku XV statki chi\u0144skie by\u0142y znacznie wi\u0119ksze i lepsze od europejskich. Ale w po\u0142owie XV wieku rozw\u00f3j morskich eksploracji i technologii stoczniowej zosta\u0142 w Chinach zablokowany administracyjnie. Liczba wielkich statk\u00f3w zosta\u0142a zredukowana kilkukrotnie, wiedza stoczniowa uleg\u0142a zapomnieniu, raporty z wielkich wypraw zniszczono. W przeciwie\u0144stwie do tego liczba statk\u00f3w europejskich p\u0142yn\u0105cych do Azji stale ros\u0142a, z 770 w wieku XVI, do 3161 w wieku XVII i 6661 w wieku XVIII. Europejska flota handlowa wzros\u0142a mi\u0119dzy rokiem 1470 a 1820 siedemnastokrotnie. Podobnie jest ze wska\u017anikami makroekonomicznymi dla Zachodniej Europy i Azji. Produkt Krajowy Brutto na g\u0142ow\u0119 wzrasta\u0142 w Europie od roku 1000 do 1800 od 427 USD (ceny 1990) do 1202 USD, za\u015b w Chinach w tym czasie od 465 USD do 581 USD.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rewizjoni\u015bcie cz\u0119sto pisz\u0105 o serii szcz\u0119\u015bliwych przypadk\u00f3w historycznych, kt\u00f3re wynios\u0142y Europ\u0119 i obiektywnie gorszej sytuacji Chin, co spowodowa\u0142o jej przegran\u0105 w tym wy\u015bcigu. Duchesne po\u015bwi\u0119ca temu zagadnieniu kilka stron.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jak pami\u0119tamy, mi\u0119dzy rokiem 1700 a 1820\/1840 ludno\u015b\u0107 Chin wzros\u0142a przesz\u0142o dwuip\u00f3\u0142krotnie a wzrost PKB nad\u0105\u017ca\u0142 za tym, cho\u0107 nie wyprzedza\u0142 tempa wzrostu liczby ludno\u015bci. Jednak po roku 1840 ludno\u015b\u0107 Chin zacz\u0119\u0142a male\u0107. W roku 1870 wynios\u0142a 360 milion\u00f3w. Wzros\u0142a ponownie do 400 milion\u00f3w w roku 1900. Tak wi\u0119c Chiny w XIX wieku ponownie wpad\u0142y w pu\u0142apk\u0119 maltuzja\u0144sk\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pomeranz stwierdza, \u017ce pogorszenie sytuacji ekonomicznej po roku 1850 nast\u0105pi\u0142o w Chinach a nie w Europie, bo Chiny nie mog\u0142y one wyr\u00f3wna\u0107 strat korzy\u015bciami, jakie Europa czerpa\u0142a z Nowego \u015awiata. Por\u00f3wnuj\u0105c Chiny i Europ\u0119 Pomeranz stosuje jednak podw\u00f3jne standardy. O ile Europie co\u015b si\u0119 uda\u0142o, mia\u0142a szcz\u0119\u015bcie, rol\u0119 odegra\u0142 przypadek, \u015blepy los (Nowy \u015awiat, w\u0119giel). O ile Chinom co\u015b si\u0119 nie udawa\u0142o, by\u0142 skutek przyczyn obiektywnych, od nich niezale\u017cnych, na przyk\u0142ad z\u0142ego klimatu czy braku dost\u0119pnych zasob\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tymczasem, jak pisze Duchesne, to w\u0142a\u015bnie Chiny mia\u0142y o wiele lepsze warunki do rozwoju ni\u017c Europa. W wiekach XVI \u2013 XVIII dokona\u0142y wielkiej kolonizacji teren\u00f3w niechi\u0144skich na po\u0142udnie od swoich historycznych teren\u00f3w zagarniaj\u0105c ludno\u015b\u0107 niechi\u0144sk\u0105 i t\u0142umi\u0105c wielokrotnie jej bunty przeciwko chi\u0144skim kolonizatorom. Nowe tereny cechowa\u0142 korzystny klimat, tradycja uprawy trzciny cukrowej, bawe\u0142ny, ro\u015blin w\u0142\u00f3knistych (juta, konopie, len itp.). Tyle, \u017ce na nowych terenach powielono stare wzorce i jedynie op\u00f3\u017aniono ekonomiczn\u0105 zapa\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chiny by\u0142y si\u0119 te\u017c wielkim beneficjentem Nowego \u015awiata odkrytego przez Europ\u0119. Ameryka\u0144ski ziemniak i kukurydza bardzo pomog\u0142y wy\u017cywi\u0107 rosn\u0105c\u0105, biedniejsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci, co umo\u017cliwi\u0142o znaczny wzrost populacji. Ameryka\u0144skie srebro umo\u017cliwi\u0142o zasilenie chi\u0144skiej gospodarki rynkowej, opartej na\u00a0 srebrnym kruszcu. Rozwi\u0105za\u0142o to pal\u0105cy problem, gdy\u017c Chiny wyczerpa\u0142y swoje zasoby srebra i w\u0142a\u015bnie wtedy pojawili si\u0119 Europejczycy z ameryka\u0144skim srebrem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chi\u0144skie gleby i klimat s\u0105 o wiele bardziej wydajne od europejskich. Proporcja ilo\u015bci zbo\u017ca sadzonego do wielko\u015bci upraw zawsze by\u0142a gorsza w Europie. Chiny mia\u0142y wielkie tereny bardzo \u017cyznych gleb lessowych. Nawadnianie poprzez rozbudowany system irygacyjny pozwala\u0142o utrzyma\u0107 \u017cyzno\u015b\u0107 gleby bez p\u0142odozmianu i dodatkowych nawoz\u00f3w. Rolnictwo nawadnianych p\u00f3l ry\u017cowych umo\u017cliwia\u0142o wy\u017cywienie coraz wi\u0119kszej liczby ludno\u015bci. Mokra uprawa ry\u017cu (wet-rice farming) mo\u017ce d\u0142ugo wytrzyma\u0107 pogorszenie stosunku liczby mieszka\u0144c\u00f3w do area\u0142u ziemi uprawnej. Jednostka ziemi \u201ery\u017cowej\u201d daje bowiem wi\u0119ksze plony ni\u017c ziemia zasiewana przez zbo\u017ce i reaguje wi\u0119kszymi plonami na wzrost ilo\u015bci pracy wk\u0142adanej w upraw\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na koniec przedstawionych uwag do ksi\u0105\u017cki Pomeranza chcia\u0142bym wspomnie\u0107 o recenzji Kevina\u00a0 MacDonalda na temat pracy Ricardo Duchesne. MacDonald odnosz\u0105c si\u0119 do tezy rewizjonist\u00f3w, \u017ce wygrana Europy by\u0142a efektem szcz\u0119\u015bliwego zbiegu ca\u0142ej serii przypadkowych okoliczno\u015bci pisze, \u017ce takie wyja\u015bnienie, co si\u0119 dzia\u0142o w Europie przez kilkuset lat \u201emo\u017cna by okre\u015bli\u0107 jako anty-teori\u0119 zachodniej unikalno\u015bci. W \u017cadnej innej dziedzinie nauki odbiorcy nie byliby zadowoleni dostaj\u0105c teori\u0119, kt\u00f3ra t\u0142umaczy [wielkie procesy historyczne ci\u0105g\u0142ym] szcz\u0119\u015bciem i przypadkiem.\u201d<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Chiny_a_nieprzerwana_kreatywnosc_Zachodu\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Chiny a nieprzerwana kreatywno\u015b\u0107 Zachodu<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>(Rozdzia\u0142 4. The Continuous Creativity of Europe)<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zdaniem Duchesne, klasyczna historiografia rozkwitu Zachodu jest trafna pomimo krytycznej wrzawy ostatnich dekad. Do klasyk\u00f3w tej historiografii Duchesne zalicza Monteskiusza, Adama Smitha, Hegla, Webera. W\u015br\u00f3d wsp\u00f3\u0142czesnych wymienia Davida Landesa, Johna A. Halla, Erica L. Jonesa,\u00a0 Fernanda Braudela, Josepha Needhama, Carlo Cipolla, Joela Mokyra, Margaret Jacob, Geoffrey\u2019a Parkera. Od siebie dodam Angusa Maddisona, Jana de Vriesa, Jana Luitena van Zandena, Toby\u2019ego Huffa, Philipa T. Hoffmana, Harolda Bermana, Lynn White\u2019a, a tak\u017ce samego Duchesne, cho\u0107 lista i tak pozostanie daleko niepe\u0142na<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Strategi\u0105, jak\u0105 wybra\u0142 Duchesne do dyskusji z rewizjonistami na temat w\u0142a\u015bciwego obrazu Zachodu jest atak. Si\u0119ga po kilka g\u0142o\u015bnych prac rewizjonistycznych, kt\u00f3re totalnie krytykuj\u0105 klasyczny obraz naszej cywilizacji i poddaje je szczeg\u00f3\u0142owej, krytycznej analizie. Bierze na warsztat ksi\u0105\u017ck\u0119 Johna Hobsona \u201eWschodnie \u017ar\u00f3d\u0142a zachodniej cywilizacji\u201d (Eastern Origins of Western Civilization), Erica Mielantsa \u201e\u0179r\u00f3d\u0142a kapitalizmu i rozkwit Zachodu\u201d (The Origins of Capitalism and Rise of the West) oraz Jacka Goldstone\u2019a \u201eRozkwit i wzrost gospodarczy w historii globalnej. Ponowne przemy\u015blenie tzw. \u2018rozkwitu Zachodu\u2019 i Rewolucji Przemys\u0142owej\u201d (Efflorescences and Economic Growth in World History: Rethinking the \u201cRise of the West\u201d and the Industrial Revolution).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ksi\u0105\u017cka Hobsona jest po\u015bwi\u0119cona obaleniu mit\u00f3w \u2013 jak twierdzi jej autor \u2013 na temat europejskiej kreatywno\u015bci, tak\u017ce technologicznej. Hobson wykazuje, \u017ce wszystkie technologie, instytucje i idee uznawane od \u015aredniowiecza za unikalnie zachodnie by\u0142y zapocz\u0105tkowane na Bliskim Wschodzie, Indiach i Chinach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Technologie takie jak ci\u0119\u017cki p\u0142ug, m\u0142yn wodny, zegar mechaniczny, prasa drukarska \u2013 wszystko to nadesz\u0142o do Europy ze Wschodu. W przypadku technik finansowych, takich jak weksel, ubezpieczenia, bankowo\u015b\u0107 \u2013 nap\u0142yn\u0119\u0142y one ze \u015bwiata Oceanu Indyjskiego i Dalekiego Wschodu. W przypadku urz\u0105dze\u0144 i konstrukcji nawigacyjnych i okr\u0119towych, takich jak astrolabium, kompas, \u017cagiel \u0142aci\u0144ski, ster ze stew\u0105 rufow\u0105 (tylnic\u0105), statki szeroko kad\u0142ubowe \u2013 by\u0142 to import ze \u015bwiata islamu. Idee O\u015bwiecenia nadesz\u0142y ze Wschodu. Innowacje technologiczne Rewolucji Przemys\u0142owej by\u0142y ju\u017c znane w Chinach w epoce Sung. W efekcie tego wyprzedzenia technologicznego wielko\u015b\u0107 produkcji oraz doch\u00f3d w przeliczeniu na g\u0142ow\u0119 by\u0142 w Azji wi\u0119kszy a\u017c do 1850 roku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jak wi\u0119c Europejczycy zdobyli globaln\u0105 dominacj\u0119? Hobson odwo\u0142uje si\u0119 do standardowej odpowiedzi rewizjonist\u00f3w. Europa stworzy\u0142a militarystyczne pa\u0144stwa, kt\u00f3rych przewodni\u0105 ide\u0105 by\u0142o podporz\u0105dkowanie wszelkimi mo\u017cliwymi sposobami ziem innych narod\u00f3w. Przez tysi\u0105clecia Europejczycy bawili si\u0119 na swym zacofanym podw\u00f3rku darami wschodnich cywilizacji, by potem zbudowa\u0107 rasistowskie pa\u0144stwa, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142y im zawojowanie pokojowo nastawionych innych kultur \u015bwiata i chwilowo rozkwitn\u0105\u0107 po roku 1850.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jak pisze Duchesne, Hobson w swoich analizach wykorzystuje stare dane, \u017ale interpretuje klasyczne \u017ar\u00f3d\u0142a, nie bada nowych pr\u0105d\u00f3w my\u015blenia o analizowanych problemach a ze \u017ar\u00f3de\u0142 wybiera tylko to, co jest mu wygodne. \u017beby znale\u017a\u0107 \u201eeurocentryczne\u201d pogl\u0105dy na temat Indii cofa si\u0119 a\u017c dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat do ksi\u0105\u017cki z roku 1923 W.H. Morelanda\u00a0 \u201eOd Akbara do Aurangzeba\u201d (w\u0142adcy Indii XVI i XVII wiek). Czemu nie si\u0119ga \u2013 pyta Duchesne &#8211; do znanej ksi\u0105\u017cki Johna A. Halla \u201ePower and Liberties: The Causes and Consequences of the Rise of the West\u201d, badaj\u0105cej mi\u0119dzy innymi czynniki utrudniaj\u0105ce rozw\u00f3j kapitalizmu w cywilizacjach pozaeuropejskich? Czemu nie podejmuje dyskusji z Davidem Landesem i jego ksi\u0105\u017ck\u0105 \u201eBogactwo i n\u0119dza narod\u00f3w\u201d oraz z prac\u0105 Liaha Greenfelda \u201eDuch kapitalizmu. Nacjonalizm i wzrost gospodarczy\u201d? Natomiast znajdujemy u Hobsona wielokrotne korzystanie z materia\u0142\u00f3w zawartych w pracach historyk\u00f3w, kt\u00f3rych gdzie indziej krytykuje jako eurocentryst\u00f3w. Atakuje na przyk\u0142ad Erica L. Jonesa za stwierdzenie, \u017ce Anglia by\u0142a pierwszym krajem uprzemys\u0142owionym, wytykaj\u0105c mu, \u017ce chyba zapomnia\u0142 o Chinach epoki Sung. Ale fakt szybkiego wzrostu gospodarczego w Chinach X-XIII wieku jest powszechnie znany i przez nikogo, \u0142\u0105cznie z Jonesem nie kwestionowany. Tyle, \u017ce dotykaj\u0105c tej kwestii trzeba od razu zapyta\u0107 dlaczego po upadku dynastii Sung Chiny spowolni\u0142y sw\u00f3j rozw\u00f3j gospodarczy. Dlaczego b\u0119d\u0105c, jak twierdz\u0105 niekt\u00f3rzy, w przededniu swojej w\u0142asnej rewolucji przemys\u0142owej nie wesz\u0142y na t\u0119 \u015bcie\u017ck\u0119? Tutaj Hobson powinien si\u0119gn\u0105\u0107 cho\u0107by do prac Jamesa McClellana i Harolda Dorna, Toby\u2019ego Huffa i Geoffreya Lloyda, kt\u00f3rzy analizuj\u0105 r\u00f3\u017cnice w europejskim i chi\u0144skim stylu my\u015blenia intelektualnego a tak\u017ce odmienne podej\u015bcie do cel\u00f3w nauki i sposob\u00f3w nauczania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Prawda jest taka, \u017ce atakowani przez Hobsona \u201eeurocentry\u015bci\u201d nie lekcewa\u017c\u0105 roli Wschodu w rozwoju Zachodu. Ale Landes, Braudel i Cipolla, \u017ceby wymieni\u0107 tylko kilku historyk\u00f3w spo\u015br\u00f3d wielu, twierdz\u0105, \u017ce w pewnym momencie w \u015aredniowieczu i okresie wczesnonowo\u017cytnym Europa wesz\u0142a na drog\u0119 zasadniczo odmienn\u0105 od innych cywilizacji. Niekiedy ci historycy nie doceniaj\u0105 niestety poziomu naukowego i technologicznego Wschodu. Duchesne wskazuje na w\u0142oskiego historyka Carla Cipoll\u0119, kt\u00f3ry g\u0142\u00f3wnie zajmowa\u0142 si\u0119 Europ\u0105 a ma\u0142o technologi\u0105 Wschodu. Jednak\u017ce uchwyci\u0142 on, zdaniem Duchesne, sedno problemu pisz\u0105c, \u017ce Europa by\u0142a wyj\u0105tkowo ch\u0142onna na nowo\u015bci z zewn\u0105trz, kt\u00f3re szybko przyswaja\u0142a i rozwija\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak\u017ce David Landes nigdy nie twierdzi\u0142, \u017ce Europa \u015bredniowieczna by\u0142a od Chin bogatsza i bardziej rozwini\u0119ta. M\u00f3wi tylko, \u017ce od XII wieku Europa by\u0142a wielkim i ch\u0119tnie ucz\u0105cym si\u0119 uczniem a Chiny po epoce Sung doskonali\u0142y si\u0119 z oporami i przejawia\u0142y niech\u0119\u0107, by uczy\u0107 si\u0119 od innych. Europa za\u015b przej\u0119\u0142a mn\u00f3stwo wynalazk\u00f3w, tw\u00f3rczo je zaadoptowa\u0142a i rozwin\u0119\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sp\u00f3jrzmy na kilka przyk\u0142ad\u00f3w. Kto wynalaz\u0142 zegar mechaniczny? Hobson omawia ten problem kr\u00f3tko, na jedn\u0105 stron\u0119, zwracaj\u0105c uwag\u0119, \u017ce Europejczycy powszechnie nie s\u0105 \u015bwiadomi, \u017ce wynalazek ten pochodzi z Chin. Duchesne polemizuje z Hobsonem, powtarzaj\u0105c za Landesem (w: \u201eRevolution in Time. Clocks and the Making of the Modern World\u201d) jego krytyczn\u0105 opini\u0119 o\u00a0 \u015bredniowiecznym zegarze chi\u0144skim, kt\u00f3rego mechanizm Landes przeciwstawia rozwi\u0105zaniom europejskim. Spr\u00f3bujmy t\u0119 kwesti\u0119 om\u00f3wi\u0107 nieco szerzej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Istot\u0105 zegara mechanicznego jest tak zwany wychwyt. Ten element mechanizmu zegarowego mo\u017ce mie\u0107 bardzo r\u00f3\u017cn\u0105 budow\u0119, ale jego dzia\u0142anie polega na specyficznej modyfikacji nap\u0119du zegara. Wychwyt zamienia ruch ci\u0105g\u0142y nap\u0119du (lej\u0105ca si\u0119 woda, sypi\u0105cy si\u0119 piasek, opadaj\u0105cy na linie obci\u0105\u017cnik, rozkr\u0119caj\u0105ca si\u0119 spr\u0119\u017cyna itd.) na ruch pulsacyjny, dyskretny, czyli nieci\u0105g\u0142y, na seri\u0119 przerywanych powt\u00f3rze\u0144 tej samej d\u0142ugo\u015bci. Dzi\u0119ki temu pozwala mierzy\u0107 czas w jednostkach o r\u00f3wnej d\u0142ugo\u015bci bez wzgl\u0119du na to, czy si\u0142a nap\u0119dzaj\u0105ca mechanizm zegara\u00a0 jest ca\u0142y czas taka sama (na przyk\u0142ad strumie\u0144 wody, obci\u0105\u017cnik na linie) czy zmienna, wpierw du\u017ca, potem ma\u0142a (na przyk\u0142ad rozwijaj\u0105ca si\u0119 spr\u0119\u017cyna). S\u0142owem, wychwyt ujednolica szybko\u015b\u0107 dzia\u0142ania mechanizmu zegarowego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wydaje si\u0119, \u017ce by\u0142y trzy drogi rozwoju, cz\u0119\u015bciowo niezale\u017cne a cz\u0119\u015bciowo krzy\u017cuj\u0105ce si\u0119 ze sob\u0105: chi\u0144ska, arabska i europejska. W Chinach szczytowym osi\u0105gni\u0119ciem by\u0142 zegar wie\u017cowy skonstruowany w XI wieku przez astronoma i in\u017cyniera Su Songa (w: Joseph Needham, SCC, Vol IV, Part II, str. 532-555). By\u0142 ukoronowaniem chi\u0144skiej drogi, kt\u00f3rej pocz\u0105tki znajdujemy w VIII wieku. Chi\u0144ska ewolucja zegara mechanicznego by\u0142a kontynuacj\u0105 linii zegar\u00f3w wodnych. I cho\u0107 w X wieku zacz\u0119to u\u017cywa\u0107 rt\u0119ci, w nast\u0119pnym wieku powr\u00f3cono do wody, bo o technologii rt\u0119ciowej pami\u0119tano, ale nie potrafiono jej odtworzy\u0107. Zegar wie\u017cowy Su Songa, o kszta\u0142cie pagody, by\u0142 wielk\u0105 konstrukcj\u0105, mierz\u0105c\u0105 ponad dziewi\u0119\u0107 metr\u00f3w wysoko\u015bci. Mechanizm zegara porusza\u0142 znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 na pode\u015bcie szczytowym wielk\u0105, wykonan\u0105 z br\u0105zu, sfer\u0119 armilarn\u0105 (kula obrazuj\u0105ca niebosk\u0142on) a tak\u017ce wysuwaj\u0105ce si\u0119 o okre\u015blonych godzinach figurki w chi\u0144skich strojach oraz uruchamia\u0142 wtedy b\u0119bny i dzwony. Najwa\u017cniejsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 mechanizmu by\u0142o wielkie ko\u0142o ustawione pionowo wewn\u0105trz pagody, nieco przypominaj\u0105ce ko\u0142o \u0142opatkowe m\u0142yna wodnego. Na ko\u0144cu \u0142opatek ko\u0142a by\u0142y pojemniki, do kt\u00f3rych, po kolei, wlewa\u0142a si\u0119 woda transportowana na g\u00f3r\u0119 wymy\u015blnym, nap\u0119dzanym r\u0119cznie,\u00a0 mechanizmem. Woda wlewa\u0142a si\u0119 do pojemnika \u0142opatkowego ze zbiornika kompensacyjnego, bo ju\u017c w poprzednich wiekach Chi\u0144czycy rozwi\u0105zali kwesti\u0119 wyr\u00f3wnywania szybko\u015bci wyp\u0142ywu wody (kt\u00f3ra zale\u017cy od wysoko\u015bci s\u0142upa cieczy nad kranem) instaluj\u0105c mi\u0119dzy zbiornikiem g\u0142\u00f3wnym a kranem taki w\u0142a\u015bnie ma\u0142y zbiornik po\u015bredni. Gdy woda nape\u0142ni\u0142a pojemnik na ko\u0144cu \u0142opatki ko\u0142a, pojemnik przechyla\u0142 si\u0119 i woda si\u0119 wylewa\u0142a. Uruchamia\u0142o to system przek\u0142adni oraz wychwyt, kt\u00f3rym by\u0142a zapadka blokuj\u0105ca ruch ko\u0142a nap\u0119dowego do chwili, gdy z pojemnika na ko\u0144cu \u0142opatki wyla\u0142a si\u0119 woda. Wtedy, poprzez system przek\u0142adni, zapadka unosi\u0142a si\u0119 na chwil\u0119, ko\u0142o przesuwa\u0142o si\u0119 o jedn\u0105 \u0142opatk\u0119 i zapadka wraca\u0142a na poprzednie miejsce blokuj\u0105c kolejn\u0105 \u0142opatk\u0119. W ten spos\u00f3b, ci\u0105g\u0142y, jednostajny nap\u0119d (p\u0142yn\u0105ca woda) zamienia\u0142 si\u0119 w przerywany ruch ko\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zegar Su Songa (1090 rok n.e.) jako w pe\u0142ni sprawny mechanizm przetrwa\u0142 jedynie nieca\u0142e czterdzie\u015bci lat. Pr\u00f3by jego odtworzenia w nast\u0119pnych wiekach nie powiod\u0142y si\u0119 a chi\u0144ska sztuka zegarmistrzowska uleg\u0142a stagnacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zegary w muzu\u0142ma\u0144skiej Hiszpanii z XI wieku dor\u00f3wnywa\u0142y wyrafinowaniem zegarowi Su Songa, tak\u017ce opiera\u0142y si\u0119 na nap\u0119dzie wodnym i posiada\u0142y mechanizm wychwytu. Stosowa\u0142y ko\u0142a i przek\u0142adnie z\u0119bate. Jest prawdopodobne, \u017ce Europa w czasie rekonkwisty Hiszpanii zapozna\u0142a si\u0119 z t\u0105 technologi\u0105 i j\u0105 rozwin\u0119\u0142a. Joseph Needham wspomina o tekstach \u015bredniowiecznych, kt\u00f3re wskazuj\u0105, \u017ce w Europie by\u0107 mo\u017ce tak\u017ce stosowano rozwi\u0105zania podobne do opisanych chi\u0144skich. W XIII wieku zegary katedralne by\u0142y instalowane w r\u00f3\u017cnych miastach Europy i nie jest wykluczone, \u017ce by\u0142y to w\u0142a\u015bnie zegary wodne, cho\u0107 o ich konstrukcji prawie nic nie wiadomo. Drog\u0119 rozwojow\u0105 europejskiego zegara mechanicznego mo\u017cna prze\u015bledzi\u0107 od wieku IX, kiedy to podobno we W\u0142oszech zosta\u0142 skonstruowany niewielki zegar (wielko\u015bci oko\u0142o 25-30 centymetr\u00f3w), wisz\u0105cy na \u015bcianie z nap\u0119dem obci\u0105\u017cnikowym i wychwytem mechanicznym. Wynalazek ten przypisuje si\u0119 archidiakonowi Werony, Pacificusowi lub, przesuwaj\u0105c datowanie do wieku X, benedyktynowi Gerbertowi z Aurillac, kt\u00f3ry zosta\u0142 p\u00f3\u017aniej papie\u017cem Sylwestrem II. Zegar ten nie mia\u0142 wskaz\u00f3wek, ale obrotow\u0105 tarcz\u0119 i wydzwania\u0142 godziny modlitw. Informacje o nim nie s\u0105 niestety pewne. [Mark Frank, Evolution of Tower Clock Movements\u2026]. Pierwsze wiarygodne informacje o mechanicznych zegarach wie\u017cowych posiadaj\u0105cych system wychwytu blokuj\u0105cy nap\u0119dzane obci\u0105\u017cnikiem ko\u0142o z\u0119bate pochodz\u0105 z wieku XIV. By\u0142 nim mi\u0119dzy innymi zegar wie\u017cowy w pa\u0142acu kr\u00f3la Francji, Karola V.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W europejskich zegarach czternastowiecznych stosowany by\u0142 tak zwany wychwyt wrzecionowy. G\u0142\u00f3wnym elementem tego zegara by\u0142o ko\u0142o z\u0119bate nap\u0119dzane obci\u0105\u017cnikiem na wisz\u0105cej linie. Ko\u0142o to by\u0142o na przemian blokowane w swoim ruchu i zwalniane przez dwa chwytaki. Si\u0142a poruszaj\u0105ca ko\u0142o z\u0119bate wypycha spomi\u0119dzy z\u0119b\u00f3w jeden chwytak, ale wtedy drugi, ustawiony prostopadle do pierwszego wchodzi mi\u0119dzy z\u0119by ko\u0142a blokuj\u0105c jego ruch. I tak na przemian. Zastosowanie wychwytu wrzecionowego i nap\u0119du obci\u0105\u017cnikowego by\u0142o oryginalnym wk\u0142adem europejskim. Landes ma racj\u0119, \u017ce od tej pory zacz\u0119\u0142a si\u0119 droga rozwojowa zegar\u00f3w w pe\u0142ni mechanicznych urywaj\u0105ca tradycj\u0119 zaprz\u0119gania wody i innych p\u0142yn\u00f3w do poruszania zegara i mierzenia czasu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W tym miejscu dochodzimy do najistotniejszej r\u00f3\u017cnicy w ewolucji zegar\u00f3w w trzech wymienionych cywilizacjach. Nie tyle polega\u0142a ona na odmienno\u015bciach technicznych, co na stopniu, determinacji i szybko\u015bci zassania tej innowacji w ka\u017cdym z tych kr\u0119g\u00f3w kulturowych. Jedno z pyta\u0144, na jakie powinni\u015bmy odpowiedzie\u0107 brzmi: jak i dlaczego w ten a nie inny spos\u00f3b zareagowali na ten wynalazek ci, kt\u00f3rzy dysponowali \u015brodkami do jego wdra\u017cania i rozwoju? Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce bez wzgl\u0119du na potencja\u0142 rozwojowy mechanizm\u00f3w chi\u0144skich, arabskich i europejskich tylko ten ostatni doczeka\u0142 si\u0119 szybkiego, szerokiego wdra\u017cania oraz uruchomienia, r\u00f3wnolegle w wielu europejskich krajach, procesu badawczo rozwojowego, zaanga\u017cowania najwybitniejszych naukowc\u00f3w (m.in. Galileusza) i rzeszy rzemie\u015blnik\u00f3w. Co do interesuj\u0105cej historii zegara chi\u0144skiego, jego drogi rozwojowej i nast\u0119pnie upadku sztuki zegarmistrzowskiej w tym kraju, polecam wspomnian\u0105 ju\u017c ksi\u0105\u017ck\u0119 Davida Landes \u201eRevolution in Time\u201d, rozdzia\u0142y 1 i 2. Jak pisze Landes, aby zrozumie\u0107 wzlot i upadek chi\u0144skiej sztuki zegarmistrzowskiej oraz bardzo odmienn\u0105, europejsk\u0105 drog\u0119 rozwojow\u0105 nale\u017cy mie\u0107 na uwadze pytanie, kto i do czego potrzebowa\u0142 zegara. Jakiego rodzaju zegar by\u0142 potrzebny? Jak dok\u0142adny?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na koniec tej d\u0142ugiej dygresji przypomnijmy, \u017ce bardzo wyrafinowane mechanizmy quasi zegarowe, z\u0142o\u017cone z wielu k\u00f3\u0142 z\u0119batych, modeluj\u0105ce niebosk\u0142on i s\u0142u\u017c\u0105ce obliczeniom oraz przewidywaniom astronomicznym (aczkolwiek bez automatycznego nap\u0119du), kt\u00f3re znacznie przewy\u017csza\u0142y stopniem komplikacji i precyzji \u015bredniowieczne i tak\u017ce p\u00f3\u017aniejsze osi\u0105gni\u0119cia chi\u0144skie, muzu\u0142ma\u0144skie jak i europejskie, by\u0142y znane w Europie w epoce hellenistycznej (323 r. p.n.e. \u2013 30 r. n.e.). Szcz\u0105tki takiego mechanizmu odkryto w roku 1900 w zatopionym wraku w pobli\u017cu greckiej wyspy Antikythera, ale dopiero w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku zrozumiano, do czego ten mechanizm s\u0142u\u017cy\u0142 a w ci\u0105gu ostatnich kilkunastu lat zosta\u0142 on zrekonstruowany (Teun Koetsier, Phases in the Unraveling of the Secrets of the Gear System of the Antikythera Mechanizm, w: Hong-Sen Yan, Marco Ceccarelli (eds.) International Symposium on History of Machines and Mechanisms. Proceedings of HMM 2008, str. 269-294). Wzbudza niek\u0142amany podziw stopniem zaawansowania technicznego i nazywany jest czasem komputerem z Antikythery.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Trwa\u0142e wymazanie pami\u0119ci o tym mechanizmie na przeci\u0105g dwudziestu wiek\u00f3w pokazuje, jak bardzo przetrwanie wiedzy i sztuki in\u017cynierskiej jest uzale\u017cnione od \u015brodowiska ekonomicznego, politycznego i intelektualnego epoki. Jak \u0142atwo najwspanialsze nawet urz\u0105dzenia i koncepcje intelektualne mog\u0105 znikn\u0105\u0107 z przestrzeni publicznej, je\u015bli epoka \u017cyje innymi problemami i innymi pytaniami ni\u017c te, kt\u00f3rym te artefakty s\u0142u\u017cy\u0142y. I jak fa\u0142szywe jest mniemanie, \u017ce my\u015bl techniczna determinuje zmiany a wiedza, ideologia i kultura s\u0105 tylko epifenomenem proces\u00f3w gospodarczych, demograficznych, technicznych. Na przyk\u0142adzie mechanizmu z Antikythery, wielu zapomnianych koncepcji epoki hellenistycznej (patrz Lucio Russo, Zapomniana rewolucja) oraz tak\u017ce zapomnianych przez p\u00f3\u017aniejsze wieki wynalazk\u00f3w z czas\u00f3w chi\u0144skiej dynastii Sung (X \u2013 XIII wiek) wida\u0107 zale\u017cno\u015b\u0107 dok\u0142adnie odwrotn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sp\u00f3jrzmy teraz na inny wielki wynalazek \u2013 pras\u0119 drukarsk\u0105 i ruchom\u0105 czcionk\u0119. Hobson przekonuj\u0105c czytelnik\u00f3w, \u017ce wszystkie technologie europejskie maj\u0105 wschodnie korzenie wskazuje tak\u017ce na druk. Aczkolwiek nie ma dowodu, jak pisze Duchesne, \u017ce wynalazek Gutenberga zosta\u0142 przej\u0119ty ze Wschodu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Europa by\u0142a do rewolucji druku dobrze przygotowana. Od dawna produkowa\u0142a papier, w wiekach mi\u0119dzy IV a VII odesz\u0142a od pisania na zwojach do formy ksi\u0105\u017ckowej (codex), wynalaz\u0142a ju\u017c akapity i spisy tre\u015bci. Bardzo dynamicznie rozwija\u0142a si\u0119 produkcja manuskrypt\u00f3w, od dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy w VII wieku do pi\u0119ciu milion\u00f3w w wieku XV (J.L. van Zanden, E. Buringh, Charting the Rise of the West). Popyt by\u0142 ogromny i ci\u0105gle r\u00f3s\u0142. Gdy wi\u0119c pojawi\u0142 si\u0119 wynalazek Gutenberga produkcja wr\u0119cz eksplodowa\u0142a. Po pierwszym druku (Biblia 1452-1455) w ci\u0105gu nast\u0119pnych pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat w samych tylko W\u0142oszech wydrukowano dwa miliony ksi\u0105\u017cek. W Chinach produkcj\u0119 papieru opanowano wcze\u015bniej ni\u017c w Europie, podobnie jak technik\u0119 druku. Druk w Chinach by\u0142 bardziej skomplikowany i kosztowny ze wzgl\u0119du na wiele tysi\u0119cy znak\u00f3w graficznych potrzebnych do przekazania tre\u015bci. Niemniej liczba drukowanych ksi\u0105\u017cek by\u0142a bardzo znaczna, cho\u0107 brakuje pewnych danych, takich jak w odniesieniu do Europy, co do liczby drukowanych wolumin\u00f3w. Nale\u017cy jednak zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce technika drukarska rozwija\u0142a si\u0119 odmiennie w obu cywilizacjach. Jak pisze Tsien Tsuen-Hsuin (w: Joseph Needham, SCC, Vol V, Part I, str. 382), w Europie prasa drukarska zacz\u0119\u0142a by\u0107 stopniowo mechanizowana. Stawa\u0142a si\u0119 coraz bardziej wyrafinowana a drukowanie wesz\u0142o w faz\u0119 przemys\u0142ow\u0105 z masow\u0105 produkcj\u0105 i dystrybucj\u0105. W Chinach natomiast druk pozostawa\u0142 na poziomie rzemios\u0142a bez znacz\u0105cych zmian technologicznych a\u017c do czas\u00f3w nowo\u017cytnych. R\u0119czny druk przy pomocy drewnianych klock\u00f3w a nie odlewanych czcionek i prasy drukarskiej by\u0142 stosowany a\u017c do wieku XIX. Ponadto dzia\u0142alno\u015b\u0107 drukarska w Chinach by\u0142a kierowana przez pa\u0144stwo albo instytucje prywatne, ale nie nastawione na zysk. Natomiast w Europie druk sta\u0142 si\u0119 rych\u0142o po jego zmechanizowaniu ga\u0142\u0119zi\u0105 gospodarki podporz\u0105dkowan\u0105 prawom rynku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po zegarze i druku przyjrzyjmy si\u0119 innemu europejskiemu fenomenowi. Europa drugiego tysi\u0105clecia by\u0142a unikalna w swej ch\u0119ci eksplorowania nowych, nieznanych ziem. Obserwuj\u0105c jej dynamizm, widzimy ci\u0105g\u0142y, samonap\u0119dzaj\u0105cy si\u0119 proces zmian kulturowych. By\u0142 i jest on niedoceniany, pisze Duchesne, bo wi\u0119kszo\u015b\u0107 naukowc\u00f3w, kt\u00f3rzy si\u0119 zajmuj\u0105 Europ\u0105 to historycy gospodarczy: Jones, Pomeranz, Frank, Mokyr, Cipolla i inni. Wzrost gospodarczy jest dla nich najwa\u017cniejszy a kultura i rozwi\u0105zania instytucjonalne to co\u015b, co jedynie ten wzrost u\u0142atwia lub hamuje.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tymczasem kreatywno\u015b\u0107 Europy trwa\u0142a niezale\u017cnie od tego, czy prze\u017cywa\u0142a ekonomiczny boom czy za\u0142amanie. Pocz\u0105tek morskiej eksploracji od po\u0142owy XV wieku to w\u0142a\u015bnie kryzys gospodarczy, epidemie, fale g\u0142odu. A najdziwniejsze, \u017ce zacz\u0119\u0142a j\u0105 ma\u0142a, biedna i zacofana Portugalia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Hobson powtarza za Robertem Temple, \u017ce do roku 1800 Chi\u0144czycy mieli statki i techniki \u017ceglowania lepsze ni\u017c Europejczycy. Nawet gdyby\u015bmy zaakceptowali t\u0119 dziwn\u0105 tez\u0119, pisze Duchesne, wyja\u015bnieniem prymatu Europejczyk\u00f3w w morskiej eksploracji nie by\u0142y techniki nawigacyjne. Wszyscy s\u0105 pod wra\u017ceniem wypraw admira\u0142a Zheng Che w latach 1405 \u2013 1433. Pytanie jednak brzmi: dlaczego te podr\u00f3\u017ce si\u0119 zako\u0144czy\u0142y, dlaczego chi\u0144ska dynastia Ming zakaza\u0142a ich kontynuowania? Dlaczego Portugalia szuka\u0142a Azji a Chiny nie szuka\u0142y Europy? Odpowiedzi\u0105 s\u0105 prawdopodobnie r\u00f3\u017cne motywacje. Chiny poprzez zamorskie ekspedycje (Wietnam, Malezja, Indonezja, Indie, p\u00f3\u0142wysep Arabski, wschodnie wybrze\u017ca Afryki) chcia\u0142y pokaza\u0107 \u015bwiatu sw\u0105 pot\u0119g\u0119, odebra\u0107 ho\u0142d uleg\u0142o\u015bci, pokaza\u0107 siebie a nie uczy\u0107 si\u0119 od innych. Portugali\u0105 za\u015b kierowa\u0142a mi\u0119dzy innymi wizja bogactwa Indii. Europejczycy chcieli go cho\u0107by tylko uszczkn\u0105\u0107. Chiny tego nie potrzebowa\u0142y. Wszystko czego mog\u0142y chcie\u0107 znajdowa\u0142o si\u0119 w basenie Oceanu Indyjskiego i by\u0142o tak trywialne, \u017ce stanowi\u0142o raczej deser ni\u017c zak\u0105sk\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od dawien dawna toczy si\u0119 debata, co pcha\u0142o Portugalczyk\u00f3w i ksi\u0119cia Henryka Nawigatora na Ocean Indyjski. Hobson twierdzi, \u017ce sukces handlowy, kt\u00f3ry Portugalczycy tam osi\u0105gn\u0119li zawdzi\u0119czali przebieg\u0142o\u015bci i szcz\u0119\u015bliwym trafom. Byli zaskakuj\u0105co okrutni i bezwzgl\u0119dni a imperia azjatyckie ich zlekcewa\u017cy\u0142y i nie potraktowa\u0142y jako zagro\u017cenia. Hobson twierdzi tak powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na prace K.N. Chaudhuri\u2019ego, ale ten, jak pokazuje Duchesne, ocenia Portugalczyk\u00f3w zupe\u0142nie inaczej. Podziwia ich zdolno\u015b\u0107 u\u017cycia si\u0142y militarnej, ustanawiania zyskownych wi\u0119z\u00f3w handlowych i quasi politycznej w\u0142adzy nad zachodnim wybrze\u017cem Indii. Ich strategia zosta\u0142a nast\u0119pnie powt\u00f3rzona przez Holendr\u00f3w i Anglik\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sukcesu Portugalii nie spos\u00f3b te\u017c zrozumie\u0107 bez wzi\u0119cia pod uwag\u0119 zainicjowanego i kierowanego przez ksi\u0119cia Henryka Nawigatora systemu eksploracji. Kolejne wyprawy si\u0119ga\u0142y coraz dalej, zbieraj\u0105c dane o wybrze\u017cach Afryki, opisuj\u0105c kontakty z tubylcami, poznaj\u0105c najlepsze sposoby nawigowania i ustalaj\u0105c optymalne trasy \u017ceglowania wykorzystuj\u0105ce specyfik\u0119 wiatrowo pr\u0105dow\u0105 Atlantyku. Ka\u017cda wyprawa sk\u0142ada\u0142a szczeg\u00f3\u0142owe sprawozdanie. W roku 1419 Henryk Nawigator za\u0142o\u017cy\u0142 swego rodzaju uczelni\u0119 do studiowania procesu morskiej eksploracji. Zbierano dane, ulepszano mapy, analizowano ka\u017cd\u0105 podr\u00f3\u017c, ustalano najlepsze trasy. Korzysta\u0142 z tego wszystkiego Vasco da Gama w latach 1497-1502 i nast\u0119pnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Motywy Portugalczyk\u00f3w by\u0142y z\u0142o\u017cone: ch\u0119\u0107 zdobycia nowych ziem, nowych rynk\u00f3w,\u00a0 ustanowienie zyskownych powi\u0105za\u0144 handlowych i towar\u00f3w, pozyskanie sojusznik\u00f3w wojskowych, ch\u0119\u0107 niesienia wiary chrze\u015bcija\u0144skiej na odleg\u0142e ziemie. Kierowa\u0142y nimi tak\u017ce typowe motywy \u015bredniowieczne: pr\u00f3\u017cno\u015b\u0107 i chwa\u0142a, ch\u0119\u0107 zdobycia s\u0142awy w wyniku dokonania bohaterskich czyn\u00f3w, s\u0142ynne trzy G: God, gold and glory. W ka\u017cdym razie nie wolno ogranicza\u0107 ich wy\u0142\u0105cznie do warstwy ekonomicznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cech\u0105 specyficzn\u0105 my\u015blenia rewizjonist\u00f3w o europejskiej ekspansji geograficznej jest pomniejszanie jej znaczenia, sprowadzanie do w\u0105sko ekonomicznej motywacji i t\u0142umaczenie jej sukcesu bezlitosnym okrucie\u0144stwem wobec pokojowo nastawionych lud\u00f3w i narod\u00f3w. Rewizjoni\u015bci widz\u0105 Europejczyk\u00f3w jako krwawych barbarzy\u0144c\u00f3w \u017c\u0105dnych bogactwa. Sprowadzenie wielkiego historycznego procesu do tak karykaturalnego obrazu \u015bwiadczy albo o braku wiedzy albo o z\u0142ej woli albo o cynicznym spekulowaniu na formu\u0142owaniu \u015bwiatoburczych sensacji. U r\u00f3\u017cnych rewizjonist\u00f3w r\u00f3\u017cnie si\u0119 te proporcje uk\u0142adaj\u0105, ale zastanawiaj\u0105cy jest fenomen komercyjnego sukcesu, jaki ten obraz osi\u0105gn\u0105\u0142 w kr\u0119gu kultury anglosaskiej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przyk\u0142adem jest podej\u015bcie do wypraw Kolumba i roli Portugalii. Rewizjoni\u015bci (m.in. James Blaut, Christopher Chase-Dunn, Filipe Fernandez-Armesto,\u00a0 Jack Goldstone, John Hobson, Eric Mielants, Roy Bin Wong) pisz\u0105c o Kolumbie stwierdzaj\u0105, \u017ce by\u0142 to przypadek i b\u0142\u0105d, za\u015b aktywno\u015bci Portugalii nie nale\u017cy przecenia\u0107, bo by\u0142y to dzia\u0142ania schy\u0142kowej cywilizacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podchodz\u0105c powa\u017cnie, a nie z ideologicznym uprzedzeniem, to kwestii europejskiej eksploracji zamorskiej trzeba mie\u0107 na uwadze, \u017ce by\u0142a ona stymulatorem wielu nowo\u015bci w takich sferach jak gospodarka, finanse, ubezpieczenia, technologie, nauka. Mi\u0119dzy innymi istnia\u0142o bardzo silne powi\u0105zanie mi\u0119dzy eksploracj\u0105 a rozwojem kartografii. Nowe mapy by\u0142y kre\u015blone ju\u017c rok, dwa lata po kolejnych podr\u00f3\u017cach i odkryciach. Mercator i jego siatka powsta\u0142y w roku 1569.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zainteresowanie kartografi\u0105 by\u0142o \u017cywe w cywilizacji europejskiej od czas\u00f3w staro\u017cytnych. Inne cywilizacje mniej by\u0142y tym zainteresowane. Needham, Temple i Hobson twierdz\u0105, \u017ce Chi\u0144czycy mieli o wiele bardziej zaawansowane techniki kartograficzne. W tekstach z III wieku mo\u017cna faktycznie znale\u017a\u0107 wskaz\u00f3wki o robieniu map z siatk\u0105 umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 okre\u015blenie pozycji i odleg\u0142o\u015bci mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi lokalizacjami.. Mapy te nie zachowa\u0142y si\u0119. Natomiast mapy admira\u0142a Zheng Che z czas\u00f3w wypraw jego floty po Oceanie Indyjskim (1403-1433) nie posiadaj\u0105 siatki, s\u0105 schematyczne i dalekie od precyzji, kt\u00f3ra mia\u0142a cechowa\u0107 mapy z III wieku. Wygl\u0105da wi\u0119c na to, \u017ce albo precyzyjne mapy z III wieku s\u0105 legend\u0105 albo \u017ce w Chinach w okresie od III do XV wieku nast\u0105pi\u0142 pod tym wzgl\u0119dem zast\u00f3j i regres a nie kumulacja wiedzy kartograficznej. By\u0142by to jeden z wielu przyk\u0142ad\u00f3w dziwnych proces\u00f3w retrogresywnych, jakich do\u015bwiadczaj\u0105 w swej historii r\u00f3\u017cne cywilizacje. W Europie tak\u017ce mia\u0142a miejsce d\u0142uga przerwa rozwojowa w pierwszym tysi\u0105cleciu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dyskusja toczona przez Duchesne z rewizjonistami na europejskiej eksploracji zamorskich teren\u00f3w nie dotyka kilku wa\u017cnych zagadnie\u0144. Aby zrozumie\u0107 europejski p\u0119d na Zach\u00f3d trzeba ukaza\u0107 szersz\u0105 perspektyw\u0119 i nie koncentrowa\u0107 uwagi wy\u0142\u0105cznie na samej Portugalii. W tym celu chcia\u0142bym odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do pracy Erica L. Jonesa The European Miracle.\u00a0 Environments, economies, and geopolitics in the history of Europe and Asia [\u201cCud europejski: \u015brodowisko, gospodarka i geopolityka w historii Europy i Azji\u201d]. Pos\u0142u\u017c\u0119 si\u0119 jej streszczeniem, kt\u00f3re mo\u017cna znale\u017a\u0107 na stronie http:\/\/jacek.kwasniewski.eu.org .<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eOd XV wieku Europa powi\u0119ksza\u0142a sw\u0105 baz\u0119 surowcow\u0105 i potencjalne rynki dzi\u0119ki wielkiej ekspansji zamorskiej. Tradycyjne podej\u015bcie datuje pocz\u0105tek tego okresu od Krzysztofa Kolumba przep\u0142ywaj\u0105cego Atlantyk i podr\u00f3\u017cy Vasco de Gamy do Indii. Jest to jednak bardzo uproszczony obraz. Europejczycy napierali na swe granice kontynentalne ju\u017c o wiele wcze\u015bniej. Odkrywanie nowych teren\u00f3w mia\u0142o miejsce w obr\u0119bie samej Europy a tak\u017ce na kierunku wschodnim. Zasiedlano i cywilizowano R\u00f3wnin\u0119 W\u0119giersk\u0105 i Ukrai\u0144sk\u0105, Lotaryngi\u0119, Szkoci migrowali do Polski i wschodnich Niemiec.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Europa by\u0142a zamkni\u0119ta od p\u00f3\u0142nocy lodem, od po\u0142udnia pustyni\u0105, od zachodu oceanem i wiatrami afryka\u0144skimi, kt\u00f3re uniemo\u017cliwia\u0142y \u017ceglug\u0119 na po\u0142udnie statkami, kt\u00f3re nie mog\u0142y p\u0142yn\u0105\u0107 ostro pod wiatr. Od p\u00f3\u0142nocnego wschodu zamyka\u0142y j\u0105 puszcze, kt\u00f3rych rzeki p\u0142yn\u0119\u0142y albo do Arktyki albo do zamkni\u0119tego Morza Kaspijskiego. Od wschodu by\u0142a zamkni\u0119ta pustyniami, g\u00f3rzystymi pustkowiami i obszarem 35 milion\u00f3w kilometr\u00f3w kwadratowych, na kt\u00f3rych plemiona nomad\u00f3w skutecznie blokowa\u0142y dost\u0119p do cywilizacji Chin i Indii. Jedynie na po\u0142udniowym wschodzie by\u0142y szlaki do cywilizacji azjatyckich, ale zosta\u0142y one zablokowane przez Arab\u00f3w i Turk\u00f3w od XV wieku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Te wcze\u015bniejsze kierunki ekspansji i ich bariery pokazuj\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwo, kt\u00f3re ostatecznie wyrwa\u0142o si\u0119 ku zachodowi przerywaj\u0105c sw\u0105 prawie izolacj\u0119. Skandynawowie parli w kierunku Rosji, Normanowie w XI wieku zdobyli Sycyli\u0119 i cz\u0119\u015b\u0107 W\u0142och. Germanowie od X do XII wieku parli na wsch\u00f3d. Krzy\u017cowcy chcieli otworzy\u0107 i zabezpieczy\u0107 kierunek po\u0142udniowo wschodni, ale zostali ostatecznie wyparci z Bliskiego Wschodu w wieku XIII. Genua i Wenecja utworzy\u0142y wsparte si\u0142\u0105 wojskow\u0105 sieci handlowe w Lewancie, na wybrze\u017cach Morza Egejskiego i Czarnego. W trzeciej \u0107wiartce XV wieku wszystko to zosta\u0142o zabrane przez Turk\u00f3w Otoma\u0144skich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po\u0142o\u017cenie Europy d\u0142ugo u\u0142atwia\u0142o jej zdobywanie wiedzy z zewn\u0105trz. W \u015aredniowieczu ponownie odkry\u0142a klasyczn\u0105 Grecj\u0119 i Rzym, w czym wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 Islam. Wygnanie Arab\u00f3w z Sycylii i Hiszpanii udost\u0119pni\u0142o ich wielkie i bogate biblioteki. Wyprawy krzy\u017cowe przynios\u0142y Europie inne r\u00f3\u017cnorodne korzy\u015bci: wp\u0142ywy religijne, architektoniczne, kulturowe, wiele nowych produkt\u00f3w, m.in. kolczug\u0119. Powiada si\u0119, \u017ce wyprawy te zbli\u017cy\u0142y w\u0142adc\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich do cywilizowanego Wschodu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Maj\u0105c ju\u017c to, co osi\u0105gn\u0119li wcze\u015bniej, Europejczycy zabrali si\u0119 do podboju m\u00f3rz. Musimy jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce zacz\u0119li tak\u017ce podb\u00f3j dalekich ziem wschodnich. To by\u0142o zadanie Rosji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cz\u0119\u015bci\u0105 procesu zachodniej eksploracji nowych teren\u00f3w by\u0142o szukanie nowych \u0142owisk dorsza oraz ziem pod upraw\u0119 trzciny cukrowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Patrz\u0105c na te wszystkie wcze\u015bniejsze przedsi\u0119wzi\u0119cia, Wielkie Odkrycia okazuj\u0105 si\u0119 dalszym ci\u0105giem rozpocz\u0119tej ju\u017c dawniej ekspansji. Jej kierunki i kszta\u0142t w wieku XV s\u0105 efektem wypierania Europejczyk\u00f3w przez islam. Obie cywilizacje naciera\u0142y na siebie, obie by\u0142y ekspansjonistyczne. Efekty ich r\u00f3wnoleg\u0142ych proces\u00f3w ekspansji by\u0142y odmienne, bo kierowa\u0142y si\u0119 na tereny r\u00f3\u017cnie wyposa\u017cone w zasoby\u00a0 a ich struktury spo\u0142eczno-ekonomiczne dyktowa\u0142y r\u00f3\u017cne sposoby eksploatacji zdobytych teren\u00f3w. Co do islamu, Mogo\u0142owie najechali na Indie, Maurowie na pocz\u0105tku XV wieku osiedli w Indonezji, Turcy otoma\u0144scy zaj\u0119li Egipt a p\u00f3\u017aniej Trypolis. W XVI wieku Turcy zaj\u0119li Afryk\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105. Maurowie wygnani z Hiszpanii pokonali Portugalczyk\u00f3w w Afryce P\u00f3\u0142nocnej i obj\u0119li kontrol\u0119 nad terenami saharyjskimi. Europejczycy nie mogli ju\u017c korzysta\u0107\u00a0 z tamtych zasob\u00f3w (s\u00f3l, z\u0142oto).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Skoro islam skutecznie obejmowa\u0142 kontrol\u0119 nad po\u0142udniem i po\u0142udniowym wschodem, zachodnie ambicje, by go wymin\u0105\u0107, kieruj\u0105c si\u0119 na Zach\u00f3d, wydaj\u0105 si\u0119 zrozumia\u0142e. W parciu ku zachodowi uci\u0119cie l\u0105dowych szlak\u00f3w korzennych nie mia\u0142o przy tym znaczenia pierwszorz\u0119dnego. Znacznie wa\u017cniejsze by\u0142o odci\u0119cie handlu z basenem Morza Czarnego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Poniewa\u017c miasta w\u0142oskie by\u0142y zale\u017cne od importu surowc\u00f3w i \u017cywno\u015bci, musia\u0142y znajdowa\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a substytucyjne lub zmieni\u0107 specjalizacj\u0119 (np. Genua z fracht\u00f3w na finanse). By\u0142y wi\u0119c zainteresowane inwestycjami w \u017ceglug\u0119 atlantyck\u0105, lub skierowan\u0105 ku Indiom. Mia\u0142y dobre kontakty z Hiszpani\u0105 i Portugali\u0105, posiada\u0142y tam swoje przedstawicielstwa i dobrze wiedzia\u0142y o archipelagu Kanaryjskim. Inwestycje Genuy w hiszpa\u0144skie i portugalskie przedsi\u0119wzi\u0119cia morskie nie s\u0105 wi\u0119c dziwne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Im lepiej pojmiemy, \u017ce to nie skarby by\u0142y jedynymi a nawet pierwotnymi motywami eksploracji morskiej, tym \u0142atwiej zrozumiemy zwrot od Morza Czarnego ku Atlantykowi. Europejczycy szukali poza Europ\u0105 ryb, oliwy z wieloryb\u00f3w i fok, drewna i ziem pod upraw\u0119 zbo\u017ca, trzciny cukrowej i winoro\u015bli. Motywy Portugalii po cz\u0119\u015bci by\u0142y kapitalistyczne \u2013 znale\u017a\u0107 ziemie pod upraw\u0119 trzciny cukrowej, po cz\u0119\u015bci arystokratyczne \u2013 po prostu znale\u017a\u0107 nowe ziemie, po cz\u0119\u015bci wreszcie polityczne \u2013 znale\u017a\u0107 pewne \u017ar\u00f3d\u0142a dostaw zbo\u017ca, bo powtarzaj\u0105ce si\u0119 co kilka lat nieurodzaje coraz bardziej uzale\u017cnia\u0142y Portugali\u0119 od \u017ar\u00f3de\u0142 maroka\u0144skich. Oczywi\u015bcie by\u0142y tak\u017ce motywy misjonarskie, wojownicze, p\u0142yn\u0105ce ze zwyk\u0142ej ciekawo\u015bci i ch\u0119ci znalezienia z\u0142ota. Ale centraln\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142a potrzeba nowych \u017ar\u00f3de\u0142 zasob\u00f3w naturalnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To nie oznacza jednak, \u017ce Europejczyk\u00f3w do kierowania si\u0119 ku zachodowi zmusi\u0142o wyczerpywanie si\u0119 posiadanych zasob\u00f3w. Nie by\u0142o ani trwa\u0142ego trendu wzrostu ich cen ani odczuwalnego niedostatku surowc\u00f3w, np. drewna. Jak powiedzia\u0142 Adam Smith, ekspansja europejska nast\u0105pi\u0142a bez konieczno\u015bci. No mo\u017ce poza wyczerpaniem zasob\u00f3w wieloryb\u00f3w, przetrzebionych przez baskijskich wielorybnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wielk\u0105 zas\u0142ug\u0119 w europejskiej ekspansji za zach\u00f3d odegra\u0142 geniusz portugalskiego ksi\u0119cia Henryka Nawigatora, kt\u00f3rego realizowa\u0142 d\u0142ugofalow\u0105 strategi\u0119 finansowania wypraw, systematycznego zbierania o nich danych i stworzy\u0142 s\u0142ynn\u0105 szko\u0142\u0119 morsk\u0105.\u201d<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #000000;\">*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jedn\u0105 z tez Hobsona i wielu innych rewizjonist\u00f3w jest twierdzenie, \u017ce Anglia dopiero pod koniec pierwszej po\u0142owy XIX wieku wst\u0105pi\u0142a na inn\u0105 drog\u0119 rozwojow\u0105 ni\u017c Wsch\u00f3d. Przedtem obie cywilizacje porusza\u0142y si\u0119 \u2013 ich zdaniem &#8211; na tej samej \u015bcie\u017cce cyklu maltuzja\u0144skiego. Zagadnienie to om\u00f3wili\u015bmy przy okazji krytyki prac Andre Gundera Franka i Kennetha Pomeranza. Ale warto wspomnie\u0107 o jeszcze jednym sposobie argumentacji rewizjonist\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W obliczu wielu analiz, o kt\u00f3rych wspomina\u0142em, omawiaj\u0105c \u201eWielkie rozwidlenie\u201d Pomeranza, rewizjoni\u015bci tonuj\u0105 czasem swoje wypowiedzi, \u017ce XVIII wiek to podobne modele wzrostu w Europie i w Chinach. Wk\u0142adaj\u0105 za to sporo wysi\u0142ku, by dowarto\u015bciowa\u0107 nowinki epoki Qing (1644-1911) i zredukowa\u0107 stop\u0119 wzrostu XVIII wiecznej Anglii. Rewiduj\u0105 w d\u00f3\u0142 angielskie stopy wzrostu PKB i wska\u017aniki TFP. Chc\u0105 wykaza\u0107, \u017ce Rewolucja Przemys\u0142owa nie by\u0142a gwa\u0142townym przyspieszeniem, \u017ce rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 daleko wcze\u015bniej i przez d\u0142ugi czas \u201enowe\u201d by\u0142o ograniczone do stosunkowo w\u0105skich segment\u00f3w gospodarki angielskiej i europejskiej. W ten spos\u00f3b op\u00f3\u017aniaj\u0105 chwil\u0119, kiedy mo\u017cna by powiedzie\u0107, \u017ce od tej pory ca\u0142a Anglia i\u00a0 ca\u0142a Europa by\u0142y ju\u017c na zdecydowanie innej \u015bcie\u017cce wzrostu ni\u017c Chiny i ca\u0142y Daleki Wsch\u00f3d. A to by oznacza\u0142o, \u017ce obie cywilizacje d\u0142u\u017cej by\u0142y do siebie podobne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jednak debata nad genez\u0105 industrializacji nie mo\u017ce by\u0107 sprowadzona do pytania, kiedy Anglia zacz\u0119\u0142a do\u015bwiadcza\u0107 zmian produktywno\u015bci na skal\u0119 ca\u0142ego kraju, lub kiedy szybka seria innowacji, kt\u00f3ra zacz\u0119\u0142a si\u0119 na pocz\u0105tku XVIII wieku prze\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 na nieprzerwany wzrost w ca\u0142ej gospodarce. Zr\u00f3wna\u0107 tez\u0119 o wolniejszym rozprzestrzenianiu si\u0119 brytyjskiej Rewolucji Przemys\u0142owej z tez\u0105 o tak\u017ce powolnych zmianach makroekonomicznych w Chinach za dynastii Qing (1644-1911) jest naci\u0105ganiem prawdy historycznej. Licz\u0105 si\u0119 trendy. Anglia przyspiesza\u0142a, Chiny zwalnia\u0142y, Anglia podnosi\u0142a dochody realne, w Chinach one spada\u0142y, w Anglii produkcja ros\u0142a, w Chinach panowa\u0142a ekonomiczna stagnacja, w Anglii by\u0142 post\u0119p technologiczny, w Chinach go nie by\u0142o. S\u0142owem, nale\u017cy por\u00f3wnywa\u0107 d\u0142ugofalowe kierunki zmian ekonomicznych obu kraj\u00f3w a nie to, jak si\u0119 obie gospodarki mia\u0142y do siebie w jakim\u015b punkcie czasu. Cho\u0107 ze wcze\u015bniejszych stron wiemy, \u017ce i takie por\u00f3wnanie wypada dla Europy i Anglii korzystnie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To, co si\u0119 dzia\u0142o w Anglii by\u0142o prze\u0142omem na skal\u0119 \u015bwiatow\u0105, ale podobnych zjawisk do\u015bwiadcza\u0142y mniej wi\u0119cej w tym samym czasie Alzacja, Czechy, Flandria, Szwajcaria, rejony Hamburga, Lombardii, P\u00f3\u0142nocnej Francji, Saksonii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zdaniem rewizjonist\u00f3w, brytyjska Rewolucja Przemys\u0142owa nie tylko nast\u0105pi\u0142a p\u00f3\u017ano, ale i przypadkowo. Pisa\u0142em o tym omawiaj\u0105c za Duchesne Andre G. Franka i Pomeranza. Podobne tezy g\u0142osi Jack Goldstone. Duchesne krytykuje pogl\u0105dy Goldstone\u2019a zestawiaj\u0105c je ze znanymi pracami Margaret Jacob, Scientific Culture and the Making of the Industrial West oraz Cultural Meaning of the Industrial Revolution.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jacob opisuje kultur\u0119 przemys\u0142ow\u0105 powstaj\u0105c\u0105 w XVIII wieku w ca\u0142ej Europie i \u015bcis\u0142e powi\u0105zanie wiedzy teoretycznej z praktyk\u0105. Wielkie wynalazki tamtego okresu nie by\u0142y przypadkowymi odkryciami dokonanymi przez majstr\u00f3w p\u00f3\u0142analfabet\u00f3w, ale efektami pracy kilku pokole\u0144 ludzi znaj\u0105cych teorie mechaniki i r\u00f3wnocze\u015bnie b\u0119d\u0105cych praktykami. Jacob formu\u0142uje tez\u0119, \u017ce uprzemys\u0142owienie Anglii i Europy oparte by\u0142o na nieco wcze\u015bniejszym O\u015bwieceniu Przemys\u0142owym. By\u0142 to swoisty \u0142\u0105cznik mi\u0119dzy Rewolucj\u0105 Naukow\u0105 (XVI-XVII wiek) a Rewolucj\u0105 Przemys\u0142ow\u0105 (XVIII-XIX wiek). O\u015bwiecenie Przemys\u0142owe to rozwijaj\u0105ca si\u0119 dynamicznie kultura upowszechniania teorii i wiedzy teoretycznej i jej przenoszenia do praktyki. Powstawa\u0142y towarzystwa naukowe, sieci informacji, szko\u0142y zawodowe. Charakterystycznym zjawiskiem tego okresu by\u0142 szereg drobnych wynalazk\u00f3w praktycznych, kt\u00f3re czerpa\u0142y idee z teoretycznych pomys\u0142\u00f3w i zamienia\u0142y je w zastosowania biznesowe. To tak\u017ce wprowadzenie jednolitych standard\u00f3w wagi i miary.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rewizjoni\u015bci ch\u0119tnie natomiast przyznaj\u0105 Europie palm\u0119 pierwsze\u0144stwa w utworzeniu skutecznego aparatu pa\u0144stwowego do wymuszania nier\u00f3wnej wymiany na ca\u0142ym \u015bwiecie. Hobson m\u00f3wi nawet o modelu europejskiego pa\u0144stwa rasistowskiego. Jego zdaniem Chiny i inne wschodnie imperia mog\u0142y podbi\u0107 Europ\u0119, ale mia\u0142y inne priorytety, mi\u0119dzy innymi zachowanie w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci kulturowej w obliczu barbarzy\u0144skich naje\u017ad\u017ac\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Du\u017co miejsca po\u015bwi\u0119ca Hobson\u00a0 obalaniu mitu o pokojowo nastawionym europejskim pa\u0144stwie wolnego rynku. Wyrazicielem tego mitu ma by\u0107 jego zdaniem Peter Mathias. Tyle \u017ce Mathias m\u00f3wi to samo, co Hobson, jedynie nie u\u017cywaj\u0105c epitetu \u201erasistowski\u201d w odniesieniu do pa\u0144stw europejskich. Historycy g\u0142\u00f3wnego nurtu nie g\u0142osz\u0105 bowiem naiwnych twierdze\u0144, \u017ce okres europejskiej industrializacji XVIII i XIX wieku to brak protekcjonizmu i wspieranie przez pokojowo nastawione do siebie pa\u0144stwa europejskie zasad wolnego rynku. Mathias stwierdza jedynie, \u017ce industrializacja Anglii odby\u0142a si\u0119 przy mniejszym wsparciu pa\u0144stwa ni\u017c we Francji, Prusach i Rosji a polityk\u0119 laissez-faire nale\u017cy rozumie\u0107 w tym sensie, \u017ce pa\u0144stwo nie finansowa\u0142o budowy infrastruktury i niewiele te\u017c robi\u0142o w sprawie zdrowia, higieny i edukacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ale to samo pa\u0144stwo nie by\u0142o bynajmniej minimalistyczne, je\u015bli idzie o konkurencj\u0119 militarn\u0105 i marynark\u0119 wojenn\u0105. Rewizjoni\u015bci myl\u0105 sprawy. Brytyjska industrializacja nie polega\u0142a na nieobecno\u015bci kwestii militarnych. To, \u017ce w Europie zachodniej nast\u0105pi\u0142 rozkwit politycznie niezale\u017cnej klasy kupieckiej nie jest r\u00f3wnoznaczne z tym, \u017ce gospodarki europejskie by\u0142y wspierane przez pokojowo nastawione pa\u0144stwa pragn\u0105ce otwartej wymiany rynkowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #000000;\">*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ciekawym fragmentem ksi\u0105\u017cki Hobsona s\u0105 strony po\u015bwi\u0119cone chi\u0144skiej genezie silnika parowego w rozdziale zatytu\u0142owanym kategorycznie \u201eChi\u0144skie \u017ar\u00f3d\u0142a brytyjskiej industrializacji. Anglia jako sp\u00f3\u017aniony na\u015bladowca, 1700 \u2013 1846\u201d. Duchesne pomija ten w\u0105tek a warto mu po\u015bwi\u0119ci\u0107 chwil\u0119 uwagi. Nie jeden bowiem rewizjonista o tym pisa\u0142;\u00a0 poza Hobsonem tak\u017ce Robert Temple, Kenneth Pomeranz i inni. Na pocz\u0105tku rozdzia\u0142u Hobson stwierdza, \u017ce europejskie O\u015bwiecenie zawdzi\u0119cza\u0142o Chinom sw\u0105 zasadnicz\u0105 ide\u0119 wolnego rynku, rozwini\u0119t\u0105 p\u00f3\u017aniej przez Adama Smitha. Dowiadujemy si\u0119 dalej, \u017ce brytyjska rewolucja rolnicza XVIII wieku tak\u017ce zaistnia\u0142a w du\u017cej mierze dzi\u0119ki chi\u0144skim wynalazkom: m\u0142ockarni, p\u0142ugowi lemieszowemu, konnemu siewnikowi, rotacji upraw. No c\u00f3\u017c, dziwne, \u017ce Chiny wspomagaj\u0105c technologicznie Angli\u0119 i pomagaj\u0105c jej uciec z pu\u0142apki maltuzja\u0144skiej same wpad\u0142y w tak pot\u0119\u017cne k\u0142opoty \u017cywieniowe.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Za\u015b przechodz\u0105c do silnika, jego pocz\u0105tki (chi\u0144skie oczywi\u015bcie) datuj\u0105 si\u0119 \u2013 zdaniem Hobsona &#8211; w okolicach I wieku n.e. Natomiast w wieku XIII mamy ju\u017c opisy silnika parowego Wang Chena. Silnik ten by\u0142 w zasadzie identyczny z silnikiem parowym Wilkinsona z 1757 roku (str. 208). Brzmi to dumnie dop\u00f3ki nie zobaczymy \u201esilnika\u201d Wang Chena ( http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/File:Yuan_Dynasty_-_waterwheels_and_smelting.png ) i nie przypomnimy sobie, \u017ce silnik Wilkinsona to silnik Watta przystosowany do potrzeb hutniczych. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, Wilkinson i Watt \u015bci\u015ble wsp\u00f3\u0142pracowali, gdy\u017c Wilkinson opracowa\u0142 najbardziej precyzyjn\u0105 w owych czasach technologi\u0119 wiercenia w metalu, kt\u00f3ra umo\u017cliwia\u0142a zbudowanie dobrze spasowanego cylindra i t\u0142oku. Co do Wang Chena, zbudowa\u0142 on w XIV wieku nap\u0119dzan\u0105 ko\u0142em wodnym dmuchaw\u0119 do pieca hutniczego, wykorzystuj\u0105c\u0105 zasad\u0119 dwuzaworowego t\u0142oka. Wynalazek ten budzi szacunek, ale jego technologiczne pokrewie\u0144stwo z silnikiem Watta jest takie jak mi\u0119dzy lataj\u0105cym po pokoju balonikiem, z kt\u00f3rego ucieka powietrze a samolotem F16. Oba wykorzystuj\u0105 zasad\u0119 odrzutu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Hobson stwierdza dalej, \u017ce \u015bredniowieczne chi\u0144skie miechy skrzynkowe wykorzystuj\u0105ce zasad\u0119 dwuzaworowej pompy ss\u0105co t\u0142ocz\u0105cej nie tylko przypomina\u0142y silnik Watta, ale pod koniec wieku XVII Chi\u0144czycy zbudowali turbin\u0119 parow\u0105. Sam tego sensacyjnego odkrycia nie opisuje a jedynie poprzez odno\u015bnik nr 54 na stronie 209 kieruje czytelnika do sze\u015bciu fragment\u00f3w pracy Josepha Needhama \u201eScience and Civilization in China\u201d, a dok\u0142adnie do tomu IV, cz\u0119\u015bci II. Sp\u00f3jrzmy tam. Na stronach 135-136 opisany jest \u015bredniowieczny chi\u0144ski miech skrzynkowy z podw\u00f3jnym zaworem. T\u0142ok cylindra uszczelniany jest pierzem. Na stronach 225-228 opisane s\u0105 zabawki wykorzystuj\u0105ce ci\u015bnienie pary, wykonane w Europie w XVIII wieku i przedstawiane na chi\u0144skim dworze cesarskim. Na stronach 369-377 (Hobson podaje b\u0142\u0119dnie tylko strony 369-370) znajdujemy opisan\u0105 wcze\u015bniej \u015bredniowieczn\u0105 dmuchaw\u0119 chi\u0144sk\u0105 dzia\u0142aj\u0105c\u0105 w oparciu o zasad\u0119 dwuzaworowego t\u0142oka. O ile sam t\u0142ok jest wartym odnotowania wynalazkiem, nie ma on nap\u0119du parowego. Jest pod\u0142\u0105czony do ko\u0142a wodnego (str. 371), albo obs\u0142uguj\u0105 go dwie grupy ludzi stoj\u0105cych na przeciwleg\u0142ych ko\u0144cach kilkumetrowego podestu-hu\u015btawki (str. 372). Robotnicy po obu stronach na przemian wchodz\u0105 na ten podest i schodz\u0105 z niego. Dzi\u0119ki temu hu\u015btawka-t\u0142ok ko\u0142ysze si\u0119 na osi i t\u0142oczy powietrze raz z jednej, raz z drugiej strony. Tyle ma to wsp\u00f3lnego z nap\u0119dem parowym, \u017ce robotnicy musz\u0105 mie\u0107 zapewne par\u0119 w nogach, aby t\u0119 maszyn\u0119 porusza\u0107. Na stronie 387 znowu czytamy kilka zda\u0144 o t\u0142oku i pompie powietrznej. Na stronach 407-408 wspomniane jest chi\u0144skie pionowe ko\u0142o wodne, kt\u00f3rego zasada dzia\u0142ania jest, zdaniem autor\u00f3w, zapowiedzi\u0105 turbiny parowej. I w ko\u0144cu na stronie 411 opisana jest XIX wieczna \u0142\u00f3d\u017a rzeczna z ko\u0142ami wodnymi, kt\u00f3re poruszaj\u0105 m\u0142oty. To tyle. Opisa\u0142em wszystkie fragmenty, do kt\u00f3rych kieruje Hobson, z dok\u0142adnym zaznaczeniem miejsc, gdzie si\u0119 znajduj\u0105, by czytelnik sam zobaczy\u0142, jak mo\u017ce zosta\u0107 oszukany, je\u015bli nieopatrznie uwierzy Hobsonowi na s\u0142owo. Na co by\u0107 mo\u017ce Hobson liczy\u0142, bo praca Needhama nie jest \u0142atwo dost\u0119pna. Po wykryciu takiego sposobu przekonywania do swoich tez przechodzi ochota na dalsz\u0105 lektur\u0119, bo nie wiadomo, ile jeszcze razy Hobson b\u0119dzie nas usi\u0142owa\u0142 \u015bwiadomie wprowadzi\u0107 w b\u0142\u0105d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rewizjonistyczna opowie\u015b\u0107 o chi\u0144skim silniku parowym doczeka\u0142a si\u0119 wielu krytycznych komentarzy ze strony historyk\u00f3w. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 przywo\u0142ywana ju\u017c Margaret Jacob [\u201eCulture and Economic Development\u201d].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #000000;\">*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ostatni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 czwartego rozdzia\u0142u Duchesne po\u015bwi\u0119ca jednemu z kluczowych zagadnie\u0144 historii zachodniej cywilizacji \u2013 kreatywno\u015bci Europy na polu militarnym. Omawiaj\u0105c ten problem cz\u0119\u015bciowo tylko opr\u0119 si\u0119 na ksi\u0105\u017cce Duchesne, bo chc\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na kilka spraw potraktowanych przez niego skr\u00f3towo a z kolei jedynie wspomnie\u0107 o szerzej omawianej przez niego prehistorii europejskiej wojskowo\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od dawna standardowym wyja\u015bnieniem powstania i rozwoju europejskich pa\u0144stw narodowych i rozbudowanej pa\u0144stwowej biurokracji jest wskazanie wymaga\u0144 jakie wi\u0105za\u0142y si\u0119 z nowo\u017cytnym typem dzia\u0142a\u0144 wojennych, opartych na artylerii. Czo\u0142\u00f3wka historyk\u00f3w, tak\u017ce specjalist\u00f3w od wojskowo\u015bci, mi\u0119dzy innymi Jeremy Black, Michael Mann, Charles Tilly, Geoffrey Parker i inni pokazywali, jak bardzo te wymagania zwi\u0119kszy\u0142y si\u0119 w okresie wczesnonowo\u017cytnym i jak si\u0119 to wi\u0105za\u0142o ze wzrostem silnych pa\u0144stw narodowych d\u0105\u017c\u0105cych do militarnego sukcesu. Mann i Parker wyliczyli, \u017ce wydatki wojskowe stanowi\u0142y 75 \u2013 95% ca\u0142o\u015bci wydatk\u00f3w pa\u0144stwowej kasy w krajach europejskich w XVI i XVII wieku. Trwa jednak dyskusja, co by\u0142o przyczyn\u0105 czego. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 epoka Ludwika XIV. Dyskutuj\u0105c o niej Jeremi Black twierdzi, \u017ce to zmiany polityczne (formowanie silnych pa\u0144stw) umo\u017cliwi\u0142y wprowadzenie du\u017cych i kosztownych zmian w technologiach wojennych, za\u015b Brian M. Downing widzi zale\u017cno\u015b\u0107 odwrotn\u0105: to nowe technologie da\u0142y impuls do powstania silnych pa\u0144stw, zdolnych do generowania odpowiednio du\u017cych bud\u017cet\u00f3w wojskowych. Po\u015brodku plasuje si\u0119 Geoffrey Parker, kt\u00f3rego zdaniem mo\u017cna jedynie m\u00f3wi\u0107 o pozytywnym sprz\u0119\u017ceniu zwrotnym mi\u0119dzy zmianami politycznymi i w sferze wojskowo\u015bci a nie o takiej czy innej zale\u017cno\u015bci jednokierunkowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce pa\u0144stwa europejskie by\u0142y bardzo agresywne. W okresie 1500 -1800 wojny na terenie Europy toczy\u0142y si\u0119 niemal bez przerwy. W wieku XVI i XVII by\u0142o tylko 10 lat pokoju na ca\u0142ym kontynencie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duchesne, antycypuj\u0105c swoje t\u0142umaczenie europejskiego dynamizmu zawarte w nast\u0119pnych rozdzia\u0142ach, stwierdza, \u017ce agresja by\u0142a jedn\u0105 z definicyjnych cech Europejczyk\u00f3w od czas\u00f3w barbarzy\u0144skich. William H. McNeill nazwa\u0142 to w pracy \u201eThe Rise of the West\u201d agresj\u0105 endemiczn\u0105.\u00a0 Jak dodaje Duchesne, by\u0142a to agresywno\u015b\u0107 po\u0142\u0105czona z silnym umi\u0142owaniem wolno\u015bci i racjonalnego my\u015blenia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pytaj\u0105c o \u017ar\u00f3d\u0142a wczesnonowo\u017cytnego militaryzmu pa\u0144stw europejskich trzeba si\u0119gn\u0105\u0107 do wypracowanej przez histori\u0119 wojskowo\u015bci koncepcji europejskiej rewolucji militarnej. Termin ten zaproponowa\u0142 Michael Roberts w roku 1955 stwierdzaj\u0105c, \u017ce wprowadzenie do uzbrojenia broni palnej i wzrost liczebno\u015bci armii by\u0142o radykalnym zerwaniem z przesz\u0142o\u015bci\u0105, zdominowan\u0105 przez walki rycerstwa pos\u0142uguj\u0105cego si\u0119 kopiami i pikami. Po artykule Robertsa na przeci\u0105g przesz\u0142o czterdziestu lat rozgorza\u0142a debata, kt\u00f3re ze zmian, jakie od po\u0142owy XVI wieku zachodzi\u0142y w stylu wojowania, w wyposa\u017ceniu technicznym i organizacji armii nale\u017cy uzna\u0107 za kluczowe i czy ca\u0142y ten proces mo\u017cna okre\u015bli\u0107 mianem rewolucji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Najbardziej znanym kontynuatorem idei Robertsa jest Geoffrey Parker. Jego koncepcja lokuje pocz\u0105tek i zarazem kluczowy okres europejskiej rewolucji militarnej na wiek XVI aczkolwiek ca\u0142y okres zmian rewolucyjnych Parker rozci\u0105ga pomi\u0119dzy rok 1500 i 1800. W wieku XVI opracowano nowe techniki budowy fortyfikacji obronnych (twierdza-gwiazda), zdolnych do wytrzymania obl\u0119\u017cenia po\u0142\u0105czonego z atakiem armatnim. W wieku poprzednim dzia\u0142a rozbija\u0142y w kilka tygodni niezdobyte dot\u0105d zamki otoczone murami. Obecnie, inne materia\u0142y do budowy mur\u00f3w (ziemia i ceg\u0142a zamiast kamieni), zmiana ich kszta\u0142tu (gwiazda zamiast prostok\u0105ta), wprowadzenie bastion\u00f3w i innych konstrukcji fortyfikacyjnych (raweliny, dzie\u0142a rogowe, dzie\u0142a koronowe i inne) na powr\u00f3t uczyni\u0142y warowne zamki bardzo trudnymi do zdobycia. Zwyci\u0119skie obleganie by\u0142o mo\u017cliwe, ale trwa\u0142o ca\u0142e miesi\u0105ce i wymaga\u0142o wielokrotnie wi\u0119kszej armii obl\u0119\u017cniczej, od dwudziestu do stu tysi\u0119cy ludzi. Oblegaj\u0105ca armia sama musia\u0142a przy tym budowa\u0107 umocnienia obronne, gdy\u017c mog\u0142a si\u0119 spodziewa\u0107 kontrataku wojsk przybywaj\u0105cych z odsiecz\u0105 obro\u0144com zamku. Wszystkie te innowacje techniczne wywo\u0142ane wprowadzeniem prochu uczyni\u0142y wojn\u0119 kampani\u0105 wielokrotnie kosztowniejsz\u0105 ni\u017c dot\u0105d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Du\u017ce zmiany zasz\u0142y r\u00f3wnie\u017c na morzu. Zacz\u0119to budowa\u0107 du\u017ce statki, bardziej zwrotne, uzbrojone w kilkadziesi\u0105t dzia\u0142 na kilku specjalnych pok\u0142adach. Zmieni\u0142y one obraz morskich bitew.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Koncepcja Parkera, sformu\u0142owana w jego ksi\u0105\u017cce roku z 1988 \u201eRewolucja militarna i rozkwit Zachodu w okresie 1500 \u2013 1800\u201d roznieci\u0142a o\u017cywion\u0105 dyskusj\u0119. Idea powa\u017cnych zmian w sferze wojskowo\u015bci w okresie wczesnonowo\u017cytnym i ich dalekosi\u0119\u017cnych konsekwencji by\u0142a rozwijana, uszczeg\u00f3\u0142awiana i krytykowana. Krytykowano Parkera za technologiczny determinizm, czyli uznawanie innowacji technicznych za samodzielny czynnik dynamizuj\u0105cy rozw\u00f3j Zachodu. Krytykowano nazywanie tego procesu rewolucj\u0105, skoro trwa\u0142 kilkaset lat.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W drugim\u00a0 wydaniu \u201eRewolucji militarnej\u201d (1996) Parker zast\u0105pi\u0142 poj\u0119cie rewolucji militarnej terminem \u201eprzerywanej r\u00f3wnowagi\u201d (punctuated equilibrium) przej\u0119tym z biologii ewolucyjnej, gdzie oznacza on d\u0142ugie okresy niewielkich zmian genetycznych przedzielone kr\u00f3tkimi wr\u0119cz eksplozjami genetycznych modyfikacji. Zdaniem Parkera, w okresie 1500 \u2013 1800 mia\u0142y miejsce trzy stosunkowo kr\u00f3tkie \u201ewybuchy\u201d innowacyjno\u015bci. W okresie 1510 \u2013 1560 pojawi\u0142 si\u0119 okr\u0119t liniowy (capital ship), fortece-gwiazdy uzbrojone w ci\u0119\u017ckie dzia\u0142a i\u00a0 znacz\u0105cy wzrost rozmiar\u00f3w armii. W okresie 1580 \u2013 1630 bro\u0144 palna sta\u0142a si\u0119 dominuj\u0105cym sk\u0142adnikiem uzbrojenia w wojnie l\u0105dowej i morskiej a w okresie 1690 \u2013 1715 nast\u0105pi\u0142 dalszy, szybki wzrost rozmiar\u00f3w armii i flot wojennych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gdy dyskutujemy o globalnych, czyli wykraczaj\u0105cych poza Europ\u0119 konsekwencjach europejskiej rewolucji militarnej, nale\u017cy rozwa\u017cy\u0107 efekty ekonomiczno-finansowe, organizacyjne i technologiczne wielowiekowej konkurencji militarnej pomi\u0119dzy pa\u0144stwami europejskimi oraz kwesti\u0119, jak te efekty prze\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na\u00a0 skuteczno\u015b\u0107 europejskiej ekspansji w kierunku afryka\u0144skim, ameryka\u0144skim i azjatyckim. Osobn\u0105 spraw\u0105 pozostaje relatywne znaczenie jakie przypiszemy kwestiom militarnym. S\u0105 bowiem dyskutowane w literaturze tak\u017ce inne czynniki, kt\u00f3re leg\u0142y u podstaw skuteczno\u015bci Europejczyk\u00f3w: absolutna\u00a0 dominacja motyw\u00f3w ekonomicznych, co przek\u0142ada\u0142o si\u0119 na specyficzn\u0105 strategi\u0119 tej ekspansji, zdecydowanie r\u00f3\u017cne, tradycyjne cele militarne Europejczyk\u00f3w i lud\u00f3w pozaeuropejskich, co przek\u0142ada\u0142o si\u0119 inn\u0105 taktyk\u0119 walki w trakcie bitew, s\u0142abo\u015b\u0107 polityczna i wojskowa pa\u0144stw, do kt\u00f3rych docierali Europejczycy, zdolno\u015b\u0107 Europejczyk\u00f3w zawierania lokalnych sojuszy przeciw lokalnym wrogom, niska odporno\u015b\u0107 ludno\u015bci tubylczej na europejskie mikroby.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aczkolwiek nie \u015bcieraj\u0105c si\u0119 bezpo\u015brednio z rewizjonistami, Geoffrey Parker uczestniczy w debacie o wielkim rozwidleniu, czyli przyczynach i czasie wej\u015bcia Europy na szybsz\u0105 drog\u0119 rozwoju i ekspansji geograficznej. Odnosz\u0105c si\u0119 do faktu nie maj\u0105cej precedensu ekspansji Europejczyk\u00f3w na wszystkie kontynenty ju\u017c od wieku XVI, Parker stwierdza, \u017ce \u201echo\u0107 charakter gospodarki dziewi\u0119tnastowiecznej, tak zwany \u2018Wiek Maszyn\u2019, pomaga zrozumie\u0107, jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce Europejczycy powi\u0119kszyli kontrolowany przez siebie obszar globu z 35% w roku 1800 do 84% w roku 1914, nie t\u0142umaczy to, jak im si\u0119 uda\u0142o roztoczy\u0107 kontrol\u0119 nad tymi pierwszymi trzydziestoma pi\u0119cioma procentami\u201d (\u201eThe Military Revolution\u201d, 1999, str. 117).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Spr\u00f3bujmy kr\u00f3tko zreasumowa\u0107 genez\u0119 owych 35%, jak j\u0105 widzi Parker i historyczna szko\u0142a wczesnonowo\u017cytnej rewolucji militarnej. Po pierwsze, nieustanne wewn\u0105trzeuropejskie zmagania wojskowe, si\u0119gaj\u0105ce do czas\u00f3w wczesnego \u015aredniowiecza a mo\u017ce i dalej w przesz\u0142o\u015b\u0107, by\u0142y silnym impulsem do nieustannego doskonalenia uzbrojenia, taktyki bitewnej i organizacji armii. Jak pokazuje w swych pracach Philip T. Hoffman owocowa\u0142o to nie tylko rosn\u0105ca skuteczno\u015bci\u0105 wojskow\u0105 Europy ale tak\u017ce sta\u0142ym podnoszeniem efektywno\u015bci ekonomicznej produkcji uzbrojenia. Po drugie, konkurencja militarna na morzach okalaj\u0105cych Europ\u0119 oraz p\u0119d ku zamorskiej eksploracji da\u0142y Europie szybkie, wytrzyma\u0142e i zwrotne statki handlowe oraz dysponuj\u0105ce du\u017c\u0105 si\u0142\u0105 ognia okr\u0119ty wojenne. Jak pisze Maddison, statki i zaawansowana technika \u017ceglugowa by\u0142y najwa\u017cniejszymi elementami technicznymi, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142y Europie ekonomiczny wzrost i zdobycie dominuj\u0105cej pozycji w handlu \u015bwiatowym w okresie wczesnonowo\u017cytnym [patrz A. Maddison, Growth and Interaction in World Economy, Roots of Modernisty]<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli spojrzymy przyk\u0142adowo na kierunek afryka\u0144sko azjatycki europejskiej ekspansji, motywacje ekonomiczne i handlowe determinowa\u0142y jej strategi\u0119. Europejczycy nie d\u0105\u017cyli do podboju dalekich ziem, zw\u0142aszcza g\u0142\u0119bi l\u0105du, ale do zapewnienia sta\u0142ego dop\u0142ywu atrakcyjnych azjatyckich towar\u00f3w. Do tego potrzebne by\u0142y pewne i bezpieczne szlaki \u017ceglugowe oraz obs\u0142uguj\u0105ce je porty. Dzi\u0119ki statkom mo\u017cna by\u0142o zagwarantowa\u0107 to pierwsze, dzi\u0119ki sztuce fortyfikacyjnej to drugie. Wielk\u0105 rol\u0119 odegra\u0142a przy tym europejska si\u0142a ognia: karabiny i dzia\u0142a oraz organizacja walki: zwarte szyki, strzelanie salwami. Technologia i technika wojskowa by\u0142y wsparte du\u017c\u0105 umiej\u0119tno\u015bci\u0105 zawierania lokalnych sojuszy przeciw lokalnym wrogom oraz budz\u0105cym przera\u017cenie u niekt\u00f3rych lud\u00f3w pozaeuropejskich okrucie\u0144stwem bitewnym Europejczyk\u00f3w. Wynika\u0142o ono cz\u0119\u015bciowo z innej tradycji bitewno wojennej. Niekt\u00f3re kultury pozaeuropejskie traktowa\u0142y bitwy i wojny jako wa\u017cn\u0105 metod\u0119 zapewnienia \u015bwie\u017cych dostaw niewolniczej si\u0142y roboczej, st\u0105d mniejsza agresja fizyczna wobec przeciwnika. Ale pami\u0119tajmy te\u017c, \u017ce inne nie waha\u0142y si\u0119 z kolei przed ludob\u00f3jstwem (podboje mand\u017curskie Chin, podboje mongolskie, podb\u00f3j Indii przez Mogo\u0142\u00f3w).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Motywy komercyjne europejskiej ekspansji nie czyni\u0142y jej bynajmniej przedsi\u0119wzi\u0119ciem pokojowym, ale determinowa\u0142y jej strategi\u0119: osi\u0105gn\u0105\u0107 cele ekonomiczne przy najmniejszych kosztach. Oznacza\u0142o to mi\u0119dzy innymi niech\u0119\u0107 do anga\u017cowania si\u0119 w wojny o ziemi\u0119, zw\u0142aszcza na g\u0142\u0119bokim zapleczu, pragmatyczne traktowanie posiadanych baz i gotowo\u015b\u0107 do wycofywania si\u0119 z nich i szukania nowych miejsc, je\u015bli kontrataki si\u0142 lokalnych by\u0142y bardzo silne. Wynika\u0142o to z podporz\u0105dkowania wi\u0119kszo\u015bci kampanii wojskowych kalkulacji ich ekonomiczno finansowej op\u0142acalno\u015bci. Liczne spory pomi\u0119dzy brytyjskimi wojskowymi a dyrekcj\u0105 Kampanii Wschodnioindyjskiej s\u0105 \u015bwietnym przyk\u0142adem r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy etosem dumnego Albionu i pragmatyki biznesowej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duchesne po\u015bwi\u0119ca tak\u017ce uwag\u0119 innemu zagadnieniu, kt\u00f3re jest zwi\u0105zane z europejsk\u0105 tradycj\u0105 wojskow\u0105. Cofaj\u0105c si\u0119 w przesz\u0142o\u015b\u0107 do czas\u00f3w antycznych pokazuje za Victorem Hansonem i Geoffreyem Parkerem pewne sta\u0142e od przesz\u0142o dw\u00f3ch tysi\u0119cy lat elementy zachodniego stylu walki, w tym oparcie na technologii i kapitale bardziej ni\u017c na liczbie \u017co\u0142nierzy, koncentracj\u0119 na dyscyplinie, musztrze i d\u0142ugotrwa\u0142ej s\u0142u\u017cbie wojskowej, systematyczne zbieranie wiedzy o wojnie i strategii, ch\u0119\u0107 uczenia si\u0119 od innych oraz zdolno\u015b\u0107 anga\u017cowania do wojny bogactwa tworzonego przez gospodark\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #000000;\">*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pisz\u0105c o europejskiej kreatywno\u015bci militarnej dotyka Duchesne tematu znacznie szerszego \u2013 \u017ar\u00f3de\u0142 europejskiego dynamizmu. Od lat osiemdziesi\u0105tych niemal standardowym wyja\u015bnieniem genezy historycznej dynamiki europejskiej jest wskazanie geograficznej i topograficznej specyfiki Europy. Europejska ekologia, mi\u0119dzy innymi oddalone od siebie centra \u017cyzno\u015bci i naturalne bariery\u00a0 w postaci \u0142a\u0144cuch\u00f3w g\u00f3rskich, determinowa\u0142a jej wielocentrowo\u015b\u0107 a ta pobudza\u0142a konkurencj\u0119 mi\u0119dzy s\u0105siaduj\u0105cymi ze sob\u0105 podmiotami politycznymi i gospodarczymi. Wsp\u00f3\u0142czesnym historykiem, kt\u00f3ry zapocz\u0105tkowa\u0142 t\u0142umaczenie ekologi\u0105 r\u00f3\u017cnic cywilizacyjnych jest Eric L. Jones, autor s\u0142ynnej ksi\u0105\u017cki \u201eThe European Miracle\u201d (\u201eCud europejski\u201d). Po nim ten spos\u00f3b my\u015blenia kontynuowali\u00a0 Paul Kennedy, Jared Diamond i inni.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Konkurencyjna wielocentrowo\u015b\u0107 Europy gwarantowa\u0142a, \u017ce dobre, nowatorskie pomys\u0142y nie gin\u0119\u0142y w wyniku arbitralnych decyzji nie maj\u0105cych wyobra\u017ani w\u0142adc\u00f3w. Jak pisze, cytowany przez Duchesne, Jared Diamond, \u201epo zapocz\u0105tkowaniu przez Hiszpani\u0119 europejskiej kolonizacji Ameryki sze\u015b\u0107 innych kraj\u00f3w, widz\u0105c p\u0142yn\u0105ce do Hiszpanii bogactwo, w\u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 w podb\u00f3j Nowego \u015awiata. W Europie podobnie rzecz si\u0119 mia\u0142a z armatami, o\u015bwietleniem elektrycznym, drukiem, r\u0119czn\u0105 broni\u0105 paln\u0105 i wieloma innymi wynalazkami. Ka\u017cdy z nich z jakich\u015b niepoj\u0119tych powod\u00f3w pocz\u0105tkowo lekcewa\u017cono lub odrzucano w pewnych cz\u0119\u015bciach kontynentu, lecz po przyj\u0119ciu go w jednym z region\u00f3w w ko\u0144cu rozpowszechnia\u0142 si\u0119 na ca\u0142ym obszarze.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Brak unifikacji Europy kontrastuje z jedno\u015bci\u0105 pa\u0144stwa chi\u0144skiego. Poza wstrzymaniem \u017ceglugi oceanicznej, chi\u0144ski dw\u00f3r podj\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c decyzje o zaprzestaniu innych dzia\u0142a\u0144. Zarzucono rozwijanie skomplikowanych, nap\u0119dzanych wod\u0105 maszyn prz\u0119dzalniczych, w XIV wieku cofni\u0119to si\u0119 sprzed progu rewolucji przemys\u0142owej, po uzyskaniu prymatu w konstrukcji czasomierzy zniszczono wszystkie znalezione mechaniczne zegary i zakazano u\u017cywania pozosta\u0142ych, a pocz\u0105wszy od ko\u0144ca XV wieku w og\u00f3le przestano zajmowa\u0107 si\u0119 urz\u0105dzeniami mechanicznymi i technik\u0105\u201d [J. Diamond, \u201eStrzelby, zarazki, maszyny\u201d, str. 500-501].<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pisz\u0119 o tej, nazwijmy j\u0105 \u201eekologicznej\u201d koncepcji t\u0142umaczenia \u017ar\u00f3de\u0142 dynamiki europejskiej, bo cho\u0107 jest ona popularna, Ricardo Duchesne zdecydowanie nie jest jej zwolennikiem. Ograniczaj\u0105c swoj\u0105 analiz\u0119 do problem\u00f3w militarnych, uwa\u017ca, \u017ce genezy europejskiego dynamizmu wojskowego nale\u017cy upatrywa\u0107 w dalekiej przesz\u0142o\u015bci i przyswojeniu sobie przez prehistorycznych Europejczyk\u00f3w specyficznego etosu, kt\u00f3ry nazywa egalitarno arystokratycznym a wywodz\u0105cym si\u0119 z kultury lud\u00f3w indoeuropejskich zasiedlaj\u0105cych Europ\u0119 od sz\u00f3stego do czwartego tysi\u0105clecia przed nasz\u0105 er\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W odr\u00f3\u017cnieniu od Duchesne uwa\u017cam, \u017ce czynniki topograficzne, demograficzne i klimatyczne s\u0105 wa\u017cnym sk\u0142adnikiem wyja\u015bnienia historycznej dynamiki cywilizacyjnej Europy, ale nie wolno na nich poprzesta\u0107. System wielocentryczny odgrywa\u0142 istotn\u0105 rol\u0119 w stymulowaniu rozwoju Europy w du\u017cej mierze dzi\u0119ki temu, \u017ce Europa, podzielona na tysi\u0105ce feudalnych organizm\u00f3w politycznych, nieustannie ze sob\u0105 walcz\u0105cych i konkuruj\u0105cych, by\u0142a r\u00f3wnocze\u015bnie, na innym poziomie, wsp\u00f3lnot\u0105. Istnia\u0142 paneuropejski consensus co do podstawowego punktu odniesienia w okre\u015blaniu w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci. By\u0142o nim chrze\u015bcija\u0144stwo jako spoiwo cywilizacyjne, dzi\u0119ki kt\u00f3remu nast\u0105pi\u0142 proces kulturowej homogenizacji, zwany w literaturze europeizacj\u0105 Europy. Proces ten dokona\u0142 si\u0119 w \u015aredniowieczu tworz\u0105c wsp\u00f3ln\u0105 infrastruktur\u0119 kulturow\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Znaczenie poczucia wsp\u00f3lnej to\u017csamo\u015bci ponad podzia\u0142ami zrozumiemy, gdy wyobrazimy sobie histori\u0119 alternatywn\u0105: Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie przyst\u0119puje w V wieku n.e. do szeroko zakrojonej polityki konwersji religijnej lud\u00f3w barbarzy\u0144skich naje\u017cd\u017caj\u0105cych Europ\u0119 lub doznaje niepowodzenia. W efekcie, Europa rozdrobniona politycznie, podzielona religijnie, n\u0119kana konfliktami wewn\u0119trznymi i um\u0119czona najazdami z zewn\u0105trz nie wykszta\u0142ca spoiwa kulturowego, kt\u00f3re by j\u0105 \u0142\u0105czy\u0142o ponad tymi podzia\u0142ami i tworzy\u0142o poczucie w\u0142asnej odr\u0119bno\u015bci wobec cz\u0119sto wrogich si\u0142 zewn\u0119trznych. Elity i w\u0142adcy konkuruj\u0105cych i walcz\u0105cych ze sob\u0105 kr\u00f3lestw i ksi\u0119stw nie posiadaj\u0105 zatem, ponad poziomem codziennych wzajemnych zmaga\u0144, \u017cadnego poczucia wsp\u00f3lnoty. Europa jako obszar geograficzny nie staje si\u0119 Europ\u0105 jednorodn\u0105 ekonomicznie i kulturowo. Nie istnieje wsp\u00f3lna religia ani jednolita we wszystkich krajach sztuka i architektura sakralna. Nie ma nauki ponad podzia\u0142ami politycznymi, jednolitego systemu monetarnego, wsp\u00f3lnego j\u0119zyka elit, handlu paneuropejskiego i ponad pa\u0144stwowych instytucji, kt\u00f3re go obs\u0142uguj\u0105. Nie ma zgody kim jest wsp\u00f3lny wr\u00f3g. Taki alternatywny obraz historii naszego kontynentu nie jest to wy\u0142\u0105cznie hipotez\u0105 z gatunku historical fiction. Istnia\u0142y bowiem w historii obszary, gdzie mnogie wsp\u00f3lnoty blisko ze sob\u0105 s\u0105siaduj\u0105ce nie wytworzy\u0142y wi\u0119kszej kulturowej ca\u0142o\u015bci. Ich nieustanne, wzajemne wojny i konflikty, wielkie zr\u00f3\u017cnicowanie j\u0119zykowe oraz brak wsp\u00f3lnie wyznawanych element\u00f3w kulturowych sta\u0142y si\u0119 skuteczn\u0105 barier\u0105 dla wsp\u00f3\u0142pracy i pojawienia si\u0119 wraz z ni\u0105 kulturowych, gospodarczych i militarnych efekt\u00f3w synergicznych. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 historia plemienna Nowej Gwinei.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Zamiast_zakonczenia\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Zamiast zako\u0144czenia<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rewizjoni\u015bci nie maj\u0105 racji, ale zmusili nas do przemy\u015blenia historii w\u0142asnej i innych cywilizacji. Po trzydziestu latach rewizjonistycznej wrzawy my\u015blimy o naszej cywilizacji i jej znaczeniu dla historii \u015bwiata niemal tak samo, jak przedtem, ale jak\u017ce bogatsi jeste\u015bmy w argumenty! O ile lepiej rozumiemy historyczne powi\u0105zania mi\u0119dzycywilizacyjne! Za to nale\u017cy rewizjonistom podzi\u0119kowa\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">M\u00f3j tekst daje tylko z grubsza wyobra\u017cenie o dyskusji Ricardo Duchesne z rewizjonistami. Nie zast\u0105pi lektury samej ksi\u0105\u017cki, do czego gor\u0105co zach\u0119cam. To, co napisa\u0142em mo\u017ce jednak pos\u0142u\u017cy\u0107 jako przewodnik po ksi\u0105\u017cce Duchesne \u2013 kierowa\u0107 uwag\u0119 na te miejsca, kt\u00f3re czytelnika szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst Rozwa\u017cania podczas lektury ksi\u0105\u017cki Ricardo Duchesne, The Uniqueness of Western Civilization (Unikalno\u015b\u0107 zachodniej cywilizacji), wyd. Brill 2011 Dla mojego kochanego Szymka, kt\u00f3ry jest zdart\u0105 sk\u00f3r\u0105 z dziadziusia, gdy by\u0142em w jego wieku S\u0142owo wst\u0119pne o ksi\u0105\u017cce i jej autorze Ksi\u0105\u017cka Ricardo Duchesne The Uniqueness of Western Civilization jest obszernym, krytycznym [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":1167,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":{"0":"post-1202","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-recenzje","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1202","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1202"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1202\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1167"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1202"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1202"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1202"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}