{"id":1051,"date":"2015-07-20T19:14:06","date_gmt":"2015-07-20T17:14:06","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=1051"},"modified":"2016-10-05T12:56:42","modified_gmt":"2016-10-05T10:56:42","slug":"poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-refleksje-nad-ksiazka-jean-delumeau","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/poczucie-winy-w-kulturze-zachodu-refleksje-nad-ksiazka-jean-delumeau\/","title":{"rendered":"Poczucie winy w kulturze Zachodu. Refleksje nad ksi\u0105\u017ck\u0105 Jean Delumeau"},"content":{"rendered":"

\"pdf2\"\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n

\n

O ksi\u0105\u017cce Jean Delumeau, \u201eGrzech i strach. Poczucie winy w kulturze Zachodu XIII \u2013 XVIII w.\u201d<\/span><\/p>\n

Moim refleksjom na temat ksi\u0105\u017cki towarzyszy streszczenie samej pracy (dzia\u0142 Recenzje). Czytelnik mo\u017ce wybra\u0107, czy woli zacz\u0105\u0107 lektur\u0119 od poni\u017cszego tekstu – swego rodzaju krytycznego przewodnika po tym bardzo obszernym i wielow\u0105tkowym dziele, czy te\u017c zapozna\u0107 si\u0119 wpierw z jego streszczeniem.<\/span><\/p>\n

*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n

Jean Delumeau (ur. w 1923 r.) nale\u017cy do grona najwybitniejszych wsp\u00f3\u0142czesnych historyk\u00f3w francuskich. Zajmuje si\u0119 kultur\u0105 i mentalno\u015bci\u0105 \u015bredniowiecza oraz odrodzenia, specjalizuje w historii Ko\u015bcio\u0142a i my\u015bli Zachodu od XIV do XVIII wieku. W latach 1975 \u2013 1994 by\u0142 kierownikiem katedry Historii Kultury Religijnej w Coll\u00e8ge de France. Recenzowana poni\u017cej praca (pierwsze wydanie francuskie, 1983) jest \u015brodkow\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 jego fundamentalnej trylogii, kt\u00f3rej pozosta\u0142e cz\u0119\u015bci to \u201eStrach w kulturze Zachodu XIV-XVIII w.\u201d i \u201eSkrzyd\u0142a anio\u0142a. Poczucie bezpiecze\u0144stwa w duchowo\u015bci cz\u0142owieka zachodu w dawnych czasach\u201d. Ca\u0142o\u015b\u0107 tworzy przejmuj\u0105c\u0105 wizj\u0119 zachodniej cywilizacji p\u00f3\u017anego \u015aredniowiecza i wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, naznaczonej pesymizmem, strachem, poczuciem winy i grzechu oraz poszukuj\u0105cej duchowego bezpiecze\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

W opinii Delumeau duchowni, zar\u00f3wno katoliccy jak i protestanccy byli dr\u0119czeni sta\u0142\u0105 obaw\u0105 pot\u0119pienia i zn\u0119kani poczuciem winy za pope\u0142niane grzechy. Przyczyn\u0105 tego stanu ducha by\u0142o bardzo pesymistyczne postrzeganie \u015bwiata, kt\u00f3ry po pierwszym upadku mia\u0142 by\u0107 niczym innym jak pado\u0142em \u0142ez, ludzko\u015b\u0107 mia\u0142a by\u0107 od zarania ska\u017cona ogromem grzechu a B\u00f3g bezlito\u015bnie \u015bciga\u0142 i kara\u0142 grzesznik\u00f3w, tylko nielicznych dopuszczaj\u0105c do chwa\u0142y zbawienia. Duszpasterze katoliccy i protestanccy przekazywali ten pesymizm, strach i poczucie winy masom wiernych poprzez kazania, traktaty teologiczne, poradniki, liturgi\u0119, akcje misyjne, pie\u015bni, itd. Kluczow\u0105 w argumentacji Delumeau jest teza o \u015bwiadomym (cho\u0107 nie motywowanym czysto instrumentalnie) wykorzystaniu przez duchowie\u0144stwo w dzia\u0142aniach duszpasterskich uczucia strachu i poczucia winy. W konsekwencji tej wielowiekowej katechezy wykszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w Europie kultura winy. Jak pisze Delumeau we wst\u0119pie, \u201e\u017badna cywilizacja nie nada\u0142a takiej wagi i warto\u015bci poczuciu winy, jak to uczyni\u0142 Zach\u00f3d. Ksi\u0105\u017cka pokazuje ci\u0119\u017ckie nadpoczucie winy w historii Zachodu, czyli wyolbrzymienie rozmiaru grzechu w stosunku do wymiaru wybaczenia.<\/span><\/p>\n

Ta dysproporcja by\u0142a brzemienna w skutki. Wizja gro\u017anego Boga \u015bcigaj\u0105cego bez lito\u015bci grzesznik\u00f3w i gotowego zbawi\u0107 tylko garstk\u0119, pogr\u0105\u017caj\u0105c reszt\u0119 ludzko\u015bci w wiecznych m\u0119czarniach piek\u0142a, spowodowa\u0142a przesuni\u0119cie stosunku wobec Boga: od l\u0119ku przed Nim do strachu przed Jego Majestatem. Doktryna akcentuj\u0105ca grzech i znieprawienie ludzko\u015bci poci\u0105gn\u0119\u0142a za sob\u0105 okre\u015blony typ duszpasterstwa \u2013 duszpasterstwo strachu.\u201d<\/span><\/p>\n

W cz\u0119\u015bci pierwszej Delumeau przedstawia \u201emasowy fakt kulturowy \u2013 g\u0142\u0119boki pesymizm, kt\u00f3ry naznaczy\u0142 nasz\u0105 cywilizacj\u0119, nawet w okresie Renesansu.\u201d W cz\u0119\u015bci drugiej opisuje wykszta\u0142canie si\u0119 doktryny grzechu od pierwszych wiek\u00f3w po wiek XVII, w tym wypracowanie definicji grzechu (wielka rola \u015bw. Augustyna), ich klasyfikacje, ewolucj\u0119 praktyki spowiedzi i pokuty, w tym prze\u0142omowy rok 1215, od kiedy istnieje obowi\u0105zek corocznej spowiedzi i od kiedy datuje si\u0119 wielki rozw\u00f3j literatury \u201eporadnikowej\u201d. Sporo miejsca po\u015bwi\u0119ca koncepcji grzechu pierworodnego i jego konsekwencjom (m.in. wieczne pot\u0119pienie nieochrzczonych dzieci). Ewolucja doktryny i praktyki zmierza\u0142a do coraz silniejszego wpajania wiernym poczucia winy, co mia\u0142o niepokoj\u0105ce konsekwencje w postaci pojawienia si\u0119 syndromu chrze\u015bcija\u0144skiej nerwicy, opisanej przez autora.<\/span><\/p>\n

W cz\u0119\u015bci trzeciej Delumeau dokonuje szczeg\u00f3\u0142owej analizy sk\u0142adnik\u00f3w duszpasterstwa katolickiego i protestanckiego w wiekach od XV do XVIII, kt\u00f3re ukazywa\u0142o wiernym ogrom ich grzech\u00f3w, bezlitosnego Boga-S\u0119dziego, jedynie garstk\u0119, kt\u00f3ra zostanie zbawiona oraz makabr\u0119 piek\u0142a i czy\u015b\u0107ca, do kt\u00f3rych trafi wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzko\u015bci. Ten spos\u00f3b nauczania mia\u0142 w intencji wstrz\u0105sn\u0105\u0107 masami wiernych i bardziej ze strachu przed Bogiem ni\u017c z mi\u0142o\u015bci do Niego zmusi\u0107 je do wej\u015bcia na drog\u0119 cnoty i porzucenia grzechu.<\/span><\/p>\n

*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka \u201eGrzech i strach, poczucie winy w kulturze Zachodu\u201d jest dzie\u0142em, kt\u00f3re wpisuj\u0105c si\u0119 w pewien nurt historycznych bada\u0144 nad Ko\u015bcio\u0142em i mentalno\u015bci\u0105 religijn\u0105 tworzy wielk\u0105 panoram\u0119, zar\u00f3wno co do badanego okresu jak i zakresu poruszanych problem\u00f3w. Lektura tej ksi\u0105\u017cki rodzi ca\u0142y szereg refleksji i pyta\u0144. Chcia\u0142bym si\u0119 skupi\u0107 na trzech sprawach. Jak nale\u017cy odczyta\u0107 g\u0142\u00f3wne tezy autora? Czy obraz zachodniego chrze\u015bcija\u0144stwa okresu wczesnej nowo\u017cytno\u015bci jest przedstawiony rzetelnie? Jak po\u0142\u0105czy\u0107 wyj\u0105tkow\u0105 dynamik\u0119 rozwoju zachodniej cywilizacji z obrazem jej duchowego oblicza, ukazanym przez Delumeau?<\/span><\/p>\n

Jest w zasadzie mo\u017cliwe dwojakie odczytanie dzie\u0142a Delumeau. Pierwsze to obraz katolicyzmu (a tak\u017ce, cho\u0107 w mniejszym stopniu, protestantyzmu) od p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza po schy\u0142ek wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, drugie to wizja daleko szersza, bo ukazuj\u0105ca konstytutywne elementy zachodniej cywilizacji tego okresu.<\/span><\/p>\n

Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo wp\u0142yn\u0119\u0142o nies\u0142ychanie znacz\u0105co na kszta\u0142t naszej cywilizacji. Czy jednak jego obraz zawarty w ksi\u0105\u017cce Delumeau jest rzetelny? M\u00f3wi\u0105c o rzetelno\u015bci mam na my\u015bli pytanie, niemal powt\u00f3rzone za autorem, czy praca ta nie wykrzywia obrazu historycznej rzeczywisto\u015bci zachodniego katolicyzmu, czy koncentruj\u0105c si\u0119 na wiod\u0105cym temacie wykszta\u0142cania poczucia winy i duszpasterstwie strachu nie tworzy obrazu zbyt jednostronnego.<\/span><\/p>\n

Delumeau broni swej wizji wczesnonowo\u017cytnego katolicyzmu przed zarzutem jednostronno\u015bci odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do czterech rodzaj\u00f3w argument\u00f3w. Po pierwsze, wykorzystuje bardzo rozleg\u0142\u0105 literatur\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105, co zreszt\u0105 uczyni\u0142o jego dzie\u0142o tak obszernym. Na o\u015bmiuset stronach fragmenty po\u015bwi\u0119cone rozwa\u017caniom podsumowuj\u0105cym, refleksjom bardziej teoretycznym niemal znikaj\u0105 w ogromnej masie cytat\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a wykorzystane przez Delumeau s\u0105 rozmaite. Znajdziemy zbiory kaza\u0144, pie\u015bni religijne, poradniki dla spowiednik\u00f3w, poradniki dla \u015bwieckich jak si\u0119 przygotowa\u0107 do \u015bmierci, listy duchownych do ich zwierzchnik\u00f3w, opracowania naukowe, \u015bwiadectwa wsp\u00f3\u0142czesnych itp. Nikt nie zaprzeczy, \u017ce autor wykona\u0142 wielk\u0105 kwerend\u0119 archiwaln\u0105 i doskonale zna wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 a tak\u017ce starsz\u0105 literatur\u0119 naukow\u0105 tego tematu.<\/span><\/p>\n

Po drugie, jego tezy generalne wsparte s\u0105 id\u0105cymi w tym samym kierunku wynikami osi\u0105gni\u0119tymi przez innych historyk\u00f3w. Szczeg\u00f3ln\u0105 wag\u0119 maj\u0105 podobne opinie g\u0142oszone przez naukowc\u00f3w b\u0119d\u0105cych duchownymi (Ernest Sevrin). Po trzecie, Delumeau stara si\u0119 pokaza\u0107, \u017ce ju\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bni czasom przez niego opisywanym zwracali uwag\u0119 na nadmierne akcentowanie w katechezie katolickiej i protestanckiej wymiaru grzechu i winy, kosztem Bo\u017cej mi\u0142o\u015bci i mi\u0142osierdzia. I wreszcie po czwarte, bodaj najciekawsze, podejmuje Delumeau pr\u00f3b\u0119 policzenia, ile miejsca w nauczaniu Ko\u015bcio\u0142a, zw\u0142aszcza w XV \u2013 XVIII wieku zajmowa\u0142a katecheza wpajaj\u0105ca poczucie winy i stosuj\u0105ca w tym celu metod\u0119 straszenia wiernych.<\/span><\/p>\n

Jak zatem oceni\u0107 obraz teologii chrze\u015bcija\u0144skiej i duszpasterstwa strachu pokazany przez Delumeau? Czy to, co pokaza\u0142 jest dobrze wywa\u017conym czy te\u017c w istotny spos\u00f3b skrzywionym, bo zbyt jednostronnym obrazem tamtej rzeczywisto\u015bci?<\/span><\/p>\n

Popatrzmy po kolei. Je\u015bli idzie o materia\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142owe Delumeau wykorzysta\u0142 bardzo bogate zasoby archiwalne. W miar\u0119 lektury zacz\u0105\u0142em odnosi\u0107 wra\u017cenie, \u017ce ma swoich ulubie\u0144c\u00f3w, np. \u015bw. Bernardyna ze Sieny, kt\u00f3rych szczeg\u00f3lnie lubi cytowa\u0107. Ci ulubie\u0144cy nadaj\u0105 zreszt\u0105 ksi\u0105\u017cce specyficzny klimat, gdy\u017c s\u0105 to zwykle autorzy wyj\u0105tkowo mocno terroryzuj\u0105cy wiernych. Nie dokona\u0142em szczeg\u00f3\u0142owej kwerendy cytat\u00f3w, ale wiele podrozdzia\u0142\u00f3w, cho\u0107 traktuje o szerokim spectrum zjawisk, bazuje na jednym lub dw\u00f3ch wiod\u0105cych autorach, cytowanych szczeg\u00f3lnie cz\u0119sto i om\u00f3wionych szczeg\u00f3lnie dok\u0142adnie. W trakcie lektury nie odnosi\u0142em jednak wra\u017cenia, \u017ce argumentacja Delumeau jest naci\u0105gana. Mimo to, zacz\u0105\u0142em w ko\u0144cu zwraca\u0107 uwag\u0119, na ilu autor\u00f3w Delumeau powo\u0142uje si\u0119 w kolejnych rozdzia\u0142ach i podrozdzia\u0142ach. Zwykle nie by\u0142o ich bardzo wielu. Nie mo\u017cna z tego uku\u0107 \u017cadnego zarzutu, bo bogactwa \u017ar\u00f3de\u0142 nie spos\u00f3b w pe\u0142ni pokaza\u0107 w tek\u015bcie. Ale zabrak\u0142o mi w ksi\u0105\u017cce Delumeau (przynajmniej w polskim wydaniu) ukazania warsztatu historyka. Gdyby na ko\u0144cu by\u0142a bibliografia, indeks tematyczny, indeks nazwisk, przewodnik po literaturze wykorzystanej itd., m\u00f3g\u0142bym lepiej oceni\u0107 baz\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105 poszczeg\u00f3lnych cz\u0119\u015bci pracy. Bez tego pozostaje w pami\u0119ci uwa\u017cnego czytelnika, obok podziwu dla bogactwa wykorzystanych \u017ar\u00f3de\u0142, tak\u017ce ma\u0142y znak zapytania.<\/span><\/p>\n

Kolejnym argumentem, kt\u00f3ry przedstawia Delumeau na poparcie swego obrazu katolicyzmu s\u0105 podobne lub identyczne konkluzje zawarte w pracach innych historyk\u00f3w. Niekt\u00f3rzy recenzenci wspominali z nutk\u0105 krytycyzmu, \u017ce generalizacje Delumeau odno\u015bnie katolicyzmu bazuj\u0105 g\u0142\u00f3wnie na \u017ar\u00f3d\u0142ach francuskich i pracach historycznych traktuj\u0105cych o Francji. Nie wydaje si\u0119 jednak, by r\u00f3\u017cnice regionalne by\u0142y tak wielkie, aby dane z innych cz\u0119\u015bci Europy mog\u0142y ujawni\u0107 zasadniczo odmienny ton katolickiego a tak\u017ce protestanckiego duszpasterstwa. Istnieje jednak szereg opracowa\u0144 (m.in. Davida Rossa) oceniaj\u0105cych krytycznie analiz\u0119 \u017ar\u00f3de\u0142, dokonan\u0105 przez Delumeau jako zbyt jednostronnie akcentuj\u0105c\u0105 ich pesymistyczny wyd\u017awi\u0119k.<\/span><\/p>\n

Co do opinii ludzi wsp\u00f3\u0142czesnych czasom przez Delumeau opisywanym, kt\u00f3re wsp\u00f3\u0142brzmi\u0105 z jego twierdzeniami o naturze \u00f3wczesnego duszpasterstwa, maj\u0105 one co najwy\u017cej warto\u015b\u0107 uzupe\u0142niaj\u0105c\u0105 i tak je zreszt\u0105 Delumeau traktuje. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, jest w jego ksi\u0105\u017cce wiele cytat\u00f3w, tak\u017ce autorstwa duchownych owego okresu, kt\u00f3rzy pisz\u0105 wprost, \u017ce nale\u017cy s\u0142uchaczami wstrz\u0105sn\u0105\u0107, czyli przestraszy\u0107, aby zeszli z drogi grzechu. Tyle \u017ce nie wiemy jak zwa\u017cy\u0107 te stwierdzenia na tle ca\u0142o\u015bci duszpasterstwa tamtego okresu.<\/span><\/p>\n

Delumeau by\u0142 \u015bwiadom problemu, \u017ce cytaty, cho\u0107by najliczniejsze, nie mog\u0105 przes\u0105dzi\u0107 o ocenie dominuj\u0105cego tonu duszpasterstwa. Podj\u0105\u0142 zatem pr\u00f3b\u0119 analizy ilo\u015bciowej. Zbada\u0142 nak\u0142ady dzie\u0142 religijnych na tle ca\u0142ej produkcji wydawniczej oraz zbiory kaza\u0144 i pie\u015bni religijnych pod k\u0105tem ich tematyki. Zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce przedsi\u0119wzi\u0119cie jest skrajnie trudne, nie od strony konceptualnej, ale warsztatowej, bo nie dysponowa\u0142 wystarczaj\u0105cymi \u015brodkami technicznymi i finansowymi. To, \u017ce mimo tych trudno\u015bci, przedsi\u0119wzi\u0105\u0142 tak\u0105 pr\u00f3b\u0119 trzeba oceni\u0107 wysoko. To, \u017ce wyniki s\u0105 prowizoryczne jest oczywiste i Delumeau tego nie ukrywa\u0142.<\/span><\/p>\n

Przedstawione przez Delumeau wyniki nie pokazuj\u0105 zdecydowanej przewagi duszpasterstwa strachu. To o dominancie wpajaj\u0105cej poczucie winy albo zatrwa\u017caj\u0105cej i to o dominancie koj\u0105cej mniej wi\u0119cej si\u0119 r\u00f3wnowa\u017c\u0105. Delumeau wymieni\u0142 kilka powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych s\u0105dzi, \u017ce jego wyliczenia odno\u015bnie duszpasterstwa strachu s\u0105 niedoszacowane. Nie potrafi\u0142 jednak oceni\u0107 liczbowo skali tego niedoszacowania. Dlatego jako wa\u017cne potraktowa\u0142 wsp\u00f3\u0142brzmi\u0105ce z jego konkluzjami opinie innych historyk\u00f3w oraz ludzi wsp\u00f3\u0142czesnych czasom opisywanym. W podsumowaniu napisa\u0142, \u017ce \u201ew epoce klasycyzmu (XVII \u2013 XVIII wiek) duszpasterstwo Ko\u015bcio\u0142a rzymskiego, rozpatrywane jako ca\u0142o\u015b\u0107, stosuj\u0105c na zmian\u0119 i \u0142\u0105cz\u0105c zach\u0119t\u0119 i gro\u017ab\u0119, sk\u0142ania\u0142o si\u0119 raczej w stron\u0119 tych ostatnich.\u201d<\/span><\/p>\n

Tak sformu\u0142owana konkluzja \u015bwiadczy o skromno\u015bci autora i s\u0105dz\u0119, \u017ce zebrany przez niego materia\u0142 faktograficzny pokazuje co\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko kaznodziejsk\u0105 \u201esk\u0142onno\u015b\u0107\u201d. Albowiem agresywny j\u0119zyk duszpasterstwa mia\u0142 g\u0142\u0119bokie korzenie doktrynalne, kt\u00f3re zosta\u0142y przedstawione wcze\u015bniej, w drugiej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki Delumeau: pierwszy upadek ma wymiar kosmiczny, ca\u0142a ludzko\u015b\u0107 w jego wyniku staje si\u0119 pot\u0119pion\u0105 rzesz\u0105. Grzech \u015bmiertelny to niesko\u0144czona zniewaga wyrz\u0105dzona niesko\u0144czonemu majestatowi. B\u00f3g jest straszliwym i bezlitosnym s\u0119dzi\u0105. Zbawionych b\u0119dzie garstka i nie zmieni tego ani chrzest ani m\u0119ka Zbawiciela. Piek\u0142o to wieczno\u015b\u0107 niewyobra\u017calnych m\u0105k.<\/span><\/p>\n

To, \u017ce takie pesymistyczne odczytanie Dobrej Nowiny uznajemy teraz za b\u0142\u0119dne (m\u00f3wi o tym tak\u017ce Delumeau) nie zmienia faktu, \u017ce by\u0142o ono obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 przez wieki wyk\u0142adni\u0105. Delumeau przekonuj\u0105co pokaza\u0142, \u017ce duchowie\u0144stwu szczeg\u00f3lnie intensywnie wpajano poczucie winy i grzechu. Tak uformowana duchowo elita sta\u0142a si\u0119 wi\u0119c pasem transmisyjnym w\u0142asnych l\u0119k\u00f3w do mas.<\/span><\/p>\n

To \u017ce j\u0119zyk duszpasterstwa by\u0142 niegdy\u015b ostrzejszy mog\u0119 te\u017c potwierdzi\u0107 na podstawie osobistych do\u015bwiadcze\u0144 z ostatnich kilkudziesi\u0119ciu lat, gdy\u017c widz\u0119 i s\u0142ysz\u0119 jak ewoluuje ku tonacji coraz spokojniejszej i koj\u0105cej. Kazania niegdy\u015b brzmia\u0142y gro\u017aniej a ksi\u0119\u017ca ostrzej traktowali rygory poch\u00f3wku katolickiego. Je\u015bli za\u015b cofn\u0119 si\u0119 do wspomnie\u0144 mojej matki z lat 30. dwudziestego wieku, proces \u0142agodzenia j\u0119zyka ko\u015bcielnego i wycofywanie si\u0119 Ko\u015bcio\u0142a z ambicji narzucania regu\u0142 post\u0119powania w \u017cyciu codziennym s\u0105 jeszcze wyra\u017aniejsze. Skoro zatem ten trend mog\u0119 sam wyra\u017anie dostrzec na przestrzeni ostatnich 70 \u2013 80 lat, to co pisze Delumeau o czasach wcze\u015bniejszych wsp\u00f3\u0142gra z moimi do\u015bwiadczeniami osobistymi.<\/span><\/p>\n

To, \u017ce taki typ nauczania zyska\u0142 pos\u0142uch i brzmia\u0142 wiarygodnie t\u0142umaczy Delumeau zbie\u017cno\u015bci\u0105 mi\u0119dzy jego pesymistycznym wyd\u017awi\u0119kiem a ci\u0105giem wielkich nieszcz\u0119\u015b\u0107 zbiorowych, kt\u00f3re spad\u0142y na ludzi Zachodu pocz\u0105wszy od Czarnej \u015amierci a\u017c do ko\u0144ca okresu wojen religijnych. \u201eWydawa\u0142o si\u0119, \u017ce kaznodzieje s\u0142usznie m\u00f3wi\u0105 \u2013 pisze Delumeau – i\u017c cz\u0142owiek jest winowajc\u0105, i zapowiadaj\u0105 kary w tym \u015bwiecie oraz w przysz\u0142ym\u201d. To wyja\u015bnienie by\u0142o do\u015b\u0107 cz\u0119sto krytykowane jako naiwne, tak politycznie jak i z psychologicznego i teologicznego punktu widzenia (np. Wendy Doniger)<\/span><\/p>\n

*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n

Przedstawi\u0142em dot\u0105d uwagi o ksi\u0105\u017cce Delumeau jako traktuj\u0105cej o katolicyzmie na poziomie doktrynalnym i duszpasterskim. Jest wszak\u017ce i drugie odczytanie tej ksi\u0105\u017cki, w pewnym sensie bardziej ambitne. Obraz przedstawiony przez Delumeau nie jest ju\u017c wtedy tylko opisem chrze\u015bcija\u0144stwa p\u00f3\u017anego \u015aredniowiecza i wczesnej nowo\u017cytno\u015bci na poziomie doktryny i duszpasterstwa, ale staje si\u0119 obrazem konstytutywnych cech zachodniej cywilizacji tego okresu. Sam Delumeau nie by\u0142 daleki od takiej interpretacji, gdy pisa\u0142 we wst\u0119pie: \u201eKsi\u0105\u017cka pokazuje ci\u0119\u017ckie nadpoczucie winy w historii Zachodu, czyli wyolbrzymienie rozmiaru grzechu w stosunku do wymiaru wybaczenia. Ta dysproporcja jest tematem niniejszej ksi\u0105\u017cki.\u201d Tymi s\u0142owami wskazuje, \u017ce wykracza sw\u0105 analiz\u0105 poza opis pewnych tylko element\u00f3w religii i praktyki Ko\u015bcio\u0142a. Sugeruje, \u017ce przedstawia co\u015b wi\u0119cej, mianowicie pewien spos\u00f3b widzenia \u015bwiata i postaw\u0119 wobec rzeczywisto\u015bci, charakteryzuj\u0105ce spo\u0142ecze\u0144stwa europejskie en bloc<\/em> w okresie od XIII do XVIII wieku.<\/span><\/p>\n

W ca\u0142ej ksi\u0105\u017cce nie znalaz\u0142em wielu innych stwierdze\u0144 tego typu. Jednak bogactwo wykorzystanego materia\u0142u, d\u0142ugi okres poddany analizie, przekonanie, \u017ce wnioski g\u0142\u00f3wnie z terenu Francji mo\u017cna rozci\u0105ga\u0107 na ca\u0142\u0105 Europ\u0119 i pisarska swada spowodowa\u0142y, \u017ce taka w\u0142a\u015bnie interpretacja zyska\u0142a na popularno\u015bci. Obraz pokazany przez Delumeau jest wtedy generalizowany, staje si\u0119 obrazem nowo\u017cytnego pesymizmu w ocenie cz\u0142owieka i jego mo\u017cliwo\u015bci oraz obrazem powszechnych przekona\u0144, religijnej proweniencji, o marno\u015bci tego \u015bwiata a nast\u0119pnie przeciwstawiany bardziej optymistycznym wizjom wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, cho\u0107by Ernsta Cassirera (np. Dariusz Zienkiewicz)<\/span><\/p>\n

Aby przej\u015bcie od pierwszego do drugiego sposobu odczytania ksi\u0105\u017cki Delumeau by\u0142o prawomocne, nale\u017cy wykaza\u0107, \u017ce elity Ko\u015bcio\u0142a katolickiego i protestanckiego faktycznie wpoi\u0142y trwa\u0142e poczucie winy masom wiernych i silny strach egzystencjalny. \u017be trwaj\u0105ce przez wieki straszenie piek\u0142em i Bo\u017cym gniewem by\u0142o skuteczne, podobnie jak ukazywanie wiernych Ko\u015bcio\u0142a w roli oprawc\u00f3w krzy\u017cuj\u0105cych Jezusa swymi grzechami. Dopiero wtedy mo\u017cna generalizowa\u0107, m\u00f3wi\u0107 o \u201enadpoczuciu winy w historii Zachodu\u201d i zwyk\u0142ym, ludzkim strachu przed Bogiem, kt\u00f3ry zast\u0105pi\u0142 pe\u0142en szacunku l\u0119k wobec Jego autorytetu.<\/span><\/p>\n

A jak by\u0142o naprawd\u0119?<\/span><\/p>\n

Przewa\u017caj\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki Delumeau traktuje o elitach Ko\u015bcio\u0142a oraz warstwie, pobo\u017cnych, zamo\u017cnych i wykszta\u0142conych \u015bwieckich. Odno\u015bnie tych poziom\u00f3w struktury spo\u0142ecznej konkluzje Delumeau s\u0105 \u2013 w moim przekonaniu \u2013 zasadne, oczywi\u015bcie z zastrze\u017ceniami, kt\u00f3re opisa\u0142em wy\u017cej. Co do reszty spo\u0142ecze\u0144stwa, ksi\u0105\u017cka Delumeau nie daje jednoznacznej odpowiedzi. Z jednej strony autor cytuje opinie duchownych tamtych czas\u00f3w, bardzo sceptycznie oceniaj\u0105cych religijne zaanga\u017cowanie wiernych, wskazuj\u0105cych na ich zadziwiaj\u0105c\u0105 oboj\u0119tno\u015b\u0107 na straszn\u0105 prawd\u0119 o gro\u017c\u0105cym im pot\u0119pieniu wiecznym. I to pomimo wci\u0105\u017c powtarzanych ostrze\u017ce\u0144 i gr\u00f3\u017ab p\u0142yn\u0105cych z ambon ca\u0142ego chrze\u015bcija\u0144skiego \u015bwiata. Z drugiej strony, pewne prawdy wiary by\u0142y mocno wpojone, czego przyk\u0142adem by\u0142a opisana w ksi\u0105\u017cce szczeg\u00f3lna dba\u0142o\u015b\u0107 mas chrze\u015bcija\u0144skich o dope\u0142nienie sakramentu chrztu i wiatyk. \u017be za t\u0105 dba\u0142o\u015bci\u0105 kry\u0142 si\u0119 strach trudno zaprzeczy\u0107. Ale r\u00f3wnocze\u015bnie inne elementy strasz\u0105cej katechezy nie zdo\u0142a\u0142y nigdy pokona\u0107 oporu i przebi\u0107 muru niech\u0119ci. Tak by\u0142o z obowi\u0105zkiem corocznej spowiedzi. Wierni go spe\u0142niali, ale niezliczone relacje duchownych oraz kazania wskazuj\u0105 wyra\u017anie, \u017ce traktowali ten obowi\u0105zek jak brzemi\u0119 i dope\u0142niali go formalnie, mimo stale powtarzanych ostrze\u017ce\u0144, \u017ce spowied\u017a niepe\u0142na, w praktyce najcz\u0119stsza w opinii duchownych, jest \u015bwi\u0119tokradztwem, grzechem \u015bmiertelnym, kt\u00f3ry poci\u0105ga za sob\u0105 pot\u0119pienie wieczne. Strach zatem dzia\u0142a\u0142, ale by\u0142a to g\u0142\u00f3wnie obawa przed doczesnymi konsekwencjami niespe\u0142nienia obowi\u0105zku (ostracyzm otoczenia, odmowa poch\u00f3wku chrze\u015bcija\u0144skiego itp.) a dopiero w dalszej kolejno\u015bci \u2013 obawa wynikaj\u0105ca z poczucia grzechu i winy.<\/span><\/p>\n

Na te sprawy zwracali uwag\u0119 krytyczni recenzenci, m.in. Bireley, Duffy, Langmuir, Norman, Powis, Ross, Stearns, Taylor. Stwierdzano, \u017ce Delumeau nie udowodni\u0142, \u017ce poczucie winy, je\u015bli faktycznie istnia\u0142o, by\u0142o powszechne, \u017ce masy \u015bwieckie mia\u0142y takie same przekonania i postawy jak elita religijna, kt\u00f3rej \u015bwiatopogl\u0105d Delumeau zrekonstruowa\u0142. Formu\u0142owano opini\u0119, \u017ce istnieje wielki i nieudowodniony przeskok od opisanej \u015bwiadomo\u015bci elity do stwierdze\u0144 generalnych o \u201ezbiorowym strachu\u201d czy \u201ezbiorowym kompleksie winy\u201d. Peter Stearns pisa\u0142: \u201eTa historia, wiod\u0105ca od elit ku do\u0142owi struktury spo\u0142ecznej, b\u0142\u0119dnie u\u017cywa wielo\u015bci \u015bwiadectw dotycz\u0105cych chrze\u015bcija\u0144skich intelektualist\u00f3w, by nas przekona\u0107, \u017ce zwykli chrze\u015bcijanie te\u017c byli sparali\u017cowani strachem przed \u015bmierci\u0105 i pot\u0119pieniem\u201d.<\/span><\/p>\n

Inni krytycy zwracali uwag\u0119, \u017ce Delumeau pomin\u0105\u0142 wiele \u015bwiadectw i interpretacji alternatywnych, \u017ce zignorowa\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142a pokazuj\u0105ce postawy bardziej pozytywne, \u017ce zbyt jednostronnie interpretowa\u0142 niekt\u00f3re (np. ars moriendi czyli<\/em> Przygotowania do \u015bmierci). Cho\u0107 trudno przeczy\u0107, \u017ce temat \u015bmierci i \u017cycia wiecznego bardzo absorbowa\u0142 ludzi \u015aredniowiecza i wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, nowsze badania pokazuj\u0105 tak\u017ce zasadniczo odmienne postawy zwyk\u0142ych ludzi ni\u017c te, kt\u00f3re sugeruje teza Delumeau o zbiorowym strachu i kompleksie winy.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 krytyk\u00f3w generalizuj\u0105cego odczytania dzie\u0142a Delumeau atakowa\u0142a raczej jedn\u0105 z mo\u017cliwych interpretacji tej ksi\u0105\u017cki ni\u017c j\u0105 sam\u0105. Cho\u0107 trzeba przyzna\u0107, \u017ce talent pisarski Delumeau w po\u0142\u0105czeniu z ogromem przedstawionego materia\u0142u robi\u0105 na czytelniku ogromne wra\u017cenie i my\u015bl, \u017ce autor ods\u0142ania podstawowe parametry zachodniej kultury nowo\u017cytnej nasuwa si\u0119 w czasie lektury niemal mimowolnie.<\/span><\/p>\n

Prawda o katolicyzmie wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, w tym tak\u017ce o jego wp\u0142ywie na mentalno\u015b\u0107 religijn\u0105 jest jednak nieco bardziej z\u0142o\u017cona ni\u017c zdaje si\u0119 sugerowa\u0107 Delumeau i szerokie interpretacje jego dzie\u0142a. Recepcja doktryny na poziomie mas by\u0142a zapewne wybi\u00f3rcza. Jej cz\u0119\u015b\u0107 zatrwa\u017caj\u0105ca musia\u0142a by\u0107 instynktownie i s\u0142usznie odrzucana w imi\u0119 zdrowia psychicznego. Nerwica chrze\u015bcija\u0144ska, opisana przez Delumeau (dewiacja, kt\u00f3ra ogniskuje pos\u0142anie chrze\u015bcija\u0144stwa na przypominaniu o grzechu i zaw\u0119\u017ca siebie do narz\u0119dzia walki z grzechem) atakowa\u0142a g\u0142\u00f3wnie elity duchowne, choroba skrupu\u0142u (nerwica natr\u0119ctw – bezpodstawny l\u0119k, kt\u00f3ry zadr\u0119cza umys\u0142 i ka\u017ce mu si\u0119 wsz\u0119dzie obawia\u0107 grzechu i ci\u0105gle si\u0119 obwinia\u0107) \u2013 pobo\u017cne elity \u015bwieckie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa traktowa\u0142a gro\u017aby rzucane z ambon chyba podobnie jak palacze traktuj\u0105 gro\u017aby zamieszczane na pude\u0142kach papieros\u00f3w: s\u0105 chyba prawdziwe, ale po co o nich my\u015ble\u0107. Chrzest \u0142atwo zaakceptowano, bo traktowano go jako naturalne i uroczyste wkroczenie do spo\u0142eczno\u015bci Ko\u015bcio\u0142a a jego sens doktrynalny pozostawiono ksi\u0119\u017com. Wiatyk, przy pomocy kt\u00f3rego miejscowy proboszcza m\u00f3g\u0142 wymaza\u0107 grzechy le\u017c\u0105cemu na \u0142o\u017cu \u015bmierci, by\u0142 ucieczk\u0105 przed prawdopodobnie gro\u017aniejszym procesem po\u015bmiertnym, w\u015br\u00f3d obcych i chyba bardziej surowych s\u0119dzi\u00f3w niebieskich. Masy chrze\u015bcija\u0144skie troch\u0119 si\u0119 ba\u0142y, mia\u0142y stosunkowo niewielkie poczucie winy i stara\u0142y si\u0119 za du\u017co o swej winie nie my\u015ble\u0107. Niekt\u00f3re sakramenty traktowa\u0142y jako zabezpieczenia, inne wype\u0142nia\u0142y czysto formalnie. To co g\u0142osili ksi\u0119\u017ca z ambony, zw\u0142aszcza gro\u017aby i przera\u017caj\u0105ce wizje brano w nawias specyfiki ich profesji i w ten spos\u00f3b rzucane gromy traci\u0142y si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania.<\/span><\/p>\n

Na ka\u017cde z powy\u017cszych przypuszcze\u0144 odno\u015bnie religijno\u015bci mas znajduj\u0119 potwierdzenie w \u017ar\u00f3d\u0142ach historycznych opisanych przez Delumeau. Ale jak\u017ce daleko ten obraz odbiega od wizji naszej cywilizacji przygniecionej poczuciem winy i w\u0142asnej grzeszno\u015bci! Jest to raczej cywilizacja, kt\u00f3ra znajduje si\u0119 u progu odkrycia alternatywnego \u015bwiatopogl\u0105du wobec dominuj\u0105cego przez tysi\u0105c lat chrze\u015bcija\u0144stwa. Ko\u015bci\u00f3\u0142, tak katolicki jak i protestancki, pr\u0119\u017cy wi\u0119c jeszcze, p\u00f3ki co, doktrynalno \u2013 duszpasterskie musku\u0142y obu reform, ale wkraczaj\u0105ca z O\u015bwieceniem laicyzacja elit puka ju\u017c do drzwi a masy, jak zwyk\u0142e bardziej konserwatywne ideologicznie, s\u0105 co prawda z Ko\u015bcio\u0142em, ale jego nauczanie przyjmuj\u0105 coraz bardziej selektywnie. Oba te procesy s\u0105 zapowiedzi\u0105 coraz szerszej sekularyzacji, rozumianej jako odchodzenie od tradycyjnych, zinstytucjonalizowanych form adoracji transcendencji.<\/span><\/p>\n

*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n

Obraz mentalno\u015bci religijnej spo\u0142ecze\u0144stwa europejskiego okresu p\u00f3\u017anego \u015aredniowiecza i wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, zaproponowany przez Delumeau, bez wzgl\u0119du na to czy przychylimy si\u0119 do interpretacji w\u0119\u017cszej (obraz elit i duszpasterstwa) czy te\u017c szerokiej (obraz ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa ow\u0142adni\u0119tego strachem i poczuciem winy), czy wreszcie do wersji jak\u0105 zaproponowa\u0142em powy\u017cej (elity ogarni\u0119te strachem i w poczuciu winy, za\u015b reszta spo\u0142ecze\u0144stwa coraz selektywniej s\u0142uchaj\u0105ca Ko\u015bcio\u0142a) stawia na porz\u0105dku dziennym pytanie jak po\u0142\u0105czy\u0107 w jedn\u0105, wzajemnie t\u0142umacz\u0105c\u0105 si\u0119 ca\u0142o\u015b\u0107, wyj\u0105tkow\u0105 dynamik\u0119 zachodniej cywilizacji tego okresu z obrazem jej duchowego oblicza?<\/span><\/p>\n

Tym pytaniem w\u0142\u0105czamy si\u0119 do debaty o miejsce i rol\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa w tworzenie zachodniej cywilizacji. Nie miejsce tu oczywi\u015bcie na szersze rozwini\u0119cie tego tematu, ale spr\u00f3bujmy zasygnalizowa\u0107 kilka spraw. Budz\u0105ce wstrz\u0105s u wsp\u00f3\u0142czesnego czytelnika, a czasem i rozbawienie, restrykcyjne podej\u015bcie Ko\u015bcio\u0142a do spraw seksu, opisane szczeg\u00f3\u0142owo przez Delumeau, nabra\u0142o nowego wigoru wraz z decyzj\u0105 IV Soboru Latera\u0144skiego (1215) o obowi\u0105zku corocznej spowiedzi. Ot\u00f3\u017c nie mo\u017cna oceni\u0107 tej decyzji i jej konsekwencji pomijaj\u0105c pojawienie si\u0119 w tym czasie unikalnego w skali \u015bwiatowej europejskiego wzorca ma\u0142\u017ce\u0144stwa (European Marriage Pattern, EMP), na kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142 si\u0119 faktyczny celibat cz\u0119\u015bci kobiet i stopniowe op\u00f3\u017anianie wieku ma\u0142\u017ce\u0144skiego. EMP obni\u017cy\u0142 tempo przyrostu naturalnego i mia\u0142 wielki udzia\u0142 w realizacji fenomenu europejskiego (zako\u0144czona sukcesem pogo\u0144 zacofanej jeszcze w X wieku Europy do pozycji \u015bwiatowego lidera gospodarczego, militarnego i geopolitycznego). Zwraca te\u017c uwag\u0119 fakt, \u017ce wraz z okrzepni\u0119ciem EMP w wieku XVII-XVIII uwaga duszpasterzy na restrykcje seksualne znacznie os\u0142ab\u0142a.<\/span><\/p>\n

Czytaj\u0105c w ksi\u0105\u017cce Delumeau o stanowisku Ko\u015bcio\u0142a w sprawie pot\u0119pienia procentu nie mo\u017cna abstrahowa\u0107 od szerszej kwestii, podej\u015bcia r\u00f3\u017cnych cywilizacjach basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego do wczesnokapitalistycznej fazy rozwoju. Procent, czyli tzw. grzech lichwy, pot\u0119piany od p\u00f3\u017anej staro\u017cytno\u015bci, sta\u0142 si\u0119 jednym z wiod\u0105cych temat\u00f3w duszpasterstwa w wiekach XIII i XIV, ale doktryna i Ko\u015bci\u00f3\u0142 okaza\u0142y si\u0119 na tyle elastyczne, by zaakceptowa\u0107 ju\u017c od wieku XV ten istotny instrument finansowy. Podobnej ewolucji nigdy nie uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 w s\u0105siaduj\u0105cym z Europ\u0105 islamie.<\/span><\/p>\n

Patrz\u0105c na gromy rzucane z ambon na grzesznik\u00f3w i straszenie trzody chrze\u015bcija\u0144skiej ogniem piekielnym trzeba umie\u015bci\u0107 to duszpasterstwo w szerszym kontek\u015bcie, trwaj\u0105cej przez wieki, polityki Ko\u015bcio\u0142a zmierzaj\u0105cej do temperowania i kanalizowania chronicznej agresji Europejczyk\u00f3w. Pokoje bo\u017ce, krucjaty, Watykan jako arbiter i mediator kr\u00f3l\u00f3w oraz duszpasterstwo strachu to r\u00f3\u017cne elementy tej samej strategii. Aczkolwiek nie mo\u017cna opisanego przez Delumeau duszpasterstwa wywodzi\u0107 wy\u0142\u0105cznie z doczesnych motywacji ani sprowadza\u0107 wy\u0142\u0105cznie do narz\u0119dzia pacyfikowania endemicznej agresji, funkcje te by\u0142y de facto realizowane. By\u0107 mo\u017ce przy okazji, ale jednak\u2026<\/span><\/p>\n

*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n

Na sam koniec, refleksja osobista. Ksi\u0105\u017cka \u201eGrzech i strach\u201d okaza\u0142a si\u0119 jedn\u0105 z wi\u0119kszych przyg\u00f3d intelektualnych. Wpierw przyt\u0142oczy\u0142a mnie lawin\u0105 kaznodziejskiej agresji i wspieraj\u0105cej j\u0105 teologii. Przerwa\u0142em lektur\u0119, by sprawdzi\u0107, co teraz Ko\u015bci\u00f3\u0142 ma do powiedzenia o grzechu pierworodnym, pot\u0119pieniu, piekle\u2026 Ale Katechizm nie przyni\u00f3s\u0142 spodziewanej ulgi. Korpus doktrynalny wyda\u0142 mi si\u0119 niezmieniony i jedynie fragmenty, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie najbardziej kontrowersyjne, zosta\u0142y jakby przemilczane. W\u0142a\u015bnie przemilczane a nie porzucone. Kolejni teologowie, do kt\u00f3rych si\u0119gn\u0105\u0142em te\u017c nie pomogli.<\/span><\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie chrze\u015bcija\u0144stwo to tak\u017ce ks. Wac\u0142aw Hryniewicz. W jego tekstach odnajduj\u0119 Chrystusa, o kt\u00f3rym opowiada\u0142a mi moja mama, Chrystusa, kt\u00f3ry pochyla si\u0119 nade mn\u0105 z mi\u0142o\u015bci\u0105, ogrzewa ch\u0142odne serca, uspokaja i daje nadziej\u0119. Po Hryniewiczu mog\u0142em ju\u017c bez strachu spojrze\u0107 w oczy chrze\u015bcija\u0144stwu gr\u00f3\u017ab i strachu, zrozumie\u0107 jego historyczne uwarunkowania, co ostatecznie przep\u0119dzi\u0142o demony dawnego kaznodziejstwa.<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst O ksi\u0105\u017cce Jean Delumeau, \u201eGrzech i strach. Poczucie winy w kulturze Zachodu XIII \u2013 XVIII w.\u201d Moim refleksjom na temat ksi\u0105\u017cki towarzyszy streszczenie samej pracy (dzia\u0142 Recenzje). Czytelnik mo\u017ce wybra\u0107, czy woli zacz\u0105\u0107 lektur\u0119 od poni\u017cszego tekstu – swego rodzaju krytycznego przewodnika po tym bardzo obszernym i wielow\u0105tkowym dziele, czy […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":894,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-1051","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-inne-teksty","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1051","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1051"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1051\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/894"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1051"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1051"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1051"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}