{"id":1048,"date":"2015-07-20T19:07:47","date_gmt":"2015-07-20T17:07:47","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=1048"},"modified":"2016-10-05T12:55:43","modified_gmt":"2016-10-05T10:55:43","slug":"jak-analizowac-religijne-determinanty-zachodniej-cywilizacji","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/jak-analizowac-religijne-determinanty-zachodniej-cywilizacji\/","title":{"rendered":"Jak analizowa\u0107 religijne determinanty zachodniej cywilizacji"},"content":{"rendered":"

\"pdf2\"\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n

\n

Fenomen europejski i chrze\u015bcija\u0144stwo<\/strong>. Informacja o powstaj\u0105cej ksi\u0105\u017cce<\/strong> \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/strong><\/span><\/h3>\n

grudzie\u0144 2014<\/strong><\/span><\/p>\n

W pracy<\/span> “Cywilizacja zachodnia i Czas”<\/a><\/strong> pokaza\u0142em, \u017ce w ostatnich kilkudziesi\u0119ciu latach najszybciej ros\u0142o zu\u017cycie zasob\u00f3w cywilizacyjnych na przyspieszanie tempa naszego \u017cycia i na Bycie-Coraz-D\u0142u\u017cej. Taki kierunek rozwoju naszej cywilizacji by\u0142 efektem przeobra\u017cenia czasu w jedn\u0105 z naczelnych warto\u015bci spo\u0142ecznych. Nazwa\u0142em ten proces aksjologizacj\u0105 czasu. Trwa\u0142 kilkaset lat. By\u0142 efektem unikalnego zsynchronizowania procesu sekularyzacji i modernizacji (unikalnego cho\u0107by na tle islamu i Rosji). Rosn\u0105c\u0105 warto\u015b\u0107 czasu mo\u017cna mierzy\u0107 statystycznie. Zdeterminowa\u0142a ona bowiem najistotniejsze na przestrzeni XX wieku zmiany w realokacji \u015brodk\u00f3w, jakie s\u0105 w naszej dyspozycji. Dynamika wzrostu wydatk\u00f3w na wyd\u0142u\u017canie \u017cycia (ochrona zdrowia i pracuj\u0105ce dla niej dziedziny wiedzy i przemys\u0142u) i przyspieszenie naszego codziennego funkcjonowania (dynamika innowacji informatycznych i zwi\u0105zanymi z tym wydatk\u00f3w) nie maj\u0105 sobie r\u00f3wnych. Ogromna si\u0142a oddzia\u0142ywania warto\u015bci jak\u0105 sta\u0142 si\u0119 Czas na realne procesy alokacyjne pozwala j\u0105 nazwa\u0107 jednym z naczelnych priorytet\u00f3w cywilizacyjnych Zachodu \u2013 priorytetem D\u0142u\u017cej i priorytetem Szybciej.<\/span><\/p>\n

W konsekwencji, czas jako warto\u015b\u0107 objawia si\u0119 jednocze\u015bnie w szybko rosn\u0105cej cenie, jak\u0105 jeste\u015bmy gotowi p\u0142aci\u0107 za dodatkowe lata naszego \u017cycia i w rosn\u0105cej cenie, jak\u0105 jeste\u015bmy sk\u0142onni p\u0142aci\u0107 za coraz szybsze, codzienne funkcjonowanie. \u00a0Oba priorytety: By\u0107-Coraz-D\u0142u\u017cej i Dzia\u0142a\u0107-Coraz-Szybciej wiod\u0105 one nasz\u0105 zsekularyzowan\u0105 kultur\u0119 w niespodziewanym dla niej samym kierunku. Chc\u0105c By\u0107-Coraz-D\u0142u\u017cej i pragn\u0105c wszystko Osi\u0105ga\u0107-Coraz-Szybciej asymptotycznie zmierzamy ku zanegowaniu odwiecznej, zdawa\u0142oby si\u0119, nieuchronno\u015bci \u015bmierci. Na tym ksi\u0105\u017cka \u201eCywilizacja zachodnia i Czas\u201d si\u0119 ko\u0144czy\u0142a, ale otwiera\u0142a kolejne pytanie: co leg\u0142o u genezy takiej cywilizacji?<\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka \u201eCywilizacja zachodnia i Czas\u201d mo\u017ce by\u0107 odczytana jako g\u0142os w dyskusji na temat czynnik\u00f3w, kt\u00f3re zdeterminowa\u0142y kierunek rozwoju zachodniej nauki, technologii i gospodarki. Przy\u0142\u0105czam si\u0119 do tych, kt\u00f3rzy za najwa\u017cniejsze uznaj\u0105 uwarunkowania spo\u0142eczne i kulturowe. Moja ksi\u0105\u017cka ogl\u0105dana z tej perspektywy jest w ca\u0142o\u015bci prezentacj\u0105 mechanizmu kulturowego uwarunkowania rozwoju nauki, technologii i gospodarki zachodniej. Plasuje si\u0119 w szko\u0142ach my\u015blenia zwanych Social Shaping of Technology (SST), Social Construction of Technology (SCOT) i Sociology of Scientific Knowledge (SSK).<\/span><\/p>\n

*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n

Obecna analiza wi\u0105\u017ce si\u0119 z problemem, kt\u00f3ry zyska\u0142 w naukach historycznych nazw\u0119 fenomenu europejskiego<\/strong> lub cudu europejskiego i dotyczy cywilizacyjnej eksplozji Europy pocz\u0105wszy od XI-XIII wieku. Przegonili\u015bmy w ci\u0105gu nast\u0119pnych kilkuset lat ekonomicznie, gospodarczo i technologicznie wszystkie inne cywilizacje \u015bwiata, tak\u017ce te, kt\u00f3re by\u0142y przedtem znacznie bardziej rozwini\u0119te od nas. Wybra\u0142em do badania trzy elementy tej eksplozji, kt\u00f3re – cho\u0107 nie wyczerpuj\u0105 ca\u0142o\u015bci zagadnienia – s\u0105 niezmiernie wa\u017cne dla opisu i zrozumienia cywilizacji zachodniej. S\u0105 to: nowo\u017cytna nauka, nowo\u017cytna technologia i zachodnia gospodarka rynkowa.<\/span><\/p>\n

Nowa ksi\u0105\u017cka ma pokaza\u0107 czytelnikowi<\/strong>, \u017ce trudno sobie wyobrazi\u0107, by cywilizacja, kt\u00f3ra ujawnia teraz priorytety D\u0142u\u017cej i Szybciej mog\u0142a powsta\u0107 bez chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a. Rola chrze\u015bcija\u0144stwa w zainicjowaniu cywilizacyjnej eksplozji Europy (wieki XI \u2013 XVII) jest od dawna \u017cywo dyskutowana. Obecnie, nauki historyczne, spo\u0142eczne a tak\u017ce dyscypliny wyspecjalizowane w badaniu wp\u0142ywu religii na funkcjonowanie spo\u0142ecze\u0144stwa nie rozwa\u017caj\u0105 ju\u017c, czy taki wp\u0142yw by\u0142, ale na czym polega\u0142 i jak by\u0142 istotny.<\/span><\/p>\n

*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n

Koncepcja nowej ksi\u0105\u017cki o fenomenie europejskim i chrze\u015bcija\u0144stwie przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co:<\/strong><\/span><\/p>\n

Powstanie i rozw\u00f3j nowo\u017cytnej nauki, technologii i gospodarki by\u0142o efektem dzia\u0142ania bardzo wielu czynnik\u00f3w. W przypadku powstania nauki nowo\u017cytnej, nazywam je kolejno: zwrotem racjonalistycznym, przebudzeniem metafizycznym, utworzeniem korytarza dogmatycznego, wielkimi de-konstrukcjami. Powiem o nich nieco wi\u0119cej za chwil\u0119. Badaj\u0105c te wszystkie elementy, na przyk\u0142ad asymilacj\u0119 spu\u015bcizny greckiej, \u015bredniowieczn\u0105 rewolucj\u0119 technologiczn\u0105, o\u017cywienie gospodarcze X-XIII wieku czy tworzenie europejskich nowo\u017cytnych system\u00f3w prawnych, widzimy, \u017ce elementami aktywnymi przy ich uruchomieniu zawsze by\u0142o chrze\u015bcija\u0144stwo i Ko\u015bci\u00f3\u0142. Dzia\u0142anie doktryny i Ko\u015bcio\u0142a by\u0142o czasem decyduj\u0105ce, czasem wa\u017cne lub przynajmniej wspomagaj\u0105ce. Zawsze jednak oba te elementy by\u0142y obecne i oddzia\u0142ywa\u0142y. \u017baden impuls nie wp\u0142yn\u0105\u0142 na powstanie fenomenu europejskiego r\u00f3wnie wszechstronnie i w tak wielu wymiarach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i chrze\u015bcija\u0144stwo czasem by\u0142y bezpo\u015brednim wsp\u00f3\u0142sprawc\u0105 a czasem katalizatorem cywilizacyjnej eksplozji, kt\u00f3ry dynamizowa\u0142 zmian\u0119 historyczn\u0105 i nadawa\u0142 jej kierunek. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i doktryna pe\u0142ni\u0142y tak\u017ce rol\u0119 filtra, kt\u00f3ry przesiewa\u0142 impulsy nadchodz\u0105ce z zewn\u0105trz (intelektualne, religijne, filozoficzne, technologiczne i inne), niekt\u00f3re odrzuca\u0142 a inne akceptowa\u0142, niekiedy po dokonaniu w nich zmian. Dzia\u0142anie tego katalizatora i filtra musi by\u0107 oczywi\u015bcie poddane drobiazgowej analizie. Ale taki jest og\u00f3lny sens twierdzenia, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo i Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142y najwa\u017cniejszymi czynnikami tworz\u0105cymi nowo\u017cytn\u0105 cywilizacj\u0119 europejsk\u0105.<\/span><\/p>\n

Najwa\u017cniejszy czynnik to nie taki, kt\u00f3ry sam w sobie wystarcza do zbudowania cywilizacji. To ten, kt\u00f3ry znalaz\u0142szy odpowiednie \u015brodowisko, najpe\u0142niej korzysta z zastanego budulca kulturowego, tworzy z niego gmach wedle w\u0142asnego planu i nadaje otoczeniu, w kt\u00f3rym zaistnia\u0142, du\u017c\u0105 dynamik\u0119 rozwoju a spo\u0142ecze\u0144stwu wpaja ambicje, marzenia i optymizm, kt\u00f3re na tysi\u0105clecia wyznacz\u0105 kierunki wzrostu i zara\u017c\u0105 swoim widzeniem \u015bwiata inne kultury.<\/span><\/p>\n

Taki okaza\u0142 si\u0119 duumwirat chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a. By\u0142y wszechobecnym zaczynem, sterem i stymulatorem.<\/span><\/p>\n

M\u00f3wi\u0105c nieco metaforycznie, podstawowe prawdy wiary okaza\u0142y si\u0119 mutacj\u0105, kt\u00f3ra istotnie zmodyfikowa\u0142a kulturowy genotyp lud\u00f3w zamieszkuj\u0105cych Europ\u0119. Ko\u015bci\u00f3\u0142, by pos\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 terminologi\u0105 in\u017cynierii genetycznej, spe\u0142ni\u0142 rol\u0119 wektora, czyli narz\u0119dzia do implantowania tej mutacji do organizmu spo\u0142ecznego Europy. W jej specyficznym \u015brodowisku owa mutacja zadzia\u0142a\u0142a jak katalizator. Przeprogramowa\u0142a cz\u0142owieka Europy, wdrukowa\u0142a mu nowy obraz \u015bwiata, nowe warto\u015bci, nowe ambicje, nowe marzenia, nadzieje i obawy. Tak zmutowany kulturowo cz\u0142owiek europejski stworzy\u0142 w historycznym mgnieniu oka cywilizacj\u0119, kt\u00f3ra ideami, motywacjami, mo\u017cliwo\u015bciami i optymizmem zara\u017ca inne kultury.<\/span><\/p>\n

*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n

\u017beby te og\u00f3lne uwagi nieco ukonkretni\u0107, kilka s\u0142\u00f3w o czynnikach toruj\u0105cych drog\u0119 nauce nowo\u017cytnej.<\/span><\/p>\n

Nauka wymaga specyficznego \u015brodowiska oraz nak\u0142ad\u00f3w. W\u015br\u00f3d uwarunkowa\u0144 ekonomicznych na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje europejskie o\u017cywienie gospodarcze, datuj\u0105ce si\u0119 od X-XI wieku. Jedn\u0105 z jego konsekwencji by\u0142 znacz\u0105cy wzrost urbanizacji, kt\u00f3ra jest powszechnie uwa\u017cana za istotn\u0105 przyczyn\u0119 fermentu intelektualnego prowadz\u0105cego do powstania nauki nowo\u017cytnej. Po drugie, warunkiem powstania nowo\u017cytnej nauki by\u0142o nieprzerwane finansowanie przez wiele stuleci sfery nauki i edukacji, kt\u00f3re te\u017c by\u0142o pochodn\u0105 o\u017cywienia ekonomicznego, rosn\u0105cej nadwy\u017cki generowanej przez gospodark\u0119 i dezetezauryzacji zasob\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a.<\/span><\/p>\n

Poza ekonomicznymi s\u0105 te\u017c inne czynniki uznawane zwykle za zewn\u0119trzne wobec tre\u015bci naukowych, kt\u00f3re nale\u017cy uwzgl\u0119dni\u0107 badaj\u0105c powstanie nauki nowo\u017cytnej. To rozmaite uwarunkowania historyczne, polityczne, geopolityczne, ekonomiczne i organizacyjne. Stworzy\u0142y one razem Nowe Otoczenie<\/strong>, czyli baz\u0119 materialn\u0105 i organizacyjn\u0105 nauki \u015bredniowiecznej oraz przychylne jej \u015brodowisko polityczne. Wp\u0142yn\u0119\u0142o na to wiele czynnik\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych nale\u017cy podkre\u015bli\u0107 rol\u0119 Ko\u015bcio\u0142a. Uwarunkowania historyczne powstania nauki nowo\u017cytnej to mi\u0119dzy innymi asymilacja przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 pierwszych wiek\u00f3w spu\u015bcizny wiedzy staro\u017cytnej, uznanie jej za wa\u017cn\u0105 i przeniesienie przez wieki. Uwarunkowania geopolityczne powstania nauki to istnienie Europy jako systemu, z jednej strony, wielocentrowego i rozdartego politycznie, ale z drugiej – dzi\u0119ki chrze\u015bcija\u0144stwu – zintegrowanego religijnie, kulturowo i ideologicznie. Mia\u0142o to decyduj\u0105ce znaczenie dla powstania homogenicznej, paneuropejskiej sieci uniwersyteckiej. Uwarunkowania polityczne to powstanie sieci interes\u00f3w politycznych zainteresowanych funkcjonowaniem systemu uniwersyteckiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 tej sieci oraz w istotnym stopniu zdeterminowa\u0142 przychylne nauce interesy sfery \u015bwieckiej. Uwarunkowania organizacyjne powstania nauki dotycz\u0105 stworzenia trwa\u0142ej, og\u00f3lnoeuropejskiej infrastruktury naukowej, za\u015b bezpo\u015brednie uwarunkowania ekonomiczne \u2013 jej finansowania. Rola Ko\u015bcio\u0142a jest tu niepodwa\u017calna, gdy\u017c by\u0142 g\u0142\u00f3wnym tw\u00f3rc\u0105 systemu uniwersyteckiego i jego g\u0142\u00f3wnym sponsorem w okresie mi\u0119dzy XII a XIV wiekiem.<\/span><\/p>\n

W ewolucji intelektualnej wiek\u00f3w od XI do XV, kilka spraw ma znaczenie kluczowe. Pierwsza wi\u0105\u017ce si\u0119 z bardzo specyficzn\u0105 zmian\u0105 klimatu intelektualnego od wieku XI i XII. Zwracaj\u0105 na to uwag\u0119 liczni historycy i filozofowie. Niekt\u00f3rzy nadali mu nazw\u0119 Zwrotu Racjonalistycznego<\/strong>. Niemal ka\u017cdej dziedzinie \u017cycia, czy b\u0119dzie to teologia, ekonomia, czy polityka, gwa\u0142townie ow\u0142adn\u0119\u0142o umys\u0142ami d\u0105\u017cenie do preferowania racjonalnych wyja\u015bnie\u0144 w oparciu o narz\u0119dzia logiki, matematyk\u0119 i wyra\u017anie zdystansowany stosunek do\u00a0 t\u0142umacze\u0144 odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 do czynnik\u00f3w nadnaturalnych. Przyczyn Zwrotu Racjonalistycznego nale\u017cy upatrywa\u0107 zar\u00f3wno w wyzwaniach, jakie dla \u015brodowiska akademickiego stanowi\u0142o odkrycie nauki greckiej i arabskiej jak i nowa sytuacja polityczna, spo\u0142eczna i gospodarcza w okresie XI-XIV wieku. Kolejna sprawa, kt\u00f3ra wywar\u0142a istotny wp\u0142yw na kierunek rozwoju intelektualnego to konsekwencje zderzenia asymilowanych przez \u015bredniowieczny system akademicki dzie\u0142 Arystotelesa i ich specyficznej interpretacji z doktryn\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 oraz autorytetem i si\u0142\u0105 Ko\u015bcio\u0142a. W wyniku tego zderzenia nast\u0105pi\u0142o Przebudzenie Metafizyczne<\/strong>. Zosta\u0142y bardzo wyra\u017anie zdefiniowane doktrynalne za\u0142o\u017cenia s\u0142u\u017c\u0105ce opisowi \u015bwiata. Sta\u0142y si\u0119 one nied\u0142ugo potem budulcem Korytarza Dogmatycznego<\/strong>, kt\u00f3ry wytyczy\u0142 \u015bwiatu akademickiemu dozwolony kierunek, kt\u00f3rym m\u00f3g\u0142 on pod\u0105\u017ca\u0107 i kt\u00f3rego nie wolno by\u0142o opuszcza\u0107. Na stra\u017cy korytarza dogmatycznego sta\u0142 autorytet i doczesna si\u0142a Ko\u015bcio\u0142a. Korytarz Dogmatyczny wytyczy\u0142 drog\u0119 rozwoju my\u015bli \u015bredniowiecznej ku wypracowaniu nowej metody, nowego celu i przedmiotu nauki.<\/span><\/p>\n

Nowe Otoczenie, Zwrot Racjonalistyczny, Przebudzenie Metafizyczne oraz Korytarz Dogmatyczny spowodowa\u0142y wypracowanie w okresie pe\u0142nego \u015bredniowiecza element\u00f3w nowo\u017cytnej nauki. Powsta\u0142y niezb\u0119dne sk\u0142adniki dla jej powstania, ale brak by\u0142o jeszcze zestrzelenia ich razem w jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. Trzeba by\u0142o nieco poczeka\u0107, a\u017c dwa z kluczowych obszar\u00f3w \u015bredniowiecznej filozofii przyrody: astronomia i fizyka wykorzystaj\u0105 te elementy do budowy teorii, kt\u00f3re r\u00f3wnocze\u015bnie zburz\u0105 stare koncepcje i na ich gruzach zbuduj\u0105 nowe. Musia\u0142y wi\u0119c powsta\u0107 Wielkie De-Konstrukcje –<\/strong> dzie\u0142a Kopernika, Galileusza i Keplera.<\/span><\/p>\n

Rola Ko\u015bcio\u0142a i doktryny w trwaj\u0105cym przez \u015aredniowiecze procesie tworzenia fundament\u00f3w nauki nowo\u017cytnej by\u0142a wi\u0119c nast\u0119puj\u0105ca: po pierwsze, Ko\u015bci\u00f3\u0142 odegra\u0142 aktywn\u0105 rol\u0119 w budowie Nowego Otoczenia. Po drugie, przyczyni\u0142 si\u0119 do Zwrotu Racjonalistycznego. Po trzecie, zderzenie ze spu\u015bcizn\u0105 Arystotelesa spowodowa\u0142o Przebudzenie Metafizyczne \u015brodowisk intelektualnych skupionych w uniwersytetach. Po czwarte, konsekwencje tego przebudzenia zmusi\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 do wytyczenia, moc\u0105 swojej w\u0142adzy doczesnej i duchowej, dozwolonego Korytarza Dogmatycznego, kt\u00f3ry okaza\u0142 si\u0119 drog\u0105 ku wielkim de-konstrukcjom, k\u0142ad\u0105cym podwaliny nowo\u017cytno\u015bci.<\/span><\/p>\n

*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n

Pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki omawia dyskusj\u0119 na temat fenomenu europejskiego, toczon\u0105 w literaturze \u015bwiatowej. Jest to dyskusja bardzo bogata, \u017cywa i prezentuj\u0105ca niekiedy skrajne tezy, na przyk\u0142ad neguj\u0105ce istnienie kiedykolwiek historycznej przewagi Europy.<\/span><\/p>\n

W drugiej cz\u0119\u015bci analizuj\u0119 sposoby oddzia\u0142ywania chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a na kszta\u0142t nowo\u017cytnej nauki, technologii i gospodarki. Formu\u0142uj\u0105c tez\u0119 o istotnej roli chrze\u015bcija\u0144stwa musz\u0119 si\u0119 odnie\u015b\u0107 do innych koncepcji, kt\u00f3re podnosz\u0105 t\u0119 kwesti\u0119. A tak\u017ce zrecenzowa\u0107 teorie, kt\u00f3re widz\u0105c rol\u0119 Ko\u015bcio\u0142a i chrze\u015bcija\u0144stwa, przypisuj\u0105 im o wiele mniejsze znaczenie, ni\u017c ja to czyni\u0119. Nale\u017cy te\u017c wspomnie\u0107 o wci\u0105\u017c wegetuj\u0105cym w cz\u0119\u015bci opinii publicznej przekonaniu, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo i Ko\u015bci\u00f3\u0142, je\u015bli oddzia\u0142ywa\u0142y na dynamik\u0119 cywilizacyjn\u0105, to wy\u0142\u0105cznie negatywnie.<\/span><\/p>\n

Chrze\u015bcija\u0144ska geneza jest odpowiedzi\u0105, ale jednocze\u015bnie rodzi kolejne pytanie: dlaczego chrze\u015bcija\u0144stwo, poprzez cywilizacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142o, kieruje nas na walk\u0119 z odwieczn\u0105 dot\u0105d nieuchronno\u015bci\u0105 \u015bmierci ju\u017c tutaj i teraz – w \u015bwiecie doczesnym. Ale to inny temat…<\/span><\/p>\n

*\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 *<\/span><\/p>\n

Teksty ju\u017c napisane, stanowi\u0105ce fragmenty ksi\u0105\u017cki lub wersje do dyskusji.<\/span><\/p>\n