{"id":1018,"date":"2015-07-20T10:53:00","date_gmt":"2015-07-20T08:53:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.kwasniewski.org.pl\/?page_id=1018"},"modified":"2016-10-05T12:54:28","modified_gmt":"2016-10-05T10:54:28","slug":"historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/","title":{"rendered":"Historyczny fenomen europejski, czyli jak Europa prze\u015bcign\u0119\u0142a Azj\u0119"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2932\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/pdf2.jpg\" alt=\"pdf2\" width=\"21\" height=\"21\" \/>\u00a0 <a href=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/fenomen-europejski.pdf\">pobierz \/ wydrukuj tekst<\/a><\/p>\n<hr \/>\n<div id=\"ez-toc-container\" class=\"ez-toc-v2_0_80 counter-hierarchy ez-toc-counter ez-toc-custom ez-toc-container-direction\">\n<div class=\"ez-toc-title-container\"><p class=\"ez-toc-title\" style=\"cursor:inherit\">Spis tre\u015bci  \/  Contents<\/p>\n<\/div><nav><ul class='ez-toc-list ez-toc-list-level-1 ' ><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-1\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Wstep\" >Wst\u0119p<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-2\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Fenomen_europejski_jako_przedmiot_badan_nauk_historycznych\" >Fenomen europejski jako przedmiot bada\u0144 nauk historycznych<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-3\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Fenomen_europejski_%E2%80%93_definicja_zjawiska_i_podstawowy_problem_badawczy\" >Fenomen europejski \u2013 definicja zjawiska i podstawowy problem badawczy<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-4\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Historyczny_wyscig_Zachodu_z_reszta_swiata_%E2%80%93_prezentacja_zjawiska\" >Historyczny wy\u015bcig Zachodu z reszt\u0105 \u015bwiata \u2013 prezentacja zjawiska<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-5\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Wydatki_na_badania_i_rozwoj_BR\" >Wydatki na badania i rozw\u00f3j (B+R)<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-6\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Technologie_zaawansowane_%E2%80%93_biotechnologia\" >Technologie zaawansowane &#8211; biotechnologia<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-7\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Aktywnosc_patentowa\" >Aktywno\u015b\u0107 patentowa<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-8\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Historyczny_fenomen_europejski_%E2%80%93_metodologia_pomiaru\" >Historyczny fenomen europejski \u2013 metodologia pomiaru<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-9\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Produkt_Krajowy_Brutto\" >Produkt Krajowy Brutto<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-10\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Ludnosc\" >Ludno\u015b\u0107<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-11\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Produkt_Krajowy_Brutto_PKB_na_glowe\" >Produkt Krajowy Brutto (PKB) na g\u0142ow\u0119<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-12\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Fenomen_europejski_%E2%80%93_problemy_i_glowne_pytania\" >Fenomen europejski \u2013 problemy i g\u0142\u00f3wne pytania<\/a><ul class='ez-toc-list-level-4' ><li class='ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-13\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Nauka\" >Nauka<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-14\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Technologia\" >Technologia<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-15\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Gospodarka\" >Gospodarka<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-16\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Uwarunkowania_srodowiskowe\" >Uwarunkowania \u015brodowiskowe<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-17\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Uzbrojenie_i_technika_militarna\" >Uzbrojenie i technika militarna<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-18\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Religia_i_Kosciol\" >Religia i Ko\u015bci\u00f3\u0142<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-19\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Struktury_instytucjonalne\" >Struktury instytucjonalne<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-20\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Zdarzenia_przypadkowe\" >Zdarzenia przypadkowe<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-21\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Problem_kwantyfikacji_fenomenu_europejskiego\" >Problem kwantyfikacji fenomenu europejskiego<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-4'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-22\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Inne_problemy\" >Inne problemy<\/a><\/li><\/ul><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-23\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Fenomen_europejski_%E2%80%93_osie_polemik_teoretycznych\" >Fenomen europejski \u2013 osie polemik teoretycznych<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-24\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Tajemnicze_zrodla_europejskiej_innowacyjnosci\" >Tajemnicze \u017ar\u00f3d\u0142a europejskiej innowacyjno\u015bci<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-25\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#_Zakonczenie\" >\u00a0Zako\u0144czenie<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-26\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Abstract\" >Abstract<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-27\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Literatura\" >Literatura<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-3'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-28\" href=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/teksty\/historyczny-fenomen-europejski-czyli-jak-europa-przescignela-azje\/#Tabele_i_wykresy\" >Tabele i wykresy<\/a><\/li><\/ul><\/nav><\/div>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wstep\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wst\u0119p<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W niniejszym artykule przedstawiam istotne w\u0105tki dyskusji teoretycznych wok\u00f3\u0142 fenomenu europejskiego. Terminem tym okre\u015bla si\u0119 wyj\u0105tkow\u0105 dynamik\u0119 historycznego rozwoju naszego kontynentu na tle innych wielkich cywilizacji \u015bwiata. Literatura po\u015bwi\u0119cona temu tematowi jest bardzo rozleg\u0142a i ka\u017cda pr\u00f3ba jej zaprezentowania wymaga pewnego uporz\u0105dkowania.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zaczynam od przedstawienia danych liczbowych jak wygl\u0105da\u0142a dynamika historycznego rozwoju Europy na tle innych cywilizacji. Bez tego dyskusja o zmieniaj\u0105cej si\u0119 pozycji Europy, a szerzej &#8211; Zachodu, na tle \u015bwiata, \u0142atwo grz\u0119\u017anie w bezproduktywnych sporach.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nast\u0119pnie kr\u00f3tko zrelacjonuj\u0119 zasadnicze problemy dyskutowane w odniesieniu do fenomenu europejskiego. Poniewa\u017c debata rozgrywa si\u0119 cz\u0119sto w formie polemik mi\u0119dzy rozbie\u017cnymi stanowiskami, przedstawi\u0119 tak\u017ce g\u0142\u00f3wne osie tych polemik oraz reprezentant\u00f3w przeciwstawnych opcji.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na koniec chcia\u0142bym nieco bli\u017cej zrelacjonowa\u0107 dyskusj\u0119 nad jednym z kluczowych problem\u00f3w europejskiego fenomenu, mianowicie kwesti\u0105 \u017ar\u00f3de\u0142 europejskiej innowacyjno\u015bci.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Fenomen_europejski_jako_przedmiot_badan_nauk_historycznych\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Fenomen europejski jako przedmiot bada\u0144 nauk historycznych<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Problem, kt\u00f3ry mo\u017cemy nazwa\u0107 fenomenem europejskim jest cz\u0119\u015bci\u0105 dyscypliny naukowej, rozwijanej pod nazw\u0105 World History, czyli <em>historia \u015bwiata<\/em>. Dyscyplina ta wyodr\u0119bni\u0142a si\u0119 w latach 80. XX wieku, g\u0142\u00f3wnie w krajach anglosaskich, szczeg\u00f3lnie w USA. Jej przedmiotem jest badanie proces\u00f3w historycznych r\u00f3\u017cnych obszar\u00f3w (np. Europa, Azja) z uwzgl\u0119dnieniem mo\u017cliwie najszerszego kontekstu, zar\u00f3wno geograficznego jak i czasowego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dyscyplina ta jest pod wieloma wzgl\u0119dami produktem epoki szybkiej globalizacji. Interesuje si\u0119 historycznymi procesami integracji i r\u00f3\u017cnicowania w skali makro. Z jednej strony szuka odpowiedzi na pytanie, jak tworzy\u0142y si\u0119 na przestrzeni dziej\u00f3w powi\u0105zania pomi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi spo\u0142ecze\u0144stwami i kulturami. Z drugiej strony, bada mechanizmy, przyczyny i efekty r\u00f3\u017cnicowania si\u0119 kultur w trakcie tych interakcji. \u017badna inna dyscyplina nauk historycznych nie koncentruje si\u0119 tak silnie na badaniu relacji mi\u0119dzycywilizacyjnych jak w\u0142a\u015bnie <em>historia \u015bwiata.<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W ci\u0105gu ostatnich dwudziestu lat <em>historia \u015bwiata<\/em> jako dyscyplina naukowa intensywnie si\u0119 rozwija\u0142a, staj\u0105c si\u0119 cz\u0119sto wiod\u0105cym programem nauczania historii w uniwersytetach, collegach i szko\u0142ach \u015brednich USA.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Oczywi\u015bcie istniej\u0105 prace historyczne, kt\u00f3re powsta\u0142y daleko wcze\u015bniej ni\u017c sama dyscyplina zwana <em>histori\u0105 \u015bwiata<\/em>, a kt\u00f3re spe\u0142niaj\u0105 jej kryteria, gdy\u017c traktuj\u0105 o procesach historycznych w bardzo szerokim kontek\u015bcie. Wymie\u0144my tytu\u0142em przyk\u0142adu cho\u0107by prace Arnolda Toynbee\u2019ego, Oskara Spenglera, Williama McNeilla czy Marshalla Hodgsona.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Fenomen_europejski_%E2%80%93_definicja_zjawiska_i_podstawowy_problem_badawczy\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Fenomen europejski \u2013 definicja zjawiska i podstawowy problem badawczy<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Historyczny rozw\u00f3j Europy ogl\u0105dany z perspektywy globalnej, tzn. w powi\u0105zaniu procesami historycznymi zachodz\u0105cymi r\u00f3wnolegle w Azji, Afryce i obu Amerykach, zyska\u0142 do\u015b\u0107 powszechnie miano europejskiego fenomenu, europejskiego cudu (Eric Jones) czy te\u017c europejskiej wyj\u0105tkowo\u015bci (European exceptionalism). Termin ten wskazuje na szereg specyficznych dla Europy cech rozwoju historycznego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">To tutaj powsta\u0142a nauka w nowo\u017cytnym znaczeniu tego poj\u0119cia. W Europie najwcze\u015bniej zacz\u0105\u0142 si\u0119 trwa\u0142y proces wzrostu gospodarczego, dzi\u0119ki czemu nasz kontynent do\u015b\u0107 szybko wyprzedzi\u0142 pod wzgl\u0119dem dochodu na g\u0142ow\u0119 inne cywilizacje. Zacofana technologicznie, w por\u00f3wnaniu z Azj\u0105, \u015bredniowieczna Europa wyprzedzi\u0142a pod tym wzgl\u0119dem, w p\u00f3\u017aniejszych wiekach, reszt\u0119 \u015bwiata. Kapitalistyczny system gospodarczy z siln\u0105, tak\u017ce politycznie, klas\u0105 kupieck\u0105 i przemys\u0142ow\u0105 powsta\u0142 w\u0142a\u015bnie w Europie i sta\u0142 si\u0119 tutaj dominuj\u0105ca form\u0105 organizacji proces\u00f3w gospodarczych. Dzi\u0119ki temu akumulacja kapita\u0142u, stymuluj\u0105ca rozw\u00f3j gospodarczy, nigdzie nie osi\u0105gn\u0119\u0142a takich rozmiar\u00f3w, jak w\u0142a\u015bnie na Zachodzie. To tutaj nast\u0105pi\u0142a eksplozja gospodarczo-techniczna, zwana Rewolucj\u0105 Przemys\u0142ow\u0105, kt\u00f3ra ostatecznie przypiecz\u0119towa\u0142a w XVIII i XIX wieku \u015bwiatowe przyw\u00f3dztwo Europy i \u015bwiata zachodniego. To cywilizacja europejska okaza\u0142a si\u0119 najbardziej ekspansjonistyczn\u0105 kultur\u0105 \u015bwiata. Tutaj zrodzi\u0142a si\u0119 \u015bwiatowa ekspansja gospodarcza, militarna i kulturowa (wyliczenie cech europejskiego, m.in. Joseph Brayant, Angus Maddison, Gregory Melleuish)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sam historyczny fakt europejskiego fenomenu rzadko jest kwestionowany. Otwart\u0105 spraw\u0105 wci\u0105\u017c natomiast pozostaje jego wyja\u015bnienie. W literaturze przedmiotu, pytanie, kt\u00f3re w pewien spos\u00f3b streszcza ca\u0142y problem badawczy sformu\u0142owa\u0142 w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku Joseph Needham, brytyjski badacz cywilizacji chi\u0144skiej. Znane jest jako Wielkie Pytanie Needhama: dlaczego pomimo wyra\u017anej przewagi Chin przez pierwsze czterna\u015bcie wiek\u00f3w naszej ery, w poziomie wiedzy, technologii i rozwoju gospodarczego, ostatecznie nauka nowo\u017cytna i kapitalizm narodzi\u0142y si\u0119 w Europie zachodniej? Czemu Chiny, kt\u00f3re w \u015aredniowieczu by\u0142y najnowocze\u015bniejszym pa\u0144stwem \u015bwiata, zatrzyma\u0142y si\u0119 w rozwoju i zosta\u0142y wyprzedzone przez kraje Europy Zachodniej? (Gregory Blue, Roger Hart)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pytanie to nie wyczerpuje ca\u0142o\u015bci zagadnienia fenomenu europejskiego, ale wskazuje na jedn\u0105 z najwi\u0119kszych zagadek z nim zwi\u0105zanych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na osobn\u0105 wzmiank\u0119 zas\u0142uguje powsta\u0142y mniej wi\u0119cej w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ubieg\u0142ego stulecia tak zwany nurt rewizjonistyczny w debacie na ten temat. Kwestionuje on sam\u0105 zasadno\u015b\u0107 Wielkiego Pytania Needhama, gdy\u017c kwestionuje d\u0142ugotrwa\u0142\u0105 przewag\u0119 Europy, zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem rozwoju gospodarczego jak i naukowego i technologicznego. Przedstawiciele tego nurtu uznaj\u0105, \u017ce europejska a nast\u0119pnie zachodnia przewaga zacz\u0119\u0142a si\u0119 dopiero w wieku XIX i w\u0142a\u015bnie si\u0119 ko\u0144czy. By\u0142a za\u015b spowodowana splotem do\u015b\u0107 przypadkowych i szcz\u0119\u015bliwych dla Zachodu okoliczno\u015bci oraz imperialistyczn\u0105 eksploatacj\u0105 przez Zach\u00f3d obszar\u00f3w podbitych, skolonizowanych, podporz\u0105dkowanych (James Blaut). Rewizjoni\u015bci maj\u0105 jednak problemy z obron\u0105 wielu ze swoich hipotez, gdy\u017c na ich poparcie przedstawiaj\u0105 jedynie wycinkowe i wyrwane z szerszego kontekstu dane statystyki historycznej a pomijaj\u0105 milczeniem bogaty i ca\u0142o\u015bciowy materia\u0142 liczbowy, kt\u00f3ry ich tezom przeczy (krytyczne om\u00f3wienie szko\u0142y rewizjonistycznej, m.in. Joseph Brayant, Marc Ferguson)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">M\u00f3wi\u0105c o historycznym fenomenie Europy w okresie do XVII-XVIII wieku, dyskutuje si\u0119 przewa\u017cnie o jej zachodniej cz\u0119\u015bci. Gdy dyskusja wkracza w wiek XVIII a zw\u0142aszcza XIX, zaczynamy ju\u017c m\u00f3wi\u0107 o Zachodzie. Poj\u0119cie to obejmuje \u2013 poza Europ\u0105 \u2013 tak\u017ce USA, Kanad\u0119, Australi\u0119 i Now\u0105 Zelandi\u0119. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, Zach\u00f3d traktowany jest jako dziedzic cywilizacyjny Europy i znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107 analiz mi\u0119dzykulturowych odnosi si\u0119 ju\u017c do Zachodu a nie do samej Europy (Fernand Braudel, Samuel Huntington, Jan Kieniewicz).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">O ile jednak kraje stanowi\u0105ce rdze\u0144 Zachodu s\u0105 poza dyskusj\u0105, obrze\u017ca naszej cywilizacji ju\u017c nie s\u0105 tak oczywiste. W przypadku niekt\u00f3rych kraj\u00f3w ich zaliczenie, b\u0105d\u017a nie, do Zachodu zawsze pozostawa\u0142o kwesti\u0105 sporn\u0105. Przewa\u017cnie wy\u0142\u0105cza si\u0119 z poj\u0119cia Zachodu Ameryk\u0119 \u0141aci\u0144sk\u0105, kt\u00f3ra cho\u0107 posiada korzenie europejskie, ma odr\u0119bn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, bardziej korporacyjn\u0105 i autorytarn\u0105 oraz ci\u0105\u017cy na niej nierynkowa i niekapitalistyczna a feudalna i autokratyczna tradycja obu metropolii, Hiszpanii i Portugalii. Przyj\u0119\u0142o si\u0119 natomiast nie ogranicza\u0107 Europy tylko do jej cz\u0119\u015bci zachodniej, cho\u0107 jej wschodnie obrze\u017ca (np. Rumunia, Bu\u0142garia, Ukraina) zawsze by\u0142y pod silnymi wp\u0142ywami Wschodu i w niewielkim przyczyni\u0142y si\u0119 do sukcesu Zachodu, pomijaj\u0105c ich rol\u0119 bufora. Ich w\u0142\u0105czenie uzasadnia si\u0119 jednak szybko post\u0119puj\u0105c\u0105 integracj\u0105 tych kraj\u00f3w z europejskim rdzeniem, poprzez takie struktury jak Unia Europejska i NATO.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">S\u0105 natomiast kraje, kt\u00f3re przej\u0119\u0142y zachodnie wzorce ekonomiczne, polityczne i kulturowe, np. Izrael i Japonia, ale brak im istotnych cech stanowi\u0105cych o to\u017csamo\u015bci Zachodu, np. wielowiekowej kultury zdeterminowanej religi\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Wy\u0142\u0105cza si\u0119 je zatem z poj\u0119cia Zachodu, aczkolwiek Japonia traktowana jest ju\u017c inaczej. Jej historyczna unikalno\u015b\u0107 na tle Azji, trwaj\u0105ca p\u00f3\u0142tora wieku modernizacja, radykalne reformy polityczne i gospodarcze przeprowadzone w czasie powojennej okupacji ameryka\u0144skiej, bardzo szybki wzrost gospodarczy w okresie ostatniego p\u00f3\u0142wiecza oraz, co jest bardzo istotne, okrzep\u0142y system demokratyczny powoduj\u0105, \u017ce my\u015blimy o niej, jako o nieco dziwnej, ale jednak cz\u0119\u015bci Zachodu (Ruth Benedict)<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Historyczny_wyscig_Zachodu_z_reszta_swiata_%E2%80%93_prezentacja_zjawiska\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Historyczny wy\u015bcig Zachodu z reszt\u0105 \u015bwiata \u2013 prezentacja zjawiska<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chc\u0105c kr\u00f3tko przedstawi\u0107 histori\u0119 wy\u015bcigu mi\u0119dzywilizacyjnego, zacznijmy nietypowo, bo od czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych. Obecnie Zach\u00f3d jest najbardziej rozwini\u0119t\u0105 technologicznie i zarazem najbogatsz\u0105 cywilizacj\u0105 \u015bwiata. Jedynym du\u017cym krajem niezachodnim, kt\u00f3ry dor\u00f3wnuje Zachodowi pod tym wzgl\u0119dem jest zwesternizowana Japonia (pomijam bogate monokultury gospodarcze, np. arabskich producent\u00f3w ropy i mini enklawy przemys\u0142owe jak Singapur). Zatrzymajmy si\u0119 przez chwil\u0119 nad istotn\u0105 determinant\u0105 tego stanu rzeczy \u2013 zr\u00f3\u017cnicowanym poziomem technologicznym \u015bwiata.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sp\u00f3jrzmy na trzy obszary zwi\u0105zane z technologi\u0105: wydatki na badania i rozw\u00f3j, technologie najbardziej zaawansowane i aktywno\u015b\u0107 patentow\u0105. Nie b\u0119dzie to wyczerpuj\u0105ca analiza, gdy\u017c temat m\u00f3g\u0142by by\u0107 rozwini\u0119ty w d\u0142ugi cykl wyk\u0142ad\u00f3w, ale jedynie rzut oka, gdzie koncentruj\u0105 si\u0119 wydatki na rozw\u00f3j technologii i gdzie koncentruj\u0105 si\u0119 efekty my\u015bli innowacyjnej.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Wydatki_na_badania_i_rozwoj_BR\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Wydatki na badania i rozw\u00f3j (B+R)<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W roku 1993 ponad 80% \u015bwiatowych wydatk\u00f3w na badania i rozw\u00f3j by\u0142o skoncentrowanych w siedmiu najbogatszych i najbardziej rozwini\u0119tych krajach grupy G 7 (USA, Japonia, Kanada, Wielka Brytania, Niemcy, Francja i W\u0142ochy). Po\u0142owa wydatk\u00f3w G 7 na badania i rozw\u00f3j przypada\u0142a na USA. Reszta \u015bwiata uczestniczy\u0142a w niespe\u0142na 20% tych wydatk\u00f3w<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em><a name=\"1\"><\/a><a href=\"#powr\u00f3t01\">Tabela 1, str. 23 <\/a><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po up\u0142ywie 14 lat, w roku 2007, udzia\u0142 grupy G7 w \u015bwiatowych wydatk\u00f3w na badania i rozw\u00f3j spad\u0142 z poziomu 81% do 68%, udzia\u0142 USA z 39% do 36%, za\u015b udzia\u0142 pozosta\u0142ych kraj\u00f3w \u015bwiata wzr\u00f3s\u0142 z 19% do 32%. We wzro\u015bcie tym najwi\u0119kszy udzia\u0142 maj\u0105 Chiny, kt\u00f3rych wydatki B+R zwi\u0119kszy\u0142y si\u0119 w tym okresie a\u017c 7 razy (Japonia \u2013 1,8 razy; USA \u2013 1,9; EU15 \u2013 1,8; Niemcy \u2013 1,7). Chiny znajduj\u0105 si\u0119 obecnie w \u015bcis\u0142ej \u015bwiatowej czo\u0142\u00f3wce pod wzgl\u0119dem wielko\u015bci wydatk\u00f3w na badania i rozw\u00f3j.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Technologie_zaawansowane_%E2%80%93_biotechnologia\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Technologie zaawansowane &#8211; biotechnologia<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przypadku technologii najbardziej zaawansowanych, biotechnologia uwa\u017cana jest do\u015b\u0107 powszechnie za jedn\u0105 z lokomotyw rozwoju naukowego i technicznego. Pos\u0142uguje si\u0119 wiedz\u0105 z\u00a0biochemii, mikrobiologii i\u00a0nauk in\u017cynieryjnych. Jej obszarem dzia\u0142ania jest techniczne wykorzystanie materia\u0142\u00f3w i\u00a0proces\u00f3w biologicznych, w szczeg\u00f3lno\u015bci przebiegaj\u0105cych przy udziale drobnoustroj\u00f3w, kultur tkankowych oraz biokatalizator\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nowoczesny przemys\u0142 biotechnologiczny narodzi\u0142 si\u0119 w latach siedemdziesi\u0105tych XX wieku wraz z wynalezieniem technik rekombinacji DNA. Pierwsze komercyjne produkty in\u017cynierii genetycznej pojawi\u0142y si\u0119 w latach 80. (np. syntetyczna insulina). Obecnie, absolutnie dominuj\u0105c\u0105 pozycj\u0119 zajmuje sektor biotechnologiczny USA.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em><a name=\"2\"><\/a><a href=\"#powr\u00f3t02\">Tabela 2, str. 23<\/a><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tam jest skoncentrowanych 80% \u015bwiatowych wydatk\u00f3w na badania i rozw\u00f3j i prawie 80% przychod\u00f3w \u015bwiatowego sektora biotechnologicznego. Prawie 70% wszystkich zatrudnionych w tym sektorze pracuje w USA.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Aktywnosc_patentowa\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Aktywno\u015b\u0107 patentowa<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli idzie o aktywno\u015b\u0107 patentow\u0105 odzwierciedlaj\u0105c\u0105 innowacyjno\u015b\u0107 danej gospodarki, 81% wszystkich aktualnie wa\u017cnych patent\u00f3w na \u015bwiecie przypada na sze\u015b\u0107 kraj\u00f3w: USA, Japoni\u0119, Wielk\u0105 Brytani\u0119, Niemcy, Kore\u0119 po\u0142udniow\u0105 i Francj\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em><a name=\"3\"><\/a><a href=\"#powr\u00f3t03\">Wykres 1, str. 23<\/a><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli od tej liczby odejmiemy Kore\u0119 a dodamy Kanad\u0119 i W\u0142ochy, oka\u017ce si\u0119 \u017ce kraje najbardziej rozwini\u0119te grupy G7 te\u017c posiadaj\u0105 oko\u0142o 80% wszystkich patent\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Patrz\u0105c na dane o liczbie wa\u017cnych patent\u00f3w w poszczeg\u00f3lnych krajach nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce innowacyjna jako\u015b\u0107 patent\u00f3w zarejestrowanych w r\u00f3\u017cnych biurach patentowych jest r\u00f3\u017cna. Patent patentowi jest nier\u00f3wny. Trzeba te\u017c zastrzec, \u017ce prezentowany wykres [Wykres 1] nie jest pozbawiony wad. Dla szeregu kraj\u00f3w nie s\u0105 dost\u0119pne statystyki aktualnie wa\u017cnych patent\u00f3w (np. Brazylia, Chiny, Indie, kilka kraj\u00f3w europejskich). Wykres pokazuje wi\u0119c tylko generaln\u0105 sytuacj\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ponad 40% patent\u00f3w USA nale\u017cy do os\u00f3b i firm spoza USA. Rynek patentowy USA jest bowiem szczeg\u00f3lny. Patenty przyznawane przez Urz\u0105d Patentowy USA uznawane s\u0105 za spe\u0142niaj\u0105ce najostrzejsze kryteria innowacyjno\u015bci. Analiza zagranicznych patent\u00f3w USA s\u0142u\u017cy, jak zobaczymy dalej, do por\u00f3wna\u0144 mi\u0119dzy krajami, gdy chcemy mie\u0107 por\u00f3wnywalne, co do jako\u015bci patent\u00f3w, dane o udziale tych kraj\u00f3w w \u015bwiatowej my\u015bli technologicznej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dynamika rozwoju technologicznego kraj\u00f3w rozwijaj\u0105cych si\u0119 jest bardzo zr\u00f3\u017cnicowana.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em><a name=\"4\"><\/a><a href=\"#powr\u00f3t04\">Tabela 3, str. 24<\/a><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Interesuj\u0105ce jest por\u00f3wnanie kilku kraj\u00f3w Ameryki \u0142aci\u0144skiej z kilkoma krajami Azji p\u00f3\u0142nocno wschodniej. Do por\u00f3wnania zosta\u0142y wykorzystane patenty uznawane za por\u00f3wnywalne pod wzgl\u0119dem zaawansowania zawartej w niej my\u015bli technologicznej, czyli patenty USA. Por\u00f3wnano drug\u0105 po\u0142ow\u0119 lat siedemdziesi\u0105tych z drug\u0105 po\u0142ow\u0105 lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych,<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W okresie tym, liczba patent\u00f3w mi\u0119dzynarodowych w krajach Ameryki \u0142aci\u0144skiej wzros\u0142a trzy razy a w krajach Azji p\u00f3\u0142nocno zachodniej a\u017c osiemdziesi\u0105t osiem razy. Jest to jeden z najciekawszych fenomen\u00f3w technologicznych ko\u0144ca XX wieku. Ukazuje nowy trend a mianowicie dynamiczn\u0105 ekspansj\u0119 my\u015bli technologicznej azjatyckich tygrys\u00f3w i Chin.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Historyczny_fenomen_europejski_%E2%80%93_metodologia_pomiaru\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Historyczny fenomen europejski \u2013 metodologia pomiaru<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przedstawione wy\u017cej dane s\u0105 trzema migawkowymi fotografiami aktualnego stanu zr\u00f3\u017cnicowania technologicznego \u015bwiata. Temat mo\u017cna rozwija\u0107, ale wnioski pozostan\u0105 te same. Cywilizacja zachodnia i zwesternizowana Japonia dominuj\u0105 w spos\u00f3b absolutny, cho\u0107 kraje Azji po\u0142udniowo wschodniej przejawiaj\u0105 od mniej wi\u0119cej dwudziestu lat wielk\u0105 aktywno\u015b\u0107 innowacyjn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Kiedy spojrzymy na histori\u0119, pytaj\u0105c jak dosz\u0142o do takiej dominacji Zachodu, musimy wpierw rozejrze\u0107 si\u0119 za miernikiem, przy pomocy kt\u00f3rego mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 historyczn\u0105 dynamik\u0119 zaawansowania technologicznego, efektywno\u015bci i dynamiki gospodarczej oraz jako\u015b\u0107 \u017cycia w r\u00f3\u017cnych kr\u0119gach cywilizacyjnych. Do\u015b\u0107 powszechnie za taki syntetyczny miernik uznaje si\u0119 poziom Produktu Krajowego Brutto (PKB) na g\u0142ow\u0119. Nie jest to miara doskona\u0142a, ale pokazuje efekt, kt\u00f3rego poziom zale\u017cy od realizowanego post\u0119pu technicznego i wzrostu gospodarczego. Te za\u015b warunkuj\u0105 jako\u015b\u0107 \u017cycia rozumian\u0105, jako poziom ochrony zdrowia, o\u015bwiaty, stopie\u0144 zaspokojenia potrzeb materialnych i kulturalnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Sp\u00f3jrzmy zatem na okres od roku 1000 do 1870 obserwuj\u0105c trzy wska\u017aniki: zmiany w \u0142\u0105cznym poziomie PKB poszczeg\u00f3lnych wielkich kr\u0119g\u00f3w cywilizacyjnych, dynamik\u0119 wzrostu ludno\u015bci oraz PKB na g\u0142ow\u0119. W analizie, kt\u00f3r\u0105 dalej przedstawi\u0119, pomijam pierwsze tysi\u0105clecie, kt\u00f3re z punktu widzenia wzrostu gospodarczego jest dla nas mniej interesuj\u0105ce i zamykam badanie na ko\u0144cu XIX wieku, gdy\u017c bardzo wysoka dynamika wieku XX bardzo sp\u0142aszcza linie trendu wiek\u00f3w poprzednich przez co utrudnia szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 ocen\u0119 tego, co si\u0119 w\u00f3wczas dzia\u0142o.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Taki opis drugiego tysi\u0105clecia naszej ery nie wyja\u015bni przyczyn zr\u00f3\u017cnicowania, ale uka\u017ce zmieniaj\u0105cy si\u0119 stan faktyczny. Wbrew pozorom, nie jest to sprawa banalna. Mimo, \u017ce historycznym por\u00f3wnaniom mi\u0119dzycywilizacyjnym po\u015bwi\u0119cono bardzo wiele uwagi, dopiero w ci\u0105gu ostatnich mniej wi\u0119cej trzydziestu lat zosta\u0142y podj\u0119te szeroko zakrojone prace nad kwantyfikacj\u0105 tego problemu. Sukcesy na tym polu w du\u017cej mierze s\u0105 zas\u0142ug\u0105 kilku wielkich uczonych. W\u015br\u00f3d nich na specjaln\u0105 wzmiank\u0119 zas\u0142uguje Angus Maddison, brytyjski historyk gospodarczy (Angus Maddison).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zaprezentowane dalej liczby i wykresy wymuszaj\u0105 wr\u0119cz pytanie o przyczyny, kt\u00f3re leg\u0142y u podstaw tak fenomenalnego awansu Europy i jej cywilizacyjnych odga\u0142\u0119zie\u0144 na innych kontynentach. W ten spos\u00f3b dojdziemy dalej do problemu, zwanego historycznym fenomenem lub cudem europejskim.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Produkt_Krajowy_Brutto\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Produkt Krajowy Brutto<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pierwsze, co si\u0119 rzuca w oczy, gdy patrzymy na historyczny wzrost dochodu og\u00f3\u0142em to bardzo r\u00f3\u017cna dynamika Azji i Europy z jednej strony oraz Afryki i Ameryki po\u0142udniowej z drugiej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em><a name=\"5\"><\/a><a href=\"#powr\u00f3t05\">Wykres 2, Tabela 4, str. 24-25<\/a><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od roku mniej wi\u0119cej 1500 \u015bciga si\u0119 ju\u017c tylko Azja z Europ\u0105 a m\u00f3wi\u0105c precyzyjnie, Chiny z Europ\u0105 zachodni\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Po drugie, PKB Azji w ca\u0142ym analizowanym okresie jest zdecydowanie wy\u017cszy, ale dynamika wzrostu jest wi\u0119ksza w Europie. To co widzimy w wieku XIX, to efekty z jednej strony europejskiej Rewolucji Przemys\u0142owej, a z drugiej \u2013 generalnego zastoju gospodarczego Azji. Og\u00f3\u0142em w okresie 1000-1870 PKB Europy wzr\u00f3s\u0142 37 razy, za\u015b PKB Azji tylko 5 razy. Musimy jednak pami\u0119ta\u0107 o punkcie startu. W roku 1000, PKB Azji wynosi\u0142 79 mld. USD (w cenach z 1990 r.) a PKB Europy \u2013 zaledwie 10.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dynamika wzrostu PKB og\u00f3\u0142em w przeliczeniu na \u015brednioroczne tempo wzrostu wykazuje przy tym charakterystyczne zmiany.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em><a name=\"6\"><\/a><a href=\"#powr\u00f3t06\">Tabela 5, str. 25<\/a><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W pierwszym tysi\u0105cleciu ca\u0142y \u015bwiat pozostawa\u0142 w stagnacji. Okres nast\u0119pnych 500 lat ujawnia zdecydowan\u0105 przewag\u0119 Europy zachodniej, kt\u00f3rej PKB ro\u015bnie mniej wi\u0119cej dwa razy szybciej ni\u017c PKB Azji, w tym Chin. Obiegowemu pogl\u0105dowi o stagnacji Chin zaprzeczaj\u0105 dane za kolejny okres 1500 \u2013 1820. \u015aredni roczny wzrost PKB Europy zachodniej i Chin by\u0142 w tym czasie taki sam i wynosi\u0142 0,41%. O ile jednak Europa p\u00f3\u017aniej jeszcze bardziej przyspieszy\u0142a, o tyle Chiny zapad\u0142y si\u0119 w d\u0142ugotrwa\u0142y okres kryzysu. W okresie Rewolucji Przemys\u0142owej \u015bredni roczny wzrost PKB Europy wynosi\u0142 1,65% a ten sam wska\u017anik dla Chin wynosi\u0142 &#8211; 0,37%.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Ludnosc\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Ludno\u015b\u0107<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Afryka i Ameryka po\u0142udniowa notowa\u0142y w ca\u0142ym okresie 1000 \u2013 1970 najni\u017cszy poziom ludno\u015bci. Zwraca uwag\u0119 szybko zwi\u0119kszaj\u0105ca si\u0119 r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy wielko\u015bci\u0105 populacji azjatyckiej i europejskiej. W roku 1000 wynosi\u0142a ona 150 milion\u00f3w, w roku 1870 \u2013 553 miliony.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em><a name=\"7\"><\/a><a href=\"#powr\u00f3t07\">Wykres 3, Tabela 6, str. 25<\/a><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wzrost ludno\u015bci Azji szed\u0142 krok w krok za wzrostem PKB, co by\u0142o efektem realizacji strategii maksymalizowania liczby urodze\u0144 do granic mo\u017cliwo\u015bci wytw\u00f3rczych \u015brodowiska. W Europie populacja ros\u0142a natomiast znacznie wolniej od PKB. By\u0142o to po cz\u0119\u015bci spowodowane wi\u0119kszym ni\u017c w Azji tempem wzrostu gospodarczego a po cz\u0119\u015bci, unikalnym w skali \u015bwiata, europejskim modelem ma\u0142\u017ce\u0144stwa, zapocz\u0105tkowanym w wieku XIII. Polega\u0142 on na op\u00f3\u017anieniu wieku zawierania ma\u0142\u017ce\u0144stw i faktycznym celibacie znacz\u0105cego odsetka kobiet. Zmniejszy\u0142o potencja\u0142 reprodukcji naturalnej o kilkadziesi\u0105t procent.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na wzrost liczebno\u015bci populacji europejskiej i azjatyckiej mo\u017cna te\u017c spojrze\u0107 po k\u0105tem ich dynamiki. Patrz\u0105c na zmieniaj\u0105ce si\u0119 poziomy obu populacji mo\u017cna by\u0142o odnie\u015b\u0107 mylne wra\u017cenie, \u017ce tempo wzrostu by\u0142o w Azji daleko wi\u0119ksze.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><a href=\"#powr\u00f3t07\"><em>Wykres 3, str. 25<\/em><\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Ale sp\u00f3jrzmy na wykres pokazuj\u0105cy dynamik\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em><a name=\"8\"><\/a><a href=\"#powr\u00f3t08\">Wykres 4, str. 26<\/a><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Okazuje si\u0119, \u017ce ludno\u015b\u0107 Europy ros\u0142a szybciej od azjatyckiej. To zwykle budzi zdziwienie. Musimy jednak pami\u0119ta\u0107 w bardzo r\u00f3\u017cnych punktach startu. W roku 1000 ludno\u015b\u0107 Azji liczy\u0142a sze\u015b\u0107 razy wi\u0119cej mieszka\u0144c\u00f3w ni\u017c populacja europejska. W zwi\u0105zku z tym nawet mniejsze, pocz\u0105wszy od XI wieku, przyrosty procentowe ludno\u015bci azjatyckiej owocowa\u0142y znacznie wi\u0119kszym poziomem populacji i szybkim wzrostem presji demograficznej na wci\u0105\u017c to samo \u015brodowisko.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Produkt_Krajowy_Brutto_PKB_na_glowe\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Produkt Krajowy Brutto (PKB) na g\u0142ow\u0119<a style=\"color: #000000;\" name=\"_Toc319488013\"><\/a><\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dynamika zmian w historycznych poziomach dochodu na g\u0142ow\u0119, jest wska\u017anikiem kluczowym. Do\u015b\u0107 powszechnie przyjmuje si\u0119, \u017ce o historycznym zjawisku wzrostu gospodarczego mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 w\u00f3wczas, gdy zaczyna si\u0119 w danym regionie trwa\u0142y i systematyczny wzrost dochodu na g\u0142ow\u0119. Wykres 5 pokazuje, \u017ce epoka ta zacz\u0119\u0142a si\u0119 w Europie na prze\u0142omie X i XI wieku. W tym momencie Europa wystartowa\u0142a do wy\u015bcigu z reszt\u0105 \u015bwiata pozostaj\u0105c jednak na razie w tyle, je\u015bli idzie o poziom dochodu, poziom technologiczny, stopie\u0144 rozwoju nauki itd.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em><a name=\"9\"><\/a><a href=\"#powr\u00f3t09\">Wykres 5, Tabela 7 , str. 27<\/a><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Europa zacz\u0119\u0142a zdobywa\u0107 przewag\u0119 od mniej wi\u0119cej XII wieku. M\u00f3wi\u0105c o historycznym wy\u015bcigu zawsze nale\u017cy pami\u0119ta\u0107 o tzw. Wielkim Pytaniu Needhama: dlaczego Chiny, kt\u00f3re w \u015bredniowieczu by\u0142y najnowocze\u015bniejszym pa\u0144stwem \u015bwiata, zatrzyma\u0142y si\u0119 w rozwoju i zosta\u0142y wyprzedzone przez kraje Europy Zachodniej? Pytanie to streszcza problem historycznego wy\u015bcigu mi\u0119dzycywilizacyjnego, gdy\u017c de facto bra\u0142o w nim udzia\u0142 tylko dw\u00f3ch zawodnik\u00f3w: Europa zachodnia i Chiny.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">O ile w okolicach V wieku n.e. oba regiony, tzn. Europa zachodnia i Chiny mia\u0142y bardzo podobny poziom dochodu na g\u0142ow\u0119,<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em><a name=\"10\"><\/a><a href=\"#powr\u00f3t10\">Wykres 6, str. 28<\/a><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">w Europie spad\u0142 on nast\u0119pnie w burzliwym czasie rozpadu cesarstwa rzymskiego, okresie atak\u00f3w nomad\u00f3w ze Wschodu, Skandynaw\u00f3w z p\u00f3\u0142nocy i muzu\u0142man\u00f3w z po\u0142udnia. Uspokojenie sytuacji i przywr\u00f3cenie porz\u0105dku od XI wieku zapocz\u0105tkowa\u0142o now\u0105 epok\u0119. Od tej pory PKB na g\u0142ow\u0119 ro\u015bnie ju\u017c nieprzerwanie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Co do Chin, po okresie stagnacji PKB na g\u0142ow\u0119 w pierwszym tysi\u0105cleciu naszej ery, nasta\u0142a w latach 960-1279 n.e. prorozwojowo nastawiona dynastia Sung. Okres jej panowania zaowocowa\u0142 wzrostem PKB na g\u0142ow\u0119. Lecz od najazdu Mongo\u0142\u00f3w w XIII wieku sko\u0144czy\u0142 si\u0119 realny wzrost gospodarczy. Ca\u0142y wzrost dochodu, do\u015b\u0107 szybki w okresie 1000 \u2013 1800 (oko\u0142o pi\u0119ciokrotny wzrost PKB) nad\u0105\u017ca\u0142 jedynie za wzrostem ludno\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Patrz\u0105c na azjatycki wzrost PKB og\u00f3\u0142em i wzrost ludno\u015bci w tym regionie, nie wolno ulega\u0107 pokusie gdybania, jak m\u00f3g\u0142by wygl\u0105da\u0107 wy\u015bcig Wschodu z Zachodem, gdyby realizacji azjatyckiego wzrostu nie towarzyszy\u0142 tak wielki przyrost ludno\u015bci. Oba elementy: wzrost PKB w Azji i wzrost populacji by\u0142y bowiem dwiema stronami tego samego medalu. Azjatycki wzrost realizowany by\u0142 dzi\u0119ki specyficznej strategii innowacyjnej, wykorzystuj\u0105cej ogromne masy ludzi, np. dzi\u0119ki wprowadzeniu nowych, szybciej dojrzewaj\u0105cych odmian ry\u017cu, co pozwoli\u0142o na zbieranie co roku dw\u00f3ch plon\u00f3w a nie jednego. Umo\u017cliwi\u0142o to znaczny wzrost ludno\u015bci, ale i wymaga\u0142o wielkich nak\u0142ad\u00f3w pracy.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli chcieliby\u015bmy podsumowa\u0107 przedstawione wykresy odno\u015bnie wielko\u015bci populacji, dochodu og\u00f3\u0142em i dochodu na g\u0142ow\u0119, jedna z wa\u017cnych konkluzji brzmi: Europa wyprzedzi\u0142a Azj\u0119 nie z powodu mniejszego ni\u017c w Azji tempa przyrostu naturalnego, bo by\u0142o ono w Europie wy\u017csze, ale w efekcie realizowania znacznie szybszego ni\u017c w Azji wzrostu gospodarczego og\u00f3\u0142em.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Fenomen_europejski_%E2%80%93_problemy_i_glowne_pytania\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Fenomen europejski \u2013 problemy i g\u0142\u00f3wne pytania<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Przedstawione wy\u017cej dane pokazuj\u0105 wyj\u0105tkow\u0105 historyczn\u0105 dynamik\u0119 rozwoju Europy na tle innych wielkich cywilizacji \u015bwiata.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wyja\u015bnienie tego fenomenu kieruje uwag\u0119 badaczy na takie obszary problemowe jak nauka, technologia, gospodarka, uwarunkowania \u015brodowiskowe, uzbrojenie i techniki militarne, religia i Ko\u015bci\u00f3\u0142, struktury instytucjonalne oraz szcz\u0119\u015bliwe trafy. Ma osobn\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje sprawa kwantyfikacji europejskiego fenomenu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dyskutuj\u0105c historyczne zjawisko wyj\u0105tkowej dynamiki Europy w drugim tysi\u0105cleciu naszej ery, nie ma jednak zgody w\u015br\u00f3d dyskutuj\u0105cych, jakie zagadnienia s\u0105 szczeg\u00f3lnie wa\u017cne, dlaczego w\u0142a\u015bnie te a nie inne, co nale\u017cy t\u0142umaczy\u0107 a co jest oczywiste itd. W du\u017cej mierze wynika to z r\u00f3\u017cnic w wyznawanych stanowiskach filozoficznych. Dziedzina historii nie jest ateoretycznym gromadzeniem fakt\u00f3w, lecz selekcj\u0105 materia\u0142u w oparciu o przyj\u0119t\u0105 koncepcj\u0119 teoretyczn\u0105. Koncepcje te rodz\u0105 si\u0119 mniej lub bardziej spontanicznie a rejestruje je oraz \u015bwiadomie rozwija dziedzina zwan\u0105 filozofi\u0105 historii. W debacie nad fenomenem europejskim \u015bcieraj\u0105 si\u0119 jednak nie tylko zwolennicy r\u00f3\u017cnych szk\u00f3\u0142 teoretycznych, na przyk\u0142ad ci, kt\u00f3rzy dynamik\u0119 historyczn\u0105 t\u0142umacz\u0105 na mod\u0142\u0119 postmarksistowsk\u0105 (zjawiska kulturowe epifenomenem proces\u00f3w gospodarczych i technologicznych) lub postheglowsk\u0105 (odwrotnie). Debata jest tak\u017ce polem starcia politycznego i ideologicznego. Zderzenie rewizjonist\u00f3w, o kt\u00f3rych ju\u017c wspomnia\u0142em z tymi, kt\u00f3rych nazwali oni eurocentrystami jest tego przyk\u0142adem.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Nauka\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Nauka<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Teza klasyczna brzmi, \u017ce to w Europie i nigdzie indziej powsta\u0142o zjawisko, kt\u00f3re obecnie nazywamy nauk\u0105. Wymaga to uprzedniego zdefiniowania poj\u0119cia nauki lub nauki nowo\u017cytnej. Historycy powinni tu szeroko korzysta\u0107 z dorobku filozofii nauki, ale nie wydaje si\u0119, by wielu tak czyni\u0142o. Mamy wi\u0119c spor\u0105 dowolno\u015b\u0107 w definiowaniu tego kluczowego poj\u0119cia, cho\u0107 cz\u0119sto wymienia si\u0119 jako wyr\u00f3\u017cnik nauki nowo\u017cytnej, formu\u0142owanie og\u00f3lnych teorii z wykorzystaniem metod eksperymentalnych, obserwacji, u\u017cyciem narz\u0119dzi matematycznych i logiki. Mimo tych niedostatk\u00f3w, ma\u0142o kto kwestionuje, \u017ce ostatecznie nauka w jej nowoczesnej postaci zosta\u0142a stworzona na Zachodzie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Stosunkowo du\u017co miejsca zajmuj\u0105 por\u00f3wnania mi\u0119dzycywilizacyjne a tak\u017ce analizy wskazuj\u0105ce r\u00f3\u017cnice i podobie\u0144stwa mi\u0119dzy europejsk\u0105 nauk\u0105 nowo\u017cytn\u0105 i nauk\u0105 staro\u017cytnej Grecji. Na czo\u0142o tej komparatystyki wybija si\u0119 fundamentalne dzie\u0142o Josepha Needhama o nauce i technologii w cywilizacji chi\u0144skiej, kt\u00f3rego kolejne tomy zacz\u0119\u0142y si\u0119 ukazywa\u0107 od roku 1954. Inna literatura por\u00f3wnawcza jest obszerna, ale cz\u0119sto krytykowana za rozbie\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy dobr\u0105 znajomo\u015bci\u0105 faktografii odno\u015bnie Europy (Zachodu) i powierzchown\u0105 wiedz\u0105 o nauce dalekowschodniej, cz\u0119sto zast\u0119powan\u0105 intuicj\u0105 a nawet zbiorem frazes\u00f3w. Jednak w ci\u0105gu ostatnich 20-30 lat coraz bogatsza oraz lepsza merytorycznie literatura o historii nauki w krajach Azji jest efektem pracy rosn\u0105cej grupy naukowc\u00f3w ameryka\u0144skich pochodzenia azjatyckiego a tak\u017ce azjatyckich o\u015brodk\u00f3w naukowych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Osobn\u0105 kwesti\u0105 jest dociekanie przyczyn, dlaczego Europa stworzy\u0142a tak sprzyjaj\u0105ce rozwojowi nauki \u015brodowisko. Klasycznymi polami por\u00f3wna\u0144 jest obszar islamu, Indie i Chiny. Okre\u015blaj\u0105c czynniki sprzyjaj\u0105ce inkubacji nauki w Europie a demotywuj\u0105ce w d\u0142ugiej perspektywie rozw\u00f3j nauki w innych cywilizacjach, wi\u0119kszo\u015b\u0107 badaczy oscyluje mi\u0119dzy dwiema koncepcjami teoretycznymi: eksternalistyczn\u0105 lub internalistyczn\u0105.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Eksternali\u015bci (m.in. Thomas Kuhn, John Bernal), czyli zwolennicy czynnik\u00f3w zewn\u0119trznych, akcentuj\u0105 w tworzeniu nauki rol\u0119 zewn\u0119trznych stymulator\u00f3w, kt\u00f3re tworz\u0105 presj\u0119 na \u015brodowisko naukowe, by koncentrowa\u0142o ono swoj\u0105 uwag\u0119, czas i prace na pewnych wybranych obszarach aktywno\u015bci badawczej. Stymulacje biegn\u0105 m.in. ze sfery polityki, gospodarki, sektora militarnego. Przyk\u0142adami takiej presji s\u0105, zdaniem eksternalist\u00f3w, potrzeby precyzyjnej nawigacji zwi\u0105zane z zamorsk\u0105 ekspansj\u0105 europejsk\u0105 czy nieustanny wewn\u0105trzeuropejski wy\u015bcig zbroje\u0144. Oddzia\u0142ywanie negatywne to na przyk\u0142ad d\u0142awienie swobody bada\u0144 ze strony silnych instytucji religijnych (islam) lub przyci\u0105gaj\u0105ca najzdolniejsze jednostki selekcja do elity biurokratycznej, kt\u00f3ra premiuje inne umiej\u0119tno\u015bci ni\u017c te potrzebne dla rozwoju nauki (Chiny). W wersji silnej eksternalizm nawi\u0105zuje do marksizmu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Z kolei internali\u015bci (m.in. Imre Lakatos, Elie Zahar) podkre\u015blaj\u0105 wag\u0119 autonomicznej logiki rozwoju nauki. W ich przekonaniu, je\u015bli tylko istniej\u0105 odpowiednie warunki brzegowe, jak sprzyjaj\u0105cy klimat polityczny, relatywna swoboda my\u015bli, odpowiednie finansowanie i ramy organizacyjne, w\u00f3wczas dzia\u0142aj\u0105ce w tym otoczeniu \u015brodowisko naukowe ma du\u017ce szanse samoistnie generowa\u0107 coraz lepsze koncepcje teoretyczne. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 heliocentryczna teoria Kopernika. By\u0142a ona logiczn\u0105 odpowiedzi\u0105 na rosn\u0105ce niezadowolenie \u015brodowiska naukowego z teorii Ptolemeusza i fizyki Arystotelesa. Niezadowolenie to za\u015b wynika\u0142o z coraz szerzej odczuwanego problemu anomalii, czyli zjawisk, kt\u00f3re by\u0142y obserwowane, ale kt\u00f3re albo nie by\u0142y wyja\u015bniane przez te teorie albo by\u0142y wr\u0119cz z nimi niezgodne.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W tej w\u0142a\u015bnie konwencji: eksternalizm \u2013 internalizm, por\u00f3wnywane s\u0105 z Europ\u0105 obszary islamu, Indii i Chin.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W ci\u0105gu ostatnich lat coraz wyra\u017aniej te\u017c zaznacza swoj\u0105 obecno\u015b\u0107 wskazywanie religijnych korzeni nauki nowo\u017cytnej a m\u00f3wi\u0105c precyzyjnie, specyficznie chrze\u015bcija\u0144skiego postrzegania natury Wszech\u015bwiata. Powiemy o tym dalej, omawiaj\u0105c religijne uwarunkowania fenomenu europejskiego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Inne kwestie zwi\u0105zane z nauk\u0105 europejsk\u0105, kt\u00f3re s\u0105 przedmiotem badania w ramach dyscypliny <em>historia \u015bwiata<\/em> mo\u017cna sformu\u0142owa\u0107 jako pr\u00f3by udzielenia odpowiedzi na pytania: kiedy nauka europejska zacz\u0119\u0142a si\u0119 przyczynia\u0107 do przyspieszenia gospodarczego Europy? Kiedy nauka sta\u0142a si\u0119 stymulatorem rozwoju technologicznego (m.in. Clifford Bekar, Richard Lipsey)? Jak\u0105 rol\u0119 w rozwoju nauki nowo\u017cytnej odegra\u0142o \u015aredniowiecze?<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Technologia\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Technologia<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wielka aktywno\u015b\u0107 innowacyjna Europejczyk\u00f3w i dominacja technologiczna Europy to dwa wielkie zagadnienia, kt\u00f3re zaprz\u0105taj\u0105 uwag\u0119 historyk\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dyskusja o historii technologii toczy si\u0119 wok\u00f3\u0142 pyta\u0144: jakie by\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142a europejskiej aktywno\u015bci innowacyjnej w kolejnych okresach historycznych. Mo\u017cna tu wyr\u00f3\u017cni\u0107 pierwsze tysi\u0105clecie naszej ery, wieki XI-XV, okres kapitalizmu handlowego w wiekach XVI-XVIII, epok\u0119 Rewolucji Przemys\u0142owej w wiekach XVIII-XIX i czasy wsp\u00f3\u0142czesne. Kolejne pytanie stawia zagadnienie, od kiedy Europ\u0119 cechuje wzmo\u017cona aktywno\u015b\u0107 innowacyjna. Czy mo\u017cna j\u0105 tak\u017ce obserwowa\u0107 w okresie przed innowacyjn\u0105 eksplozj\u0105 \u015bredniowieczn\u0105 w wiekach X \u2013 XII i na ile by\u0142a to aktywno\u015b\u0107 oryginalna a na ile efekt transfer\u00f3w technologicznych z innych kr\u0119g\u00f3w cywilizacyjnych? Wa\u017cna kwestia to przyczyny stopniowego hamowania innowacyjno\u015bci azjatyckiej. Dotyczy to g\u0142\u00f3wnie Chin, bo inne cz\u0119\u015bci Azji niemal zawsze by\u0142y w tyle. To ostatnie pytanie sprowadza si\u0119 niekiedy do innego: dlaczego w Chinach nie nast\u0105pi\u0142a Rewolucja Przemys\u0142owa? Czy powodem by\u0142 niedorozw\u00f3j nauki chi\u0144skiej, kt\u00f3ra zastyg\u0142a w fazie przednowo\u017cytnej czy te\u017c brak \u0142atwo dost\u0119pnego podstawowego surowca tej fazy rozwoju, czyli w\u0119gla (Kenneth Pomeranz)? Pyta\u0144 jest wi\u0119cej. Jedno z ciekawszych dotyczy zwi\u0105zk\u00f3w pomi\u0119dzy aktywno\u015bci\u0105 innowacyjn\u0105 spo\u0142ecze\u0144stw przedprzemys\u0142owych a wielko\u015bci\u0105 danej populacji (Justin Yifu Lin) Hipoteza ta g\u0142osi, \u017ce liczba innowacji technicznych bazuj\u0105cych w\u00f3wczas wy\u0142\u0105cznie na praktyce i powstaj\u0105cych metod\u0105 pr\u00f3b i b\u0142\u0119d\u00f3w premiowa\u0142a spo\u0142ecze\u0144stwa liczebniejsze. Im wi\u0119ksza populacja, tym statystycznie wi\u0119cej szans na powstanie wi\u0119kszej liczby innowacji. Znaczenie wielko\u015bci populacji zacz\u0119\u0142o male\u0107 wraz z rosn\u0105ca roli nauki, jako stymulatora rozwoju technologicznego.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nieco bli\u017csz\u0105 relacj\u0119 z dyskusji na temat \u017ar\u00f3de\u0142 innowacyjno\u015bci przedstawi\u0119 w ko\u0144cowej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Gospodarka\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Gospodarka<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Gospodarka mo\u017ce tworzy\u0107 ssanie technologiczne lub zniech\u0119ca\u0107 do innowacji. Mo\u017ce efektywnie lub s\u0142abo mobilizowa\u0107 \u015brodki na rozw\u00f3j. Dlaczego w Europie powsta\u0142a proinnowacyjna rynkowa gospodarka kapitalistyczna a w innych kr\u0119gach kulturowych presja ku innowacjom by\u0142a s\u0142absza? Dlaczego od wieku XI, wzrost gospodarczy w Europie sta\u0142 si\u0119 zjawiskiem trwa\u0142ym (m.in. Jan van Zanden, Angus Maddison), czego nie mo\u017cna powiedzie\u0107 o \u017cadnej innej cywilizacji okresu 1000 \u2013 1900 n.e.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pocz\u0105wszy od lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku mo\u017cna dostrzec charakterystyczn\u0105 ewolucj\u0119 pogl\u0105d\u00f3w teoretyk\u00f3w ekonomii na ten temat (Wolfgang Kasper). Podkre\u015blanie znaczenia kapita\u0142u (g\u0142\u00f3wnie inwestycji rzeczowych) we wzro\u015bcie gospodarczym ust\u0105pi\u0142o miejsca spojrzeniu na wiod\u0105c\u0105 rol\u0119 innowacji. W dalszej kolejno\u015bci odkryto kluczowe znaczenie kapita\u0142u ludzkiego w stymulowaniu wzrostu. Nast\u0119pnie, za g\u0142\u00f3wny katalizator proces\u00f3w gospodarczych uznano przedsi\u0119biorc\u00f3w, kt\u00f3rzy motywowani ekstra zyskami podejmuj\u0105 ryzyko wdra\u017caj\u0105c rokuj\u0105ce nadziej\u0119, ale niesprawdzone na szersz\u0105 skal\u0119, innowacje. Od lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku siln\u0105 pozycj\u0119 obj\u0119\u0142a instytucjonalna teoria wzrostu. Zwraca ona uwag\u0119 na instytucje, czyli zbiory zasad post\u0119powania, kt\u00f3re s\u0105 swoistym software\u2019m, kt\u00f3ry pomaga lub przeszkadza w efektywnym wykorzystaniu hardware\u2019u, czyli kapita\u0142u, pracy i zasob\u00f3w naturalnych. W tym uj\u0119ciu Europa tworzy\u0142a od wiek\u00f3w \u015brednich najlepsze ramy instytucjonalne wzrostu. Powiemy o tym nieco wi\u0119cej przy omawianiu tematu struktur instytucjonalnych jako determinancie europejskiego fenomenu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dyskusja nad gospodarczymi aspektami fenomenu europejskiego koncentruje si\u0119 tak\u017ce nad pytaniami: co by\u0142o \u017ar\u00f3d\u0142em europejskiego przyspieszenia gospodarczego w kolejnych okresach historycznych? Jaka by\u0142a rola Ameryk i Afryki w przyspieszeniu gospodarczym Europy? Jak\u0105 rol\u0119 we wzro\u015bcie gospodarczym Europy odegra\u0142a instytucja w\u0142asno\u015bci prywatnej, rynku i demokracji?<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Na osobn\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje budowa ekonomicznych teorii wzrostu d\u0142ugookresowego (Douglass North, Avner Greif, Stephen Broadberry &amp; Bishnupriya Gupta). Idzie o wyja\u015bnienie teoretyczne jak dochodzi\u0142o, b\u0105d\u017a nie, do historycznego zjawiska wzrostu gospodarczego. Wykorzystuj\u0105c coraz bogatsze dane liczbowe z odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci i r\u00f3\u017cnych kr\u0119g\u00f3w cywilizacyjnych, budowane s\u0105 modele matematyczne. Bior\u0105 one pod uwag\u0119 r\u00f3\u017cne zmienne (wielko\u015b\u0107 populacji, wielko\u015b\u0107 rynku pracy, p\u0142ace realne, produktywno\u015b\u0107 kapita\u0142u rzeczowego, jako\u015b\u0107 kapita\u0142u ludzkiego itp.). Jest to podej\u015bcie szeroko wykorzystuj\u0105ce istniej\u0105c\u0105 ju\u017c aparatur\u0119 ekonomii matematycznej do analiz historycznych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">W przypadku aspekt\u00f3w gospodarczych europejskiego fenomenu istnieje bardzo du\u017co zagadnie\u0144 szczeg\u00f3\u0142owych, kt\u00f3re cz\u0119\u015bciowo mieszcz\u0105 si\u0119 w pytaniach wymienionych wy\u017cej. Jednym z zagadnie\u0144 odkrytych stosunkowo niedawno jest du\u017ce znaczenie, jakie w stymulowaniu wzrostu gospodarczego mia\u0142 w XIX i XX wieku mia\u0142 proces centralizowania, formalizowania i ujednolicania system\u00f3w rejestracji praw w\u0142asno\u015bci (Hernando de Soto)<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Uwarunkowania_srodowiskowe\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Uwarunkowania \u015brodowiskowe<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Klimat, struktura gleb, ukszta\u0142towanie terenu (m.in. Ping Chen, Eric Jones, Karl Wittfogel) nale\u017c\u0105 do czynnik\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 sprzyja\u0107 powstaniu albo jednolitych scentralizowanych imperi\u00f3w (Chiny, Indie, Bliski Wsch\u00f3d) albo, jak by\u0142o w przypadku Europy, wielocentrowej struktury ekonomicznej konkurencyjnych jednostek polityczno \u2013 terytorialnych. Klimat i struktura gleb mo\u017ce te\u017c sprzyja\u0107 okre\u015blonej strategii reprodukcji naturalnej, zach\u0119caj\u0105cej lub nie do maksymalizowania liczby potomstwa. Zach\u0119t\u0105 do maksymalizowania potomstwa mo\u017ce te\u017c by\u0107 stosunkowa wysoka cz\u0119sto\u015b\u0107 katastrof naturalnych (powodzie, tajfuny itd.), po kt\u00f3rych trzeba jak najwi\u0119kszej liczby r\u0105k do szybkiej odbudowy zniszcze\u0144.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Tak pojmowane ekologiczne determinanty zadomowi\u0142y si\u0119 na sta\u0142e w wyja\u015bnieniach tempa historycznego rozwoju r\u00f3\u017cnych cywilizacji i zast\u0105pi\u0142y m.in. wcze\u015bniejsze, post-marksistowskie koncepcje Karla Wittfogela o tzw. wschodnich imperiach hydraulicznych.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Uzbrojenie_i_technika_militarna\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Uzbrojenie i technika militarna<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niew\u0105tpliwie Europa sw\u0105 dominacj\u0119 zawdzi\u0119cza tak\u017ce supremacji wojskowej. Wiele napisano o kluczowych w tej mierze innowacjach (Geoffrey Parker, Jeremy Black). Strzemi\u0119 i wysokie siod\u0142o zdecydowanie zmieni\u0142o w wiekach VIII &#8211; XI si\u0142\u0119 armii europejskich stoj\u0105cych vis \u00e1 vis armii muzu\u0142ma\u0144skich i hord azjatyckich. Karawela i przewaga techniki nawigacyjnej zapewni\u0142a morsk\u0105 dominacj\u0119 Europy we wczesnej epoce nowo\u017cytnej. Jako\u015b\u0107 uzbrojenia, wyrafinowana logistyka i organizacja armii zapewni\u0142a od p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza przewag\u0119 Europy w wojnach mi\u0119dzycywilizacyjnych. Te fakty s\u0105 znane. Kluczowe pytania dotycz\u0105 przyczyn powstania tej przewagi i jej faktycznego znaczenia w zdobyciu strategicznej supremacji. Du\u017co uwagi po\u015bwi\u0119ca si\u0119 tu roli nieustannemu wy\u015bcigowi zbroje\u0144 w Europie, co prowadzi\u0142o nie tylko do coraz skuteczniejszego uzbrojenia, ale i do coraz efektywniejszej i wydajnej jego produkcji (Philip Hoffman).<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Debata wok\u00f3\u0142 roli technik wojskowych i uzbrojenia w tworzeniu europejskiej przewagi stara si\u0119 wi\u0119c odpowiedzie\u0107 na pytania: jaka by\u0142a rola techniki wojskowej i uzbrojenia w awansie nowo\u017cytnej Europy do pozycji lidera gospodarczego i politycznego? Jakie elementy uzbrojenia i technik wojskowych odegra\u0142y, i kiedy, najwi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 w tworzeniu europejskiej przewagi na arenie mi\u0119dzynarodowej? Od kiedy datuje si\u0119 przewaga militarna Europy? Jakie elementy uzbrojenia i technologii militarnych by\u0142y wynalazkiem europejskim a jakie Europa przej\u0119\u0142a od innych oraz kiedy to nast\u0105pi\u0142o?<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Religia_i_Kosciol\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Religia i Ko\u015bci\u00f3\u0142<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Do niedawna by\u0142 to jeden z bardziej kontrowersyjnych czynnik\u00f3w w analizie uwarunkowa\u0144 rozwoju. Do zasadniczych przyczyn zachodniej dominacji zaliczano przewa\u017cnie technologi\u0119 i prywatn\u0105 gospodark\u0119 rynkow\u0105. Ostatnio coraz cz\u0119\u015bciej m\u00f3wi si\u0119 jednak o kulturze, strukturze instytucjonalnej i warto\u015bciach Zachodu zakotwiczonych w chrze\u015bcija\u0144stwie. Rola chrze\u015bcija\u0144stwa postrzegana jest r\u00f3\u017cnie. Widzi si\u0119 w nim dominuj\u0105c\u0105 ideologi\u0119, kt\u00f3ra poprzez specyficzne postrzeganie i ocen\u0119 \u015bwiata umo\u017cliwi\u0142a powstanie nauki. Bowiem racjonalny B\u00f3g chrze\u015bcija\u0144stwa, zdecydowanie odmienny od kapry\u015bnych i nieprzewidywalnych b\u00f3stw innych wielkich religii, stworzy\u0142 wszech\u015bwiat r\u00f3wnie racjonalny, co On sam, rz\u0105dzony sta\u0142ymi, niezmiennymi i obiektywnymi prawami. Takie za\u015b postrzeganie \u015bwiata by\u0142o pierwszym i koniecznym, cho\u0107 nie wystarczaj\u0105cym warunkiem powstania nauki. Tylko wiara w istnienie sta\u0142ych zasad dzia\u0142ania Wszech\u015bwiata pozwala podj\u0105\u0107 wysi\u0142ek ich odkrywania (Stanley Jaki). Niekt\u00f3rzy wskazuj\u0105 na skrajnie antropocentryczny charakter ideologii chrze\u015bcija\u0144skiej, jako usprawiedliwienie, uzasadnienie i impuls do rozwoju europejskiej technologii (Lynn White, Philipp Pattberg). Inni (Eric Snow) sk\u0142onni s\u0105 raczej widzie\u0107 w chrze\u015bcija\u0144stwie filtr, kt\u00f3ry umo\u017cliwi\u0142 przenikni\u0119cie do Europy racjonalnych element\u00f3w spu\u015bcizny staro\u017cytnej blokuj\u0105c zarazem elementy antynaukowe (animizm, czas cykliczny itp.). Jeszcze inni badacze zwracaj\u0105 uwag\u0119 nie tyle na sam\u0105 doktryn\u0119, co na Ko\u015bci\u00f3\u0142, w kt\u00f3rym, z racji jego bogactwa i uwik\u0142ania w \u015bwieckie interesy, zawsze siln\u0105 pozycj\u0119 mia\u0142 nurt rozumiej\u0105cy rynkowe i wczesnokapitalistyczne przemiany oraz sprzyjaj\u0105cy im (Rodney Stark). Generalnie, pozytywna rola religii i Ko\u015bcio\u0142a w powstaniu pot\u0119\u017cnej Europy zosta\u0142a odkryta w du\u017cej mierze dzi\u0119ki badaczom z kr\u0119gu instytucjonalnej teorii wzrostu, o kt\u00f3rej m\u00f3wili\u015bmy wcze\u015bniej.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dyskusja o roli religii i Ko\u015bcio\u0142a w powstaniu fenomenu europejskiego obejmuje te\u017c inne zagadnienia: wp\u0142yw chrze\u015bcija\u0144stwa i Ko\u015bcio\u0142a na dynamizm europejski, poprzez stworzenie systemu wy\u017cszej edukacji czy ujednolicenie \u0142aciny jako no\u015bnika informacji (Ulrich Blum, Leonard Dudley), stymulowanie w okresie \u015bredniowiecza rozwoju technologicznego Europy poprzez dzia\u0142alno\u015b\u0107 klasztor\u00f3w w dziedzinie edukacji technicznej, wdra\u017cania nowych technologii i upowszechniania wiedzy o innowacjach (Thomas Woods), zbudowanie podstaw kultury indywidualizmu przez zniszczenie rozleg\u0142ych system\u00f3w pokrewie\u0144stwa (Pierre Chaunu, Jack Goody), znaczenie odseparowania systemu instytucji religijnych i \u015bwieckich instytucji politycznych.<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Struktury_instytucjonalne\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Struktury instytucjonalne<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Coraz bogatsza jest debata nad zwi\u0105zkiem mi\u0119dzy dynamizmem europejskim a strukturami instytucjonalnymi, jakie si\u0119 historycznie rozwija\u0142y na naszym kontynencie (m.in. Douglass North, Avner Greif, Joel Mokyr). Generalnie, uznaje si\u0119, \u017ce Europ\u0119 cechowa\u0142 unikalny stopie\u0144 post\u0119pu instytucjonalnego definiowanego jako systematyczne zmniejszanie zakresu dzia\u0142alno\u015bci typu rent-seeking (osi\u0105ganie nieekwiwalentnych do wk\u0142adu korzy\u015bci ekonomicznych dzi\u0119ki posiadaniu w\u0142adzy, kontakt\u00f3w, monopolu, mo\u017cliwo\u015bci korumpowania itd.). Historycznie, ograniczanie rent-seeking wi\u0105za\u0142o si\u0119 z wprowadzaniem instytucji kapitalistycznych ograniczaj\u0105cych feudalne, autokratyczne zasady \u017cycia publicznego. W\u015br\u00f3d wczesnokapitalistycznych instytucji dynamizuj\u0105cych w okresie \u015bredniowiecza gospodark\u0119 europejsk\u0105 wymienia si\u0119 m.in. weksel, dyskonto i banki dyskontowe, sp\u00f3\u0142k\u0119 akcyjn\u0105 (dywersyfikacja ryzyka), bankowo\u015b\u0107, ubezpieczenia morskie, powstanie jednolitego prawa handlowego, zasady chroni\u0105ce zagranicznych kupc\u00f3w, regulacje cechowe.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Analizy historycznego rozwoju instytucji europejskich kieruj\u0105 uwag\u0119 badaczy na pytanie, czym si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0142y historyczne te instytucje i organizacje od instytucji i organizacji w innych kr\u0119gach cywilizacyjnych? Jakie by\u0142y tego przyczyny? Jak\u0105 rol\u0119 mia\u0142o w tej ewolucji wielocentrowego systemu europejskiego w por\u00f3wnaniu ze scentralizowanymi, monolitycznymi imperiami azjatyckimi? Jakie s\u0105 zwi\u0105zki mi\u0119dzy demokracj\u0105, kapitalizmem i chrze\u015bcija\u0144stwem a rozwojem gospodarczo technologicznym Europy?<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Zdarzenia_przypadkowe\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Zdarzenia przypadkowe<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Historia to nie zegarek. Pokazuj\u0105c mechanizmy rozwoju Zachodu nie wolno wpada\u0107 w przesadny determinizm. Trzeba wskaza\u0107 szereg zdarze\u0144 historycznych, bez kt\u00f3rych nie osi\u0105gn\u0119liby\u015bmy sukcesu, jaki sta\u0142 si\u0119 naszym udzia\u0142em. Ale nie nale\u017cy te\u017c, jak to czyni\u0105 rewizjoni\u015bci, uzna\u0107 serii przypadkowych zdarze\u0144 za istot\u0119 tego, co t\u0142umaczy genez\u0119 europejskiego fenomenu. Zw\u0142aszcza, \u017ce liczbowy obraz historycznych proces\u00f3w gospodarczych przeczy takiej tezie.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Dyskutowane pytania s\u0105 wi\u0119c nast\u0119puj\u0105ce: jakie wydarzenia w historii Europy mo\u017cna uzna\u0107 za przypadkowe, szcz\u0119\u015bliwe trafy, bez kt\u00f3rych Europa w og\u00f3le nie wkroczy\u0142aby na drog\u0119 dynamicznego rozwoju albo jej po\u015bcig za bardziej zaawansowanymi cywilizacjami by\u0142by znacznie op\u00f3\u017aniony? Czy spogl\u0105daj\u0105c na histori\u0119 Europy wydarzenia przypadkowe odegra\u0142y w niej znacz\u0105c\u0105 rol\u0119? Co rozumiemy pod poj\u0119ciem zdarzenie przypadkowe lub szcz\u0119\u015bliwy traf?<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Problem_kwantyfikacji_fenomenu_europejskiego\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Problem kwantyfikacji fenomenu europejskiego<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pozornie jest to kwestia techniczna, ale ma du\u017ce, merytoryczne znaczenie w dyskusji nad fenomenem europejskim. Ostatecznie bowiem, fenomen ten powinien znale\u017a\u0107 odbicie liczbowe w por\u00f3wnaniach mi\u0119dzywilizacyjnych.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niekt\u00f3re z wa\u017cnych pyta\u0144 dyskutowanych w literaturze brzmi\u0105 nast\u0119puj\u0105co: jakie s\u0105 istotne mierniki s\u0142u\u017c\u0105ce do por\u00f3wnania historycznej dynamiki mi\u0119dzycywilizacyjnej? Jaki jest stopie\u0144 wiarygodno\u015bci szacunk\u00f3w makroekonomicznych analiz historycznych? Co powinno by\u0107 por\u00f3wnywane w historycznej analizie mi\u0119dzycywilizacyjnej? Czy ca\u0142e cywilizacje, np. wielkie wschodnie imperia i Europa zachodnia traktowane jako ca\u0142o\u015bci, czy raczej ich sk\u0142adowe, np. najbardziej rozwini\u0119te kraje europejskie i najbardziej rozwini\u0119te regiony Chin, m.in. Wielka Brytania i region Klangnan basenu Jangcy lub Holandia i region Syczuan? Czy prace szko\u0142y rewizjonistycznej (krytykuj\u0105cej prace klasyczne za ich eurocentryzm) s\u0105 wiarygodne pod wzgl\u0119dem przedstawionych w nich analiz liczbowych?<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Inne_problemy\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Inne problemy<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Wymienione wy\u017cej obszary problemowe nie stanowi\u0105 oczywi\u015bcie wyczerpuj\u0105cej listy dyskutowanych w zwi\u0105zku z fenomenem europejskim kwestii. Wspomnijmy zatem dla porz\u0105dku kilka innych czynnik\u00f3w, spo\u015br\u00f3d uznawanych za maj\u0105cych wa\u017cne znaczenie w budowie unikalnego charakteru Europy: powstanie efektywnej gospodarki kapitalistycznej, charakterystyczny model miejskiej urbanizacji, rozw\u00f3j prawa, powstanie skonsolidowanych terytorialnie pa\u0144stw narodowych, legitymizowanych poprzez uk\u0142ady reprezentatywne i konstytucyjne, \u017cywa i masowa kultura pisana, wzrost handlu mi\u0119dzynarodowego, zasoby Nowego \u015awiata.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Fenomen_europejski_%E2%80%93_osie_polemik_teoretycznych\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Fenomen europejski \u2013 osie polemik teoretycznych<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nie kwestionuj\u0105c historycznego awansu nowo\u017cytnej Europy do pozycji \u015bwiatowego lidera gospodarczego, technologicznego i wojskowego, gor\u0105ce dyskusje i polemiki dotycz\u0105 przyczyn, chronologii i mechanizmu tego procesu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Chcia\u0142bym kr\u00f3tko przedstawi\u0107 niekt\u00f3re z istotnych polemicznych osi tych dyskusji. Musz\u0119 zastrzec, \u017ce przeciwstawne stanowiska nie s\u0105 r\u00f3wnorz\u0119dne co do liczby ich zwolennik\u00f3w ani, w moim przekonaniu, co do si\u0142y argument\u00f3w.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Niekt\u00f3re z pokazanych tu o\u015b polemik zaz\u0119biaj\u0105 si\u0119, nachodz\u0105 na siebie. Przeciwstawione sobie stanowiska przewa\u017cnie te\u017c nie wykluczaj\u0105 si\u0119. Wyr\u00f3\u017cni\u0142em je, bo r\u00f3\u017cni badacze akcentuj\u0105 r\u00f3\u017cne elementy. Na przyk\u0142ad, badaj\u0105c chronologi\u0119 wydarze\u0144, jedni zwracaj\u0105 uwag\u0119 na przyspieszenie, inni na punkt startu.<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Charakter przyspieszenia europejskiego. Mo\u017cna tu wyr\u00f3\u017cni\u0107 zwolennik\u00f3w nag\u0142ego startu (np. Arnold Toynbee) i d\u0142ugiego terminowania (np. Arnold Pacey). Zwolennicy pierwszego podej\u015bcia uwa\u017caj\u0105, \u017ce wzrost gospodarczy by\u0142 przez wieki zbli\u017cony do zera i przyspieszy\u0142 dopiero w wieku XVIII wraz z nag\u0142ym wybuchem Rewolucji Przemys\u0142owej. Zwolennicy drugiego podej\u015bcia pokazuj\u0105 trwaj\u0105ce wiele wiek\u00f3w procesy, rozpocz\u0119te w XI stuleciu: tworzenie instytucjonalnych ram nauki, wykszta\u0142canie si\u0119 gospodarki protokapitalistycznej, seria innowacji technologicznych itd. Dopiero kumulacja tych proces\u00f3w doprowadzi\u0142a do wybuchu Rewolucji Przemys\u0142owej.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u0179r\u00f3d\u0142a zasobowe awansu Europy. Niekt\u00f3rzy badacze, g\u0142\u00f3wnie lewicowej proweniencji, uwa\u017caj\u0105, \u017ce rozw\u00f3j Europy dokona\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie poprzez zagrabienie cudzego. \u201eCudzym\u201d by\u0142y zasoby Ameryk i Afryki, kt\u00f3rych rdzennych mieszka\u0144c\u00f3w eksterminowano, spacyfikowano i wykorzystano jako niewolnicz\u0105 si\u0142\u0119 robocz\u0105 (np. Immanuel Wallerstein, Paul Bairoch). Inna koncepcja paso\u017cytniczego charakteru ekspansji europejskiej g\u0142osi, \u017ce zagarn\u0105wszy srebro i z\u0142oto Ameryk, Europejczycy tylko w ten spos\u00f3b mogli sta\u0107 si\u0119 partnerami handlowymi wy\u017cszych cywilizacyjnie imperi\u00f3w azjatyckich (Andre Gunder Frank) Przeciwstawne stanowiska pokazuj\u0105 w\u0142asny potencja\u0142 Europy, jako faktyczne \u017ar\u00f3d\u0142o nowo\u017cytnej ekspansji (np. Eric Jones).<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Od kiedy datuje si\u0119 przewaga Europy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 naukowc\u00f3w wskazuje na wiek XV-XVI (np. Angus Maddison), ale niekt\u00f3rzy przesuwaj\u0105 j\u0105 a\u017c do wieku XIX wieku (np. Jack Goody).<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Charakter rozwoju techniki do XIX wieku. \u015acieraj\u0105 si\u0119 tu dwa stanowiska. Wedle pierwszego, techniki przed rokiem 1800 to g\u0142\u00f3wnie odkrycia przypadkowe lub efekt post\u0119powania metod\u0105 pr\u00f3b i b\u0142\u0119d\u00f3w (np. Joel Mokyr). Taka metoda wdra\u017cania post\u0119pu technologicznego by\u0142a wolna i nie prowadzi\u0142a do faktycznego wzrostu (czyli wzrostu dochodu na g\u0142ow\u0119). Wedle drugiego stanowiska, mo\u017cna pokaza\u0107 konsekwentny i nacechowany logik\u0105 proces rozwoju technologicznego pocz\u0105wszy od p\u00f3\u017anego \u015aredniowiecza (Angus Maddison). Liczby zawsze s\u0105 istotne przy tego typu sporach. Ot\u00f3\u017c \u015brednioroczne tempo wzrostu PKB na g\u0142ow\u0119 w Europie zachodniej w okresie 1000-1500 wynosi\u0142o 0,13% a w Azji 0,05%. I odpowiednio dla okresu 1500-1600: 0,14% i 0,001%, dla okresu 1600-1700: 0,15% i -0,01%, dla okresu 1700-1820: 0,15% i 0,01%<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rola \u015aredniowiecza w rozwoju Europy. \u015aredniowiecze jest albo postrzegane jako wa\u017cny okres inkubacji nowo\u017cytno\u015bci (np. Edward Grant) lub jako czas zabobonu i okres stracony dla rozwoju Europy (np. Alexandre Koyre).<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">\u0179r\u00f3d\u0142a cywilizacyjnego awansu Europy. Generalnie polemizuj\u0105 ze sob\u0105 zwolennicy \u017ar\u00f3de\u0142 mi\u0119kkich i twardych. Ci pierwsi za pierwszoplanowe przyczyny europejskiego fenomenu uznaj\u0105 specyfik\u0119 europejskich instytucji, europejskiej kultury i religii (np. Douglass C. North, Stanley Jaki). Drudzy wol\u0105 si\u0119 koncentrowa\u0107 na procesach gospodarczych (np. Eric Jones) i rozwoju technologicznym (np. Robert Wright).<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Rola przypadku w awansie Europy. Zdaniem jednych badaczy, skok technologiczno gospodarczy XIX wieku, kt\u00f3ry gwa\u0142townie wysforowa\u0142 Europ\u0119 daleko przed Azj\u0119 by\u0142 efektem przypadku, np. nieoczekiwanego w sumie odkrycia i zastosowania wielkich z\u0142\u00f3\u017c w\u0119gla (np. Kenneth Pomeranz). Przeciwnicy takiego pogl\u0105du wskazuj\u0105 na d\u0142ugie i posiadaj\u0105ce logiczny ci\u0105g rozwojowy przygotowanie XIX wiecznego skoku (David Landem, Angus Maddison).<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Tajemnicze_zrodla_europejskiej_innowacyjnosci\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Tajemnicze \u017ar\u00f3d\u0142a europejskiej innowacyjno\u015bci<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Je\u015bli nie\u0142atwo jest wyja\u015bni\u0107 stymulatory i hamulce innowacyjno\u015bci dzia\u0142aj\u0105ce obecnie, cho\u0107by pokazan\u0105 wcze\u015bniej eksplozj\u0119 azjatyck\u0105 ko\u0144ca XX wieku, c\u00f3\u017c dopiero m\u00f3wi\u0107 o zamierzch\u0142ej przesz\u0142o\u015bci!<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Zjawisko unikalnie wysokiej aktywno\u015bci innowacyjnej Europy w czasach historycznych jest cz\u0119sto stwierdzane w literaturze i znacznie rzadziej wyja\u015bniane. Niekt\u00f3rzy z najwi\u0119kszych nawet badaczy przyznaj\u0105, \u017ce innowacyjno\u015b\u0107 Europy pozostaje zagadk\u0105, cho\u0107 mo\u017cna i nale\u017cy pr\u00f3bowa\u0107 j\u0105 wyja\u015bni\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Poni\u017cej przedstawiam najcz\u0119stsze wyja\u015bnienia spotykane w literaturze, ale bez ambicji ich systematyzacji czy uporz\u0105dkowania. To by\u0142oby zadanie wykraczaj\u0105ce daleko poza ramy tego przegl\u0105dowego artyku\u0142u.<\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Powstrzymywanie przez ca\u0142e wieki ekspansji plemion germa\u0144skich u p\u00f3\u0142nocno wschodnich granic cesarstwa rzymskiego wymusi\u0142o na nich, w obliczu wzrostu ich populacji, my\u015blenie innowacyjne, aby podnie\u015b\u0107 wydajno\u015b\u0107 na zajmowanych ju\u017c ziemiach. St\u0105d wielki wynalazek \u015aredniowiecza \u2013 ci\u0119\u017cki p\u0142ug ko\u0142owy by\u0142 innowacj\u0105 germa\u0144sk\u0105 (Lynn White).<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Istnieje teoria, w kt\u00f3rej mie\u015bci si\u0119 przypadek powy\u017cszy, \u017ce w czasach historycznych stymulatorem innowacji by\u0142 wzrost ludno\u015bci na danym obszarze (Ester Boserup) wywo\u0142any rozmaitymi przyczynami, np. zako\u0144czeniem wyniszczaj\u0105cych wojen (np. Europa od XI wieku), zaprowadzaniem porz\u0105dku i pokoju przez now\u0105 dynasti\u0119 (np. pocz\u0105tkowy okres imperium Wielkiego Mogo\u0142a).<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Nale\u017cy odr\u00f3\u017cni\u0107 liczb\u0119 i dynamik\u0119 innowacji\u00a0 (bezwzgl\u0119dn\u0105 lub zrelatywizowan\u0105 do powierzchni zajmowanej przez dan\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107, czasu, liczby ludno\u015bci) od ich generalnego kierunku. Istnieje koncepcja, \u017ce potencja\u0142 innowacyjny jest wielko\u015bci\u0105 sta\u0142\u0105 i je\u015bli nie b\u0119dzie hamowany, post\u0119p technologiczny jest w zasadzie gwarantowany (Robert Lucas, Eric Jones). Hamulcem mo\u017ce by\u0107 d\u0142awi\u0105cy innowacyjno\u015b\u0107 system instytucji religijnych (islam), naje\u017ad\u017aczy re\u017cim polityczny nastawiony na rabunkow\u0105 eksploatacj\u0119 opanowanych teren\u00f3w (imperium Wielkiego Mogo\u0142a), pot\u0119\u017cna biurokracja traktuj\u0105ca innowacyjne sektory gospodarki jako gro\u017an\u0105 konkurencj\u0119 (Chiny).<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Pracooszcz\u0119dny typ innowacji jest cech\u0105 charakterystyczn\u0105 Europy od wczesnego \u015aredniowiecza. W d\u0142u\u017cszej perspektywie \u00f3w priorytet ku oszcz\u0119dzaniu pracy okaza\u0142 si\u0119 wa\u017cnym stymulatorem rozwoju technologii nowo\u017cytnych. Genezy tego priorytetu upatruje si\u0119 m.in. w ni\u017cszej dzietno\u015bci rodziny europejskiej a t\u0119 z kolei t\u0142umaczy si\u0119 specyfik\u0105 europejskiego \u015brodowiska naturalnego, kt\u00f3re nie przymusza\u0142o do maksymalizowania potomstwa, mniejsz\u0105 efektywno\u015bci\u0105 rolnictwa europejskiego, germa\u0144sk\u0105 tradycj\u0105 zr\u00f3\u017cnicowanej diety obejmuj\u0105cej bia\u0142ko zwierz\u0119ce, kt\u00f3ra wymusza\u0142a przeznaczanie cz\u0119\u015bci ziem uprawnych na pastwiska a nie na upraw\u0119 zb\u00f3\u017c (mniejsza wydajno\u015b\u0107 kaloryczna z hektara), polityk\u0105 Ko\u015bcio\u0142a zwalczaj\u0105cego rozleg\u0142y system pokrewie\u0144stwa. Wskazuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na gwa\u0142towne zmniejszenie, co najmniej o jedn\u0105 trzeci\u0105, populacji europejskiej w XIV wieku (Eric Jones, Ping Chen, Jack Goody). Europejczycy nie dysponowali wi\u0119c wielkimi zasobami si\u0142y roboczej, kt\u00f3re \u2013 jak w Chinach \u2013 zmniejszy\u0142y koszty jej u\u017cycia, zniech\u0119caj\u0105c do pracooszcz\u0119dnych innowacji a r\u00f3wnocze\u015bnie poch\u0142ania\u0142y wytworzon\u0105 nadwy\u017ck\u0119 przez co zapobieg\u0142y akumulacji kapita\u0142u. Ta chi\u0144ska strategia nie tyle zatrzyma\u0142a procesy innowacyjne, co skierowa\u0142a je na inne tory. Innowacje by\u0142y, ale ich racj\u0105 nie by\u0142o oszcz\u0119dzanie pracy. W d\u0142ugiej perspektywie, ten kierunek innowacji okaza\u0142 si\u0119 jednak \u015blep\u0105 uliczk\u0105.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Innowacje mog\u0105 by\u0107 stymulowane lub hamowane ramami organizacyjnymi, pocz\u0105wszy od organizacji ma\u0142ych a sko\u0144czywszy na organizmach pa\u0144stwowych. Powszechnie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce Europa by\u0142a tu w sytuacji bardzo korzystnej i unikalnej. Powsta\u0142 tu bowiem wielocentrowy system polityczny, wymuszaj\u0105cy konkurencj\u0119 a jednocze\u015bnie by\u0142 to system zintegrowany ideologicznie (religia, Ko\u015bci\u00f3\u0142) i j\u0119zykowo (\u0142acina). Ponadto integracja ideologiczna by\u0142a ci\u0105gle wykorzystywana praktycznie, a wi\u0119c wzmacniana, w obliczu najazd\u00f3w zewn\u0119trznych.<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Za historyczny stymulator innowacji uznaje si\u0119 tak\u017ce spo\u0142ecze\u0144stwa, gdzie dominuj\u0105ce wp\u0142ywy na technologi\u0119 mia\u0142y biurokracje agrarne i instytucje handlowe. Kreatywno\u015b\u0107 wynika tu z intensywnego dialogu pomi\u0119dzy wieloma typami tych instytucji. Wida\u0107 ostry kontrast ze spo\u0142ecze\u0144stwami zdominowanymi przez instytucje militarne (Arnold Pacey).<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Za wa\u017cny europejski stymulator innowacji nale\u017cy uzna\u0107 system klasztor\u00f3w \u015bredniowiecznych. Zakony m.in. benedyktyn\u00f3w i cysters\u00f3w pe\u0142ni\u0142y rol\u0119 nauczycieli technik rolniczych, doradc\u00f3w technicznych, innowator\u00f3w w zakresie metalurgii, hodowli, pszczelarstwa i wielu innych dziedzin. Innowacyjne znaczenie zakon\u00f3w wynika te\u017c z faktu, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3rego by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105, posiada\u0142 w\u00f3wczas jedn\u0105 trzeci\u0105 ca\u0142ej ziemi uprawnej. Dzi\u0119ki og\u00f3lnoeuropejskiej strukturze i efektywnej sieci komunikacji zakony pe\u0142ni\u0142y te\u017c rol\u0119 rozpowszechniania informacji technicznej (Thomas Woods).<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Coraz cz\u0119\u015bciej pisze si\u0119 o religijnych i kulturowych stymulatorach innowacji. Chrze\u015bcija\u0144stwo odegra\u0142o znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 nie tylko w powstaniu tego, co nazywamy wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie nauk\u0105, ale tak\u017ce \u2013 i to pomijaj\u0105c znaczenie klasztor\u00f3w europejskich \u2013 w pobudzaniu postaw promodernizacyjnych. My\u015bl\u0119 tu ideologicznej naturze \u015bredniowiecznego chrze\u015bcija\u0144stwa europejskiego, kt\u00f3re bardzo specyficznie przeobrazi\u0142o mentalno\u015b\u0107 Europejczyka, wdrukowa\u0142o mu nowy obraz \u015bwiata, nowe ambicje, priorytety i marzenia. W\u015br\u00f3d promodernizacyjnych element\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skiej ideologii \u015bredniowiecznej wymienia si\u0119 u\u015bwi\u0119cenie pracy fizycznej, ustawienie wysoko w hierarchii wa\u017cno\u015bci procesu zmiany, zar\u00f3wno duchowej jak i materialnej, nadanie wysokiego priorytetu misyjno\u015bci jako rodzajowi szczeg\u00f3lnie po\u017c\u0105danej aktywno\u015bci, uznanie bytu za dobry (Rodney Stark, Douglass C. North).<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"_Zakonczenie\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">\u00a0Zako\u0144czenie<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\">Europa jest wyj\u0105tkowa. Startuj\u0105c u progu drugiego tysi\u0105clecia z bardzo niskiego poziomu, dogoni\u0142a na przestrzeni 500 lat gospodarczo, militarnie i technologicznie najwi\u0119ksze pot\u0119gi tamtych czas\u00f3w, potem je prze\u015bcign\u0119\u0142a i zdominowa\u0142a. Powi\u0119kszy\u0142a przy tym sw\u00f3j obszar i sta\u0142a si\u0119 Zachodem. Nie by\u0142 to nag\u0142y skok, ale przyspieszona kumulacja wiedzy i efektywno\u015bci. Umo\u017cliwi\u0142o to szybki po\u015bcig. I sukces.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Relacjonuj\u0105c literatur\u0119 na temat fenomenu europejskiego zachowa\u0142em na koniec w\u0142asn\u0105 opini\u0119 o dostrzegalnej ewolucji sposobu jego wyja\u015bniania.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Z jednej strony, na przestrzeni ponad stu lat, akcent wyja\u015bnie\u0144 przesun\u0105\u0142 si\u0119 wyra\u017anie z czynnik\u00f3w twardych, materialnych, ekonomicznych na rzecz kulturowych, organizacyjnych, aksjologicznych i religijnych. Jest to pozytywna ewolucja. Oznacza uwalnianie si\u0119 historii i socjologii historycznej z gorsetu starych ideologii politycznych. Droga jest chyba jednak jeszcze daleka, bo cho\u0107 liczby potwierdzaj\u0105 istnienie fenomenu europejskiego, nie dostrzegam na razie teorii, kt\u00f3ra dokona\u0142yby syntezy tych w\u0105tk\u00f3w my\u015blenia.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Z drugiej strony, znane z przesz\u0142o\u015bci sposoby t\u0142umaczenia, nawi\u0105zuj\u0105ce mniej lub bardziej \u015bwiadomie do tradycji marksistowskiej i lewicowej, znalaz\u0142y nowy teren, gdzie demaskuj\u0105 niesprawiedliwo\u015b\u0107 dziejow\u0105. Zdaniem rewizjonist\u00f3w, Europa uros\u0142a na krzywdzie innych cywilizacji oraz dzi\u0119ki przypadkowym trafom, ale uda\u0142o si\u0119 jej zbudowa\u0107 podw\u00f3jne intelektualne k\u0142amstwo, \u017ce wszystko zawdzi\u0119cza sobie i \u017ce dominuje od wiek\u00f3w. Ta rewizjonistyczna wizja stworzona przez intelektualist\u00f3w, otwarcie przyznaj\u0105cych si\u0119 do lewicowych lub lewackich sympatii jest g\u0142o\u015bna, zaowocowa\u0142a kilkoma teoriami du\u017cego zasi\u0119gu, ale cierpi na nieuleczaln\u0105 chorob\u0119 braku poparcia ze strony twardych liczb.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ca\u0142a dyscyplina, jak\u0105 jest historia \u015bwiata, powsta\u0142a, by pokazywa\u0107 historyczne powi\u0105zania mi\u0119dzy kulturami i cywilizacjami, ich przyczyny, sposoby powi\u0105za\u0144 i konsekwencje. Z natury rzeczy by\u0142a dyscyplin\u0105 syntez i makro uj\u0119\u0107. Po dwudziestu latach obserwujemy nieuniknion\u0105 ewolucj\u0119 tego obszaru bada\u0144 historycznych. Ro\u015bnie specjalizacja. Znaczenia nabiera liczbowe uj\u0119cie problem\u00f3w, matematyka, jako narz\u0119dzie modelowania i statystyka jako narz\u0119dzie weryfikowania hipotez. Historyczna eseistyka i wizje budowane na ideologicznych fundamentach (np. Andre Gunder Frank na lewicy i Rodney Stark na prawicy) przestaj\u0105 by\u0107 traktowane jako nauka sensu stricte. Rosn\u0105ca armia specjalist\u00f3w ma\u0142ymi krokami, ale systematycznie obala kolejne mity i stare pogl\u0105dy. Pracuje na rzecz nowej syntezy, kt\u00f3ra \u2013 mam nadziej\u0119 \u2013 niebawem si\u0119 pojawi.<\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Abstract\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Abstract<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">The Historical European Phenomenon<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Or How Europe Surpassed Asia.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Quantitative Approach, Problems Discussed, Controversies, and Literature<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">The European Phenomenon is a widely used codename for the exceptional dynamics of European civilization against the other great civilizations in the second millennium.\u00a0 The article presents the quantitative approach to that phenomenon, problems discussed in World History literature concerning the European phenomenon (or the European miracle to use famous Eric Jones\u2019 phrase), and controversies over various theoretical standpoints, including e.g. the mysterious historical roots of high European innovativeness.<\/span><\/p>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Literatura\"><\/span><span style=\"color: #000000;\">Literatura<\/span><span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"color: #000000;\">Bibliografia tematu \u201efenomen europejski\u201d jest niezwykle obszerna. Aby niniejszy, kr\u00f3tki przewodnik bibliograficzny uczyni\u0107 praktycznym, sporo miejsca po\u015bwi\u0119cam tym pozycjom literatury, kt\u00f3re s\u0105 dost\u0119pne w Internecie. Nale\u017cy jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce linki do tekst\u00f3w dzia\u0142aj\u0105 z regu\u0142y tylko przez pewien czas. Te, kt\u00f3re podaj\u0119 by\u0142y aktywne w kwietniu 2009 roku.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Fenomen europejski jako przedmiot bada\u0144 nauk historycznych<\/strong><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>Strona internetowa World History Association <a href=\"http:\/\/www.thewha.org\">http:\/\/www.thewha.org<\/a><\/li>\n<li>Inna ciekawa strona po\u015bwi\u0119cona World History <a href=\"http:\/\/worldhistoryconnected.press.uiuc.edu\/index.html\">http:\/\/worldhistoryconnected.press.uiuc.edu\/index.html<\/a><\/li>\n<li>Czasopisma:<br \/>\nJournal of World History <a href=\"http:\/\/www.uhpress.hawaii.edu\/journals\/jwh\">http:\/\/www.uhpress.hawaii.edu\/journals\/jwh<\/a><br \/>\nWorld History Bulletin <a href=\"http:\/\/www.thewha.org\/world_history_bulletin.php\">http:\/\/www.thewha.org\/world_history_bulletin.php<\/a><br \/>\nJounal of World-System Research <a href=\"http:\/\/jwsr.ucr.edu\/index.php\">http:\/\/jwsr.ucr.edu\/index.php<\/a> (wszystkie teksty dost\u0119pne bez has\u0142a)<\/li>\n<li>Jeden z najwi\u0119kszych zbior\u00f3w link\u00f3w z dziedziny historia \u015bwiata:<br \/>\nWorld History\u00a0 Compass: <a href=\"http:\/\/www.worldhistorycompass.com\">http:\/\/www.worldhistorycompass.com<\/a><\/li>\n<li>Podstawowa informacja o dyscyplinie pod nazw\u0105 historia \u015bwiata: <a href=\"http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/World_History\">http:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/World_History<\/a><\/li>\n<li>Strona z tekstami na temat historii r\u00f3\u017cnych epok, r\u00f3\u017cnych cywilizacji i r\u00f3\u017cnych problem\u00f3w <a href=\"http:\/\/www.worldhistorysite.com\">http:\/\/www.worldhistorysite.com<\/a><\/li>\n<li>Technologia \u015bredniowieczna: <a href=\"http:\/\/scholar.chem.nyu.edu\/tekpages\/Technology.html\">http:\/\/scholar.chem.nyu.edu\/tekpages\/Technology.html<\/a><\/li>\n<li>Zbi\u00f3r informacji o historii \u015bwiata: <a href=\"http:\/\/www.zum.de\/whkmla\">http:\/\/www.zum.de\/whkmla <\/a><\/li>\n<li>Encyklopedia historii \u015bwiata: <a href=\"http:\/\/www.bartleby.com\/67\">http:\/\/www.bartleby.com\/67<\/a><\/li>\n<li>a tak\u017ce:<br \/>\nHodgson M.G.S., Burke E., Rethinking World History. Essays on Europe, Islam, and World History, Cambridge University Press, 1993<br \/>\nSpengler O., Zmierzch Zachodu, wyd. KR, 2001<br \/>\nBraudel F., Gramatyka cywilizacji, Oficyna naukowa, 2006<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Fenomen europejski \u2013 definicja zjawiska i podstawowy problem badawczy<\/strong><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>Benedict R., Chryzantema i miecz. Wzory kultury japo\u0144skiej, PIW 2003<\/li>\n<li>Blaut J., A Critique of Its Propagators. Eight Eurocentric Historians, The Guilford Press<\/li>\n<li>New York, 2000. Recenzja tej ksi\u0105\u017cki: <a href=\"http:\/\/www.yogacara.net\/node\/19075\">http:\/\/www.yogacara.net\/node\/19075<\/a><\/li>\n<li>Blue Gregory, Joseph Needham&#8217;s Contribution to the History of Science and technology in China<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.unu.edu\/unupress\/unupbooks\/uu01se\/uu01se0u.htm\">http:\/\/www.unu.edu\/unupress\/unupbooks\/uu01se\/uu01se0u.htm<\/a><\/li>\n<li>Brayant J. M., The West and the Rest Revisited:Debating Capitalist Origins, European Colonialism, and the Advent of Modernity<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.yale.edu\/ccr\/workshop\/papers\/BryantWestRestRevisited.pdf\">http:\/\/www.yale.edu\/ccr\/workshop\/papers\/BryantWestRestRevisited.pdf<\/a><\/li>\n<li>Brozi K. J., Powstanie i upadek wielkich cywilizacji. Antropologia historii wobec wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, UMCS, 1995<\/li>\n<li>Braudel F., Gramatyka cywilizacji, Oficyna Naukowa 2006<\/li>\n<li>Ferguson M., Why the West<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.historia-actual.com\/hao\/Volumes\/Volume1\/Issue5\/eng\/v1i5c12.pdf\">http:\/\/www.historia-actual.com\/hao\/Volumes\/Volume1\/Issue5\/eng\/v1i5c12.pdf<\/a><\/li>\n<li>Hart Roger, Beyond Science and Civilization: A Post-Needham Critique<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.stanford.edu\/dept\/HPS\/RethinkingSciCiv\/etexts\/Hart\/BeyondSciCiv.html\">http:\/\/www.stanford.edu\/dept\/HPS\/RethinkingSciCiv\/etexts\/Hart\/BeyondSciCiv.html <\/a><\/li>\n<li>Huntington S.P., Zderzenie cywilizacji, Muza 1997<\/li>\n<li>Kieniewicz J., Wprowadzenie do historii cywilizacji wschodu i Zachodu, wyd. Dialog 2003<\/li>\n<li>Koneczny F., O wielo\u015bci cywilizacyj, Antyk<\/li>\n<li>Kwa\u015bniewski J,. Cywilizacja zachodnia i szybko\u015b\u0107 (rozdzia\u0142 ksi\u0105\u017cki Cywilizacja zachodnia i czas)<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.eu.org\/cywilizacja\/Rozdzial_I_Cywilizacja_zachodnia_i_%20szybkosc.pdf\">http:\/\/jacek.kwasniewski.eu.org\/cywilizacja\/Rozdzial_I_Cywilizacja_zachodnia_i_%20szybkosc.pdf<\/a><\/li>\n<li>McNeill, W. H., The Rise of the West, The University of Chicago Press, 1991<\/li>\n<li>Melleuish G., The Role and Place of Europe in World History<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.eusanz.org\/pdf\/conf02\/melleuish_eusanz_2002.pdf\">http:\/\/www.eusanz.org\/pdf\/conf02\/melleuish_eusanz_2002.pdf<\/a><\/li>\n<li>Needham J., Science and Civilization in China, Cambridge University Press 1954-1997<\/li>\n<li>Nemo P, Co to jest Zach\u00f3d?, WUW 2006<\/li>\n<li>Ping Chen, Needham&#8217;s Question and China&#8217;s Evolution. Cases of Nonequilibrium Social Transition<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/pchen.ccer.edu.cn\/homepage\/Major%20papers%20by%20Chenping\/Needham90p.PDF\">http:\/\/pchen.ccer.edu.cn\/homepage\/Major%20papers%20by%20Chenping\/Needham90p.PDF<\/a><\/li>\n<li>Rozmy\u015blania o cywilizacji, red. J. Baradziej, J. Go\u0107kowski, Krak\u00f3w 1997<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Historyczny wy\u015bcig Zachodu z reszt\u0105 \u015bwiata \u2013 prezentacja zjawiska<\/strong><\/p>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li>Lal D., Individualism, economic development and the decline of western family<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.aifs.gov.au\/institute\/pubs\/fm\/fm54dl.pdf\">http:\/\/www.aifs.gov.au\/institute\/pubs\/fm\/fm54dl.pdf<\/a><\/li>\n<li>Maddison Angus, The World Economy, Volume 1 and 2, OECD 2006<\/li>\n<li>Maddison Angus, Measuring and Interpreting World Economic Performance 1500-2001<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/fp.tm.tue.nl\/ecis\/papers\/Maddison%20Angus%202%20februari%202005%20paper.pdf\">http:\/\/fp.tm.tue.nl\/ecis\/papers\/Maddison%20Angus%202%20februari%202005%20paper.pdf<\/a><\/li>\n<li>Maddison Angus, Macromeasurement Before and After Colin Clark<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.ggdc.net\/maddison\/articles\/colin_clark.pdf\">www.ggdc.net\/maddison\/articles\/colin_clark.pdf<\/a><\/li>\n<li>Nagesh Kumar, Technology Generation and Technology Transfers in the World Economy, Recent Trends and Implications for developing Countries, 1997<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.intech.unu.edu\/publications\/discussion-papers\/9702.pdf\">http:\/\/www.intech.unu.edu\/publications\/discussion-papers\/9702.pdf<\/a><\/li>\n<li>U.S. Leads World in R&amp;D Performance, Gap Narrows, 6 August 2008, AAAS<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.aaas.org\/spp\/rd\/guiintl.htm\">http:\/\/www.aaas.org\/spp\/rd\/guiintl.htm<\/a><\/li>\n<li>Science and\u00a0 Engineering Indicators (2004), Chapter 4: Research and Development: Funds and Technology Linkages, International R&amp;D Comparisons<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.nsf.gov\/statistics\/seind06\/c4\/c4s6.htm#c4s6l2\">http:\/\/www.nsf.gov\/statistics\/seind06\/c4\/c4s6.htm#c4s6l2<\/a><\/li>\n<li>China will become world\u2019s second highest investor in R&amp;D by end of 2006, The Crisis and Beyond, OECD<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/www.oecd.org\/document\/26\/0,2340,en_2649_201185_37770522_1_1_1_1,00.html\">http:\/\/www.oecd.org\/document\/26\/0,2340,en_2649_201185_37770522_1_1_1_1,00.html<\/a><\/li>\n<li>Maddison Angus, The World Economy, 1-2001 AD <a href=\"http:\/\/www.ggdc.net\/Maddison\/other_books\/HS-8_2003.pdf\">http:\/\/www.ggdc.net\/Maddison\/other_books\/HS-8_2003.pdf<\/a><\/li>\n<li>Maddison Angus, Chinese Economic Performance in the Long Run: 960-2030 AD<\/li>\n<li><a href=\"http:\/\/213.253.134.43\/oecd\/pdfs\/browseit\/4107091E.PDF\">http:\/\/213.253.134.43\/oecd\/pdfs\/browseit\/4107091E.PDF<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Fenomen europejski \u2013 problemy i g\u0142\u00f3wne pytania<br \/>\nFenomen europejski \u2013 osie polemik teoretycznych<br \/>\nTajemnicze \u017ar\u00f3d\u0142a europejskiej innowacyjno\u015bci<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\">Bairoch P., The Main Trends in National Economic Disparities since the Industrial<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Bekar C., Lipsey R., Science, Institutions, &amp; the Industrial Revolution<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/www.econ.sfu.ca\/research\/discussion\/dp02-4.pdf\">http:\/\/www.econ.sfu.ca\/research\/discussion\/dp02-4.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Revolution, w: Bairoch P., Levy-Leboyer, Disparities in Economic Development since the Industrial Revolution, Macmillan 1981<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Bernal J.D., Nauka w dziejach, PWN 1957<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Berman H., Prawo i rewolucja. Kszta\u0142towanie si\u0119 zachodniej tradycji prawnej, PWN 1995<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Black J., War and the World. Military Power and the fate of Continents, Yale University Press 2000<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Blum U., Dudley L., Standardized Latin and Medieval Economic Growth<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/www.hss.caltech.edu\/media\/from-carthage\/filer\/360.pdf\">http:\/\/www.hss.caltech.edu\/media\/from-carthage\/filer\/360.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Boserup E., The Conditions of Agricultural Growth, Allen and Unwin 1965<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Boserup E., Population and Technology, Blackwell, Oxford 1981<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Broadberry S., Gupta B., The early modern great divergence: wages, prices and economic development in Europe and Asia, 1500-1800, The Economic History Review, Vol. LIX, No.1, Fe. 2006<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Butterfield H., Rodow\u00f3d wsp\u00f3\u0142czesnej nauki 1300-1800, PWN 1968<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Cameron R., Historia gospodarcza \u015bwiata. Od paleolitu do czas\u00f3w sp\u00f3\u0142czesnych, KiW 1996<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Chaunu P., Czas reform. Historia religii i cywilizacji (1250 \u2013 1550), PAX 1989<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Crombie A.C., Nauka \u015bredniowieczna i pocz\u0105tki nauki nowo\u017cytnej, PAX 1960<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Diamond J., Strzelby, zarazki, maszyny. Losy ludzkich spo\u0142ecze\u0144stw, Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka 2000<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Didero M., Differences in Innovation Culture Across Europe<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/www.transform-eu.org\/publications\/documents\/Differences%20in%20Innovation%20Culture.pdf\">http:\/\/www.transform-eu.org\/publications\/documents\/Differences%20in%20Innovation%20Culture.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Doren Ch., Historia wiedzy od zarania dziej\u00f3w do dzi\u015b, wyd. al fine, 1997<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Elwin M., The Pattern of the Chinese Past, Metheun 1973<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Eisenstadt S.N., European Civilization ina Comparative Perspective, Norwegian University Press1987<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Frank A. G., Reorient: Global Economy in the Asian Age, Berkeley 1998<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Frank A. G., Reorientacja historii \u015bwiatowej i teorii spo\u0142ecznej, http:\/\/www.uni.wroc.pl\/~turowski\/frank-reorient.htm<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Grant E., \u015aredniowieczne podstawy nauki nowo\u017cytnej, Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Goody J., The development of the family and marriage In Europe, Cambridge University Press 1994<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Goody J., Kapitalizm i nowoczesno\u015b\u0107, Dialog 2006 (ten sam Jack Goody co poprzednio, ale obecnie zwolennik szko\u0142y rewizjonistycznej)<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Greif A., The Fundamental Problem of Echange: A Research Agenda in Historical Institutional Analysis<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/www-econ.stanford.edu\/academics\/greif_228\/Greif2000TheFundamental.pdf\">http:\/\/www-econ.stanford.edu\/academics\/greif_228\/Greif2000TheFundamental.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Hall J.A., Powers and Liberties. The Causes and Consequences of the Rise of the West, Penguin 1985<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Hoffman P. T., Why Is It That Europeans Ended Up Conquering the Rest of the Globe. Prices, the Millitary Revolution, and Western Europe&#8217;s Comparative Advantage in Violence<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/gpih.ucdavis.edu\/files\/Hoffman.pdf\">http:\/\/gpih.ucdavis.edu\/files\/Hoffman.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Jaki S., Zbawca nauki, wyd. W drodze, 1994<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Jones E.L., The European Miracle. Environments, Economies and Geopolitics in the History of Europe and Asia, Cambridge University Press 1997<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Jones E. L. Growth Recurring, Oxford University Press, Oxford 1988<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Jones C. I., Was an Industrial Revolution Inevitable? Economic growth over the very long run, Advances in Macroeconomics 1 (2). Berkeley Electronic Press<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Kasper W., Human Progress &#8211; And Collapse? A Review of Jared Diamond&#8217;s Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/www.nzbr.org.nz\/documents\/publications\/publications-2005\/kasper_human_progress.pdf\">http:\/\/www.nzbr.org.nz\/documents\/publications\/publications-2005\/kasper_human_progress.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Kowalik M., Arnold J. Toynbee: zagro\u017cenia i perspektywy Zachodu<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/www.annales.umcs.lublin.pl\/I\/2002\/04.pdf\">http:\/\/www.annales.umcs.lublin.pl\/I\/2002\/04.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Koyre A., Od zamkni\u0119tego \u015bwiata do niesko\u0144czonego wszech\u015bwiata, wyd. S\u0142owo\/Obraz Terytoria, 1998<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lakatos I., Pisma z filozofii nauk empirycznych, PWN 1995<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lakatos I., Zahar E., Dlaczego program badawczy Kopernika wypar\u0142 program Ptolemeusza?, w: Lakatos I., Pisma z filozofii nauk empirycznych, PWN 1995<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lal D., Unintended Consequences. The Impact of Factor Endowments, Culture, and Politics on Long-Run Economic Performance, MIT Press, 2001<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Landes D.S., Bogactwo i n\u0119dza narod\u00f3w, wyd. Muza 2000<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lloyd, G.E.R., Nauka grecka, 2 tomy, Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka 1998<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lin Y.L., Neddham Puzzle, Weber Question, and China&#8217;s Miracle: Long Term Performance since the Sung Dynasty<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/www.uq.edu.au\/economics\/cepa\/docs\/seminar\/papers-nov2006\/Lin-Paper.pdf\">http:\/\/www.uq.edu.au\/economics\/cepa\/docs\/seminar\/papers-nov2006\/Lin-Paper.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Lucas, R.E., Lectures on Economic Growth, Harvard University Press, Cambridge, MA, 2002<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Kuhn T., Przewr\u00f3t kopernika\u0144ski. Astronomia planetarna w dziejach my\u015bli Zachodu, Pr\u00f3szy\u0144ski i S-ka 2006<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Maddison A., Economic Epochs and Their Interpretation<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/www.ggdc.net\/Maddison\/articles\/Economic_Epochs.pdf\">http:\/\/www.ggdc.net\/Maddison\/articles\/Economic_Epochs.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Mokyr J., The Gifts of Athena:Historical Origins of the Knowledge Economy, Princeton University Press 2002<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Mokyr J., The Enduring Riddle of the European Miracle: The Enlightment and the Industrial Revolution<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/faculty.wcas.northwestern.edu\/~jmokyr\/Riverside.PDF\">http:\/\/faculty.wcas.northwestern.edu\/~jmokyr\/Riverside.PDF<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Mokyr J., Why Was the Industrial Revolution a European Phenomenon?<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/faculty.wcas.northwestern.edu\/~jmokyr\/Zywicki.PDF\">http:\/\/faculty.wcas.northwestern.edu\/~jmokyr\/Zywicki.PDF<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Mokyr J., Long-term Economic Growth and the History of Technology<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/faculty.wcas.northwestern.edu\/~jmokyr\/AGHION1017new.pdf\">http:\/\/faculty.wcas.northwestern.edu\/~jmokyr\/AGHION1017new.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Noble D.F., The Religion of Technology. The Divinity of Man and the Spirit of Invention, Penguin 1999<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">North D.C.,\u00a0 Instytucje, ideologia i wyniki gospodarcze<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/www.for.org.pl\/upload\/File\/Instytucje_%20ideologia_%20i_%20wyniki_%20gospodarcze1.pdf\">http:\/\/www.for.org.pl\/upload\/File\/Instytucje_%20ideologia_%20i_%20wyniki_%20gospodarcze1.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">North D.C., The Paradox of the West<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/dlc.dlib.indiana.edu\/archive\/00002935\/01\/9309005.pdf\">http:\/\/dlc.dlib.indiana.edu\/archive\/00002935\/01\/9309005.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Or\u0142owski B., Technika, Ossolineum 1999<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Parker G., edit. Cambridge Illustrated History of Warfare, Cambridge University Press 1995<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Parker G., The Military Revolution. Military Innovation and the Rise of the West 1500- 1800, Cambridge University Press 1996<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Pacey A., Technology in World civilization, MIT Press 2000<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Pattberg P., Conquest, Domination and Control: Europe&#8217;s Mastery of Nature in Historic Perspective<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/jpe.library.arizona.edu\/volume_14\/pattberg.pdf\">http:\/\/jpe.library.arizona.edu\/volume_14\/pattberg.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Pomeranz, K., The Great Divergence: China, Europe and the Making of the Modern World<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Economy, Princeton University Press 2000, New Jersey<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Pomeranz, K., Social History and World History: From Daily Life to Patterns of Change<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/www.historycooperative.org\/journals\/jwh\/18.1\/pdf\/pomeranz_jwh18.1.pdf\">http:\/\/www.historycooperative.org\/journals\/jwh\/18.1\/pdf\/pomeranz_jwh18.1.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Riaza Morales J.M., Ko\u015bci\u00f3\u0142 i nauka, WAM 2003<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Soto Hernando de, Tajemnica kapita\u0142u. Dlaczego kapitalizm triumfuje na Zachodzie a zawodzi gdzie indziej, wyd. Fijo\u0142 2002<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Stark R., The Victory of Reason. How Christianity led to Freedom, Capitalism, and Western Success, Random House, 2006<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Snow E. V., Christianity: A Cause of Modern Science<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/www.rae.org\/jaki.html\">http:\/\/www.rae.org\/jaki.html<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Toynbee A.J., Studium historii, PiW 2000<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Toynbee A.J., Cywilizacja w czasie pr\u00f3by, wyd. przed\u015bwit 1991<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Wallerstein I., Koniec \u015bwiata jaki znamy, wyd. Scholar 2004<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Wallerstein I., The Modern World-System<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/home.myuw.net\/jjcrump\/courses\/102winter06\/WallersteinEtc.pdf\">http:\/\/home.myuw.net\/jjcrump\/courses\/102winter06\/WallersteinEtc.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Wallerstein I., The Modern World-System and Evolution<br \/>\n<a href=\"http:\/\/jwsr.ucr.edu\/archive\/vol1\/v1_nj.php\">http:\/\/jwsr.ucr.edu\/archive\/vol1\/v1_nj.php<\/a><br \/>\nWhite L.T., Medieval Religion and Technology, University of California Press, 1978<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">White L.T., The Historical Roots of Our Ecological Crisis<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/aeoe.org\/resources\/spiritual\/rootsofcrisis.pdf\">http:\/\/aeoe.org\/resources\/spiritual\/rootsofcrisis.pdf<\/a><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Wittfogel K.A., W\u0142adza totalna, wyd. Adam Marsza\u0142ek, 1994<br \/>\nWoods T.E., Jak Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki zbudowa\u0142 zachodni\u0105 cywilizacj\u0119, wyd. AA 2006<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\">Zanden J., Economic growth in a period of political fragmentation, Western Europe 900-1300<\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><a href=\"http:\/\/www.iisg.nl\/research\/jvz-economic_growth.pdf\">http:\/\/www.iisg.nl\/research\/jvz-economic_growth.pdf<\/a><\/li>\n<\/ul>\n<h3 style=\"text-align: justify;\"><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Tabele_i_wykresy\"><\/span>Tabele i wykresy<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h3>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Tabela 1 <\/strong><a name=\"powr\u00f3t01\"><\/a><a href=\"#1\">(powr\u00f3t do tekstu)<\/a><br \/>\nKoncentracja wydatk\u00f3w na badania i rozw\u00f3j (B+R). Kraje grupy G7 i reszta \u015bwiata<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1021\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-21-wydatki-na-badania.gif\" alt=\"Tabela 21 wydatki na badania\" width=\"394\" height=\"164\" \/><br \/>\n<em><span style=\"text-decoration: underline;\">\u017ar\u00f3d\u0142o:<\/span> \u00a0 Nagesh Kumar, Technology Generation and Technology Transfers in the World Economy, 1997<br \/>\nGross Domestic Expenditure on R&amp;D, OECD, Main Science and Technology Indicators (2004)<br \/>\nChina will become world\u2019s second highest investor in R&amp;D by end of 2006, The Crisis and Beyond, OECD<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Tabela 2 <\/strong><a name=\"powr\u00f3t02\"><\/a><a href=\"#2\">(powr\u00f3t do tekstu)<\/a><br \/>\nPrzemys\u0142 biotechnologiczny w roku 2006. Pozycja USA na tle \u015bwiata<br \/>\n<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1022\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-22-przychody-i-wydatki.gif\" alt=\"Tabela 22 przychody i wydatki\" width=\"370\" height=\"126\" \/><br \/>\n<em><span style=\"text-decoration: underline;\">\u017ar\u00f3d\u0142o:<\/span> The Times, 16 kwietnia 2007<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Wykres 1<\/strong> <a name=\"powr\u00f3t03\"><\/a><a href=\"#3\">(powr\u00f3t do tekstu)<\/a><br \/>\nLiczba patent\u00f3w pozostaj\u0105cych w mocy w 2004 r. przyznanych przez biura patentowe poszczeg\u00f3lnych kraj\u00f3w<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1023\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-23-pattent-offices.jpg\" alt=\"Tabela 23 pattent offices\" width=\"444\" height=\"374\" srcset=\"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-23-pattent-offices.jpg 444w, https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-23-pattent-offices-300x253.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 444px) 100vw, 444px\" \/><br \/>\n<em><span style=\"text-decoration: underline;\">\u017ar\u00f3d\u0142o:<\/span> World Intellectual Property Organization<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Tabela 3<\/strong> <a name=\"powr\u00f3t04\"><\/a><a href=\"#4\">(powr\u00f3t do tekstu)<\/a><br \/>\nDynamika innowacyjna dw\u00f3ch region\u00f3w spoza obszaru Zachodu\u00a0 (przyznane patenty USA)<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1024\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-24-przyznane-patenty.gif\" alt=\"Tabela 24 przyznane patenty\" width=\"426\" height=\"312\" \/><br \/>\n<em><span style=\"text-decoration: underline;\">\u017ar\u00f3d\u0142o:<\/span> Jeffrey L. Furman, Geography &amp; Innovation, 2006<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Wykres 2 i Tabela 4<\/strong> <a name=\"powr\u00f3t05\"><\/a><a href=\"#5\">(powr\u00f3t do tekstu)<\/a><br \/>\nRegiony \u015bwiata. Produkt Krajowy Brutto og\u00f3\u0142em 1000 \u2013 1870\u00a0 (mld. USD z 1990)<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1025\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-25-mld-usd.gif\" alt=\"Tabela 25 mld usd\" width=\"564\" height=\"464\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1026\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-26-1000-1500.gif\" alt=\"Tabela 26 1000 1500\" width=\"422\" height=\"198\" \/><br \/>\n<em><span style=\"text-decoration: underline;\">\u017ar\u00f3d\u0142o:<\/span> Angus Maddison, The World Economy, OECD 2006<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Tabela 5<\/strong> <a name=\"powr\u00f3t06\"><\/a><a href=\"#6\">(powr\u00f3t do tekstu)<\/a><br \/>\nRegiony \u015bwiata. \u015arednioroczne tempo wzrostu PKB w okresie 0 \u2013 1870<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1027\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-27-regiony-swiata.gif\" alt=\"Tabela 27 regiony \u015bwiata\" width=\"520\" height=\"160\" \/><br \/>\n<em><span style=\"text-decoration: underline;\">\u017ar\u00f3d\u0142o:<\/span> Angus Maddison, The World Economy, OECD 2006<\/em><\/p>\n<p><strong>Wykres 3 i Tabela 6<\/strong> <a name=\"powr\u00f3t07\"><\/a><a href=\"#7\">(powr\u00f3t do tekstu)<\/a><br \/>\nRegiony \u015bwiata. Wielko\u015b\u0107 ludno\u015bci w okresie 1000 \u2013 1870 w mln. Mieszka\u0144c\u00f3w<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1029\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-28-milliony-mieszkancow.gif\" alt=\"Tabela 28 milliony mieszka\u0144c\u00f3w\" width=\"432\" height=\"411\" \/><br \/>\n<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1028\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-29-milliony-mieszkancow-2.gif\" alt=\"Tabela 29 milliony mieszka\u0144c\u00f3w\" width=\"406\" height=\"109\" \/><br \/>\n<em><span style=\"text-decoration: underline;\">\u017ar\u00f3d\u0142o:<\/span> Angus Maddison, The World Economy, OECD 2006<\/em><\/p>\n<p><strong>Wykres 4<\/strong> <a name=\"powr\u00f3t08\"><\/a><a href=\"#8\">(powr\u00f3t do tekstu)<\/a><br \/>\nRegiony \u015bwiata. Dynamika wzrostu ludno\u015bci w okresie 1000 \u2013 1870.<br \/>\nRok 1000 = 100%<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1030\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-30-wykres-4.gif\" alt=\"Tabela 30 wykres 4\" width=\"564\" height=\"434\" \/><br \/>\n<em><span style=\"text-decoration: underline;\">\u017ar\u00f3d\u0142o:<\/span> Angus Maddison, The World Economy, OECD 2006<\/em><\/p>\n<p><strong>Wykres 5 i Tabela 7<\/strong> <a name=\"powr\u00f3t09\"><\/a><a href=\"#9\">(powr\u00f3t do tekstu)<\/a><br \/>\nRegiony \u015bwiata. Poziom PKB na g\u0142ow\u0119 w okresie 1000 \u2013 1870 (USD per capita)<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1031\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-31-wykres-5.gif\" alt=\"Tabela 31 wykres 5\" width=\"432\" height=\"428\" \/><br \/>\n<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1032\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-32-poziom-pkb-na-glowe.gif\" alt=\"Tabela 32 poziom pkb na g\u0142ow\u0119\" width=\"406\" height=\"109\" \/><br \/>\n<em><span style=\"text-decoration: underline;\">\u017ar\u00f3d\u0142o:<\/span> Angus Maddison, The World Economy, OECD 2006<\/em><\/p>\n<p><strong>Wykres 6<\/strong> <a name=\"powr\u00f3t10\"><\/a><a href=\"#10\">(powr\u00f3t do tekstu)<\/a><br \/>\nPoziom PKB na g\u0142ow\u0119 w Chinach i Europie Zachodniej\u00a0\u00a0 (w USD z 1990 r.) w okresie 1000 \u2013 1998<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-1033\" src=\"http:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/media\/inne-teksty\/Tabela-33-eur-zach-chiny.gif\" alt=\"Tabela 33 europa zachodnia-chiny\" width=\"515\" height=\"442\" \/><\/p>\n<p><em><span style=\"text-decoration: underline;\">\u017ar\u00f3d\u0142o:<\/span> Angus Maddison, The World Economy, OECD 2006<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00a0 pobierz \/ wydrukuj tekst Wst\u0119p W niniejszym artykule przedstawiam istotne w\u0105tki dyskusji teoretycznych wok\u00f3\u0142 fenomenu europejskiego. Terminem tym okre\u015bla si\u0119 wyj\u0105tkow\u0105 dynamik\u0119 historycznego rozwoju naszego kontynentu na tle innych wielkich cywilizacji \u015bwiata. Literatura po\u015bwi\u0119cona temu tematowi jest bardzo rozleg\u0142a i ka\u017cda pr\u00f3ba jej zaprezentowania wymaga pewnego uporz\u0105dkowania. Zaczynam od przedstawienia danych liczbowych jak wygl\u0105da\u0142a [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":894,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","template":"","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":{"0":"post-1018","1":"page","2":"type-page","3":"status-publish","5":"category-inne-teksty","6":"czr-hentry"},"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"en","enabled_languages":["pl","en"],"languages":{"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"en":{"title":false,"content":false,"excerpt":false}}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1018","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1018"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/1018\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/894"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1018"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1018"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jacek.kwasniewski.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1018"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}