{"id":1196,"date":"2015-07-23T14:02:42","date_gmt":"2015-07-23T12:02:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=1196"},"modified":"2016-10-05T13:14:36","modified_gmt":"2016-10-05T11:14:36","slug":"delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/","title":{"rendered":"Delumeau Jean, Grzech i strach. Poczucie winy w kulturze Zachodu XIII \u2013 XVIII w"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2932\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/pdf2.jpg\" alt=\"pdf2\" width=\"21\" height=\"21\" \/>\u00a0 <a href=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/recenzje\/Delumeau_Grzech_i_strach.pdf\">pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n<hr \/>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Jean Delumeau<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\"><strong>Grzech i strach. Poczucie winy w kulturze Zachodu XIII \u2013 XVIII w.<\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Streszczenie i recenzja \u2013 Jacek Kwa\u015bniewski<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><em>Wydawnictwo PAX i Oficyna Wydawnicza Wolumen, Warszawa 1994<\/em><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\"><em>Tytu\u0142 oryginalny: Le p\u00e9ch\u00e9 et la peur, La culpabilisation en Occident (XIIIe &#8211; XVIIIe siecles)<\/em><\/span><\/p>\n<div id=\"ez-toc-container\" class=\"ez-toc-v2_0_82_2 counter-hierarchy ez-toc-counter ez-toc-custom ez-toc-container-direction\">\n<div class=\"ez-toc-title-container\"><p class=\"ez-toc-title\" style=\"cursor:inherit\">Spis tre\u015bci  \/  Contents<\/p>\n<\/div><nav><ul class='ez-toc-list ez-toc-list-level-1 ' ><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-1'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-1\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Jacek_Kwasniewski_Refleksje_nad_ksiazka_Jean_Delumeau\" >Jacek Kwa\u015bniewski\u00a0\u00a0\u00a0 Refleksje nad ksi\u0105\u017ck\u0105 Jean Delumeau<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-1'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-2\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Streszczenie\" >Streszczenie<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-1'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-3\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Wstep_Kultura_a_dzieje_grzechu\" >Wst\u0119p. Kultura a dzieje grzechu<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-1'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-4\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Czesc_II_Bankructwo_odkupienia\" >Cz\u0119\u015b\u0107 II\u00a0 Bankructwo odkupienia?<\/a><ul class='ez-toc-list-level-3' ><li class='ez-toc-heading-level-3'><ul class='ez-toc-list-level-3' ><li class='ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-5\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_6_Ostateczny_ksztalt_rachunku_sumienia\" >Rozdzia\u0142 6\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0Ostateczny kszta\u0142t rachunku sumienia<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-6\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_7_Terytorium_spowiednika\" >Rozdzia\u0142 7 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Terytorium spowiednika<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-7\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_8_Grzech_pierworodny\" >Rozdzia\u0142 8\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0Grzech pierworodny<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-8\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_9_Rzesza_potepiona_i_system_grzechu\" >Rozdzia\u0142 9\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0Rzesza pot\u0119piona i system grzechu<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-9\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_10_Niepokoj_sumienia\" >Rozdzia\u0142 10\u00a0\u00a0 Niepok\u00f3j sumienia<\/a><\/li><\/ul><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-1'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-10\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Czesc_III_Duszpasterstwo_strachu\" >Cz\u0119\u015b\u0107 III \u00a0Duszpasterstwo strachu<\/a><ul class='ez-toc-list-level-2' ><li class='ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-11\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Na_terytorium_katolickim\" >Na terytorium katolickim<\/a><ul class='ez-toc-list-level-3' ><li class='ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-12\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_11_Szerzenie_okreslonego_modelu_duszpasterstwa\" >Rozdzia\u0142 11 \u00a0\u00a0Szerzenie okre\u015blonego modelu duszpasterstwa<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-13\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_12_%E2%80%9EZastanowcie_sie_dobrze%E2%80%9D\" >Rozdzia\u0142 12 \u00a0\u00a0\u201eZastan\u00f3wcie si\u0119 dobrze\u201d<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-14\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_13_Meki_w_zyciu_pozagrobowym\" >Rozdzia\u0142 13 \u00a0\u00a0M\u0119ki w \u017cyciu pozagrobowym<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-15\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_14_%E2%80%9EBog_o_wzroku_rysia%E2%80%9D\" >Rozdzia\u0142 14 \u00a0\u00a0\u201eB\u00f3g o wzroku rysia\u201d<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-16\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_15_Grzech_i_grzechy\" >Rozdzia\u0142 15 \u00a0\u00a0\u00a0Grzech i grzechy<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-17\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_16_Model_ascetyczny\" >Rozdzia\u0142 16 \u00a0Model ascetyczny<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-18\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_17_Trudnosc_zwiazana_z_obowiazkowym_wyznaniem_grzechow\" >Rozdzia\u0142 17 \u00a0Trudno\u015b\u0107 zwi\u0105zana z obowi\u0105zkowym wyznaniem grzech\u00f3w<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-19\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_18_Duszpasterstwo_katolickie_proba_ujecia_ilosciowego\" >Rozdzia\u0142 18 \u00a0Duszpasterstwo katolickie: pr\u00f3ba uj\u0119cia ilo\u015bciowego<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-20\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Na_terytorium_protestanckim\" >Na terytorium protestanckim<\/a><ul class='ez-toc-list-level-3' ><li class='ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-21\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_19_%E2%80%9EWiecznosci_jestes_slowem_ktore_razi_jak_grom%E2%80%9D\" >Rozdzia\u0142 19\u00a0\u00a0 \u201eWieczno\u015bci, jeste\u015b s\u0142owem, kt\u00f3re razi jak grom\u201d<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-22\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_20_Wspolne_punkty_duszpasterstwa_protestanckiego_i_katolickiego\" >Rozdzia\u0142 20\u00a0\u00a0 Wsp\u00f3lne punkty duszpasterstwa protestanckiego i katolickiego<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-23\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Rozdzial_21_Eschatologia_i_predestynacja\" >Rozdzia\u0142 21\u00a0\u00a0 Eschatologia i predestynacja<\/a><\/li><\/ul><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-1'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-24\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/recenzje-ksiazek\/delumeau-jean-grzech-i-strach-poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-xiii-xviii-w\/#Zakonczenie\" >Zako\u0144czenie<\/a><\/li><\/ul><\/nav><\/div>\n<h1 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Jacek_Kwasniewski_Refleksje_nad_ksiazka_Jean_Delumeau\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Jacek Kwa\u015bniewski\u00a0\u00a0\u00a0 Refleksje nad ksi\u0105\u017ck\u0105 Jean Delumeau<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jean Delumeau (ur. w 1923 r.) nale\u017cy do grona najwybitniejszych wsp\u00f3\u0142czesnych historyk\u00f3w francuskich. Zajmuje si\u0119 kultur\u0105 i mentalno\u015bci\u0105 \u015bredniowiecza oraz odrodzenia, specjalizuje w historii Ko\u015bcio\u0142a i my\u015bli Zachodu od XIV do XVIII wieku. W latach 1975 \u2013 1994 by\u0142 kierownikiem katedry Historii Kultury Religijnej w Coll\u00e8ge de France. Recenzowana poni\u017cej praca (pierwsze wydanie francuskie, 1983) jest \u015brodkow\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 jego fundamentalnej trylogii, kt\u00f3rej pozosta\u0142e cz\u0119\u015bci to \u201eStrach w kulturze Zachodu XIV-XVIII w.\u201d i \u201eSkrzyd\u0142a anio\u0142a. Poczucie bezpiecze\u0144stwa w duchowo\u015bci cz\u0142owieka zachodu w dawnych czasach\u201d. Ca\u0142o\u015b\u0107 tworzy przejmuj\u0105c\u0105 wizj\u0119 zachodniej cywilizacji p\u00f3\u017anego \u015aredniowiecza i wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, naznaczonej pesymizmem, strachem, poczuciem winy i grzechu oraz poszukuj\u0105cej duchowego\u00a0 bezpiecze\u0144stwa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W opinii Delumeau duchowni, zar\u00f3wno katoliccy jak i protestanccy byli dr\u0119czeni sta\u0142\u0105 obaw\u0105 pot\u0119pienia i zn\u0119kani poczuciem winy za pope\u0142niane grzechy. Przyczyn\u0105 tego stanu ducha by\u0142o bardzo pesymistyczne postrzeganie \u015bwiata, kt\u00f3ry po pierwszym upadku mia\u0142 by\u0107 niczym innym jak pado\u0142em \u0142ez, ludzko\u015b\u0107 mia\u0142a by\u0107 od zarania ska\u017cona ogromem grzechu a B\u00f3g bezlito\u015bnie \u015bciga\u0142 i kara\u0142 grzesznik\u00f3w, tylko nielicznych dopuszczaj\u0105c do chwa\u0142y zbawienia. Duszpasterze katoliccy i protestanccy przekazywali ten pesymizm, strach i poczucie winy masom wiernych poprzez kazania, traktaty teologiczne, poradniki, liturgi\u0119, akcje misyjne, pie\u015bni, itd. Kluczow\u0105 w argumentacji Delumeau jest teza o \u015bwiadomym (cho\u0107 nie motywowanym czysto instrumentalnie) wykorzystaniu przez duchowie\u0144stwo w dzia\u0142aniach duszpasterskich uczucia strachu i poczucia winy. W konsekwencji tej wielowiekowej katechezy wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w Europie kultura winy. Jak pisze Delumeau we wst\u0119pie, \u201e\u017badna cywilizacja nie nada\u0142a takiej wagi i warto\u015bci poczuciu winy, jak to uczyni\u0142 Zach\u00f3d. Ksi\u0105\u017cka pokazuje ci\u0119\u017ckie nadpoczucie winy w historii Zachodu, czyli wyolbrzymienie rozmiaru grzechu w stosunku do wymiaru wybaczenia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ta dysproporcja by\u0142a brzemienna w skutki. Wizja gro\u017anego Boga \u015bcigaj\u0105cego bez lito\u015bci grzesznik\u00f3w i gotowego zbawi\u0107 tylko garstk\u0119, pogr\u0105\u017caj\u0105c reszt\u0119 ludzko\u015bci w wiecznych m\u0119czarniach piek\u0142a, spowodowa\u0142a przesuni\u0119cie stosunku wobec Boga: od l\u0119ku przed Nim do strachu przed Jego Majestatem. Doktryna akcentuj\u0105ca grzech i znieprawienie ludzko\u015bci poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 okre\u015blony typ duszpasterstwa \u2013 duszpasterstwo strachu.\u201d<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W cz\u0119\u015bci pierwszej Delumeau przedstawia \u201emasowy fakt kulturowy \u2013 g\u0142\u0119boki pesymizm, kt\u00f3ry naznaczy\u0142 nasz\u0105 cywilizacj\u0119, nawet w okresie Renesansu.\u201d W cz\u0119\u015bci drugiej opisuje wykszta\u0142canie si\u0119 doktryny grzechu od pierwszych wiek\u00f3w po wiek XVII, w tym wypracowanie definicji grzechu (wielka rola \u015bw. Augustyna), ich klasyfikacje, ewolucj\u0119 praktyki spowiedzi i pokuty, w tym prze\u0142omowy rok 1215, od kiedy istnieje obowi\u0105zek corocznej spowiedzi i od kiedy datuje si\u0119 wielki rozw\u00f3j literatury \u201eporadnikowej\u201d. Sporo miejsca po\u015bwi\u0119ca koncepcji grzechu pierworodnego i jego konsekwencjom (m.in. wieczne pot\u0119pienie nieochrzczonych dzieci). Ewolucja doktryny i praktyki zmierza\u0142a do coraz silniejszego wpajania wiernym poczucia winy, co mia\u0142o niepokoj\u0105ce konsekwencje\u00a0 w postaci pojawienia si\u0119 syndromu chrze\u015bcija\u0144skiej nerwicy, opisanej przez autora.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W cz\u0119\u015bci trzeciej Delumeau dokonuje szczeg\u00f3\u0142owej analizy sk\u0142adnik\u00f3w duszpasterstwa katolickiego i protestanckiego w wiekach od XV do XVIII, kt\u00f3re ukazywa\u0142o wiernym ogrom ich grzech\u00f3w, bezlitosnego Boga-S\u0119dziego, jedynie garstk\u0119, kt\u00f3ra zostanie zbawiona oraz makabr\u0119 piek\u0142a i czy\u015b\u0107ca, do kt\u00f3rych trafi wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzko\u015bci. Ten spos\u00f3b nauczania mia\u0142 w intencji wstrz\u0105sn\u0105\u0107 masami wiernych i bardziej ze strachu przed Bogiem ni\u017c z mi\u0142o\u015bci do Niego zmusi\u0107 je do wej\u015bcia na drog\u0119 cnoty i porzucenia grzechu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #000000;\">*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ksi\u0105\u017cka \u201eGrzech i strach, poczucie winy w kulturze Zachodu\u201d jest dzie\u0142em, kt\u00f3re wpisuj\u0105c si\u0119 w pewien nurt historycznych bada\u0144 nad Ko\u015bcio\u0142em i mentalno\u015bci\u0105 religijn\u0105 tworzy wielk\u0105 panoram\u0119, zar\u00f3wno co do badanego okresu jak i zakresu poruszanych problem\u00f3w. Lektura tej ksi\u0105\u017cki rodzi ca\u0142y szereg refleksji i pyta\u0144. Chcia\u0142bym si\u0119 skupi\u0107 na trzech sprawach. Jak nale\u017cy odczyta\u0107 g\u0142\u00f3wne tezy autora? Czy obraz zachodniego chrze\u015bcija\u0144stwa okresu wczesnej nowo\u017cytno\u015bci jest przedstawiony rzetelnie? Jak po\u0142\u0105czy\u0107 wyj\u0105tkow\u0105 dynamik\u0119 rozwoju zachodniej cywilizacji z obrazem jej duchowego oblicza, ukazanym przez Delumeau?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jest w zasadzie mo\u017cliwe dwojakie odczytanie dzie\u0142a Delumeau. Pierwsze to obraz katolicyzmu (a tak\u017ce, cho\u0107 w mniejszym stopniu, protestantyzmu) od p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza po schy\u0142ek wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, drugie to wizja daleko szersza, bo ukazuj\u0105ca konstytutywne elementy zachodniej cywilizacji tego okresu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo wp\u0142yn\u0119\u0142o nies\u0142ychanie znacz\u0105co na kszta\u0142t naszej cywilizacji. Czy jednak jego obraz zawarty w ksi\u0105\u017cce Delumeau jest rzetelny? M\u00f3wi\u0105c o rzetelno\u015bci mam na my\u015bli pytanie, niemal powt\u00f3rzone za autorem, czy praca ta nie wykrzywia obrazu historycznej rzeczywisto\u015bci zachodniego katolicyzmu, czy koncentruj\u0105c si\u0119 na wiod\u0105cym temacie wykszta\u0142cania poczucia winy i duszpasterstwie strachu nie tworzy obrazu zbyt jednostronnego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Delumeau broni swej wizji wczesnonowo\u017cytnego katolicyzmu przed zarzutem jednostronno\u015bci odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do czterech rodzaj\u00f3w argument\u00f3w. Po pierwsze, wykorzystuje bardzo rozleg\u0142\u0105 literatur\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105, co zreszt\u0105 uczyni\u0142o jego dzie\u0142o tak obszernym. Na o\u015bmiuset stronach fragmenty po\u015bwi\u0119cone rozwa\u017caniom podsumowuj\u0105cym, refleksjom bardziej teoretycznym niemal znikaj\u0105 w ogromnej masie cytat\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u0179r\u00f3d\u0142a wykorzystane przez Delumeau s\u0105 rozmaite. Znajdziemy zbiory kaza\u0144, pie\u015bni religijne, poradniki dla spowiednik\u00f3w, poradniki dla \u015bwieckich jak si\u0119 przygotowa\u0107 do \u015bmierci, listy duchownych do ich zwierzchnik\u00f3w, opracowania naukowe, \u015bwiadectwa wsp\u00f3\u0142czesnych itp. Nikt nie zaprzeczy, \u017ce autor wykona\u0142 wielk\u0105 kwerend\u0119 archiwaln\u0105 i doskonale zna wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 a tak\u017ce starsz\u0105 literatur\u0119 naukow\u0105 tego tematu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie, jego tezy generalne wsparte s\u0105 id\u0105cymi w tym samym kierunku wynikami osi\u0105gni\u0119tymi przez innych historyk\u00f3w. Szczeg\u00f3ln\u0105 wag\u0119 maj\u0105 podobne opinie g\u0142oszone przez naukowc\u00f3w b\u0119d\u0105cych duchownymi (Ernest Sevrin). Po trzecie, Delumeau stara si\u0119 pokaza\u0107, \u017ce ju\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bni czasom przez niego opisywanym zwracali uwag\u0119 na nadmierne akcentowanie w katechezie katolickiej i protestanckiej wymiaru grzechu i winy, kosztem Bo\u017cej mi\u0142o\u015bci i mi\u0142osierdzia. I wreszcie po czwarte, bodaj najciekawsze, podejmuje Delumeau pr\u00f3b\u0119 policzenia, ile miejsca w nauczaniu Ko\u015bcio\u0142a, zw\u0142aszcza w XV \u2013 XVIII wieku zajmowa\u0142a katecheza wpajaj\u0105ca poczucie winy i stosuj\u0105ca w tym celu metod\u0119 straszenia wiernych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jak zatem oceni\u0107 obraz teologii chrze\u015bcija\u0144skiej i duszpasterstwa strachu pokazany przez Delumeau? Czy to, co pokaza\u0142 jest dobrze wywa\u017conym czy te\u017c w istotny spos\u00f3b skrzywionym, bo zbyt jednostronnym obrazem tamtej rzeczywisto\u015bci?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Popatrzmy po kolei. Je\u015bli idzie o materia\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142owe Delumeau wykorzysta\u0142 bardzo bogate zasoby archiwalne. W\u00a0 miar\u0119 lektury zacz\u0105\u0142em odnosi\u0107 wra\u017cenie, \u017ce ma swoich ulubie\u0144c\u00f3w, np. \u015bw. Bernardyna ze Sieny, kt\u00f3rych szczeg\u00f3lnie lubi cytowa\u0107. Ci ulubie\u0144cy nadaj\u0105 zreszt\u0105 ksi\u0105\u017cce specyficzny klimat, gdy\u017c s\u0105 to zwykle autorzy wyj\u0105tkowo mocno terroryzuj\u0105cy wiernych. Nie dokona\u0142em szczeg\u00f3\u0142owej kwerendy cytat\u00f3w, ale wiele podrozdzia\u0142\u00f3w, cho\u0107 traktuje o szerokim spectrum zjawisk, bazuje na jednym lub dw\u00f3ch wiod\u0105cych autorach, cytowanych szczeg\u00f3lnie cz\u0119sto i om\u00f3wionych szczeg\u00f3lnie dok\u0142adnie. W trakcie lektury nie odnosi\u0142em jednak wra\u017cenia, \u017ce argumentacja Delumeau jest naci\u0105gana. Mimo to, zacz\u0105\u0142em w ko\u0144cu zwraca\u0107 uwag\u0119, na ilu autor\u00f3w Delumeau powo\u0142uje si\u0119 w kolejnych rozdzia\u0142ach i podrozdzia\u0142ach. Zwykle nie by\u0142o ich bardzo wielu. Nie mo\u017cna z tego uku\u0107 \u017cadnego zarzutu, bo bogactwa \u017ar\u00f3de\u0142 nie spos\u00f3b w pe\u0142ni pokaza\u0107 w tek\u015bcie. Ale zabrak\u0142o mi w ksi\u0105\u017cce Delumeau (przynajmniej w polskim wydaniu) ukazania warsztatu historyka. Gdyby na ko\u0144cu by\u0142a bibliografia, indeks tematyczny, indeks nazwisk, przewodnik po literaturze wykorzystanej itd., m\u00f3g\u0142bym lepiej oceni\u0107 baz\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105 poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bci pracy. Bez tego pozostaje w pami\u0119ci uwa\u017cnego czytelnika, obok podziwu dla bogactwa wykorzystanych \u017ar\u00f3de\u0142, tak\u017ce ma\u0142y znak zapytania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kolejnym argumentem, kt\u00f3ry przedstawia Delumeau na poparcie swego obrazu katolicyzmu s\u0105 podobne lub identyczne konkluzje zawarte w pracach innych historyk\u00f3w. Niekt\u00f3rzy recenzenci wspominali z nutk\u0105 krytycyzmu, \u017ce generalizacje Delumeau odno\u015bnie katolicyzmu bazuj\u0105 g\u0142\u00f3wnie na \u017ar\u00f3d\u0142ach francuskich i pracach historycznych traktuj\u0105cych o Francji. Nie wydaje si\u0119 jednak, by r\u00f3\u017cnice regionalne by\u0142y tak wielkie, aby dane z innych cz\u0119\u015bci Europy mog\u0142y ujawni\u0107 zasadniczo odmienny ton katolickiego a tak\u017ce protestanckiego duszpasterstwa.\u00a0 Istnieje jednak szereg opracowa\u0144 (m.in. Davida Rossa) oceniaj\u0105cych krytycznie analiz\u0119 \u017ar\u00f3de\u0142, dokonan\u0105 przez Delumeau jako zbyt jednostronnie akcentuj\u0105c\u0105 ich pesymistyczny wyd\u017awi\u0119k.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Co do opinii ludzi wsp\u00f3\u0142czesnych czasom przez Delumeau opisywanym, kt\u00f3re wsp\u00f3\u0142brzmi\u0105 z jego twierdzeniami o naturze \u00f3wczesnego duszpasterstwa, maj\u0105 one co najwy\u017cej warto\u015b\u0107 uzupe\u0142niaj\u0105c\u0105 i tak je zreszt\u0105 Delumeau traktuje. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, jest w jego ksi\u0105\u017cce wiele cytat\u00f3w, tak\u017ce autorstwa duchownych owego okresu, kt\u00f3rzy pisz\u0105 wprost, \u017ce nale\u017cy s\u0142uchaczami wstrz\u0105sn\u0105\u0107, czyli przestraszy\u0107, aby zeszli z drogi grzechu. Tyle \u017ce nie wiemy jak zwa\u017cy\u0107 te stwierdzenia na tle ca\u0142o\u015bci duszpasterstwa tamtego okresu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Delumeau by\u0142 \u015bwiadom problemu, \u017ce cytaty, cho\u0107by najliczniejsze, nie mog\u0105 przes\u0105dzi\u0107 o ocenie dominuj\u0105cego tonu duszpasterstwa. Podj\u0105\u0142 zatem pr\u00f3b\u0119 analizy ilo\u015bciowej. Zbada\u0142 nak\u0142ady dzie\u0142 religijnych na tle ca\u0142ej produkcji wydawniczej oraz zbiory kaza\u0144 i pie\u015bni religijnych pod k\u0105tem ich tematyki. Zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce przedsi\u0119wzi\u0119cie jest skrajnie trudne, nie od strony konceptualnej, ale warsztatowej, bo nie dysponowa\u0142 wystarczaj\u0105cymi \u015brodkami technicznymi i finansowymi. To, \u017ce mimo tych trudno\u015bci, przedsi\u0119wzi\u0105\u0142 tak\u0105 pr\u00f3b\u0119 trzeba oceni\u0107 wysoko. To, \u017ce wyniki s\u0105 prowizoryczne jest oczywiste i Delumeau tego nie ukrywa\u0142.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przedstawione przez Delumeau wyniki nie pokazuj\u0105 zdecydowanej przewagi duszpasterstwa strachu. To o dominancie wpajaj\u0105cej poczucie winy albo zatrwa\u017caj\u0105cej i to o dominancie koj\u0105cej mniej wi\u0119cej si\u0119 r\u00f3wnowa\u017c\u0105. Delumeau wymieni\u0142 kilka powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych s\u0105dzi, \u017ce jego wyliczenia odno\u015bnie duszpasterstwa strachu s\u0105 niedoszacowane. Nie potrafi\u0142 jednak oceni\u0107 liczbowo skali tego niedoszacowania. Dlatego jako wa\u017cne potraktowa\u0142 wsp\u00f3\u0142brzmi\u0105ce z jego konkluzjami opinie innych historyk\u00f3w oraz ludzi wsp\u00f3\u0142czesnych czasom opisywanym. W podsumowaniu napisa\u0142, \u017ce \u201ew epoce klasycyzmu (XVII \u2013 XVIII wiek) duszpasterstwo Ko\u015bcio\u0142a rzymskiego, rozpatrywane jako ca\u0142o\u015b\u0107, stosuj\u0105c na zmian\u0119 i \u0142\u0105cz\u0105c zach\u0119t\u0119 i gro\u017ab\u0119, sk\u0142ania\u0142o si\u0119 raczej w stron\u0119 tych ostatnich.\u201d<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak sformu\u0142owana konkluzja \u015bwiadczy o skromno\u015bci autora i s\u0105dz\u0119, \u017ce zebrany przez niego materia\u0142 faktograficzny pokazuje co\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko kaznodziejsk\u0105 \u201esk\u0142onno\u015b\u0107\u201d. Albowiem agresywny j\u0119zyk duszpasterstwa mia\u0142 g\u0142\u0119bokie korzenie doktrynalne, kt\u00f3re zosta\u0142y przedstawione wcze\u015bniej, w drugiej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki Delumeau: pierwszy upadek ma wymiar kosmiczny, ca\u0142a ludzko\u015b\u0107 w jego wyniku staje si\u0119 pot\u0119pion\u0105 rzesz\u0105. Grzech \u015bmiertelny to niesko\u0144czona zniewaga wyrz\u0105dzona niesko\u0144czonemu majestatowi. B\u00f3g jest straszliwym i bezlitosnym s\u0119dzi\u0105. Zbawionych b\u0119dzie garstka i nie zmieni tego ani chrzest ani m\u0119ka Zbawiciela. Piek\u0142o to wieczno\u015b\u0107 niewyobra\u017calnych m\u0105k.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To, \u017ce takie pesymistyczne odczytanie Dobrej Nowiny uznajemy teraz za b\u0142\u0119dne (m\u00f3wi o tym tak\u017ce Delumeau) nie zmienia faktu, \u017ce by\u0142o ono obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 przez wieki wyk\u0142adni\u0105. Delumeau przekonuj\u0105co pokaza\u0142, \u017ce duchowie\u0144stwu szczeg\u00f3lnie intensywnie wpajano poczucie winy i grzechu. Tak uformowana duchowo elita sta\u0142a si\u0119 wi\u0119c pasem transmisyjnym w\u0142asnych l\u0119k\u00f3w do mas.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To \u017ce j\u0119zyk duszpasterstwa by\u0142 niegdy\u015b ostrzejszy mog\u0119 te\u017c potwierdzi\u0107 na podstawie osobistych do\u015bwiadcze\u0144 z ostatnich kilkudziesi\u0119ciu lat, gdy\u017c widz\u0119 i s\u0142ysz\u0119 jak ewoluuje ku tonacji coraz spokojniejszej i koj\u0105cej. Kazania niegdy\u015b brzmia\u0142y gro\u017aniej a ksi\u0119\u017ca ostrzej traktowali rygory poch\u00f3wku katolickiego. Je\u015bli za\u015b cofn\u0119 si\u0119 do wspomnie\u0144 mojej matki z lat 30. dwudziestego wieku, proces \u0142agodzenia j\u0119zyka ko\u015bcielnego i wycofywanie si\u0119 Ko\u015bcio\u0142a z ambicji narzucania regu\u0142 post\u0119powania w \u017cyciu codziennym s\u0105 jeszcze wyra\u017aniejsze. Skoro zatem ten trend mog\u0119 sam wyra\u017anie dostrzec na przestrzeni ostatnich 70 \u2013 80 lat, to co pisze Delumeau o czasach wcze\u015bniejszych wsp\u00f3\u0142gra z moimi do\u015bwiadczeniami osobistymi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To, \u017ce taki typ nauczania zyska\u0142 pos\u0142uch i brzmia\u0142 wiarygodnie t\u0142umaczy Delumeau zbie\u017cno\u015bci\u0105 mi\u0119dzy jego pesymistycznym wyd\u017awi\u0119kiem a ci\u0105giem wielkich nieszcz\u0119\u015b\u0107 zbiorowych, kt\u00f3re spad\u0142y na ludzi Zachodu pocz\u0105wszy od Czarnej \u015amierci a\u017c do ko\u0144ca okresu wojen religijnych. \u201eWydawa\u0142o si\u0119, \u017ce kaznodzieje s\u0142usznie m\u00f3wi\u0105 \u2013 pisze Delumeau &#8211; i\u017c cz\u0142owiek jest winowajc\u0105, i zapowiadaj\u0105 kary w tym \u015bwiecie oraz w przysz\u0142ym\u201d. To wyja\u015bnienie by\u0142o do\u015b\u0107 cz\u0119sto krytykowane jako naiwne, tak politycznie jak i z psychologicznego i teologicznego punktu widzenia (np. Wendy Doniger)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #000000;\">*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przedstawi\u0142em dot\u0105d uwagi o ksi\u0105\u017cce Delumeau jako traktuj\u0105cej o katolicyzmie na poziomie doktrynalnym i duszpasterskim. Jest wszak\u017ce i drugie odczytanie tej ksi\u0105\u017cki, w pewnym sensie bardziej ambitne. Obraz przedstawiony przez Delumeau nie jest ju\u017c wtedy tylko opisem chrze\u015bcija\u0144stwa p\u00f3\u017anego \u015aredniowiecza i wczesnej nowo\u017cytno\u015bci na poziomie doktryny i duszpasterstwa, ale staje si\u0119 obrazem konstytutywnych cech zachodniej cywilizacji tego okresu. Sam Delumeau nie by\u0142 daleki od takiej interpretacji, gdy pisa\u0142 we wst\u0119pie: \u201eKsi\u0105\u017cka pokazuje ci\u0119\u017ckie nadpoczucie winy w historii Zachodu, czyli wyolbrzymienie rozmiaru grzechu w stosunku do wymiaru wybaczenia. Ta dysproporcja jest tematem niniejszej ksi\u0105\u017cki.\u201d Tymi s\u0142owami wskazuje, \u017ce wykracza sw\u0105 analiz\u0105 poza opis pewnych tylko element\u00f3w religii i praktyki Ko\u015bcio\u0142a. Sugeruje, \u017ce przedstawia co\u015b wi\u0119cej, mianowicie pewien spos\u00f3b widzenia \u015bwiata i postaw\u0119 wobec rzeczywisto\u015bci, charakteryzuj\u0105ce spo\u0142ecze\u0144stwa europejskie en bloc w okresie od XIII do XVIII wieku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W ca\u0142ej ksi\u0105\u017cce nie znalaz\u0142em wielu innych stwierdze\u0144 tego typu. Jednak bogactwo wykorzystanego materia\u0142u, d\u0142ugi okres poddany analizie, przekonanie, \u017ce wnioski g\u0142\u00f3wnie z terenu Francji mo\u017cna rozci\u0105ga\u0107 na ca\u0142\u0105 Europ\u0119 i pisarska swada spowodowa\u0142y, \u017ce taka w\u0142a\u015bnie interpretacja zyska\u0142a na popularno\u015bci. Obraz pokazany przez Delumeau jest wtedy generalizowany, staje si\u0119 obrazem nowo\u017cytnego pesymizmu w ocenie cz\u0142owieka i jego mo\u017cliwo\u015bci oraz obrazem powszechnych przekona\u0144, religijnej proweniencji, o marno\u015bci tego \u015bwiata a nast\u0119pnie przeciwstawiany bardziej optymistycznym wizjom wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, cho\u0107by Ernsta Cassirera (np. Dariusz Zienkiewicz)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby przej\u015bcie od pierwszego do drugiego sposobu odczytania ksi\u0105\u017cki Delumeau by\u0142o prawomocne, nale\u017cy wykaza\u0107, \u017ce elity Ko\u015bcio\u0142a katolickiego i protestanckiego faktycznie wpoi\u0142y trwa\u0142e poczucie winy masom wiernych i silny strach egzystencjalny. \u017be trwaj\u0105ce przez wieki straszenie piek\u0142em i Bo\u017cym gniewem by\u0142o skuteczne, podobnie jak ukazywanie wiernych Ko\u015bcio\u0142a w roli oprawc\u00f3w krzy\u017cuj\u0105cych Jezusa swymi grzechami. Dopiero wtedy mo\u017cna generalizowa\u0107, m\u00f3wi\u0107 o \u201enadpoczuciu winy w historii Zachodu\u201d i zwyk\u0142ym, ludzkim strachu przed Bogiem, kt\u00f3ry zast\u0105pi\u0142 pe\u0142en szacunku l\u0119k wobec Jego autorytetu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">A jak by\u0142o naprawd\u0119?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przewa\u017caj\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki Delumeau traktuje o elitach Ko\u015bcio\u0142a oraz warstwie, pobo\u017cnych, zamo\u017cnych i wykszta\u0142conych \u015bwieckich. Odno\u015bnie tych poziom\u00f3w struktury spo\u0142ecznej konkluzje Delumeau s\u0105 \u2013 w moim przekonaniu \u2013 zasadne, oczywi\u015bcie z zastrze\u017ceniami, kt\u00f3re opisa\u0142em wy\u017cej. Co do reszty spo\u0142ecze\u0144stwa, ksi\u0105\u017cka Delumeau nie daje jednoznacznej odpowiedzi. Z jednej strony autor cytuje opinie duchownych tamtych czas\u00f3w, bardzo sceptycznie oceniaj\u0105cych religijne zaanga\u017cowanie wiernych, wskazuj\u0105cych na ich zadziwiaj\u0105c\u0105 oboj\u0119tno\u015b\u0107 na straszn\u0105 prawd\u0119 o gro\u017c\u0105cym im pot\u0119pieniu wiecznym. I to pomimo wci\u0105\u017c powtarzanych ostrze\u017ce\u0144 i gr\u00f3\u017ab p\u0142yn\u0105cych z ambon ca\u0142ego chrze\u015bcija\u0144skiego \u015bwiata. Z drugiej strony, pewne prawdy wiary by\u0142y mocno wpojone, czego przyk\u0142adem by\u0142a opisana w ksi\u0105\u017cce szczeg\u00f3lna dba\u0142o\u015b\u0107 mas chrze\u015bcija\u0144skich o dope\u0142nienie sakramentu chrztu i wiatyk. \u017be za t\u0105 dba\u0142o\u015bci\u0105 kry\u0142 si\u0119 strach trudno zaprzeczy\u0107. Ale r\u00f3wnocze\u015bnie inne elementy strasz\u0105cej katechezy nie zdo\u0142a\u0142y nigdy pokona\u0107 oporu i przebi\u0107 muru niech\u0119ci. Tak by\u0142o z obowi\u0105zkiem corocznej spowiedzi. Wierni go spe\u0142niali, ale niezliczone relacje duchownych oraz kazania wskazuj\u0105 wyra\u017anie, \u017ce traktowali ten obowi\u0105zek jak brzemi\u0119 i dope\u0142niali go formalnie, mimo stale powtarzanych ostrze\u017ce\u0144, \u017ce spowied\u017a niepe\u0142na, w praktyce najcz\u0119stsza w opinii duchownych, jest \u015bwi\u0119tokradztwem, grzechem \u015bmiertelnym, kt\u00f3ry poci\u0105ga za sob\u0105 pot\u0119pienie wieczne. Strach zatem dzia\u0142a\u0142, ale by\u0142a to g\u0142\u00f3wnie obawa przed doczesnymi konsekwencjami niespe\u0142nienia obowi\u0105zku (ostracyzm otoczenia, odmowa poch\u00f3wku chrze\u015bcija\u0144skiego itp.) a dopiero w dalszej kolejno\u015bci \u2013 obawa wynikaj\u0105ca z poczucia grzechu i winy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na te sprawy zwracali uwag\u0119 krytyczni recenzenci, m.in. Bireley, Duffy, Langmuir, Norman, Powis, Ross, Stearns, Taylor. Stwierdzano, \u017ce Delumeau nie udowodni\u0142, \u017ce poczucie winy, je\u015bli faktycznie istnia\u0142o, by\u0142o powszechne, \u017ce masy \u015bwieckie mia\u0142y takie same przekonania i postawy jak elita religijna, kt\u00f3rej \u015bwiatopogl\u0105d Delumeau zrekonstruowa\u0142. Formu\u0142owano opini\u0119, \u017ce istnieje wielki i nieudowodniony przeskok od opisanej \u015bwiadomo\u015bci elity do stwierdze\u0144 generalnych o \u201ezbiorowym strachu\u201d czy \u201ezbiorowym kompleksie winy\u201d. Peter Stearns pisa\u0142: \u201eTa historia, wiod\u0105ca od elit ku do\u0142owi struktury spo\u0142ecznej, b\u0142\u0119dnie u\u017cywa wielo\u015bci \u015bwiadectw dotycz\u0105cych chrze\u015bcija\u0144skich intelektualist\u00f3w, by nas przekona\u0107, \u017ce zwykli chrze\u015bcijanie te\u017c byli sparali\u017cowani strachem przed \u015bmierci\u0105 i pot\u0119pieniem\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Inni krytycy zwracali uwag\u0119, \u017ce Delumeau pomin\u0105\u0142 wiele \u015bwiadectw i interpretacji alternatywnych, \u017ce zignorowa\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142a pokazuj\u0105ce postawy bardziej pozytywne, \u017ce zbyt jednostronnie interpretowa\u0142 niekt\u00f3re (np. ars moriendi czyli Przygotowania do \u015bmierci). Cho\u0107 trudno przeczy\u0107, \u017ce temat \u015bmierci i \u017cycia wiecznego bardzo absorbowa\u0142 ludzi \u015aredniowiecza i wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, nowsze badania pokazuj\u0105 tak\u017ce zasadniczo odmienne postawy zwyk\u0142ych ludzi ni\u017c te, kt\u00f3re sugeruje teza Delumeau o zbiorowym strachu i kompleksie winy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wi\u0119kszo\u015b\u0107 krytyk\u00f3w generalizuj\u0105cego odczytania dzie\u0142a Delumeau atakowa\u0142a raczej jedn\u0105 z mo\u017cliwych interpretacji tej ksi\u0105\u017cki ni\u017c j\u0105 sam\u0105. Cho\u0107 trzeba przyzna\u0107, \u017ce talent pisarski Delumeau w po\u0142\u0105czeniu z ogromem przedstawionego materia\u0142u robi\u0105 na czytelniku ogromne wra\u017cenie i my\u015bl, \u017ce autor ods\u0142ania podstawowe parametry zachodniej kultury nowo\u017cytnej nasuwa si\u0119 w czasie lektury niemal mimowolnie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Prawda o katolicyzmie wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, w tym tak\u017ce o jego wp\u0142ywie na mentalno\u015b\u0107 religijn\u0105 jest jednak nieco bardziej z\u0142o\u017cona ni\u017c zdaje si\u0119 sugerowa\u0107 Delumeau i szerokie interpretacje jego dzie\u0142a. Recepcja doktryny na poziomie mas by\u0142a zapewne wybi\u00f3rcza. Jej cz\u0119\u015b\u0107 zatrwa\u017caj\u0105ca musia\u0142a by\u0107 instynktownie i s\u0142usznie odrzucana w imi\u0119 zdrowia psychicznego. Nerwica chrze\u015bcija\u0144ska, opisana przez Delumeau (dewiacja, kt\u00f3ra ogniskuje pos\u0142anie chrze\u015bcija\u0144stwa na przypominaniu o grzechu i zaw\u0119\u017ca siebie do narz\u0119dzia walki z grzechem) atakowa\u0142a g\u0142\u00f3wnie elity duchowne, choroba skrupu\u0142u (nerwica natr\u0119ctw &#8211; bezpodstawny l\u0119k, kt\u00f3ry zadr\u0119cza umys\u0142 i ka\u017ce mu si\u0119 wsz\u0119dzie obawia\u0107 grzechu i ci\u0105gle si\u0119 obwinia\u0107) \u2013 pobo\u017cne elity \u015bwieckie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa traktowa\u0142a gro\u017aby rzucane z ambon chyba podobnie jak palacze traktuj\u0105 gro\u017aby zamieszczane na pude\u0142kach papieros\u00f3w: s\u0105 chyba prawdziwe, ale po co o nich my\u015ble\u0107. Chrzest \u0142atwo zaakceptowano, bo traktowano go jako naturalne i uroczyste wkroczenie do spo\u0142eczno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a a jego sens doktrynalny pozostawiono ksi\u0119\u017com. Wiatyk, przy pomocy kt\u00f3rego miejscowy proboszcz m\u00f3g\u0142 wymaza\u0107 grzechy le\u017c\u0105cemu na \u0142o\u017cu \u015bmierci, by\u0142 ucieczk\u0105 przed prawdopodobnie gro\u017aniejszym procesem po\u015bmiertnym, w\u015br\u00f3d obcych i chyba bardziej surowych s\u0119dzi\u00f3w niebieskich. Masy chrze\u015bcija\u0144skie troch\u0119 si\u0119 ba\u0142y, mia\u0142y stosunkowo niewielkie poczucie winy i stara\u0142y si\u0119 za du\u017co o swej winie nie my\u015ble\u0107. Niekt\u00f3re sakramenty traktowa\u0142y jako zabezpieczenia, inne wype\u0142nia\u0142y czysto formalnie. To co g\u0142osili ksi\u0119\u017ca z ambony, zw\u0142aszcza gro\u017aby i przera\u017caj\u0105ce wizje brano w nawias specyfiki ich profesji i w ten spos\u00f3b rzucane gromy traci\u0142y si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na ka\u017cde z powy\u017cszych przypuszcze\u0144 odno\u015bnie religijno\u015bci mas znajduj\u0119 potwierdzenie\u00a0 w \u017ar\u00f3d\u0142ach historycznych opisanych przez Delumeau. Ale jak\u017ce daleko ten obraz odbiega od wizji naszej cywilizacji przygniecionej poczuciem winy i w\u0142asnej grzeszno\u015bci! Jest to raczej cywilizacja, kt\u00f3ra znajduje si\u0119 u progu odkrycia alternatywnego \u015bwiatopogl\u0105du wobec dominuj\u0105cego przez tysi\u0105c lat chrze\u015bcija\u0144stwa. Ko\u015bci\u00f3\u0142, tak katolicki jak i protestancki, pr\u0119\u017cy wi\u0119c jeszcze, p\u00f3ki co, doktrynalno \u2013 duszpasterskie musku\u0142y obu reform, ale wkraczaj\u0105ca z O\u015bwieceniem laicyzacja elit puka ju\u017c do drzwi a masy, jak zwyk\u0142e bardziej konserwatywne ideologicznie, s\u0105 co prawda z Ko\u015bcio\u0142em, ale jego nauczanie przyjmuj\u0105 coraz bardziej selektywnie. Oba te procesy s\u0105 zapowiedzi\u0105 coraz szerszej sekularyzacji, rozumianej jako odchodzenie od tradycyjnych, zinstytucjonalizowanych form adoracji transcendencji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #000000;\">*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Obraz mentalno\u015bci religijnej spo\u0142ecze\u0144stwa europejskiego okresu p\u00f3\u017anego \u015aredniowiecza i wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, zaproponowany przez Delumeau, bez wzgl\u0119du na to czy przychylimy si\u0119 do interpretacji w\u0119\u017cszej (obraz elit i duszpasterstwa) czy te\u017c szerokiej (obraz ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa ow\u0142adni\u0119tego strachem i poczuciem winy), czy wreszcie do wersji jak\u0105 zaproponowa\u0142em powy\u017cej (elity ogarni\u0119te strachem i w poczuciu winy, za\u015b reszta spo\u0142ecze\u0144stwa coraz selektywniej s\u0142uchaj\u0105ca Ko\u015bcio\u0142a) stawia na porz\u0105dku dziennym pytanie jak po\u0142\u0105czy\u0107 w jedn\u0105, wzajemnie t\u0142umacz\u0105c\u0105 si\u0119 ca\u0142o\u015b\u0107, wyj\u0105tkow\u0105 dynamik\u0119 zachodniej cywilizacji tego okresu z obrazem jej duchowego oblicza?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tym pytaniem w\u0142\u0105czamy si\u0119 do debaty o miejsce i rol\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa w tworzenie zachodniej cywilizacji. Nie miejsce tu oczywi\u015bcie na szersze rozwini\u0119cie tego tematu, ale spr\u00f3bujmy zasygnalizowa\u0107 kilka spraw. Budz\u0105ce wstrz\u0105s u wsp\u00f3\u0142czesnego czytelnika, a czasem i rozbawienie, restrykcyjne podej\u015bcie Ko\u015bcio\u0142a do spraw seksu, opisane szczeg\u00f3\u0142owo przez Delumeau, nabra\u0142o nowego wigoru wraz z decyzj\u0105 IV Soboru Latera\u0144skiego (1215) o obowi\u0105zku corocznej spowiedzi. Ot\u00f3\u017c nie mo\u017cna oceni\u0107 tej decyzji i jej konsekwencji pomijaj\u0105c pojawienie si\u0119 w tym czasie unikalnego w skali \u015bwiatowej europejskiego wzorca ma\u0142\u017ce\u0144stwa (European Marriage Pattern, EMP), na kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142 si\u0119 faktyczny celibat cz\u0119\u015bci kobiet i stopniowe op\u00f3\u017anianie wieku ma\u0142\u017ce\u0144skiego. EMP obni\u017cy\u0142 tempo przyrostu naturalnego i mia\u0142 wielki udzia\u0142 w realizacji fenomenu europejskiego (zako\u0144czona sukcesem pogo\u0144 zacofanej jeszcze w X wieku Europy do pozycji \u015bwiatowego lidera gospodarczego, militarnego i geopolitycznego).\u00a0 Zwraca te\u017c uwag\u0119 fakt, \u017ce wraz z okrzepni\u0119ciem EMP w wieku XVII-XVIII uwaga duszpasterzy na restrykcje seksualne znacznie os\u0142ab\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Czytaj\u0105c w ksi\u0105\u017cce Delumeau o stanowisku Ko\u015bcio\u0142a w sprawie pot\u0119pienia procentu nie mo\u017cna abstrahowa\u0107 od szerszej kwestii, podej\u015bcia r\u00f3\u017cnych cywilizacjach basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego do wczesnokapitalistycznej fazy rozwoju. Procent, czyli tzw. grzech lichwy, pot\u0119piany od p\u00f3\u017anej staro\u017cytno\u015bci, sta\u0142 si\u0119 jednym z wiod\u0105cych temat\u00f3w duszpasterstwa w wiekach XIII i XIV, ale doktryna i Ko\u015bci\u00f3\u0142 okaza\u0142y si\u0119 na tyle elastyczne, by zaakceptowa\u0107 ju\u017c od wieku XV ten istotny instrument finansowy. Podobnej ewolucji nigdy nie uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 w s\u0105siaduj\u0105cym z Europ\u0105 islamie.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000000;\">Patrz\u0105c na gromy rzucane z ambon na grzesznik\u00f3w i straszenie trzody chrze\u015bcija\u0144skiej ogniem piekielnym trzeba umie\u015bci\u0107 to duszpasterstwo w szerszym kontek\u015bcie, trwaj\u0105cej przez wieki, polityki Ko\u015bcio\u0142a zmierzaj\u0105cej do temperowania i kanalizowania chronicznej agresji Europejczyk\u00f3w. Pokoje bo\u017ce, krucjaty, Watykan jako arbiter i mediator kr\u00f3l\u00f3w oraz duszpasterstwo strachu to r\u00f3\u017cne elementy tej samej strategii. Aczkolwiek nie mo\u017cna opisanego przez Delumeau duszpasterstwa wywodzi\u0107 wy\u0142\u0105cznie z doczesnych motywacji ani sprowadza\u0107 wy\u0142\u0105cznie do narz\u0119dzia pacyfikowania endemicznej agresji, funkcje te by\u0142y de facto realizowane. By\u0107 mo\u017ce przy okazji, ale jednak\u2026<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #000000;\">*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na sam koniec, refleksja osobista. Ksi\u0105\u017cka \u201eGrzech i strach\u201d okaza\u0142a si\u0119 jedn\u0105 z wi\u0119kszych przyg\u00f3d intelektualnych. Wpierw przyt\u0142oczy\u0142a mnie lawin\u0105 kaznodziejskiej agresji i wspieraj\u0105cej j\u0105 teologii. Przerwa\u0142em lektur\u0119, by sprawdzi\u0107, co teraz Ko\u015bci\u00f3\u0142 ma do powiedzenia o grzechu pierworodnym, pot\u0119pieniu, piekle\u2026 Ale Katechizm nie przyni\u00f3s\u0142 spodziewanej ulgi. Korpus doktrynalny wyda\u0142 mi si\u0119 niezmieniony i jedynie fragmenty, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie najbardziej kontrowersyjne, zosta\u0142y jakby przemilczane. W\u0142a\u015bnie przemilczane a nie porzucone. Kolejni teologowie, do kt\u00f3rych si\u0119gn\u0105\u0142em te\u017c nie pomogli.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na szcz\u0119\u015bcie chrze\u015bcija\u0144stwo to tak\u017ce ks. Wac\u0142aw Hryniewicz. W jego tekstach odnajduj\u0119 Chrystusa, o kt\u00f3rym opowiada\u0142a mi moja mama, Chrystusa, kt\u00f3ry pochyla si\u0119 nade mn\u0105 z mi\u0142o\u015bci\u0105, ogrzewa ch\u0142odne serca, uspokaja i daje nadziej\u0119. Po Hryniewiczu mog\u0142em ju\u017c bez strachu spojrze\u0107 w oczy chrze\u015bcija\u0144stwu gr\u00f3\u017ab i strachu, zrozumie\u0107 jego historyczne uwarunkowania, co ostatecznie przep\u0119dzi\u0142o demony dawnego kaznodziejstwa.<\/span><\/p>\n<h1 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Streszczenie\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Streszczenie<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przeniesienie 600 stron orygina\u0142u na 20 stron streszczenia jest zadaniem trudnym, bo wymaga nieustannych decyzji, co pomin\u0105\u0107. Przyj\u0105\u0142em zasad\u0119, \u017ce przede wszystkim b\u0119d\u0119 si\u0119 koncentrowa\u0107 na fragmentach, kt\u00f3re zawieraj\u0105 refleksje teoretyczne, podsumowania i opisy syntetyczne. Aby cho\u0107 nieco odda\u0107 klimat ksi\u0105\u017cki nie mog\u0142em uciec od pokazania niekt\u00f3rych z opisywanych przez Delumeau \u017ar\u00f3de\u0142 oraz podania kilku cytat\u00f3w. Wszelkie w\u0105tpliwo\u015bci merytoryczne rodz\u0105ce si\u0119 przy lekturze prosz\u0119 k\u0142a\u015b\u0107 na konto b\u0142\u0119d\u00f3w pope\u0142nionych przeze mnie a nie przez autora ksi\u0105\u017cki. Zaprezentowany tekst jest po\u0142\u0105czeniem tekstu w\u0142asnego i fragment\u00f3w tekstu oryginalnego. Jacek Kwa\u015bniewski<\/span><\/p>\n<h1 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wstep_Kultura_a_dzieje_grzechu\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wst\u0119p. Kultura a dzieje grzechu<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u017badna cywilizacja nie nada\u0142a takiej wagi i warto\u015bci poczuciu winy, jak to uczyni\u0142 Zach\u00f3d\u00a0 w wiekach XVII \u2013 XVIII.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W cz\u0119\u015bci pierwszej tej ksi\u0105\u017cki pokazujemy masowy fakt kulturowy \u2013 g\u0142\u0119boki pesymizm, kt\u00f3ry naznaczy\u0142 nasz\u0105 cywilizacj\u0119, nawet w okresie Renesansu. W cz\u0119\u015bci drugiej przedstawiamy doktryn\u0119 grzechu i tropienie \u015bwiata wyst\u0119pku. W trzeciej pokazujemy, \u017ce doktryna akcentuj\u0105ca grzech i znieprawienie ludzko\u015bci poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 okre\u015blony typ duszpasterstwa \u2013 duszpasterstwa strachu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ksi\u0105\u017cka pokazuje ci\u0119\u017ckie nadpoczucie winy w historii Zachodu, czyli wyolbrzymienie rozmiaru grzechu w stosunku do wymiaru wybaczenia. Ta dysproporcja jest tematem niniejszej ksi\u0105\u017cki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">By\u0142a to dysproporcja brzemienna w skutki. Wizja gro\u017anego Boga nienawidz\u0105cego grzechu, \u015bcigaj\u0105cego bez lito\u015bci grzesznik\u00f3w i gotowego zbawi\u0107 tylko garstk\u0119, pogr\u0105\u017caj\u0105c ca\u0142\u0105 reszt\u0119 ludzko\u015bci w wiecznych m\u0119czarniach piek\u0142a spowodowa\u0142a przesuni\u0119cie stosunku wobec tego Boga od l\u0119ku przed Nim do strachu przed Nim.<\/span><\/p>\n<h1 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Czesc_II_Bankructwo_odkupienia\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Cz\u0119\u015b\u0107 II\u00a0 Bankructwo odkupienia?<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h1>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_6_Ostateczny_ksztalt_rachunku_sumienia\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 6\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0Ostateczny kszta\u0142t rachunku sumienia<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Teologia grzechu<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">U progu czas\u00f3w nowo\u017cytnych w naszej cywilizacji dominuje pesymizm: panuje przekonanie, \u017ce \u015bwiat jest stary, wszystko zmierza ku gorszemu, cz\u0142owiek jest s\u0142aby. Rdzeniem owej melancholii jest pogl\u0105d, \u017ce cz\u0142owiek jest wielkim grzesznikiem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Grzech osobisty jest swego rodzaju odkryciem, wynalazkiem kulturowym. Problem winy i wyst\u0119pku, z kt\u00f3rym grzech jest \u015bci\u015ble zwi\u0105zany, by\u0142 w staro\u017cytno\u015bci traktowany inaczej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">U Arystotelesa (383 p.n.e. \u2013 322 p.n.e.) wina to b\u0142\u0105d i niezr\u0119czno\u015b\u0107 a nie pogwa\u0142cenie boskiego porz\u0105dku czy te\u017c zniewaga w stosunku do Boga, kt\u00f3rego Arystoteles pojmowa\u0142 jako si\u0142\u0119 bezosobow\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">U stoik\u00f3w B\u00f3g jest dusz\u0105 \u015bwiata, ale nie jest istot\u0105 osobow\u0105. Nie istnieje stopniowanie cnoty i wyst\u0119pku. Wszystkie winy s\u0105 jednakowe.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W chrze\u015bcija\u0144stwie natomiast grzech to sprzeciw woli ludzkiej wobec osobowego Boga. Wyra\u017ca si\u0119 w czynach, my\u015blach i uczuciach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Doktryna grzechu zaczyna si\u0119 od \u015bw. Paw\u0142a. Od Adama i jego grzechu cz\u0142owiek jest zaprzedany w niewol\u0119 grzechu. Mo\u017ce pragn\u0105\u0107 dobra, ale nie mo\u017ce go czyni\u0107. Jego nieuniknionym przeznaczeniem jest \u015bmier\u0107 jako zap\u0142ata za grzech. St\u0105d konieczno\u015b\u0107 odkupicielskiego dzie\u0142a Chrystusa. Grzech pierworodny i osobisty jest cz\u0119\u015bci\u0105 systemu, kt\u00f3rego drugi sk\u0142adnik stanowi oczyszczenie dzi\u0119ki obfito\u015bci \u0142aski Bo\u017cej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W Ko\u015bciele \u0142aci\u0144skim od pocz\u0105tku trwa\u0142a nieustaj\u0105ca medytacja nad grzechem. Pojawia\u0142y si\u0119 liczne rozprawy o skali grzechu w \u015bwiecie a od IV w. refleksja obj\u0119\u0142a zar\u00f3wno problem grzechu jak i pokuty.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Klemens Aleksandryjski (150 \u2013 215) by\u0142 ojcem tezy, \u017ce grzech jest owocem wolno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u015aw. Augustyn (354 \u2013 430) poda\u0142 s\u0142awn\u0105 definicj\u0119 grzechu. Grzechem jest czyn, s\u0142owo lub po\u017c\u0105danie wyst\u0119puj\u0105ce przeciw wiecznemu prawu. Od \u015bw. Augustyna medytacja chrze\u015bcija\u0144ska nie przesta\u0142a podejmowa\u0107 problemu grzechu, precyzowa\u0107 jego definicji i mierzy\u0107 jego zasi\u0119gu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u015aw. Tomasz z Akwinu (1224 \u2013 1274) stwierdza, za \u015bw. Augustynem, \u017ce grzech to wyzwanie rzucone Bogu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Trwa\u0142a d\u0142uga, wielowiekowa refleksja nad rodzajami grzech\u00f3w. Stopniowo wypracowana zosta\u0142a definicja i klasyfikacja grzech\u00f3w g\u0142\u00f3wnych oraz opozycji mi\u0119dzy grzechami \u015bmiertelnymi i powszednimi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Refleksja o karze za grzechy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u015aw. Tomasz g\u0142osi, \u017ce kara za grzech nie jest zado\u015b\u0107uczynieniem, ale przeciwwag\u0105 przewiny. Przywraca triumf porz\u0105dku zak\u0142\u00f3cony przez nie\u0142ad. Sprawiedliwo\u015b\u0107 Boga wymaga sankcji za grzech. Za \u015bw. Augustynem: aby uroda \u015bwiata nie zosta\u0142a zbrukana, ha\u0144ba przewiny nie mo\u017ce pozosta\u0107 bez pi\u0119kna zemsty.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Grzesznik jest zad\u0142u\u017cony wobec Boga i wszelka wina wymaga kary. Czy jednak kara mo\u017ce nie by\u0107 proporcjonalna do powagi przypadku? To pytanie doprowadzi\u0142o do podzia\u0142u na grzechy \u015bmiertelne i powszednie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u015aw. Augustyn stwierdza, \u017ce grzechy \u015bmiertelne gasz\u0105 \u0142ask\u0119, zamykaj\u0105 drog\u0119 do nieba, mog\u0105 by\u0107 odpuszczone jedynie przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 moc\u0105 kluczy powierzonych \u015bw. Piotrowi. Grzechy powszednie nie poci\u0105gaj\u0105 za sob\u0105 pot\u0119pienia i s\u0105 odpuszczone dzi\u0119ki modlitwie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ten podzia\u0142 nabra\u0142 wielkiego znaczenia po IV Soborze Latera\u0144skim (1215), kt\u00f3ry zobowi\u0105za\u0142 wszystkich do spowiadania si\u0119 z grzech\u00f3w \u015bmiertelnych przynajmniej raz na rok.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Systemy pokutne<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Opracowuj\u0105c doktryn\u0119 grzechu, Ko\u015bci\u00f3\u0142 r\u00f3wnocze\u015bnie wypracowywa\u0142 stopniowo praktyk\u0119 spowiedzi i pokuty.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wiek I \u2013 IV: wyznanie grzech\u00f3w dokonywane jest wobec biskupa, pokuta odbywa si\u0119 publicznie. Oczyszczenie i pojednanie mo\u017cliwe tylko raz w \u017cyciu, z zwi\u0105zku z czym zwlekano z tym cz\u0119sto a\u017c do ostatniej chwili. Pojednanie ma miejsce dopiero po odbyciu pokuty.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wiek IV \u2013 V: w \u015brodowisku monastycznym pojawia si\u0119 praktyka spowiedzi osobistej wedle potrzeby a nie raz w \u017cyciu. Ale do po\u0142owy XII w. spowied\u017a jest tylko jednym ze sposob\u00f3w odpuszczenia grzech\u00f3w obok modlitwy, ja\u0142mu\u017cny i post\u00f3w. Pojednanie nast\u0119puje nadal po odbyciu pokuty, ale proces pojednania jest ju\u017c tajny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wiek X \u2013 XI: rozgrzeszenie otrzymuje si\u0119 zaraz po wyznaniu grzech\u00f3w. Akcent zostaje po\u0142o\u017cony na spowied\u017a i rachunek sumienia. Spowied\u017a zaczyna oznacza\u0107 ca\u0142y proces pokuty.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">1215 \u2013 IV Sob\u00f3r Latera\u0144ski wprowadza obowi\u0105zek corocznej spowiedzi. Jest to wa\u017cny moment w historycznym procesie coraz intensywniejszego wpajaniu poczucia winy. R\u00f3wnocze\u015bnie powstaje teologia sakrament\u00f3w i w efekcie wzrost w\u0142adzy ksi\u0119\u017cy. Kap\u0142an udziela absolucji, daje rady, rozdaje \u0142aski. Jego dzia\u0142ania zapewniaj\u0105 skuteczno\u015b\u0107 sakrament\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Decyzja Soboru Latera\u0144skiego z 1215 r. mia\u0142a cele duszpasterskie:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">rozwija\u0107 rachunek sumienia;<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">os\u0105dza\u0107 wiedz\u0119 religijn\u0105 wiernych (przez spowiednika);<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">poprzez spowied\u017a mie\u0107 okazj\u0119 do katechizacji;<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">obowi\u0105zek spowiedzi by\u0142 \u015brodkiem nacisku na wiernych.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u00a0Nowy system pokuty kry\u0142 jednak niebezpiecze\u0144stwo formalizmu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Summy dla spowiednik\u00f3w i podr\u0119czniki spowiednicze<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Decyzja z roku 1215 spowodowa\u0142a wielki rozw\u00f3j literatury na temat grzechu. Potrzebne by\u0142y poradniki i podr\u0119czniki dla ksi\u0119\u017cy oraz dla wykszta\u0142conych i pobo\u017cnych os\u00f3b \u015bwieckich. Tak zrodzi\u0142y si\u0119 summy dla spowiednik\u00f3w i podr\u0119czniki spowiednicze.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Oto kilka dat zwi\u0105zanych z decyzj\u0105 Soboru Latera\u0144skiego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W latach 1210 \u2013 1215 powstaj\u0105 zakony franciszkan\u00f3w i dominikan\u00f3w, kt\u00f3re ca\u0142e swoje duszpasterstwo w\u0119drowne opar\u0142y na wpajaniu poczucia winy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W roku 1215 odbywa si\u0119 IV Sob\u00f3r Latera\u0144ski, kt\u00f3ry wprowadza obowi\u0105zek corocznej spowiedzi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W latach 1220 \u2013 1240\u00a0\u00a0\u00a0 pojawia si\u0119 dzie\u0142o b\u0119d\u0105ce wzorem summy dla spowiednik\u00f3w, autorstwa dominikanina Rajmunda z Pe\u00f1afort.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Summy staj\u0105 si\u0119 z czasem w coraz mniejszym stopniu praktycznymi poradnikami a coraz bardziej autonomicznymi dzie\u0142ami z dziedziny studi\u00f3w przypadk\u00f3w (tzn. konkretnych grzesznych zachowa\u0144), silne powi\u0105zanymi z prawem kanonicznym. Powstaje ca\u0142\u0105 ga\u0142\u0105\u017a wiedzy, kt\u00f3ra si\u0119 szybko rozrasta. Teologia i praktyka pokuty zostaje mocno oparta na argumentacji typowo prawniczej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">XIII &#8211; XVI wiek: powstaje ogromna literatura dla praktycznych potrzeb duszpasterstwa, w\u015br\u00f3d nich podr\u0119czniki spowiednicze, cz\u0119sto pisane przez mnich\u00f3w z zakon\u00f3w \u017cebraczych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Osobne dzie\u0142a s\u0105 pisane dla \u015bwieckich, jako pomoce duchowe przy rachunku sumienia. Scholastyczna mania podzia\u0142\u00f3w prowadzi do cudownej inflacji grzech\u00f3w. Samych grzech\u00f3w seksualnych wyodr\u0119bnia si\u0119 16 rodzaj\u00f3w: od nieczystego poca\u0142unku do zoofilii. Od ko\u0144ca XIV wieku pojawia si\u0119 w poradnikach coraz wi\u0119cej kategorii grzech\u00f3w wobec nieba, przeciw Duchowi, grzechy wsp\u00f3lnictwa itd. Lista grzech\u00f3w bez przerwy si\u0119 wyd\u0142u\u017ca. Grozi to w ko\u0144cu przeobra\u017ceniem spowiedzi w formaln\u0105, mechaniczn\u0105 recytacj\u0119 dobrze skatalogowanych przewinie\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Za tak szczeg\u00f3\u0142owym i coraz d\u0142u\u017cszym katalogiem mo\u017cliwych przewin kry\u0142 si\u0119 strach przed \u017ale dokonan\u0105 spowiedzi\u0105 i \u015bwi\u0119tokradztwem oraz przekonanie, \u017ce B\u00f3g wierzyciel prowadzi \u015bcis\u0142e rachunki ka\u017cdego grzechu i ka\u017cdego zad\u0142u\u017cenia. \u017beby si\u0119 wymkn\u0105\u0107 tak rygorystycznemu s\u0119dziemu nigdy do\u015b\u0107 samooskar\u017ce\u0144. Dlatego tak szybko ro\u015bnie literatura na ten temat.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Grzech w literaturze \u015bwieckiej<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Klasyfikacja grzech\u00f3w pokazywana jest cz\u0119sto jako konary drzew z rozwidlaj\u0105cymi si\u0119 ga\u0142\u0119ziami i ga\u0142\u0105zkami.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jednym z g\u0142\u00f3wnym rys\u00f3w a zarazem paradoks\u00f3w intensywnej chrystianizacji by\u0142o obj\u0119cie ca\u0142ej ludno\u015bci regu\u0142\u0105 \u017cycia pomy\u015blan\u0105 pierwotnie dla ascet\u00f3w zakonnych. Ta drako\u0144ska etyka niech\u0119tnie w\u0142\u0105cza\u0142a w sw\u00f3j obr\u0119b ma\u0142\u017ce\u0144stwo.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zakazy seksualne w podr\u0119cznikach, zliczone razem, zabrania\u0142y wsp\u00f3\u0142\u017cycia przez p\u00f3\u0142 roku. Je\u015bli dodamy do tego okresy menstruacji i okresy przed porodem i po nim, przez wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 roku mi\u0142o\u015b\u0107 mi\u0119dzy ma\u0142\u017conkami by\u0142a zabroniona.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Literatura na temat grzechu ro\u015bnie bardzo szybko. Pojawiaj\u0105 si\u0119 coraz to nowe dzie\u0142a, liczne reedycje, t\u0142umaczenia. Najbardziej poczytne staj\u0105 si\u0119 wzorem powielanym w niezliczonych wariantach.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_7_Terytorium_spowiednika\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 7 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Terytorium spowiednika<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong> Zazdro\u015b\u0107<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Zazdro\u015b\u0107 a tak\u017ce zawi\u015b\u0107 pojawia si\u0119 rzadko w literaturze ko\u015bcielnej XIII \u2013 XV wieku. Zostaje odkryta przez zbiorowo\u015b\u0107 \u015bwieck\u0105 wcze\u015bniej ni\u017c przez \u015brodowiska zakonne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Rozpusta<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">W poradnikach spowiedniczych czytamy cz\u0119sto, \u017ce rozwi\u0105z\u0142o\u015b\u0107 jest gorsza od kradzie\u017cy i zab\u00f3jstwo, gdy\u017c grzechy cia\u0142a s\u0105 najgorsze ze wszystkich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W \u015bwiecie grecko-rzymskim przed Chrystusem istnia\u0142o kilka zbie\u017cnych tradycji: stoicka, pitagorejska, neoplato\u0144ska, kt\u00f3re przeciwstawia\u0142y sobie umys\u0142 i cia\u0142o, ma\u0142\u017ce\u0144stwo i mi\u0142o\u015b\u0107. W tej tradycji panowa\u0142 pogl\u0105d, \u017ce organy p\u0142ciowe s\u0105 dane cz\u0142owiekowi nie dla przyjemno\u015bci, ale dla zachowania gatunku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chrze\u015bcija\u0144stwo zaszczepi\u0142o si\u0119 wi\u0119c na kulturze, kt\u00f3ra z jednej strony akceptowa\u0142a i deifikowa\u0142a rozkosz a z drugiej pogardza\u0142a ni\u0105 i pot\u0119pia\u0142a. Pr\u0105dy gnostyckie i manicheizm zostrzy\u0142y jeszcze pot\u0119pienie \u017cycia p\u0142ciowego. Chrze\u015bcija\u0144ska ortodoksja musia\u0142a si\u0119 jako\u015b okre\u015bli\u0107 wzgl\u0119dem tych stanowisk. Uzna\u0142a, \u017ce ma\u0142\u017ce\u0144stwo jest prawomocne, ale \u017ce zosta\u0142o oparte na grzesznej po\u017c\u0105dliwo\u015bci cia\u0142a, mo\u017ce by\u0107 usprawiedliwione jedynie celami prokreacyjnymi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rajmund z Pe\u00f1afort (XIII wiek) okre\u015bli\u0142 cztery mo\u017cliwe motywy aktu ma\u0142\u017ce\u0144skiego:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">pragnienie dzieci<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">spe\u0142nienie powinno\u015bci wobec wsp\u00f3\u0142ma\u0142\u017conka<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">spos\u00f3b na niepow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 lub unikanie rozpusty<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">zaspokajanie po\u017c\u0105dania<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pierwsze dwa motywy s\u0105 bezgrzeszne, trzeci skutkuje grzechem powszednim a czwarty \u2013 \u015bmiertelnym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ko\u015bci\u00f3\u0142 ustami teolog\u00f3w i autor\u00f3w summ ustala\u0142 dozwolone pozycje seksualne (jedyna dozwolona to m\u0119\u017cczyzna na kobiecie le\u017c\u0105cej na wznak), zasady postu seksualnego (jego nieprzestrzeganie mia\u0142o by\u0107 grzechem \u015bmiertelnym), zabiera\u0142 g\u0142os, cho\u0107 brak tu by\u0142o jednomy\u015blno\u015bci, w sprawie stosunku p\u0142ciowego w okresie miesi\u0105czki (niekt\u00f3rzy uwa\u017cali taki stosunek za grzech \u015bmiertelny). Generalnie, stosunki ma\u0142\u017ce\u0144skie stwarza\u0142y bardzo liczne okazje do grzechu. Zdaniem \u015bw. Bernardyna ze Sieny (XIV \u2013 XV wiek), z tego w\u0142a\u015bnie powodu wi\u0119kszo\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw trafia do piek\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wpajanie za pomoc\u0105 spowiedzi poczucia winy w zakresie \u017cycia seksualnego by\u0142o jednak utrudnione ze wzgl\u0119du na w\u0105tpliwo\u015bci i rozbie\u017cne opinie r\u00f3\u017cnych autor\u00f3w, co jest a co nie jest tu grzechem, a je\u015bli tak, to jakim. Niejasne by\u0142o na przyk\u0142ad poj\u0119cie grzesznej rozkoszy, kt\u00f3r\u0105 uznawano za grzech \u015bmiertelny. W konsekwencji, penitenci nie musieli przewa\u017cnie opowiada\u0107 ze szczeg\u00f3\u0142ami o swoim \u017cyciu seksualnym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Lichwa i chciwo\u015b\u0107<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Lichwa i chciwo\u015b\u0107 zajmuj\u0105 w wiekach XIII \u2013 XVI pierwsze miejsce w summach dla spowiednik\u00f3w i w podr\u0119cznikach spowiedniczych licz\u0105c ilo\u015b\u0107 miejsca, kt\u00f3re im tam po\u015bwi\u0119cano.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Lichwa jest grzechem \u015bmiertelnym. Uwa\u017cano za ni\u0105 ka\u017cd\u0105 po\u017cyczk\u0119 na procent. Nie znano poj\u0119cia op\u0142aty za ryzyko, op\u0142aty za zablokowanie \u015brodk\u00f3w ani rozr\u00f3\u017cnienia mi\u0119dzy po\u017cyczk\u0105 konsumpcyjn\u0105 i produkcyjn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rzeczywisto\u015b\u0107 rodz\u0105cego si\u0119 kapitalizmu handlowego wynajdywa\u0142a wiele sposob\u00f3w na obchodzenie tego zakazu, ale w \u015blad za nimi sz\u0142y nowe, coraz bardziej precyzyjnie formu\u0142owane zakazy. Dopiero w XV wieku procent zyskuje aprobat\u0119 jako zap\u0142ata za ryzyko i\/lub utrat\u0119 zarobku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Lenistwo<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">W XIV wieku ten grzech nie stanowi szczeg\u00f3lnej troski spowiednik\u00f3w licz\u0105c ilo\u015b\u0107 miejsca po\u015bwi\u0119can\u0105 mu w podr\u0119cznikach dla spowiednik\u00f3w. Z czasem lenistwo b\u0119dzie skojarzone z ub\u00f3stwem i zostanie pot\u0119pione.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Ikonografia grzechu<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">W ci\u0105gu dw\u00f3ch wiek\u00f3w, XIV i XV, Ko\u015bci\u00f3\u0142 zdo\u0142a\u0142 narzuci\u0107 system grzech\u00f3w g\u0142\u00f3wnych jako zbiorow\u0105 kategori\u0119 my\u015blow\u0105. Temat ten przyswoi\u0142a sobie skwapliwie ikonografia, kt\u00f3r\u0105 z regu\u0142y bardziej zajmowa\u0142y grzechy ani\u017celi cnoty. Wizerunki przywar\u00a0 s\u0105 te\u017c o wiele liczniejsze od wizerunk\u00f3w cn\u00f3t.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przej\u015bcie od wczesnego \u015bredniowiecza do wieku XIV \u2013 XVI to tak\u017ce coraz wi\u0119cej obraz\u00f3w okrucie\u0144stwa. Ten grzech, niegodziwo\u015bci i okrucie\u0144stwa, by\u0142 jakby nierozpoznany i opuszczony przez tw\u00f3rc\u00f3w doktryny o grzechu \u2013 zakonnik\u00f3w. Rzeczywisto\u015b\u0107 wyprzedzi\u0142a tu konceptualizacj\u0119.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_8_Grzech_pierworodny\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 8\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0Grzech pierworodny<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Grzech pierworodny w centrum kultury<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Cywilizacja chrze\u015bcija\u0144ska postawi\u0142a pocz\u0105tkowy upadek w samym centrum swoich trosk. Rozumia\u0142a go jako katastrof\u0119, kt\u00f3ra naznaczy\u0142a pocz\u0105tek historii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Grzech pierworodny nie by\u0142 tematem, na kt\u00f3rym w spos\u00f3b szczeg\u00f3lny skupia\u0142a si\u0119 teologia staro\u017cytnego judaizmu. R\u00f3wnie\u017c nie znajdowa\u0142 si\u0119 on w centrum uwagi w I i II wieku po Chrystusie. Zainteresowanie zacz\u0119\u0142o si\u0119 pod koniec II wieku, gdy podj\u0119li t\u0119 kwesti\u0119 Ireneusz, Tertulian i Orygenes.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Grzech pierworodny sta\u0142 si\u0119 jednym g\u0142\u00f3wnych temat\u00f3w \u015bw. Augustyna. On jest te\u017c chyba tw\u00f3rc\u0105 wyra\u017cenia grzech pierworodny. Ujmuje ten temat w ramy systemu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Doktryna \u015bw. Augustyna: w pierwotnym stanie prawo\u015bci i sprawiedliwo\u015bci Adam i Ewa kontrolowali wszystkie pragnienia swego cia\u0142a, m.in. pragnienia seksualne. Byli \u015bmiertelni, ale \u015bmier\u0107 nie przenika\u0142a do ziemskiego raju. Byli dobrzy. Radowali si\u0119 Bogiem. Ich niepos\u0142usze\u0144stwo wszystko odmieni\u0142o. Z wieczno\u015bci zostali rzuceni w czas, z obfito\u015bci w n\u0119dz\u0119, ze stabilno\u015bci w s\u0142abo\u015b\u0107. Zostali poddani cierpieniu i \u015bmierci, utracili kontrol\u0119 nad nami\u0119tno\u015bciami.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wraz z pocz\u0105tkow\u0105 win\u0105 pojawi\u0142y si\u0119 ignorancja i po\u017c\u0105dliwo\u015b\u0107. Dziedziczymy te skazy, bo w chwili pope\u0142nienia grzechu Adam stanowi\u0142 jedno z ca\u0142\u0105 swoj\u0105 potomno\u015bci\u0105. St\u0105d grzeszna ludzko\u015b\u0107 jest pot\u0119pion\u0105 rzesz\u0105 i chrzest staje si\u0119 niezb\u0119dnym warunkiem odrodzenia, cho\u0107 nie usuwa po\u017c\u0105dliwo\u015bci i niewiedzy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jedn\u0105 z konsekwencji tej doktryny by\u0142o uznanie, \u017ce nieochrzczone dzieci s\u0105 pot\u0119pione (Sob\u00f3r w Kartaginie, 418). Tak wielka kara, czyli zes\u0142anie na wieczno\u015b\u0107 do piek\u0142a, p\u0142yn\u0119\u0142a z przekonania, \u017ce grzech pierworodny by\u0142 ogromny i tak radykalnie zniewa\u017cy\u0142 sprawiedliwo\u015b\u0107 Bo\u017c\u0105, \u017ce rzuca do piek\u0142a ca\u0142\u0105 ludzko\u015b\u0107 grzeszn\u0105 w Adamie. Odkupienie dotyczy tylko nielicznych wybranych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wp\u0142yw tej koncepcji by\u0142 tak wielki, \u017ce odt\u0105d wszelka refleksja teologiczna sytuowa\u0142a si\u0119 wzgl\u0119dem niej, by j\u0105 albo z\u0142agodzi\u0107 albo zaostrzy\u0107. Debata na temat grzechu pierworodnego wraz z jej r\u00f3\u017cnymi produktami ubocznymi (problem \u0142aski, niewolna lub wolna wola, predestynacja) sta\u0142a si\u0119 jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych trosk kultury zachodniej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">By\u0142o to poj\u0119cie centralne w my\u015bleniu epoki. Reformacja tego nie zmieni\u0142a. Po obu stronach byli zwolennicy umiarkowanych i twardych pogl\u0105d\u00f3w na temat grzechu pierworodnego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Grzech pierworodny by\u0142 tak\u017ce jednym z centralnych temat\u00f3w ikonografii epoki. Szczyt zainteresowania nim przypada na wieki XVI \u2013 XVIII. Ca\u0142a \u00f3wczesna cywilizacja by\u0142a bez ustanku stawiana w obliczu problemu grzechu pierworodnego, pocz\u0105wszy od katechizmu dla ma\u0142ych dzieci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Pochodzenia z\u0142a i ziemski raj<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Dziedziczny charakter grzechu pierworodnego pozostawa\u0142 tajemnic\u0105 tak w XII wieku jak i w wieku XIV czy XVIII. Natomiast wyja\u015bnienie pochodzenia z\u0142a, kt\u00f3re zaproponowa\u0142 \u015bw. Augustyn, zosta\u0142o powszechnie zaakceptowane w kulturze Zachodu. \u201eGrzech pierworodny sta\u0142 si\u0119 dla ca\u0142ej cywilizacji rodzajem deus ex machina, u\u017cywanym w ka\u017cdej chwili jako ostateczne uzasadnienie wszystkiego, co idzie \u017ale na naszym \u015bwiecie.\u201d Je\u015bli cz\u0142owiek cierpi i umiera oznacza to, \u017ce zgrzeszy\u0142. Pocz\u0105tkowo tak nie by\u0142o, ale przez sw\u00f3j grzech Adam zak\u0142\u00f3ci\u0142 r\u00f3wnowag\u0119 natury i wyrwa\u0142 cz\u0142owieka spod w\u0142adzy, dzi\u0119ki kt\u00f3rej cierpienie i \u015bmier\u0107 nie istnia\u0142y.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przypisanie ka\u017cdemu cz\u0142owiekowi winy o wymiarze kosmicznym by\u0142o u\u0142atwione przekonaniem, \u017ce historia ludzka mie\u015bci si\u0119 w okresie 6-7 tysi\u0119cy lat i dobiega kresu. Innym elementem wsp\u00f3\u0142zale\u017cnym by\u0142a powszechna wiara w ziemski raj, w kt\u00f3rym przebywa\u0142 Adam i kt\u00f3ry nadal jest gdzie\u015b na Ziemi. W im bardziej czarnych barwach przedstawiano pierwszy grzech, tym bardziej upi\u0119kszano sytuacj\u0119, kt\u00f3ra go poprzedzi\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Autorytet \u015bw. Augustyna przeciwko os\u0142abieniu poczucia winy<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Jego autorytet by\u0142 niezmiennie uznawany przez wieki i zawsze s\u0142u\u017cy\u0142 wspieraniu wpajania poczucia winy spo\u0142ecze\u0144stwu zachodniemu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Grzech pierworodny a poczucie dzieci\u0144stwa<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Teologia \u015bw. Augustyna dotycz\u0105ca grzechu pierworodnego prowadzi\u0142a do mizoginii (niech\u0119\u0107, patologiczny wstr\u0119t m\u0119\u017cczyzny do kobiet). Z kolei wielowiekowa tradycja mizoginii znajdowa\u0142a dobre uzasadnienie w opowie\u015bci o grzechu pierworodnym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ka\u017cda doktryna teologiczna zajmuj\u0105ca si\u0119 natur\u0105 i konsekwencjami pierwszego grzechu musia\u0142a zaj\u0105\u0107 stanowisko co do losu noworodk\u00f3w zmar\u0142ych przed chrztem, a og\u00f3lniej &#8211; co do stanu dzieci\u0144stwa w og\u00f3le.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">U progu nowo\u017cytno\u015bci istnia\u0142a generalna postawa niezrozumienia odr\u0119bno\u015bci i specyfiki okresu dzieci\u0144stwa. Ludzie w tym okresie byli ma\u0142o wra\u017cliwi na krucho\u015b\u0107, \u015bwie\u017co\u015b\u0107 i niewinno\u015b\u0107 dzieci. Dziecko w wieku szkolnym widziane by\u0142o jako z\u0142a, wyst\u0119pna istota, kt\u00f3r\u0105 trzeba wytresowa\u0107, aby nie wyros\u0142a na z\u0142ego cz\u0142owieka.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dziecko nie by\u0142o uznawane za warto\u015b\u0107 jako dziecko. B\u0119dzie mia\u0142o warto\u015b\u0107, gdy zostanie wychowane i wyro\u015bnie na doros\u0142ego cz\u0142owieka. Rehabilitacja dziecka zaczyna si\u0119 dopiero od XIV wieku a zw\u0142aszcza od Renesansu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dziecko a grzech pierworodny. Zdaniem \u015bw. Augustyna jest oczywiste, \u017ce ma\u0142e dziecko jest z\u0142e. Cechuje je niewiedza, s\u0142abo\u015b\u0107 i grzech. Dziecku brak rozumu i nie mo\u017ce okie\u0142zna\u0107 zmys\u0142\u00f3w. Jest pe\u0142ne z\u0142ych pragnie\u0144. Je\u015bli b\u0119dzie pozostawione samemu sobie, wyro\u015bnie na potwora. U Augustyna nie jest to ju\u017c podejrzliwo\u015b\u0107 wobec dzieci\u0144stwa, ale wr\u0119cz jego pot\u0119pienie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Takie stanowisko uzasadnia i t\u0142umaczy opini\u0119, \u017ce bez chrztu ta ma\u0142a, z natury z\u0142a istota idzie do piek\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Sanktuaria odroczenia: \u201eNiepotrzebna mi\u0119kko\u015b\u0107 serca\u201d?<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Powszechne budzenie przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 strachu przed piek\u0142em dla nieochrzczonego dziecka doprowadzi\u0142o do praktyki chrzczenia zmar\u0142ych noworodk\u00f3w, kt\u00f3re\u00a0 w opinii rodzic\u00f3w i ksi\u0119\u017cy \u201ecudownie\u201d na chwil\u0119 o\u017cy\u0142y pod wp\u0142ywem b\u0142agalnych mod\u0142\u00f3w. Zmar\u0142e niemowl\u0119ta zanoszono do tzw. sanktuari\u00f3w odroczenia, niby-kaplic na obrze\u017cach zamieszka\u0142ych obszar\u00f3w i tam oczekiwano \u2013 w\u015br\u00f3d mod\u0142\u00f3w \u2013 na ich chwilowe o\u017cycie.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_9_Rzesza_potepiona_i_system_grzechu\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 9\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0Rzesza pot\u0119piona i system grzechu<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong> \u201eWielu powo\u0142anych, lecz ma\u0142o wybranych\u201d<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Do \u015bw. Augustyna powszechnie uwa\u017cano, \u017ce zbawione b\u0119d\u0105 szerokie rzesze. Po \u015bw. Augustynie nast\u0105pi\u0142a reakcja i od ko\u0144ca staro\u017cytno\u015bci a\u017c po wiek XIX panowa\u0142a w\u015br\u00f3d najwybitniejszych przedstawicieli zachodniej my\u015bli chrze\u015bcija\u0144skiej pe\u0142na zgoda co do ma\u0142ej liczby zbawionych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Zbrodniczy cz\u0142owiek i gro\u017any B\u00f3g<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Teologia ustanowi\u0142a \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek mi\u0119dzy ma\u0142\u0105 liczb\u0105 wybranych a ogromem grzechu ludzko\u015bci i ka\u017cdego cz\u0142owieka.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W my\u015bl \u00f3wczesnych autorytet\u00f3w ko\u015bcielnych, B\u00f3g obchodzi si\u0119 z grzesznikami jak sprawiedliwo\u015b\u0107 ludzka z najwi\u0119kszymi zbrodniarzami, kt\u00f3ra nie zadowala si\u0119 ukaraniem winnego, ale przenosi gniew na jego dzieci, niewolnik\u00f3w i wszystko, co do niego nale\u017cy. Bo czegokolwiek zbrodniarz dotkn\u0105\u0142 zosta\u0142o zbrukane.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Narodziny ludzi s\u0105 pocz\u0105tkiem ich zbrodni. Wystarczy, \u017ce Adam jest ich ojcem, by uczyni\u0107 ich winnymi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Grzech \u015bmiertelny to pogarda i zniewaga wobec Najwy\u017cszego Prawodawcy i Jego prawa. Jest wi\u0119c obci\u0105\u017cony niesko\u0144czon\u0105 z\u0142o\u015bci\u0105 sprawcy. Jest zatem niewybaczalny, chyba \u017ce przez ofiar\u0119 Chrystusa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nacisk k\u0142adziony na grzech a nie na Bo\u017ce mi\u0142osierdzie prowadzi\u0142 do wyolbrzymienia gro\u017anego wizerunku Boga. Ten wizerunek stawa\u0142 si\u0119 coraz powszechniejszy w Europie XIV \u2013 XVI wieku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">B\u00f3g jako Najwy\u017cszy Buchalter ustala\u0142 kiedy miara grzech\u00f3w jakiego\u015b spo\u0142ecze\u0144stwa si\u0119 dope\u0142ni\u0142a. Tworzony by\u0142 obraz Boga budz\u0105cego trwog\u0119, kt\u00f3ry bezlito\u015bnie i bezwzgl\u0119dnie uderza w grzesznik\u00f3w a s\u0105 nimi nieprzeliczone rzesze.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mi\u0142osierdzie schodzi\u0142o na daleki plan.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">B\u00f3g por\u00f3wnywany by\u0142 do my\u015bliwego, kt\u00f3ry poluje na grzesznik\u00f3w osaczaj\u0105c ich karami i pokusami. O \u015bw. Joannie de Chantal jej biograf w 1653 r. pisa\u0142, \u017ce B\u00f3g traktowa\u0142 j\u0105 tak, jak traktuje wielkie, niebia\u0144skiej t\u0119\u017cyzny dusze, kt\u00f3rych d\u0142ugie cierpienia nagradza nowymi udr\u0119kami, by ich wierno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 lepiej oczyszczona, ich pos\u0142uga chwalebniejsza, a ich m\u0119ki godniejsze korony.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nast\u0119puje przesuni\u0119cie od Boga gro\u017anego do Boga przewrotnego. Patrz\u0105c na ten wizerunek Boga, kre\u015blony przez \u00f3wczesnych teolog\u00f3w, jeste\u015bmy w samym sercu mentalno\u015bci tamtego okresu, kt\u00f3ry \u201eodkry\u0142\u201d zwi\u0105zek mi\u0119dzy straszliwie grzeszn\u0105 ludzko\u015bci\u0105 a surowo\u015bci\u0105 najwy\u017cszego s\u0119dziego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na przyk\u0142ad, Jacques Bossuet (1627 \u2013 1704), biskup, teolog, kaznodzieja, opiekun m\u0142odego Ludwika XIV, pisa\u0142, \u017ce zniewaga wyrz\u0105dzona Bogu przez grzech pierworodny mia\u0142a taki wymiar, \u017ce trzeba by\u0142o zado\u015b\u0107uczynienia godnego Boga i aby B\u00f3g je spe\u0142ni\u0142; trzeba by\u0142o zemsty godnej Boga. Ojciec by\u0142 wi\u0119c zmuszony do pogn\u0119bienia swego Syna. Ruszy\u0142 przeciw Niemu a poniewa\u017c zmie\u015bci\u0142 w Nim nasze grzechy musia\u0142 te\u017c tam ulokowa\u0107 swoj\u0105 sprawiedliw\u0105 zemst\u0119. Nie zadowoliwszy si\u0119 wydaniem Go na \u0142ask\u0119 Jego wrog\u00f3w sam chcia\u0142 wzi\u0105\u0107 w tym udzia\u0142, z\u0142ama\u0142 Go i zgni\u00f3t\u0142 ciosami swojej pot\u0119\u017cnej r\u0119ki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W kontek\u015bcie mnogich tekst\u00f3w o gniewie i zem\u015bcie Boga Ojca wywieranej na Chrystusie rodzi\u0142o si\u0119 retoryczne, ale straszne pytanie: skoro B\u00f3g z tak\u0105 w\u015bciek\u0142o\u015bci\u0105 obraca si\u0119 przeciw swojemu ukochanemu Synowi, jaki los spotka zwyk\u0142ych ludzi?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">B\u00f3g w kazaniach, katechizmach i pobo\u017cnych dzie\u0142ach pokazywany jest jako gro\u017any, nieugi\u0119ty, bezlitosny S\u0119dzia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jedn\u0105 z reakcji na obraz Boga, kt\u00f3rego sprawiedliwo\u015b\u0107 g\u00f3ruje nad mi\u0142osierdziem by\u0142o stwierdzenie, \u017ce \u015bmiech nie przystoi chrze\u015bcija\u0144skiemu \u017cyciu. Wykazywano, \u017ce takie zalecenie ma ewangeliczny rodow\u00f3d, gdy\u017c Jezus nigdy si\u0119 \u015bmia\u0142, zatroskany o los grzesznej ludzko\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Zbiorowa nerwica na tle poczucia winy<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Gro\u017any B\u00f3g, bardziej s\u0119dzia ni\u017c ojciec, sprawiedliwo\u015b\u0107 Boska po\u0142\u0105czona z zemst\u0105, przekonanie, \u017ce mimo Odkupienia liczba wybranych b\u0119dzie niewielka, gdy\u017c ca\u0142a ludzko\u015b\u0107 zas\u0142u\u017cy\u0142a na piek\u0142o wskutek grzechu pierworodnego, pewno\u015b\u0107, \u017ce ka\u017cdy grzech rani i zniewa\u017ca Boga, odrzucenie rozrywki \u2013 te wszystkie elementy prymitywnej teologii krwi kieruj\u0105 spojrzenie ku chrze\u015bcija\u0144skiej nerwicy. Rozumiemy przez ni\u0105 religijn\u0105 i patologiczn\u0105 dewiacj\u0119 chrystianizmu, kt\u00f3ra ogniskuje swoje pos\u0142anie na przypominaniu o grzechu i zaw\u0119\u017ca siebie do narz\u0119dzia walki z grzechem.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jej obsesyjny charakter przejawia si\u0119 w tre\u015bciach psychicznych, kt\u00f3re n\u0119kaj\u0105 umys\u0142 i wci\u0105gaj\u0105 do niesko\u0144czonej walki z samym sob\u0105. Cz\u0142owiek miota si\u0119 w nieustannym rachunku sumienia, posuwa si\u0119 do eskalacji umartwie\u0144, skupia si\u0119 na my\u015blach o \u015bmierci. \u017bycie staje si\u0119 nieustann\u0105 walk\u0105 przeciwko nieczystemu i zgni\u0142emu \u015bwiatu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zdaniem Delumeau, u pod\u0142o\u017ca tego zaostrzonego poczucia winy le\u017cy st\u0142umienie agresywno\u015bci, tak\u017ce w dziedzinie seksualnej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W nauczaniu Ko\u015bcio\u0142a tamtego okresu istnieje wizerunek Boga prze\u015bladowcy i poczucie niesp\u0142acalnego zad\u0142u\u017cenia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Antoine Vergote (wsp\u00f3\u0142czesny teolog i filozof katolicki): \u201eCzy mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107 bardziej obsesyjne urojenie ni\u017c obraz Boga, kt\u00f3ry wymaga zam\u0119czenia na \u015bmier\u0107 swojego Syna, \u017ceby u\u015bmierzy\u0107 w\u0142asny gniew?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Szczyt procesu wpajania poczucia winy przypada na XVI \u2013 XVII wiek. Dlaczego w\u0142a\u015bnie wtedy? Po pierwsze, nie umiano w\u00f3wczas relatywizowa\u0107 winy. D\u0142ugo brakowa\u0142o poj\u0119cia winy z\u0142agodzonej (okoliczno\u015bci \u0142agodz\u0105ce), d\u0142ugo mylono zemst\u0119 ze sprawiedliwo\u015bci\u0105. Od \u015bredniowiecza po epok\u0119 klasycyzmu chrze\u015bcija\u0144scy kaznodzieje traktowali zbiorowe katastrofy jako odpowied\u017a zagniewanego Boga na nadmiern\u0105 ludzk\u0105 niegodziwo\u015b\u0107. Uwa\u017cano si\u0119, \u017ce B\u00f3g nie jest tw\u00f3rc\u0105 z\u0142a moralnego, ale z\u0142a fizycznego i b\u00f3lu &#8211; jak w\u0142adca doczesny jest tw\u00f3rc\u0105 m\u0105k, jakie pod jego prawem s\u0105 zadawane (Joseph de Maistre).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Do niedawna zbiorowo\u015bci uwa\u017ca\u0142y za pewnik, \u017ce istnieje zwi\u0105zek przyczynowy mi\u0119dzy grzechem a sprawiedliw\u0105 kar\u0105 Bosk\u0105 spadaj\u0105c\u0105 ju\u017c tu, na ziemi. Dlaczego tak my\u015blano? Epoka po Czarnej \u015amierci, wojny religijne stwarza\u0142y poczucie nagromadzenia nieszcz\u0119\u015b\u0107. Identyfikowano je jako kary zes\u0142ane z g\u00f3ry.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_10_Niepokoj_sumienia\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 10\u00a0\u00a0 Niepok\u00f3j sumienia<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong> Doloryzm<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 dwie konsekwencje nerwicy poczucia winy w dawnej spo\u0142eczno\u015bci katolickiej: doloryzm i chorob\u0119 skrupu\u0142u.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Doloryzm to znajdowanie upodobania w cierpieniu, uznawanie b\u00f3lu fizycznego za prze\u017cycie warto\u015bciowe moralnie a nawet przekonanie, \u017ce jest si\u0119 wybranym do cierpienia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Doloryzm osobisty to tak\u017ce przekonanie, \u017ce osobom pozostaj\u0105cym pod moj\u0105 w\u0142adz\u0105 nale\u017cy zadawa\u0107 cierpienie i upokorzenia w celu ich uszlachetnienia (przeor Rance, XVII w.)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Choroba skrupu\u0142u<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">\u015aw. Tomasz \u2013 skrupu\u0142 to w\u0105tpliwo\u015b\u0107, kt\u00f3rej towarzyszy bezpodstawny l\u0119k, kt\u00f3ry udr\u0119cza umys\u0142 i ka\u017ce mu si\u0119 obawia\u0107 grzechu tam, gdzie go nie ma.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie zna\u0142 skrupu\u0142u ko\u015bci\u00f3\u0142 wschodni i \u0142aci\u0144ski Zach\u00f3d do drugiej po\u0142owy \u015aredniowiecza. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wschodni nie odr\u00f3\u017cnia\u0142 grzechu \u015bmiertelnego i powszedniego i nie zmusza\u0142 wiernych do drobiazgowego wyliczania win i coraz dok\u0142adniejszej analizy nieczystego sumienia. Taka analiza zacz\u0119\u0142a si\u0119 w ko\u015bciele \u0142aci\u0144skim po roku 1215, wraz z pojawieniem si\u0119 obowi\u0105zku corocznej spowiedzi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W XV wieku niepok\u00f3j zwi\u0105zany ze skrupu\u0142ami by\u0142 ju\u017c szerokim zjawiskiem. Mi\u0119dzy rokiem 1564 a 1663 600 autor\u00f3w katolickich pisa\u0142o rozprawy na ten temat. Maksimum nasilenia tego fenomenu przypada na wieki XVI &#8211;\u00a0 XVIII i potem stopniowo zanika.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Choroba skrupu\u0142u to klasyczna nerwica natr\u0119ctw, ci\u0105g\u0142e przekonanie, \u017ce nie wykry\u0142em i nie wyspowiada\u0142em si\u0119 ze wszystkich moich grzech\u00f3w, w zwi\u0105zku z czym moje spowiedzi s\u0105 \u015bwi\u0119tokradcze (a wi\u0119c jestem obci\u0105\u017cony grzechem \u015bmiertelnym). Skrupu\u0142 to tak\u017ce ci\u0105g\u0142e powtarzanie rachunku sumienia i spowiedzi ze wzgl\u0119du na nieustanne obawy, \u017ce co\u015b przeoczy\u0142em.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pojawi\u0142a si\u0119 ca\u0142a literatura ko\u015bcielna, jak przywraca\u0107 spok\u00f3j dotkni\u0119tym chorob\u0105 skrupu\u0142u. Ta masa dzie\u0142 wskazuje na szeroko\u015b\u0107 zjawiska. Ale przekaz do wiernych by\u0142 niepokoj\u0105co sprzeczny, bo koj\u0105c dusz\u0119 przypominano czasem, \u017ce nie mo\u017cna zapomina\u0107, \u017ce to czasem B\u00f3g jest tw\u00f3rc\u0105 skrupu\u0142u i chce wytworzy\u0107 w cz\u0142owieku poczucie, \u017ce wpad\u0142 w nie\u0142ask\u0119. B\u00f3g jawi si\u0119 tu jako prze\u015bladowca.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Trudno jest umrze\u0107<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">J\u0119zyk zastraszenia umacnia\u0142 autorytet duchownych, ale duszpasterstwo strachu to nie tylko spos\u00f3b rz\u0105dzenia chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 zbiorowo\u015bci\u0105. Elity chrze\u015bcija\u0144skie same by\u0142y najg\u0142\u0119biej nara\u017cone przez duchowy strach. Najmocniej dotkn\u0105\u0142 on ludzi Ko\u015bcio\u0142a. Im wpajano jeszcze silniej poczucie winy ni\u017c \u015bwieckim. Odpowiedzialno\u015b\u0107, kt\u00f3ra na nich spoczywala czyni\u0142a bowiem ich b\u0142\u0119dy lub potkni\u0119cia jeszcze gorszymi grzechami.<\/span><\/p>\n<h1 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Czesc_III_Duszpasterstwo_strachu\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Cz\u0119\u015b\u0107 III \u00a0Duszpasterstwo strachu<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h1>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Na_terytorium_katolickim\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Na terytorium katolickim<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_11_Szerzenie_okreslonego_modelu_duszpasterstwa\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 11 \u00a0\u00a0Szerzenie okre\u015blonego modelu duszpasterstwa<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong> Od przekonania do taktyki<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Poprzednie rozdzia\u0142y omawia\u0142y strach przed Bogiem-s\u0119dzi\u0105 na szczeblu elity katolickiej sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z teolog\u00f3w, biskup\u00f3w, zakonnik\u00f3w, pobo\u017cnych ludzi \u015bwieckich. Teraz prze\u015bledzimy szerzenie tej trwo\u017cliwej wiary na poziomie mas katolickich.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Szerz\u0105c t\u0119 wiar\u0119 si\u0119gano po taktyk\u0119 zastraszania, co na jaki\u015b czas wzmocni\u0142o w\u0142adz\u0119 kleru. Ale taktyka zastraszania i pragnienie w\u0142adzy nad parafianami nie by\u0142y pierwotnym motywem tego duszpasterstwa. Trwog\u0119 odczuwano na szczytach i starano si\u0119 j\u0105 przekaza\u0107 w d\u00f3\u0142. I dopiero wtedy pojawia\u0142a si\u0119 kwestia taktyki, jak najskuteczniej trwog\u0119 przekaza\u0107 masom wiernych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wpajano przekonanie, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 obecnych na mszy w ko\u015bciele, do kt\u00f3rych kierowane s\u0105 w tej chwili s\u0142owa kazania, b\u0119dzie pot\u0119piona. Bo skoro \u015bwi\u0119ci bali si\u0119 pot\u0119pienia, to c\u00f3\u017c dopiero powinni odczuwa\u0107 zwykli ludzie? Zachodzi\u0142 proces obiektywizacji: kto sam odczuwa strach, mo\u017ce odczuwa\u0107 potrzeb\u0119 straszenia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W kazaniach kierowanych do wiernych cz\u0119\u015bciej pojawia\u0142y si\u0119 zaimki ty i wy ni\u017c my. Podkre\u015bla\u0142y wy\u017cszo\u015b\u0107 moraln\u0105 tego, kt\u00f3ry przemawia\u0142 w stosunku do audytorium. Ty i wy by\u0142o odzwierciedleniem pewnej postawy. W duszpasterstwie tego okresu publiczno\u015b\u0107 by\u0142a stale podejrzewana, szpiegowana, oskar\u017cana. Stale wpajano jej poczucie winy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duszpasterstwo strachu szczeg\u00f3lnie ch\u0119tnie by\u0142o wykorzystywane przez misjonarzy krajowych. G\u00f3ra ko\u015bcielnej hierarchii oraz autorzy zbior\u00f3w kaza\u0144 i poradnik\u00f3w radzili, by odno\u015bnie piek\u0142a m\u00f3wi\u0107 jak najwi\u0119cej o jego niesko\u0144czonej grozie, by nie hamowa\u0107 si\u0119 w przedstawianiu makabry piek\u0142a.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Misjonarze stosowali szereg sposob\u00f3w zwi\u0119kszaj\u0105cych atmosfer\u0119 strachu. W czasie misji organizowano nocne ceremonie pokutne z pochodniami, biczowaniem si\u0119 zakonnik\u00f3w, noszeniem krzy\u017cy. Ta scenografia wraz z ponur\u0105 tematyk\u0105 pokutn\u0105 pomaga\u0142a tworzy\u0107 atmosfer\u0119 paniki i strachu. Wstrz\u0105saj\u0105ce nabo\u017ce\u0144stwa wyzwala\u0142y ekstatyczn\u0105 atmosfer\u0119 zl\u0119knionego t\u0142umu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Stosowane by\u0142y pomoce wizualne do kaza\u0144 w postaci tablic z namalowanymi scenami przedstawiaj\u0105cymi tematyk\u0119 kazania, czasem tak\u017ce z napisami obja\u015bniaj\u0105cymi. Ze wzgl\u0119du na cz\u0119sty brak dostatecznej uwagi, jak\u0105 wierni przywi\u0105zywali do s\u0142\u00f3w kazania powtarzana by\u0142a\u00a0 instrukcja, by przemawia\u0107 bardzo g\u0142o\u015bno, aby obudzi\u0107 \u015bpi\u0105cych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u00d3wczesne zamierzenia by\u0142y g\u0142\u00f3wnie duszpasterskie: wpoi\u0107 poczucie winy, aby strachem wyzwoli\u0107 energi\u0119 do dzia\u0142a\u0144 maj\u0105cych na celu w\u0142asne zbawienie. Ukazywano wi\u0119c wiernym ogrom ich win, zbrodni, surowo\u015b\u0107 Boskiej sprawiedliwo\u015bci, blisko\u015b\u0107 kary. Intencj\u0105 by\u0142o doprowadzenie s\u0142uchaczy do rozpaczy, by nast\u0119pnie wskaza\u0107 lekarstwo.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Skuteczno\u015b\u0107 tych wszystkich dzia\u0142a\u0144 by\u0142a w opinii samych duchownych absolutnie niewystarczaj\u0105ca. Uwa\u017cano powszechnie, \u017ce zwykli chrze\u015bcijanie to wielcy grzesznicy o przyt\u0119pionym s\u0142uchu moralnym, kt\u00f3rych trudno wzruszy\u0107 i kt\u00f3rymi trzeba bardzo silnie wstrz\u0105sn\u0105\u0107. Duchowni traktowali wi\u0119c samych siebie jak misjonarzy, kt\u00f3rzy nawracaj\u0105 pogan.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duszpasterstwu strachu przeciwstawia\u0142a si\u0119 ogromna inercja, bierny op\u00f3r, tym trudniejszy do przezwyci\u0119\u017cenia, \u017ce kryj\u0105cy si\u0119 za regularn\u0105 praktyk\u0105 religijn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Dokumenty<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Analizowane w tej cz\u0119\u015bci pracy dokumenty to przede wszystkim poradniki dla wiernych, tzw. przygotowania do \u015bmierci oraz kazania i pie\u015bni. Ze wzgl\u0119du na wysoki odsetek niepi\u015bmiennych (pod koniec XVII w tylko 21% Francuz\u00f3w umia\u0142o si\u0119 podpisa\u0107, pod koniec wieku XVIII \u2013 37%) w duszpasterstwie i og\u00f3lnym krzewieniu wiary wielk\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142y kazania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kazania dziel\u0105 si\u0119 na dwie kategorie: kazania z okazji misji, Adwentu i Wielkiego Postu oraz zwyk\u0142e kazania niedzielne wyg\u0142aszane przez ca\u0142y rok.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wydaje si\u0119, \u017ce rutynowe kaznodziejstwo, z konieczno\u015bci mniej wyt\u0119\u017cone ni\u017c misyjne, nios\u0142o nieco mniejszy \u0142adunek strachu. Patrz\u0105c z perspektywy ca\u0142ego wieku XVII, ton si\u0119 zaostrza, gdy Reforma katolicka krzepnie i czuje si\u0119 silniejsza. Mniej agresji wobec s\u0142uchaczy cechuje zatem pocz\u0105tek wieku XVII a wi\u0119cej \u2013 koniec tego stulecia.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_12_%E2%80%9EZastanowcie_sie_dobrze%E2%80%9D\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 12 \u00a0\u00a0\u201eZastan\u00f3wcie si\u0119 dobrze\u201d<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong> \u201ePrzygotowania do \u015bmierci\u201d<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Pierwszym pora\u017caj\u0105cym tematem duszpasterskim by\u0142a oczywi\u015bcie \u015bmier\u0107. Dzie\u0142a typu \u201ePrzygotowania do \u015bmierci\u201d najwi\u0119kszy sukces wydawniczy odnosi\u0142y przez ostatnie 25 lat XVII wieku, czyli w czasie apogeum Reformy katolickiej we Francji. By\u0142o w\u00f3wczas wiele wyda\u0144 tego typu publikacji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Autorami \u201ePrzygotowa\u0144\u2026\u201d byli g\u0142\u00f3wnie zakonnicy, zw\u0142aszcza kapucyni i jezuici. Mowa jest w tych poradnikach o zbawczym przera\u017ceniu i zawarta jest nauka jak nauczy\u0107 si\u0119 pragn\u0105\u0107 \u015bmierci. Znowu pojawia si\u0119 element pogardy \u015bwiata. W tekstach tych zgroza wobec \u015bmierci i jej pragnienie wsp\u00f3\u0142istnia\u0142y obok siebie. \u015amier\u0107 jest okropna, bo stanowi najgorsz\u0105 kar\u0119, jak\u0105 zosta\u0142 dotkni\u0119ty cz\u0142owiek. R\u00f3wnocze\u015bnie jest upragniona, gdy\u017c k\u0142adzie kres naszemu wygnaniu na ten pad\u00f3\u0142 \u0142ez. Nast\u0119puje wskrzeszenie tematu makabry.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Kazania i pie\u015bni<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Obowi\u0105zywa\u0142 podw\u00f3jny j\u0119zyk je\u015bli idzie o \u015bmier\u0107: podkre\u015blano jej okropno\u015b\u0107 a r\u00f3wnocze\u015bnie zach\u0119cano by jej pragn\u0105\u0107. Przedstawiano \u015bmier\u0107, tak jak j\u0105 odczuwali \u015bwi\u0119ci, dla kt\u00f3rych by\u0142a s\u0142odka i mi\u0142a, cho\u0107 sama w sobie wstr\u0119tna i przera\u017caj\u0105ca. W kazaniach sta\u0142ym motywem by\u0142o ukazywanie \u015bmierci jako czego\u015b okropnego, czego wszyscy si\u0119 boj\u0105 i zarazem czego\u015b upragnionego, jako ko\u0144ca naszych ziemskich udr\u0119k.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Makabra i pos\u0119pne opisy cz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105 w kazaniach i pie\u015bniach misyjnych ni\u017c w zwyk\u0142ych kazaniach na 52 niedziele roku. W\u0105tkiem makabrycznym jest przedstawianie \u015bmierci jako czego\u015b strasznego, bo pozwala umieraj\u0105cemu dostrzec tragiczny los, jaki go czeka na tamtym \u015bwiecie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mniej wi\u0119cej po\u0142owa \u201ePrzygotowa\u0144\u2026\u201d m\u00f3wi o niebezpiecze\u0144stwie nag\u0142ej \u015bmierci, kt\u00f3ra nie daje czasu na przygotowanie si\u0119 do niej i zwi\u0119ksza tym samym gro\u017ab\u0119 pot\u0119pienia.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_13_Meki_w_zyciu_pozagrobowym\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 13 \u00a0\u00a0M\u0119ki w \u017cyciu pozagrobowym<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong> Piek\u0142o<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Delumeau pisze o makabrycznej pedagogice ko\u015bcielnej. \u015amier\u0107 jest straszna, ale sprawiedliwemu otwiera drog\u0119 do wiecznej szcz\u0119\u015bliwo\u015bci. Grzesznika natomiast rzuca w piek\u0142o, gdzie czeka go los gorszy od \u015bmierci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nieco silniej straszyli zakonnicy misyjni ni\u017c ksi\u0119\u017ca parafialni. Tematem piek\u0142a zajmowali si\u0119 jednak wszyscy kaznodzieje. Ich pomys\u0142owo\u015b\u0107 w wymy\u015blaniu, jak mog\u0105 wygl\u0105da\u0107 kary piekielne by\u0142a niewyczerpana. Por\u00f3wnywano na przyk\u0142ad m\u0119ki piekielne do ka\u017ani skaza\u0144ca torturowanego na \u015bmier\u0107, ale jego krzyki, b\u00f3l i wycia nie b\u0119d\u0105 trwa\u0107 chwili czy godziny, lecz wieczno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ci\u0105gle powtarzane by\u0142o pytanie dlaczego m\u0119ki s\u0105 wieczne i kara jest wieczna za win\u0119, kt\u00f3ra by\u0142a ograniczona w czasie. Odpowied\u017a zawsze brzmia\u0142a tak samo od VI wieku (pocz\u0105wszy od Grzegorza Wielkiego): \u201egrzech \u015bmiertelny to niesko\u0144czona zniewaga Boga i kara musi by\u0107 proporcjonalna do obelgi. Sprawiedliwo\u015b\u0107 ludzka dzia\u0142a tak samo, na zawsze oddzielaj\u0105c od spo\u0142ecze\u0144stwa morderc\u0119, kt\u00f3rego zbrodnia trwa\u0142a chwil\u0119.\u201d Ta logika powtarzana by\u0142a niezmiennie do wieku XX.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wiele miejsca w kazaniach zajmowa\u0142 ogie\u0144 piekielny, ulubiony spos\u00f3b dr\u0119czenia i torturowania pot\u0119pionych. Opisy piek\u0142a to cz\u0119sto katalog m\u0119czarni i tortur, szczeg\u00f3\u0142owo wyliczanych i opisywanych. Miesza\u0142y si\u0119 ze sob\u0105 pragnienie szokowania, sadyzm, upodobanie do szczeg\u00f3\u0142\u00f3w i makabry.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Czy\u015bciec, piek\u0142o tymczasowe<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Ku infernalizacji<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Obserwujemy starcie dw\u00f3ch tendencji. Jedna minimalizowa\u0142a i \u0142agodzi\u0142a kary czy\u015b\u0107cowe, druga je maksymalizowa\u0142a. Druga tendencja wywodzi si\u0119 od tekst\u00f3w \u015bw. Augustyna. Generalny trend wi\u00f3d\u0142 ku infernalizacji czy\u015b\u0107ca.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opisy prze\u017cy\u0107 czy\u015b\u0107cowych by\u0142y cz\u0119sto niesp\u00f3jne. Zdaniem frakcji terroryst\u00f3w, jak ich nazywa Delumeau, zadawane w czy\u015b\u0107cu cierpienia i m\u0119ki przechodz\u0105 ludzkie wyobra\u017cenie, ale dusza im poddana jest coraz szcz\u0119\u015bliwsza, bo w miar\u0119 ich trwania zbli\u017ca si\u0119 do Boga wskutek oczyszczenia. Cho\u0107 wi\u0119c m\u0119ki fizyczne s\u0105 ogromne, to znoszone s\u0105 z rado\u015bci\u0105 (sic!), bo dusza pozostaje w sta\u0142ym kontakcie z Bogiem a poza tym, pocieszaj\u0105 j\u0105 anio\u0142owie. Z kolei inni autorzy, bardziej \u0142agodni i mniej strasz\u0105cy, uwa\u017cali, \u017ce cierpienia czy\u015b\u0107cowe to raczej brak kontaktu z Bogiem ni\u017c nie m\u0119ki fizyczne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Czy\u015bciec by\u0142 infernalizowany przez ludzi gniewu, g\u0142\u00f3wnie misjonarzy, kt\u00f3rzy traktowali go jako tymczasowe piek\u0142o.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Tymczasowe piek\u0142o w XVII i XVIII w.<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">W opisach czy\u015b\u0107ca dominuje tragizm, dramat, cierpienie i strach. Rzadko jest podkre\u015blana dobro\u0107 Boga. Czasem nawet twierdzono, wyra\u017anie wbrew doktrynie, \u017ce dusza m\u0119czona w ogniu czy\u015b\u0107cowym nie wie, czy jest w czy\u015b\u0107cu (a wi\u0119c przej\u015bciowo) czy te\u017c w piekle (a wi\u0119c po wieczno\u015b\u0107).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Delumeau pisze: \u201eW czy\u015b\u0107cu tak samo jak w piekle kr\u00f3luje ogie\u0144. Podpalacze za\u015bwiat\u00f3w znajduj\u0105 tutaj kolejn\u0105 okazj\u0119, by da\u0107 upust swoim wizjom\u201d. Czy\u015b\u0107cowy ogie\u0144 wypala wszystkie grzechy, wytropi nawet te najmniejsze, ju\u017c wyspowiadane i wybaczone. Wyra\u017cenia u\u017cywane do opisu czy\u015b\u0107ca bardzo s\u0105 cz\u0119sto zwi\u0105zane z ogniem: \u201ew udr\u0119ce paleni i m\u0119czeni, gorzej\u0105 w nieludzkich paleniskach\u201d itp. Sta\u0142y, powtarzaj\u0105cy si\u0119 lejtmotyw tych opis\u00f3w to stwierdzenie, \u017ce m\u0119ki czy\u015b\u0107cowe s\u0105 \u201eniewyobra\u017calnie wielkie\u201d, bez por\u00f3wnania gorsze, ci\u0119\u017csze i okropniejsze od najstraszniejszych cierpie\u0144, jakie cz\u0142owiek mo\u017ce sobie wyobrazi\u0107<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W nauce o czy\u015b\u0107cu stopniowo zosta\u0142a zachwiana r\u00f3wnowaga. Ro\u015bnie ci\u0119\u017car tego, co negatywne. Cierpienie podkre\u015blano bardziej ni\u017c nadziej\u0119. Podkre\u015blano d\u0142ugotrwa\u0142o\u015b\u0107 m\u0105k czy\u015b\u0107cowych, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 &#8211; na poparcie \u2013 do odpust\u00f3w og\u0142aszanych przez papie\u017cy. W zamian za okre\u015blone modlitwy i msze, dusze czy\u015b\u0107cowe mog\u0142y zyska\u0107 skr\u00f3cenie swoich m\u0105k o 11 tysi\u0119cy lat (odpust og\u0142oszony przez Sykstusa V) a nawet o 74 tysi\u0105ce lat (Grzegorz XIII).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nauczano, \u017ce dusze nie wspierane z Ziemi b\u0119d\u0105 m\u0119czone a\u017c do ko\u0144ca \u015bwiata, czyli do S\u0105du Ostatecznego. Trzeba wi\u0119c si\u0119 modli\u0107 za nie, zamawia\u0107 msze, dawa\u0107 ja\u0142mu\u017cn\u0119, kupowa\u0107 odpusty.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_14_%E2%80%9EBog_o_wzroku_rysia%E2%80%9D\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 14 \u00a0\u00a0\u201eB\u00f3g o wzroku rysia\u201d<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong> S\u0105d czy zemsta<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">B\u00f3g jest niesko\u0144czenie dobry a jednak karze straszliwie. Takie by\u0142o wyobra\u017cenie Boga przekazywane wiernym przez katolickie kaznodziejstwo.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Koniec \u015bwiata i S\u0105d ostateczny by\u0142y cz\u0119sto przedstawiane jako najwy\u017csza zemsta Boga na uparcie grzesznej ludzko\u015bci. S\u0142ownictwo i styl podkre\u015bla\u0142y Bo\u017cy gniew, straszliw\u0105 zemst\u0119 i kl\u0119ski zsy\u0142ane przez Boga jako kar\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Cho\u0107 nauczanie eschatologiczne zawiera\u0142o obietnic\u0119 pozytywn\u0105 (raj dla wybranych), nawarstwiaj\u0105ce si\u0119 opisy ko\u0144cowego kataklizmu, s\u0105du i pot\u0119pienia odrzuconych zajmowa\u0142y wi\u0119cej miejsca ni\u017c opisy nagrody przyznanej wybranym. Na przyk\u0142ad w kazaniach lazaryst\u00f3w (zakon szpitalny) elementy grozy zajmuj\u0105 oko\u0142o 70% miejsca.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Opinia samych ksi\u0119\u017cy: o s\u0105dzie ostatecznym m\u00f3wi si\u0119 ci\u0105gle, zw\u0142aszcza w okresie Adwentu i Wielkiego Postu, ale bez \u017cadnych widocznych rezultat\u00f3w. Obawy wiernych s\u0105 powierzchowne i szybko znikaj\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W opisie ko\u0144ca czas\u00f3w dominuje katastrofizm. Pe\u0142no w nim makabry i nieszcz\u0119\u015b\u0107. B\u00f3g na S\u0105dzie ostatecznym jest \u201enieub\u0142agany, bez lito\u015bci, bez serca, wymierza swoj\u0105 zemst\u0119, dusza s\u0105dzona jest bez mi\u0142osierdzia, bez \u017cadnych wzgl\u0119d\u00f3w\u201d. Kap\u0142ani, kt\u00f3rzy tu na ziemi ostrzegaj\u0105 przed kar\u0105 wieczn\u0105 b\u0119d\u0105 wsp\u00f3\u0142oskar\u017cycielami na S\u0105dzie ostatecznym.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Granice Boskiej dobroci<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Popularny lejtmotyw katechezy: wybrani w raju b\u0119d\u0105 si\u0119 radowa\u0107 ogl\u0105daj\u0105c pot\u0119pionych i ich m\u0119ki (m.in. \u015bw. Tomasz z Akwinu).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eM\u0119ki i cierpienia pot\u0119pionych stworz\u0105 wspania\u0142\u0105 opraw\u0119 na firmamencie chwa\u0142y Bo\u017cej\u201d. Takie stwierdzenia to przyk\u0142ad powszechnego wpajania tezy, \u017ce mi\u0142osierdzie Bo\u017ce nie mo\u017ce wzi\u0105\u0107 g\u00f3ry nad Jego sprawiedliwo\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u015aw. Bernardyn ze Sieny (XIV \u2013 XV w.): chwa\u0142a Boga jest wsp\u00f3\u0142mierna do rzeszy i ilo\u015bci pot\u0119pionych. \u201eJak niewyczerpane pochwa\u0142y i dzi\u0119kczynienia ze strony wybranych b\u0119d\u0105 s\u0142awi\u0107 Bo\u017ce mi\u0142osierdzie, tak samo p\u0142acze, wycia, krzyki i ryki pot\u0119pionych s\u0142awi\u0107 b\u0119d\u0105 Jego sprawiedliwo\u015b\u0107. Oto, czemu pie\u015b\u0144 piek\u0142a brzmie\u0107 b\u0119dzie niewys\u0142owion\u0105 s\u0142odycz\u0105 w uszach tych, kt\u00f3rzy obdarzeni zostali chwa\u0142\u0105 w raju. Urok i doskona\u0142o\u015b\u0107 koncertu rajskiego by\u0142yby niepe\u0142ne, gdyby obok pie\u015bni obwieszczaj\u0105cej chwa\u0142\u0119 Boskiego mi\u0142osierdzia zabrak\u0142o kontrapunktu pie\u015bni piekielnej, chwal\u0105cej Jego sprawiedliwo\u015b\u0107 \/\u2026\/<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">B\u00f3g jest dobry i mi\u0142osierny [ale nienawidzi grzechu] i skaza\u0142 na \u015bmier\u0107 swojego Syna dla odpokutowania za grzechy, kt\u00f3rych \u00f3w Syn nie pope\u0142ni\u0142. \/\u2026\/<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ten tak dobry B\u00f3g b\u0119dzie przez ca\u0142\u0105 wieczno\u015b\u0107 patrzy\u0142 na prawie niesko\u0144czon\u0105 liczb\u0119 biednych dusz le\u017c\u0105cych w roz\u017carzonych paleniskach, wydaj\u0105cych okropne krzyki i wieczne wycia a nigdy nie pomy\u015bli, by ich uwolni\u0107 i nigdy nie ogarnie Go najmniejsze cho\u0107by dla nich wsp\u00f3\u0142czucie\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Powszechne by\u0142o przekonanie i id\u0105ce w \u015blad za tym nauczanie, \u017ce liczba wybranych b\u0119dzie bardzo ma\u0142a. Pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 r\u00f3\u017cnymi fragmentami Pisma \u015awi\u0119tego pr\u00f3bowano to szacowa\u0107. Podawano r\u00f3\u017cne liczby: 1%, 10%, 40%. Wielu kaznodziei nawo\u0142ywa\u0142o do otwartego m\u00f3wienia o tej strasznej prawdzie. Wielu jednak ksi\u0119\u017cy nawo\u0142ywania te nie przekonywa\u0142y. W kazaniach na przyk\u0142ad lazaryst\u00f3w nie ma ani jednej homilii w ca\u0142o\u015bci po\u015bwi\u0119conej ma\u0142ej liczbie wybranych. Jeszcze bardziej widoczna jest ta niech\u0119\u0107 w zwyk\u0142ych kazaniach niedzielnych. Ale nie oznacza to, \u017ce temat by\u0142 pomijany, gdy\u017c poruszano t\u0119 kwesti\u0119 cz\u0119sto przy innych okazjach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Skoro pewnika o ma\u0142ej liczbie wybranych nie ukrywano, musia\u0142o to prowadzi\u0107 do kaznodziejstwa pora\u017caj\u0105cego. Czasem w kazaniach naginano wr\u0119cz doktryn\u0119 stwierdzaj\u0105c, \u017ce Jezus umar\u0142 na krzy\u017cu przede wszystkim, by naprawi\u0107 zniewag\u0119 uczynion\u0105 swemu Ojcu a dopiero potem, by zbawi\u0107 ludzi (jezuita Paol Segneri Starszy).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bezwzgl\u0119dno\u015b\u0107 Boga w karaniu grzesznik\u00f3w ukazywana by\u0142a tak\u017ce w obrazie Boga bezlitosnego wobec swego Syna, mno\u017c\u0105cego Jego m\u0119k\u0119 by zado\u015b\u0107uczyni\u0107 zem\u015bcie karz\u0105cej niesko\u0144czone ludzkie grzechy.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_15_Grzech_i_grzechy\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 15 \u00a0\u00a0\u00a0Grzech i grzechy<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong> Grzech \u015bmiertelny i grzech powszedni<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">B\u00f3g by\u0142 dra\u017cliwy a dra\u017cni\u0142 go grzech. Ten temat by\u0142 rozwijany bez ko\u0144ca. Ka\u017cda sposobno\u015b\u0107 by\u0142a dobra: temat zbawienia, zb\u0142\u0105dzenie grzesznika, zw\u0142oka w nawr\u00f3ceniu si\u0119, ma\u0142a liczba wybranych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Powtarzano wiernym, \u017ce b\u0119d\u0105 s\u0105dzeni surowiej ni\u017c ba\u0142wochwalcy i \u017bydzi, bo jako chrze\u015bcijanie otrzymali \u0142ask\u0119 wiary i j\u0105 zaprzepa\u015bcili.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niegodziwo\u015b\u0107 grzechu by\u0142a niesko\u0144czona z powodu niesko\u0144czono\u015bci zniewa\u017conego Majestatu. Ca\u0142e homilie niedzielne po\u015bwi\u0119cane by\u0142y cz\u0119sto opisowi ogromu grzechu. St\u0105d te\u017c nawo\u0142ywania do szczeg\u00f3\u0142owych i cz\u0119stych rachunk\u00f3w sumienia i wpajanie sta\u0142ej obawy, \u017ce bez wzgl\u0119du na to, jak \u00f3w rachunek by\u0142 surowy i jaki b\u00f3l odczuwa\u0142 penitent z powodu grzech\u00f3w, nigdy nie mo\u017ce mie\u0107 pewno\u015bci, \u017ce uzyska\u0142 przebaczenie. St\u0105d rada kap\u0142an\u00f3w kierowana do wiernych, by raczej przeceniali ni\u017c pomniejszali poczucie w\u0142asnej winy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Klasyfikacja grzech\u00f3w<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Autor ksi\u0105\u017cki podejmuje pr\u00f3b\u0119\u00a0 obliczenia, jak wiele miejsca w kazaniach zajmowa\u0142a refleksja nad poszczeg\u00f3lnymi kategoriami grzech\u00f3w. Wyodr\u0119bnia w tym celu 16 kategorii grzech\u00f3w. Dla wieku XV bierze do analizy kazania \u015bw. Bernardyna ze Sieny a dla wiek\u00f3w XVII \u2013 XVIII kazania jedenastu autor\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bardzo wa\u017cne miejsce zajmowa\u0142y zawsze sprawy dotycz\u0105ce grzech\u00f3w cia\u0142a (rozpusta, uroda fizyczna, damskie stroje, ta\u0144ce i widowiska, czysto\u015b\u0107, ma\u0142\u017ce\u0144stwo, wdowy) oraz sprawy ekonomiczne (sk\u0105pstwo, kradzie\u017c, problemy pieni\u0119\u017cne, ja\u0142mu\u017cna przeciwstawiona chciwo\u015bci). Mi\u0119dzy wiekiem XV a XVIII obserwujemy relatywne zmniejszenie udzia\u0142u tych spraw w ca\u0142o\u015bci nauczania o grzechu, ale nadal te dwie kategorie lokuj\u0105 si\u0119 na pierwszych miejscach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-1198 size-large\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/recenzje\/Tabela-34-grzechy-ciala-1024x293.png\" alt=\"Tabela 34 grzechy cia\u0142a\" width=\"1024\" height=\"293\" srcset=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/recenzje\/Tabela-34-grzechy-ciala-1024x293.png 1024w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/recenzje\/Tabela-34-grzechy-ciala-300x86.png 300w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/recenzje\/Tabela-34-grzechy-ciala-768x220.png 768w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/recenzje\/Tabela-34-grzechy-ciala.png 1146w\" sizes=\"auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Ma\u0142\u017ce\u0144stwo, stan \u201eniebezpieczny\u201d<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Na przestrzeni kilku wiek\u00f3w sprawy seksu pi\u0119\u0142y si\u0119 w g\u00f3r\u0119 w hierarchii wa\u017cno\u015bci. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo uznawano za stan otoczony wielkimi niebezpiecze\u0144stwami dla nadziei zbawienia, g\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119du na grzeszno\u015b\u0107 kobiety. Uwa\u017cano, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ma\u0142\u017conk\u00f3w zostanie pot\u0119piona, gdy\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw jest natchnionych przez diab\u0142a. Dlatego te\u017c za stan o wiele bardziej warto\u015bciowy uznawano dziewictwo. To co czyni ma\u0142\u017ce\u0144stwo tak niebezpiecznym jest jego nieod\u0142\u0105czne zwi\u0105zanie ze sprawami cia\u0142a, z grzeszn\u0105 po\u017c\u0105dliwo\u015bci\u0105 i grzeszn\u0105 rozkosz\u0105 cielesn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ma\u0142\u017ce\u0144stwo w najlepszym wypadku czyni prawym to, co samo w sobie jest haniebne. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo kierowa\u0107 si\u0119 powinno jedynym sobie w\u0142a\u015bciwym celem \u2013 prokreacj\u0105 i w ten spos\u00f3b temperowa\u0107 wybryki zepsutej natury i haniebne odruchy po\u017c\u0105dliwo\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Nieczysto\u015b\u0107<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Ko\u015bci\u00f3\u0142 ba\u0142 si\u0119 cia\u0142a. St\u0105d m.in. odraza do nago\u015bci. \u015aw. Bernardyn ze Sieny: cia\u0142o jest plugawe, mo\u017ce splugawi\u0107 czyst\u0105 i nieskalan\u0105 dusz\u0119. Seks jest tak\u017ce plugawy. Trzeba wi\u0119c walczy\u0107 z w\u0142asn\u0105 lubie\u017cno\u015bci\u0105 przez posty, w\u0142osienice i umartwienia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niech\u0119tny te\u017c by\u0142 stosunek Ko\u015bcio\u0142a do ta\u0144c\u00f3w, bal\u00f3w i pie\u015bni mi\u0142osnych. W Ko\u015bciele XIX wieku za bana\u0142 uchodzi\u0142o przekonanie, \u017ce nieczysto\u015b\u0107 jest przyczyn\u0105 wszystkich nierz\u0105dno\u015bci \u015bwiata.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">M\u00f3wi\u0105c o tej kategorii grzech\u00f3w trzeba jednak zaznaczy\u0107, \u017ce w wiekach od XV do XVIII grzechowi rozkoszy nie przyznawano tyle miejsca co innym przewinom. Ale coraz cz\u0119\u015bciej podkre\u015blano jego powag\u0119 i coraz cz\u0119\u015bciej wsz\u0119dzie dopatrywano si\u0119 nieczysto\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nauczanie Ko\u015bcio\u0142a o ma\u0142\u017ce\u0144stwie zawiera\u0142o wiele element\u00f3w zniech\u0119caj\u0105cych: w ma\u0142\u017ce\u0144stwie jest wiele mo\u017cliwo\u015bci grzeszenia, trzeba mie\u0107 zatem wyra\u017ane powo\u0142anie do tego stanu. Nieodmiennie te\u017c podkre\u015blano wi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107 dziewictwa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Obsesja czysto\u015bci i szczeg\u00f3lna uwaga skierowana na grzechy lubie\u017cno\u015bci pot\u0119pia\u0142a ostro jako grzech \u015bmiertelny masturbacj\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ko\u015bci\u00f3\u0142 patrzy\u0142 bardzo podejrzliwie na \u017cycie p\u0142ciowe, gdy\u017c s\u0105dzi\u0142, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi zawiera zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski ze zmys\u0142owo\u015bci lub chciwo\u015bci a wi\u0119c kierowana jest pragnieniem grzechu. A \u017ce zwi\u0105zek cielesny zawsze jest zwi\u0105zany z \u017c\u0105dz\u0105, gor\u0105czk\u0105 po\u017c\u0105dania i lubie\u017cno\u015bci\u0105 a s\u0105 to grzechy, czasem \u015bmiertelne, st\u0105d nieustanne nawo\u0142ywania do hamowania po\u017c\u0105dliwo\u015bci.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_16_Model_ascetyczny\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 16 \u00a0Model ascetyczny<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>\u201eNic bardziej nie podoba si\u0119 Bogu ni\u017c chudo\u015b\u0107 cia\u0142a\u201d<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Nieufno\u015b\u0107 w stosunku do \u017cycia p\u0142ciowego to dziedzictwo \u017cydowskiej troski o czysto\u015b\u0107 rytualn\u0105, odrzucenie cia\u0142a przez neoplato\u0144ski pesymizm, podejrzliwe patrzenie na ziemskie wi\u0119zi, co by\u0142o wsp\u00f3lne stoicyzmowi i Ksi\u0119dze M\u0105dro\u015bci. Wszystko to kieruje nas ku j\u0119zykowi m\u00f3wi\u0105cemu o pogardzie \u015bwiata, j\u0119zyka, kt\u00f3ry na terytorium chrze\u015bcija\u0144stwa zaadoptowa\u0142, skumulowa\u0142 i rozpropagowa\u0142 te trzy tradycje. Wynikn\u0105\u0142 z tego model monastyczny, narzucony w ci\u0105gu wiek\u00f3w wpierw klerowi a potem podsuni\u0119ty \u015bwieckim.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Szerzony by\u0142 wpierw w klasztorach i w warstwach wykszta\u0142conych \u015bwieckich. Kaznodziejstwo przedstawia\u0142o masom pogard\u0119 \u015bwiata jako prawd\u0119 ewangeliczn\u0105. \u015awiat by\u0142 dziedzin\u0105 Szatana i z tylko konieczno\u015bci miejscem naszego \u017cycia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nauczano, \u017ce B\u00f3g stworzy\u0142 ludzi po to tylko, by wype\u0142nili miejsce opr\u00f3\u017cnione przez zbuntowanych anio\u0142\u00f3w. To uzasadnia\u0142o i usprawiedliwia\u0142o stan ma\u0142\u017ce\u0144ski i jego zadanie prokreacyjne, ale zawsze towarzyszy\u0142a temu podejrzliwo\u015b\u0107 wobec pokus i niebezpiecze\u0144stw ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Pot\u0119piano tak\u017ce mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra si\u0119 rodzi u ludzi dojrza\u0142ych i starszych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 zdawa\u0142 si\u0119 nie pojmowa\u0107 jak osoby, kt\u00f3re ju\u017c by\u0142y w zwi\u0105zkach ma\u0142\u017ce\u0144skich i owdowia\u0142y chc\u0105 ponownie wik\u0142a\u0107 si\u0119 w utrapienia kolejnego zwi\u0105zku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Odrzucenie rozrywek<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Masom narzucany by\u0142 przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 ascetyczny model \u017cycia religijnego (o rodowodzie monastycznym) z jego przekonaniem, \u017ce to co ziemskie jest pozbawione warto\u015bci. To m.in. t\u0142umaczy walk\u0119 Ko\u015bcio\u0142a z szale\u0144stwem corocznego karnawa\u0142u. R\u00f3wnie symptomatyczne jest powiedzenie wielu kaznodziei, \u017ce Jezus nigdy si\u0119 \u015bmia\u0142.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eKto zna \u015bwiat nie mo\u017ce nad nim nie p\u0142aka\u0107. Je\u015bli cz\u0142owiek si\u0119 \u015bmieje albo nie p\u0142acze to znaczy, \u017ce \u015bwiata nie zna\u201d. \u015awiat to miejsce niedoli, cierpie\u0144, wszelkich zagro\u017ce\u0144, wszystkich nieszcz\u0119\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">R\u00f3wnie charakterystyczne by\u0142o wyra\u017cane niekiedy przez ksi\u0119\u017cy zdziwienie na widok smutku rodzic\u00f3w, kiedy umiera\u0142o ich dziecko. W opinii tych duchownych, los si\u0119 do tych dzieci u\u015bmiechn\u0105\u0142, bo umieraj\u0105 zanim popadn\u0105 w nieszcz\u0119\u015bcie grzechu \u015bmiertelnego.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_17_Trudnosc_zwiazana_z_obowiazkowym_wyznaniem_grzechow\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 17 \u00a0Trudno\u015b\u0107 zwi\u0105zana z obowi\u0105zkowym wyznaniem grzech\u00f3w<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Spowied\u017a \u015bwi\u0119tokradcza<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Grzesznik\u00f3w s\u0105 masy, ale dzi\u0119ki spowiedzi mo\u017cna zyska\u0107 przebaczenie. Trzeba jednak wyspowiada\u0107 si\u0119 uczciwie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki mia\u0142 obsesj\u0119 spowiedzi i duszpasterstwo od XIII wieku by\u0142o odbiciem tej obsesji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ko\u015bci\u00f3\u0142 zawsze sta\u0142 w obliczu oporu ludzi wobec obowi\u0105zku ustnej, corocznej spowiedzi. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 traktowa\u0142a ten obowi\u0105zek jako brzemi\u0119. Ludzie wstydzili si\u0119 m\u00f3wi\u0107 o swoich grzechach, zamiast obwinia\u0107 si\u0119 szukali usprawiedliwie\u0144, g\u0142\u00f3wne grzechy m\u00f3wili jak najciszej. T\u0119 opini\u0119 s\u0142yszymy przez wieki z ust samych ksi\u0119\u017cy. Wstyd przed znajomym proboszczem by\u0142 nie do przezwyci\u0119\u017cenia i by mu zaradzi\u0107 mno\u017cy\u0142y si\u0119 kongregacje misjonarzy krajowych, kt\u00f3rzy przybywali do parafii przede wszystkim po to, by uzyska\u0107 dobre spowiedzi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Aby przezwyci\u0119\u017cy\u0107 ogromn\u0105 przeszkod\u0119 psychologiczn\u0105, kaznodziejstwo stale m\u00f3wi\u0142o o niesko\u0144czonej pob\u0142a\u017cliwo\u015bci Boga i absolutnym nakazie zachowania tajemnicy spowiedzi przez ksi\u0119dza. Ale op\u00f3r trwa\u0142 i objawia\u0142 si\u0119 pod zas\u0142on\u0105 bana\u0142\u00f3w i og\u00f3lnik\u00f3w szeptanych do kratki konfesjona\u0142u.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duszpasterstwo pokutne by\u0142o wewn\u0119trznie sprzeczne, bo r\u00f3wnocze\u015bnie zach\u0119ca\u0142o do spowiedzi i grozi\u0142o konsekwencjami z\u0142ej spowiedzi. Sam akt spowiedzi silnie podkre\u015bla\u0142 nier\u00f3wno\u015b\u0107 statusu kap\u0142ana i penitenta. Ten ostatni by\u0142 oskar\u017conym przed s\u0119dzi\u0105 zasiadaj\u0105cym w trybunale. By\u0142 straszony, nakazywano mu pokor\u0119 i wstyd, a jednocze\u015bnie szczero\u015b\u0107 i otwarto\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dramatem Ko\u015bcio\u0142a i instytucji spowiedzi by\u0142o przekonanie, \u017ce spowiedzi niepe\u0142ne z opuszczeniem cho\u0107by jednego grzechu \u015bmiertelnego s\u0105 \u015bwi\u0119tokradcze i prowadz\u0105 do \u015bmierci wiecznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Autor ksi\u0105\u017cki pisze: prawie wszyscy duchowni myl\u0105 wiar\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 z pos\u0142usze\u0144stwem wobec przepisu dorocznej i drobiazgowej spowiedzi. To pomieszanie mia\u0142o daleko id\u0105ce konsekwencje. Wielu ludzi w momencie za\u0142amywania si\u0119 christianitas (chrze\u015bcija\u0144skiej cywilizacji \u015bredniowiecznej) oddala\u0142o si\u0119 od katolicyzmu z powodu tego obowi\u0105zku, kt\u00f3ry budzi\u0142 ich najwi\u0119kszy op\u00f3r.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W\u015br\u00f3d kleru powszechne by\u0142o przekonanie, czemu dawano wyraz m.in. w listach do zwierzchnictwa, \u017ce znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107 spowiedzi jest niepe\u0142na a wi\u0119c \u015bwi\u0119tokradcza. Obsesja \u015bcis\u0142ej spowiedzi i przekonanie o oporze wiernych by\u0142y jednymi z g\u0142\u00f3wnych przyczyn praktykowania przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 duszpasterstwa strachu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Spowiedzi \u015bwi\u0119tokradcze i komunia przyjmowana w stanie niegodnym<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Spowiedzi \u015bwi\u0119tokradcze i komunie przyjmowane po nich to sta\u0142y element temat\u00f3w duszpasterskich. Przy czym problem nie ogranicza\u0142 si\u0119 do zatajania grzech\u00f3w, ale tak\u017ce do konieczno\u015bci odczuwania prawdziwej skruchy i szczerego zamiaru poprawy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Straszono, \u017ce wierny przyjmuj\u0105cy komuni\u0119 w stanie niegodnym jest jak bogob\u00f3jca, nowy Judasz, gorszy od \u017byda. Jego post\u0119powanie by\u0142o w opinii kap\u0142an\u00f3w wi\u0119kszym \u015bwi\u0119tokradztwem ni\u017c \u017byd\u00f3w krzy\u017cuj\u0105cych Chrystusa.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duszpasterstwo obok straszenia zawsze podkre\u015bla\u0142o duchowe dobrodziejstwo, jakie daje Hostia. Kaznodziejstwo nigdy bowiem nie by\u0142o wy\u0142\u0105cznie negatywne.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_18_Duszpasterstwo_katolickie_proba_ujecia_ilosciowego\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 18 \u00a0Duszpasterstwo katolickie: pr\u00f3ba uj\u0119cia ilo\u015bciowego<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Jakie miejsce w ca\u0142o\u015bci kaznodziejstwa zajmowa\u0142 j\u0119zyk wpajaj\u0105cy poczucie winy?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Duszpasterstwo strachu wynika\u0142o z nadmiernego poczucia winy i doloryzmu wpojonego chrze\u015bcija\u0144skim elitom, kt\u00f3re nast\u0119pnie same wpaja\u0142y te postawy masom wiernych. Obejmowa\u0142o nauczanie skupiaj\u0105ce si\u0119 na:<\/span><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li><span style=\"color: #000000;\">ogromie i mnogo\u015bci grzech\u00f3w oraz na spowiedzi;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">na \u015bmierci, s\u0105dzie ostatecznym, sprawiedliwym Bogu, trudno\u015bci w osi\u0105gni\u0119ciu zbawienia, ma\u0142ej liczbie wybranych, czy\u015b\u0107cu jako tymczasowym piekle, oraz na samym piekle;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">na konieczno\u015bci zado\u015b\u0107uczyniaj\u0105cej pokuty (kalwaria albo piek\u0142o), na cierpieniach Jezusa w czasie M\u0119ki, przedstawianych jako spowodowanych naszymi grzechami osobistymi;<\/span><\/li>\n<li><span style=\"color: #000000;\">na \u201epogardzie dla \u015bwiata doczesnego\u201d, na odrzucaniu bali, widowisk, karnawa\u0142u, \u015bwieckich pie\u015bni i modnych stroj\u00f3w.<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Szczeg\u00f3\u0142owe badania, maj\u0105ce da\u0107 odpowied\u017a na pytanie o miejsce duszpasterstwa strachu w ca\u0142o\u015bci nauczania Ko\u015bcio\u0142a nie by\u0142y dot\u0105d prowadzone. Materia\u0142y s\u0142u\u017c\u0105ce takim badaniom s\u0105 dost\u0119pne, ale badania takie by\u0142yby czasoch\u0142onne i bardzo kosztowne. Tym niemniej autor ksi\u0105\u017cki przedsi\u0119wzi\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 prowizorycznych oblicze\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wzi\u0105\u0142 pod uwag\u0119 dost\u0119pne dane o nak\u0142adach i liczbie wyda\u0144 dzie\u0142 religijnych publikowanych w okresie XVII \u2013 XIX w., dane o tematyce g\u0142oszonych w okresie XV \u2013 XVIII wieku kaza\u0144 i nauk, dane o tematyce popularnych w\u00f3wczas pie\u015bni religijnych a tak\u017ce opinie ludzi tamtego czasu oraz wsp\u00f3\u0142czesne prace naukowe zajmuj\u0105ce si\u0119 t\u0105 problematyk\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Konkluzja z przeprowadzonych analiz brzmi, \u017ce duszpasterstwo strachu to mniej wi\u0119cej 50 procent ca\u0142o\u015bci przekazu religijnego Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w tym okresie. Z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w dane te wydaj\u0105 si\u0119 by\u0107 zani\u017cone \u2013 pisze autor, gdy\u017c nie uwzgl\u0119dniaj\u0105 niekt\u00f3rych istotnych ilo\u015bciowo cz\u0119\u015bci tego przekazu, np. liturgii pogrzebowej. Ponadto, analiza tematyki kaza\u0144 oparta by\u0142a nie na badaniu samej tre\u015bci kaza\u0144, ale na zliczaniu, nie zawsze dobrze zdefiniowanych z punktu widzenia naszych potrzeb, indeks\u00f3w tematycznych w kilku obszernych zbiorach. Nie spos\u00f3b jednak autorytatywnie stwierdzi\u0107, o ile szacunek 50% jest zani\u017cony.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Badania duszpasterstwa misyjnego pierwszej po\u0142owy XIX wieku we Francji prowadzone przez kanonika Ernesta Sevrin doprowadzi\u0142y go do wniosku, \u017ce by\u0142o to kaznodziejstwo oparte raczej na l\u0119ku ni\u017c na mi\u0142o\u015bci. Wiele opinii zawartych w dzie\u0142ach literackich tamtego okresu r\u00f3wnie\u017c wspomina o dominancie strachu w duszpasterstwie katolickim. Tak\u017ce liczne badania wsp\u00f3\u0142czesne wsp\u00f3\u0142graj\u0105 z tez\u0105 Delumeau o duszpasterstwie strachu. Autor pisze: \u201eNie s\u0105dz\u0119, bym pad\u0142 ofiar\u0105 z\u0142udzenia lub naci\u0105ga\u0142 cytaty, czy zawy\u017ca\u0142 odsetki, kiedy dochodz\u0119 do wniosku, \u017ce w epoce klasycyzmu (XVII \u2013 XVIII wiek) duszpasterstwo Ko\u015bcio\u0142a rzymskiego, rozpatrywane jako ca\u0142o\u015b\u0107, stosuj\u0105c na zmian\u0119 i \u0142\u0105cz\u0105c zach\u0119t\u0119 i gro\u017ab\u0119, sk\u0142ania\u0142o si\u0119 raczej w stron\u0119 tych ostatnich.\u201d<\/span><\/p>\n<h2 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Na_terytorium_protestanckim\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Na terytorium protestanckim<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_19_%E2%80%9EWiecznosci_jestes_slowem_ktore_razi_jak_grom%E2%80%9D\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 19\u00a0\u00a0 \u201eWieczno\u015bci, jeste\u015b s\u0142owem, kt\u00f3re razi jak grom\u201d<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Czy winno si\u0119 straszy\u0107?<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Protestanccy teologowie widzieli w doktrynie usprawiedliwienia przez wiar\u0119 jedyn\u0105 teologi\u0119 zdoln\u0105 przywr\u00f3ci\u0107 spok\u00f3j grzesznikom, jakimi jeste\u015bmy i jakimi b\u0119dziemy do \u015bmierci. Wed\u0142ug s\u0142\u00f3w Delumeau by\u0142a to doktryna \u201ekoj\u0105ca\u201d, tak w wersji Lutra jak i Kalwina. John Whitgift (1583): \u201eprawdziwy wierny jest przez sw\u0105 wiar\u0119 pewny odpuszczenia grzech\u00f3w i wiecznego zbawienia przez Chrystusa\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Luter: \u201eB\u00f3g wyj\u0105\u0142 teraz spraw\u0119 mojego zbawienia spod w\u0142adzy mojej woli i obieca\u0142 mnie zbawi\u0107 nie dla cnotliwo\u015bci moich uczynk\u00f3w lub usi\u0142owa\u0144, ale dzi\u0119ki swej \u0142asce i mi\u0142osierdziu\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Czytaj\u0105c Lutra i Kalwina spotykamy znamienne s\u0142owa: pocieszycielski, niezachwiana pewno\u015b\u0107, \u017cadnego niebezpiecze\u0144stwa, spoczynek i rado\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Mimo tego sposobu uj\u0119cia spraw ostatecznych strach niew\u0105tpliwie w\u015blizgn\u0105\u0142 si\u0119 w kaznodziejstwo i dusze protestanckie. B\u0119dziemy dalej zajmowa\u0107 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie lutera\u0144skimi Niemcami XVI i XVII wieku oraz puryta\u0144skimi \u015brodowiskami Wielkiej Brytanii i Ameryki.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ludzie odpowiedzialni za duszpasterstwo protestanckie najcz\u0119\u015bciej odpowiadali twierdz\u0105co, na pytania, czy powinno si\u0119, przynajmniej w pewnej mierze, u\u017cywa\u0107 j\u0119zyka terroryzuj\u0105cego. Twierdzono, \u017ce \u201estrach przed Bogiem odp\u0119dza grzechy, \u017ce ten, kto nie czuje strachu, nie b\u0119dzie usprawiedliwiony i \u017ce medytacja nad straszliwymi tajemnicami i gro\u017anym s\u0105dem jest nauczycielk\u0105 pobo\u017cno\u015bci\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pedagogika protestancka doradza\u0142a przemawianie z ambony podw\u00f3jnym j\u0119zykiem: gr\u00f3\u017ab i pociechy. \u015awiadcz\u0105 o tym liczne oficjalne teksty.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Teologia i pedagogika<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Grzech pierworodny znajdowa\u0142 si\u0119 w centrum teologii protestanckiej. Uwa\u017cano, \u017ce jest zgubnym znieprawieniem natury ludzkiej. W efekcie cokolwiek czynimy, jest grzechem. Ale chrzest i wiara powoduj\u0105, \u017ce mi\u0142osierdzie Boskie zbawi nas pomimo naszych grzech\u00f3w. To jest sedno protestanckiej doktryny usprawiedliwienia przez wiar\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u017beby mie\u0107 t\u0119 niezb\u0119dn\u0105 wiar\u0119, trzeba wpierw zobaczy\u0107 i zrozumie\u0107 swoj\u0105 grzeszn\u0105 natur\u0119, poczu\u0107 strach i rozpacz na jej widok. Jest wi\u0119c niemo\u017cliwe kroczy\u0107 ku Zbawicielowi nie odbywszy wst\u0119pnie pielgrzymki do krainy strachu. Takie by\u0142o uzasadnienie protestanckiej wersji duszpasterstwa strachu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Antropologii cz\u0142owieka upad\u0142ego towarzyszy\u0142 powr\u00f3t do starej tezy, drogiej \u015bw. Augustynowi \u017ce akt cielesny jest po\u015br\u00f3d wszystkich czyn\u00f3w najgrzeszniejszy, bo przenosi zara\u017cenie \u015bmierteln\u0105 chorob\u0105 grzechu pierworodnego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Podobnie jak na terytorium katolickim, i tu byli kaznodzieje \u0142agodni i ekstremi\u015bci. Zdaniem Delumeau, znacznie \u0142agodniejsze kaznodziejstwo cechowa\u0142o generalnie anglikan\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W Ameryce \u015bciera\u0142y si\u0119 ostro oba nurty. Umiarkowani zarzucali ekstremistom, \u017ce dzia\u0142aj\u0105 z podszeptu diab\u0142a i wzbudzaj\u0105 tylko strach i przera\u017cenie. Natomiast zdaniem ekstremist\u00f3w, przekre\u015blenie piek\u0142a obala jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych zap\u00f3r przeciwko przywarom, wiedzie \u015bwiat ku rozprz\u0119\u017ceniu i otwiera \u015bluzy wszelkiej niemoralno\u015bci i anarchii.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dwa cytaty uzasadniaj\u0105ce sianie strachu:<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eIm bardziej wierzymy w gro\u017aby Boga, tym bardziej si\u0119 Go boimy a im bardziej si\u0119 Go boimy, tym mocniej w niego wierzymy\u201d.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u201eZachodzi pi\u0119kna harmonia mi\u0119dzy \u0142ask\u0105 strachu a \u0142ask\u0105 wiary\u2026 Wiara wytwarza strach, strach potwierdza wiar\u0119. Mi\u0142o\u015b\u0107 bez strachu sta\u0142aby si\u0119 pewna siebie i wyzbyta szacunku; strach bez mi\u0142o\u015bci sta\u0142by si\u0119 s\u0142u\u017calczy i trwo\u017cliwy\u201d.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_20_Wspolne_punkty_duszpasterstwa_protestanckiego_i_katolickiego\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 20\u00a0\u00a0 Wsp\u00f3lne punkty duszpasterstwa protestanckiego i katolickiego<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Nacisk po\u0142o\u017cony na \u015bmier\u0107<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Pomimo Reformy zachodzi ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 mi\u0119dzy \u015bredniowieczn\u0105 pobo\u017cno\u015bci\u0105 katolick\u0105 a t\u0105, kt\u00f3ra dominowa\u0142a na terytorium protestanckim, przynajmniej do roku 1700. W protestanckiej Szwecji zalecano lektur\u0119 katolickich dzie\u0142 ascetycznych. Wsp\u00f3lne by\u0142o upodobanie do \u015bw. Augustyna. Niezwyk\u0142\u0105 popularno\u015bci\u0105 cieszy\u0142o si\u0119 w\u015br\u00f3d protestant\u00f3w dzie\u0142o \u201eO na\u015bladowaniu Jezusa Chrystusa\u201d Tomasza \u00e0 Kempis. Wsp\u00f3lne dla homiletyki protestanckiej i katolickiej by\u0142o twierdzenie, \u017ce Jezus poprzez kar\u0119 jak\u0105 poni\u00f3s\u0142 sp\u0142aci\u0142 Ojcu d\u0142ug zaci\u0105gni\u0119ty przez grzeszn\u0105 ludzko\u015b\u0107. Wsp\u00f3lne by\u0142o te\u017c zogniskowanie zainteresowanie obu duszpasterstw na chorobie i \u015bmierci, nak\u0142anianie tak katolik\u00f3w jak i protestant\u00f3w w dobie klasycyzmu do bezustannego my\u015blenia o \u015bmierci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Inne cele ostateczne i contemptus mundi<\/strong><em> (pogarda dla \u015bwiata doczesnego)<\/em><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">I w katolicyzmie i w protestantyzmie wyzwalano u wiernych strach przed S\u0105dem Ostatecznym. Oto pr\u00f3bka protestanckiego duszpasterstwa \u201eludzi gniewu\u201d: \u201eB\u00f3g jest okrutnym i surowym tyranem, a gdy chodzi o gniew, straszliwym m\u015bcicielem\u2026\u201d<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Straszono nie tylko doros\u0142ych. W katechezie kierowanej do dzieci ostrzegano je, \u017ce poniewa\u017c wiele z nich niebawem umrze <em>[\u00f3wczesna \u015bmiertelno\u015b\u0107 dzieci wynosi\u0142a 150-200\/1000, przyp. JK]<\/em>, nie powinny zwleka\u0107 z porzuceniem grzechu, gdy\u017c inaczej b\u0119d\u0105 m\u0119czone przez wieczno\u015b\u0107 w piekle.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W kaznodziejstwie protestanckim znajdujemy bardzo szczeg\u00f3\u0142owe i makabryczne opisy piek\u0142a: rozpalone c\u0119gi wyrywaj\u0105ce kawa\u0142ki cia\u0142a, wypychanie wn\u0119trzno\u015bci smo\u0142\u0105 i podpalanie. Opuszczeni przez Boga s\u0105 gotowani, sma\u017ceni, przypalani, pieczeni, paleni, przy czym nigdy nie zgin\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Du\u017co miejsca po\u015bwi\u0119cano dewaluacji \u015bwiata doczesnego.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Rozdzial_21_Eschatologia_i_predestynacja\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Rozdzia\u0142 21\u00a0\u00a0 Eschatologia i predestynacja<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Bliski termin zdania rachunk\u00f3w<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Mo\u017cna wskaza\u0107 dwie osobliwo\u015bci charakterystyczne dla protestantyzmu: j\u0119zyk eschatologiczny i trwog\u0119 zwi\u0105zan\u0105 z predestynacj\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pocz\u0105wszy od Lutra, przez p\u00f3\u0142tora wieku k\u0142adziony jest w kaznodziejstwie protestanckim nacisk na bliski koniec \u015bwiata, za\u015b doktryna niewolnej woli zawiera\u0142a gro\u017any \u0142adunek trwogi, bo kt\u00f3\u017c mo\u017ce by\u0107 pewien, \u017ce zosta\u0142 wybrany.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Niewolna wola i wybranie<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000000;\">Protestant nie by\u0142 uwolniony od trwogi post mortem. Raczej by\u0142 niepewny, czy zosta\u0142 wybrany czy pot\u0119piony i czepia\u0142 si\u0119 swoich dokona\u0144 i powodze\u0144 \u017cyciowych jako znaku, \u017ce zosta\u0142 wybrany. Ale zawsze przy tym pami\u0119ta\u0142, \u017ce owe dokonania nie s\u0105 przyczyn\u0105 jego zbawienia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">U Lutra i Kalwina negowanie wolnej woli cz\u0142owieka by\u0142o kwesti\u0105 fundamentaln\u0105 i logicznie prowadzi\u0142o do potwierdzenia predestynacji z g\u00f3ry zadecydowanej przez Boga przed urodzeniem ka\u017cdego cz\u0142owieka.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ta doktryna by\u0142a bardzo niepokoj\u0105ca i dlatego Luter, Kalwin, Zwingli chcieli raczej w swoich naukach uspokaja\u0107 ni\u017c straszy\u0107. Tak\u017ce teolodzy i kaznodzieje angielscy XVI i XVII wieku nauczali doktryny usprawiedliwienia przez wiar\u0119 zach\u0119caj\u0105c do ufno\u015bci. By\u0142o to wa\u017cne, bo protestanccy kaznodzieje zwracali si\u0119 do ludzi, kt\u00f3rym protestantyzm odebra\u0142 dawne sposoby zapewnienia sobie poczucia bezpiecze\u0144stwa: wstawiennictwo \u015bwi\u0119tych protektor\u00f3w, czy\u015bciec (w tej mierze, w jakiej pozwala\u0142 unikn\u0105\u0107 piek\u0142a), odpusty, rozmaite or\u0119downictwa. Ten brak tworzy\u0142 niepokoj\u0105c\u0105 pustk\u0119 i mno\u017cenie w kaznodziejstwie protestanckim koj\u0105cych deklaracji stanowi niechybny znak zbiorowej trwogi. Tym bardziej, \u017ce doktryna protestancka powtarza\u0142a, za katolick\u0105, tez\u0119 o bardzo ma\u0142ej liczbie wybranych.<\/span><\/p>\n<h1 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Zakonczenie\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Zako\u0144czenie<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W ca\u0142ej ksi\u0105\u017cce obserwowali\u015bmy ze\u015blizgiwanie si\u0119 j\u0119zyka ko\u015bcielnego od tego, co racjonalne, do tego, co przesadne. J\u0119zyk strachu zbyt cz\u0119sto opiera\u0142 si\u0119 na wyrwanych z kontekstu cytatach z Biblii albo \u017ale rozumianych tekstach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dzi\u0119ki przyj\u0119tej w ksi\u0105\u017cce perspektywie \u201ed\u0142ugiego trwania\u201d ujawnili\u015bmy m.in. ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 i niezwyk\u0142a wag\u0119 kulturow\u0105 doktryny \u201epogardy dla \u015bwiata\u201d. Doktryna ta podwa\u017ca\u0142a sens ludzkiego bytowania na tym \u015bwiecie. Dewaluowa\u0142a \u017cycie p\u0142ciowe, z odraz\u0105 odwraca\u0142a si\u0119 od pocz\u0119cia i rodzenia, k\u0142ad\u0142a mocny nacisk na nasze niedole i choroby, pot\u0119pia\u0142a doczesne rado\u015bci i przyjemno\u015bci jako odwracaj\u0105ce uwag\u0119 od spraw ostatecznych, przejawia\u0142a silne upodobanie do makabry, twierdzi\u0142a, \u017ce umys\u0142 ludzki jest niezdolny do jakiejkolwiek wiedzy autentycznej. J\u0119zyk Ko\u015bcio\u0142a opisuj\u0105cy \u015bwiat jako pad\u00f3\u0142 \u0142ez mia\u0142 wi\u0119c w ca\u0142ym analizowanym okresie dominant\u0119 zdecydowanie pesymistyczn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">U \u017ar\u00f3de\u0142 doktryny pogardy dla \u015bwiata le\u017ca\u0142a, trwaj\u0105ca przez wieki, wiara w istnienie cudownego, ziemskiego raju, Edenu, kt\u00f3ry istnia\u0142 na pocz\u0105tku i kt\u00f3ry zosta\u0142 bezpowrotnie utracony. Pierwszy b\u0142\u0105d cz\u0142owieka, o wymiarze kosmicznym, spowodowa\u0142 \u2013 wed\u0142ug tej doktryny &#8211; gniew Boga, kt\u00f3ry w swej s\u0142usznej zem\u015bcie wygna\u0142 cz\u0142owieka z raju i skaza\u0142 na cierpienie, \u015bmier\u0107 i pot\u0119pienie. Co prawda, ofiara Syna u\u015bmierzy ten gniew i niekt\u00f3rzy od\u0142\u0105cz\u0105 od rzeszy pot\u0119pionych, ale wybranych b\u0119dzie garstka.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dlaczego j\u0119zyk gr\u00f3\u017ab i strachu sta\u0142 si\u0119 tak mocny i dlaczego brzmia\u0142 tak wiarygodnie w uszach s\u0142uchaczy? Odpowied\u017a tkwi w zbie\u017cno\u015bci mi\u0119dzy pesymistycznym kaznodziejstwem, kt\u00f3re zyskiwa\u0142o coraz wi\u0119kszy pos\u0142uch, a ci\u0105giem wielkich nieszcz\u0119\u015b\u0107 zbiorowych, kt\u00f3re spad\u0142y na ludzi Zachodu pocz\u0105wszy od Czarnej \u015amierci a\u017c do ko\u0144ca okresu wojen religijnych. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce kaznodzieje s\u0142usznie m\u00f3wi\u0105, i\u017c cz\u0142owiek jest winowajc\u0105, i zapowiadaj\u0105 kary w tym \u015bwiecie oraz w przysz\u0142ym. Takie t\u0142umaczenie potwierdza fakt, \u017ce gdy &#8211; pocz\u0105wszy od XVIII wieku &#8211; zel\u017ca\u0142y zagro\u017cenia ci\u0105\u017c\u0105ce na \u017cyciu codziennym, doprowadzi\u0142o to do podwa\u017cenia podstaw tego duszpasterstwa.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst Jean Delumeau Grzech i strach. Poczucie winy w kulturze Zachodu XIII \u2013 XVIII w. Streszczenie i recenzja \u2013 Jacek Kwa\u015bniewski Wydawnictwo PAX i Oficyna Wydawnicza Wolumen, Warszawa 1994 Tytu\u0142 oryginalny: Le p\u00e9ch\u00e9 et la peur, La culpabilisation en Occident (XIIIe &#8211; XVIIIe siecles) Jacek Kwa\u015bniewski\u00a0\u00a0\u00a0 Refleksje nad ksi\u0105\u017ck\u0105 Jean Delumeau [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":1167,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":{"0":"post-1196","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-recenzje","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1196","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1196"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1196\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1167"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1196"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1196"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1196"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}